Binûn

Nisâ — 4. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (٩١)

{ سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا } “Hem sizden hem de kendi kavimlerinden güvende olmayı arzu eden başkalarını da bulacaksınız. Fitneye her sevk edildiklerinde baş aşağı oraya dalarlar. Şayet sizden uzak durmaz, barış teklif etmez ve ellerini [sizden] çekmezlerse, onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün. İşte onlara karşı size apaçık bir yetki verdik.”

{ستجدون آخرين يُرِيدُونَ أَن يَأْمَنُوكُمْ} بالنفاق {وَيَأْمَنُواْ قَوْمَهُمْ} بالوفاق هم قوم من أسدو غطفان كانوا إذا أتو المدينة أسلموا وعاهدوا ليأمنوا المسلمين فإذا رجعوا إلى قومهم كفروا ونكثوا عهودهم {كُلَّ مَا رُدُّواْ إِلَى الفتنة} كلما دعاهم قومهم إلى قتال المسلمين {أُرْكِسُواْ فِيِهَا} قلبوا فيها أقبح قلب وأشنعه كانوا شراً فيها من كل عدو {فَإِن لَّمْ يَعْتَزِلُوكُمْ} فإن لم يعتزلوا قتالكم {وَيُلْقُواْ إِلَيْكُمُ السلم} عطف على لم يعتزلوكم أي ولم ينقادوا

{ سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ } “Hem sizden güvende olmayı arzu eden başkalarını da bulacaksınız”; nifak ile, { وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ } “hem de kendi kavimlerinden güvende olmayı [arzu eden]”; muvafakat göstererek. Bunlar Esed ve Gatafân'dan bir gruptur; Medine'ye geldiklerinde Müslümanlardan emin olmak için Müslüman olurlar ve ahit yaparlardı, kavimlerine döndüklerinde ise küfre girer ve ahitlerini bozarlardı. { كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ } “Fitneye her sevk edildiklerinde”; kavimleri onları Müslümanlarla savaşmaya her çağırdığında, { أُرْكِسُوا فِيهَا } “baş aşağı oraya dalarlar”; içine en çirkin ve en feci şekilde baş aşağı batarlar, bunda her düşmandan daha şerli olurlardı. { فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ } “Şayet sizden uzak durmazlarsa”; sizinle savaşmaktan geri durmazlarsa, { وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ } “ve size barış teklif etmezlerse”; 'lem ya'tezilûkum' ifadesine matuftur, yani boyun eğmezlerse...

النساء (٩١ _ ٩٢)

en-Nisâ (91-92)

لكم بطلب الصلح {وَيَكُفُّواْ أَيْدِيَهُمْ} عطف عليه أيضاً أي ولم يمسكوا عن قتالكم {فَخُذُوهُمْ واقتلوهم حَيْثُ ثِقِفْتُمُوهُمْ} حيث تمكنتم منهم وظفرتم بهم {وَأُوْلَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سلطانا مُّبِيناً} حجة واضحة لظهور عداوتهم وانكشاف حالهم في الكفر والغدر وإضرارهم بالمسلمين أو تسلطاً ظاهراً حيث أذنا لكم فى قتلهم

barış talebiyle size boyun eğmezlerse, { وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ } “ve ellerini çekmezlerse”; yine ona matuftur, yani sizinle savaşmaktan el çekmezlerse, { فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } “onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün”; onlara güç yetirdiğiniz ve onlara galip geldiğiniz yerde [öldürün]. { وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا } “İşte onlara karşı size apaçık bir yetki verdik”; düşmanlıklarının belirginliği, küfür, hıyanet ve Müslümanlara zarar verme hususundaki durumlarının açığa çıkması sebebiyle apaçık bir hüccet yahut onları öldürmenize izin vermemiz hasebiyle apaçık bir hâkimiyet/yetki [verdik].

وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (٩٢)

{ وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا } “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması müstesna, asla caiz değildir. Kim bir mümini hataen öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve [ölenin] ailesine teslim edilecek bir diyet [ödemesi] gerekir; meğerki onlar [diyeti] bağışlamış olsunlar. Eğer [ölen] mümin olduğu halde size düşman olan bir kavimden ise, mümin bir köle azat etmek gerekir. Şayet aranızda anlaşma bulunan bir kavimden ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir. Kim [bunu] bulamazsa, Allah tarafından tövbesinin kabulü için peş peşe iki ay oruç tutmalıdır. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”

{وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ} وما صح له ولا استقام ولا لاق بحاله {أَن يَقْتُلَ مُؤْمِناً} ابتداء من غير قصاص أي ليس المؤمن كالكافر الذى تقدم إباحة دمه {إلا خطأ} إلا على وجه الخطأ وهو استثناء منقطع بمعنى

{ وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ } “Bir mümin için ... asla caiz değildir”; ona doğru olmaz, yakışmaz ve haline uygun düşmez; { أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا } “bir mümini öldürmesi”; kısas olmaksızın doğrudan [öldürmesi caiz değildir]. Yani mümin, daha önce kanı helal kılınmış kâfir gibi değildir. { إِلَّا خَطَأً } “hataen olması müstesna”; ancak hata yoluyla olması müstesnadır. Bu, 'lâkin' manasında münkati bir istisnadır;...

لكن أي لكن إن وقع خطأ ويحتمل أن يكون صفة لمصدر أي إلا قتلاً خطأ والمعنى من شأن المؤمن أن ينتفى عنه وجوده قتل المؤمن ابتداء البتة إلا إذا وجد منه خطأ من غير قصد بأن يرمي كافراً فيصيب مسلماً أو يرمي شخصاً على أنه كافر فإذا هو مسلم {وَمَن قَتَلَ مؤمنا خطأ} صفة مصدر محذوف أي قتلاً خطأ {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} مبتدأ والخبر محذوف أي فعليه تحرير رقبة والتحرير الإعتاق والحر والعتيق الكريم لأن الكرم في الأحرار كما أن اللؤم في العبيد ومنه عتاق الطير وعتاق الخيل لكرامها والرقبة النسمة ويعبر عنها بالرأس في قولهم فلان يملك كذا رأساً من الرقيق {مُؤْمِنَةٍ} قيل ما أخرج نفساً مؤمنة من جملة الأحياء لزمه أن يدخل نفساً مثلها في جملة الأحرار لأن إطلاقها من قيد الرق كإحيائها من قبل أن الرقيق ملحق بالأموات إذ الرق أثر من آثار الكفر والكفر موت حكماً أو من كان ميتا فأحييناه ولذا منع من تصرف الأحرار وهذا مشكل إذ لو كان كذلك لوجب في العمد أيضاً لكن يحتمل أن يقال إنما وجب عليه ذلك لأن الله تعالى أبقى للقاتل نفساً مؤمنة حيث لم يوجب القصاص فأوجب عليه مثلها رقبة مؤمنة {وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إلى أهله} مؤداة إلى ورثته يقتسمونها كما يقتسمون الميراث لا فرق بينها وبين سائر التركة في كل شيء فيقضي منها الدين وتنفذ الوصية وإذا لم يبق وارث فهي لبيت المال وقد ورث رسول الله ﷺ امرأة أشيم الضبابي من عقل زوجها أشيم لكن الدية على العاقلة والكفارة على القاتل {إِلاَّ أَن يَصَّدَّقُواْ} إلا أن يتصدقوا عليه بالدية أي يعفوا عنه والتقدير فعليه دية فى كل حال إلا فى حال لتصدق عليه بها {فَإِن كَانَ مِن قَوْمٍ عَدُوّ لكم} فإن فإن كان المقتول خطأ من قوم أعداءلكم أى كفرة فالعدو يطلق على الجميع {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} أي المقتول مؤمن {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ} يعني إذا أسلم الحربي في دار الحرب ولم يهاجر إلينا فقتله مسلم خطأ تجب

yani 'fakat hata vaki olursa' demektir. Bir masdarın sıfatı olması da muhtemeldir; yani 'hataen olan bir öldürme müstesna' demektir. Mana şudur: Bir müminin şanından olan şey, doğrudan bir mümini öldürme fiilinin kendisinden kesinlikle nefyedilmesidir; meğerki kendisinden kasıtsız bir hata sadır olsun. Bu da kâfire ok atarken bir Müslümana isabet etmesi yahut kâfir zannıyla bir şahsa ok atıp onun Müslüman çıkması gibi durumlardır. { وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً } “Kim bir mümini hataen öldürürse”; mahzuf bir masdarın sıfatıdır, yani 'hataen bir öldürmeyle [öldürürse]' demektir. { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “mümin bir köle azat etmesi [gerekir]”; mübtedadır, haberi mahzuftur; yani 'onun üzerine bir köle azat etmek gerekir' demektir. Tahrîr (تحرير), azat etmektir. Hurr (hür) ve atîk (azatlı), kerim/şerefli demektir; çünkü kerem hürlerde bulunur, nitekim alçaklık/kötülük de kölelerdedir. Kuşların ve atların asil olanlarına da 'ıtâku't-tayr' ve 'ıtâku'l-hayl' denmesi bundandır. 'Rakabe' (رقبة), candır/şahıstır; 'falanca şu kadar baş köleye sahiptir' sözlerinde olduğu gibi bundan 're's' (baş) olarak da bahsedilir. { مُؤْمِنَةٍ } “mümin [bir köle]”; denildi ki: Mümin bir canı diriler arasından çıkardığı için, onun dengi bir canı hürler arasına sokması gerekir. Zira köleyi kölelik bağından kurtarmak, onu diriltmek gibidir. Çünkü köle ölülere mülhaktır; nitekim kölelik küfrün eserlerindendir, küfür ise hükmen ölümdür: { أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ } “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...”. İşte bu yüzden köle hürlerin tasarruflarından menedilmiştir. Ancak bu [yorum] müşkildir; zira şayet böyle olsaydı kasten öldürmede de [köle azadı] vacip olurdu. Fakat şöyle denilmesi muhtemeldir: Bunun ona vacip kılınması şundandır; Allah Teâlâ kısası vacip kılmamakla katilin mümin canını sağ bırakmıştır, bu yüzden onun dengi mümin bir köleyi ona vacip kılmıştır. { وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ } “ve ailesine teslim edilecek bir diyet”; miras paylaştıkları gibi aralarında paylaştırılmak üzere vârislerine ödenen [bir diyettir]. Her şeyde onunla terekenin diğer kısımları arasında fark yoktur; ondan borç ödenir, vasiyet yerine getirilir. Hiçbir vâris kalmamışsa beytülmale kalır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Eşyem ed-Dıbâbî'nin hanımını, kocası Eşyem'in diyetinden mirasçı kılmıştır. Ancak diyet âkile üzerinedir, keffâret ise katilin üzerinedir. { إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا } “meğerki onlar bağışlamış olsunlar”; meğerki diyeti ona sadaka edip onu affetsinler. Takdiri şöyledir: 'Diyetin ona bağışlanması hali müstesna, her halükarda diyet ödemesi gerekir.' { فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } “Eğer [ölen] size düşman olan bir kavimden ise”; şayet hataen öldürülen kişi size düşman olan yani kâfir bir kavimden ise; zira 'adüvv' (عدو) kelimesi çoğul için de kullanılır. { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “ve o mümin olduğu halde”; yani öldürülen kişi mümin ise, { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “mümin bir köle azat etmek gerekir”; yani dârülharpteki harbî Müslüman olup bize hicret etmemişse ve onu bir Müslüman hataen öldürürse,

الكفارة بقتله للعصمة المؤثمة وهي الإسلام ولا تجب الدية لأن العصمة المقومة بالدار ولم توجد {وإن كان} أى

keffâret onun öldürülmesinden ötürü günah doğuran dokunulmazlık (ısmet-i müessime) yani İslam sebebiyle vacip olur; diyet ise vacip olmaz, çünkü mala değer kazandıran dokunulmazlık (ısmet-i mukavvime) dâr (İslam yurdu) iledir ve bu gerçekleşmemiştir. { وَإِنْ كَانَ } “Şayet ... ise”; yani

النساء (٩٢ _ ٩٤)

en-Nisâ (92-94)

المقتول {مِن قَوْمٍ بَيْنَكُمْ} بين المسلمين {وَبَيْنَهُمْ ميثاق} عهد {فَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةً} أي وإن كان المقتول ذمياً فحكمه حكم المسلم وفيه دليل على أن دية الذمي كدية المسلم وهو قولنا {فَمَن لَّمْ يَجِدْ} رقبة أي لم يملكها ولا ما يتوصل به إليها {فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ} فعليه صيام شهرين {مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مّنَ الله} قبولاً من الله ورحمة منه من تاب الله عليه إذا قبل توبته يعني شرع ذلك توبة منه أو فليتب توبة فهي نصب على المصدر {وكان الله عليما} بما أم {حَكِيماً} فيما قدّر

öldürülen kişi, { مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ } “[aranızda] bir kavimden”; Müslümanlar ile { وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ } “aralarında anlaşma bulunan”; ahit bulunan [bir kavimden ise], { فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir”; yani şayet öldürülen kişi zimmî ise, onun hükmü Müslümanın hükmü gibidir. Bunda zimmînin diyetinin Müslümanın diyeti gibi olduğuna delil vardır ki bu bizim görüşümüzdür. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Kim bulamazsa”; köle [bulamazsa], yani köleye veya ona ulaştıracak mala sahip olamazsa, { فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ } “iki ay oruç tutmalıdır”; onun üzerine iki ay oruç tutmak gerekir; { مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } “peş peşe ... Allah tarafından tövbesinin kabulü için”; Allah'tan bir kabul ve O'ndan bir rahmet olarak. 'Tâbellâhu aleyh' (Allah tövbesini kabul etti) denir ki tövbesini kabul ettiğinde [böyle denir]. Yani O'ndan bir tövbe/bağışlanma vesilesi olarak bunu teşrî kılmıştır veya 'tövbe etsin' anlamındadır; dolayısıyla masdar olarak mansubdur. { وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا } “Allah hakkıyla bilendir”; emrettiği şeyi; { حَكِيمًا } “tam hüküm ve hikmet sahibidir”; takdir ettiği şeyde.

وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا (٩٣)

{ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا } “Kim bir mümini kasten öldürürse, onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.”

{وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُّتَعَمّداً} حال من ضمير القاتل أي قاصداً قتله لإيمانه وهو كفر أو قتله مستحلاً لقتله وهو كفر أيضاً {فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خالدا فِيهَا} أي إن جازاه قال ﵇ هي جزاؤه إن جازاه والخلود قد يراد به طول المقام وقول المعتزلة بالخروج من الإيمان يخالف قوله تعالى {يا أيها الذين آمنوا كتب عليكم القصاص في القتلى} {وَغَضِبَ الله عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ} أي انتقم منه وطرده من رحمته {وَأَعَدَّ لَهُ عَذَاباً عَظِيماً} لارتكابه امرا عظيما وخطبا جسما في الحديث لزوال الدنيا أهون على الله من قتل المرىء مسلم

{ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا } “Kim bir mümini kasten öldürürse”; katilin zamirinden haldir; yani imanı sebebiyle onu öldürmeyi kastederek -ki bu küfürdür- yahut onun öldürülmesini helal sayarak öldürürse -ki bu da küfürdür-. { فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا } “onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir”; yani şayet ona ceza verirse. [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: 'Şayet ona ceza verirse cezası budur.' Hulûd (ebedîlik) ile uzun süre kalmak da kastedilebilir. Mutezile'nin [büyük günah işleyenin] imandan çıkacağına dair görüşü, Allah Teâlâ'nın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى } “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” kavline aykırıdır. { وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ } “Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiştir”; yani ondan intikam almış ve onu rahmetinden kovmuştur. { وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا } “ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır”; büyük bir iş ve vahim bir cürüm işlemesi sebebiyle. Hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Dünyanın yok olması, Allah katında Müslüman bir kimsenin öldürülmesinden daha hafiftir.'

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (٩٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırın ve size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak 'Sen mümin değilsin' demeyin. Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır. Daha önce siz de öyleydiniz de Allah size lütufta bulundu. Öyleyse iyice araştırın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

{يا أيها الذين آمنوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِى سَبِيلِ الله} سرتم في طريق الغزو

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman”; gazve yolunda yürüdüğünüzde...

{فَتَبَيَّنُواْ} فتثبتوا حمزة وعلي وهما من التفعل بمعنى الاستفعال أي اطلبوا بيان الأمر وثباته ولا تتهوكوا فيه {وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السلام} السلم مدني وشامي وحمزة وهما الاستسلام وقيل الإسلام وقيل التسليم الذي هو تحية أهل الإسلام {لَسْتَ مُؤْمِناً} في موضع النصب بالقول وروي أن مرداس بن نهيك أسلم ولم يسلم من قومه غيره فغزتهم سرية لرسول الله ﷺ فهربوا وبقي مرداس لثقته بإسلامه فلما رأى الخيل ألجأ غنمه إلى منعرج من الجبل وصعد فلما تلاحقوا وكبروا كبر ونزل وقال لا إله إلا الله محمد رسول الله السلام عليكم فقتله أسامة بن زيد واستاق غنمه فأخبروا رسول الله ﷺ فوجد وجدا شديدا وقتل قتلتموه إرادة ما معه ثم قرأ الآية على أسامة {تَبْتَغُونَ عَرَضَ الحياة الدنيا} تطلبون الغنيمة التي هى حطام سريع النفاذ فهو الذي يدعوكم إلى ترك التثبت وقلة البحث عن حال من تقتلونه والعرض المال سمى به لسرعة فنائه وتبتغون حال من ضمير الفاعل في تقولوا {فَعِنْدَ الله مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ} يغنّمكموها تغنيكم عن قتل رجل يظهر الإسلام ويتعوذ به من التعرض له لتأخذوا ماله {كذلك كُنتُمْ مّن قَبْلُ} أو ما دخلتم

{ فَتَبَيَّنُوا } “iyice araştırın”; Hamza ve Ali 'fetesebbetû' (فَتَثَبَّتُوا) şeklinde okumuştur; her ikisi de tefa'ul babındandır ve istif'al anlamındadır; yani meselenin açıklığa kavuşmasını ve kesinleşmesini isteyin, onda aceleci/düşüncesiz davranmayın. { وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ } “ve size selam verene ... demeyin”; Medine, Şam kıraati ve Hamza bunu 'es-Selem' (السَّلَمَ) şeklinde okumuştur. Bu ikisi boyun eğmek (istislâm) demektir. Bunun İslam olduğu veya İslam ehlinin tahiyyesi olan selam vermek (teslîm) olduğu da söylenmiştir. { لَسْتَ مُؤْمِنًا } “'Sen mümin değilsin'”; [kavl] sözünün mefulü olarak mansub konumundadır. Rivayet edildi ki: Mirdâs b. Nüheyk Müslüman olmuştu, kavminden ise ondan başkası Müslüman olmamıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir seriyyesi onlara gazve düzenledi; kavmi kaçtı, Mirdâs ise Müslümanlığına güvendiği için kaldı. Atlıları görünce koyunlarını dağın bir dönemecine sığındırıp yukarı çıktı. Onlar yetişip tekbir getirince o da tekbir getirdi, aşağı indi ve 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh, es-selâmü aleyküm' dedi. Fakat Üsâme b. Zeyd onu öldürdü ve koyunlarını sürüp götürdü. Durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdiklerinde çok şiddetli üzüldü ve 'Yanındakileri elde etmek arzusuyla mı onu öldürdünüz?' buyurdu, ardından Üsâme'ye bu ayeti okudu. { تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak”; çabucak tükenen bir döküntüden ibaret olan ganimeti talep ediyorsunuz; sizi iyice araştırmayı terk etmeye ve öldüreceğiniz kimsenin halini az incelemeye sevk eden şey budur. 'Araz' (عَرَض), maldır; çabuk yok olması sebebiyle bu adı almıştır. 'Tebtegûne' cümlesi, { تَقُولُوا } “demeyin” fiilindeki fail zamirinden haldir. { فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ } “Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır”; Allah'ın size vereceği [ganimetler vardır] ki malını almak için İslam'ı izhar eden ve kendisine ilişmemeniz için ona sığınan bir adamı öldürmekten sizi müstağni kılar. { كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce siz de öyleydiniz”; İslam'a ilk girdiğinizde...

النساء (٩٤ _ ٩٧)

en-Nisâ (94-97)

في الإسلام سمعت من أفواهكم كلمة الشهادة فحصنت دماءكم وأموالكم من غير انتظار الاطلاع على مواطأة قلوبكم لألسنتكم والكاف في كذلك حبر كان وقد تقدم عليها وعلى اسمها {فَمَنَّ الله عَلَيْكُمْ} بالاستقامة والاشتهار بالإيمان فافعلوا بالداخلين في الإسلام كما فعل بكم {فَتَبَيَّنُواْ} كرر الأمر بالتبين ليؤكد عليهم {إِنَّ الله كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيراً} فلا تتهافتوا في القتل وكونوا محترزين محتاطين في ذلك

İslam'a ilk girdiğinizde ağızlarınızdan kelime-i şehadet işitilmiş ve kalplerinizin dillerinize mutabakatı araştırılmayı beklemeksizin kanlarınız ve mallarınız koruma altına alınmıştı. { كَذَلِكَ } lafzındaki kâf, 'kâne'nin haberidir ve hem fiilin hem isminin önüne geçmiştir. { فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “de Allah size lütufta bulundu”; istikamet ve iman ile tanınmayı lütfetti. Öyleyse İslam'a girenlere siz de vaktiyle size yapıldığı gibi muamele edin. { فَتَبَيَّنُوا } “Öyleyse iyice araştırın”; onları tekit etmek için araştırma emrini tekrarladı. { إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”; öldürme hususunda aceleci davranmayın; bu konuda sakınan ve ihtiyatlı davranan kimseler olun.

لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (٩٥)

{ لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın [cihaddan] geri kalanlar ile Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler bir olmaz. Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri derece bakımından oturanlara üstün kılmıştır. Bununla birlikte Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir. Allah, cihad edenleri oturanlara büyük bir ecir ile üstün kılmıştır.”

{لاَّ يَسْتَوِى القاعدون} عن الجهاد {مِنَ المؤمنين غَيْرُ أُوْلِى الضرر} بالنصب مدني وشامي وعلي لأنه استثناء من القاعدين أو حال منهم وبالجر عن حمزة صفة للمؤمنين وبالرفع غيرهم صفة للقاعدين والضرر المرض أو العاهة ومن عمى أو عرج أو زمانة أو نحوها {والمجاهدون فِى سَبِيلِ الله بأموالهم وَأَنفُسِهِمْ} عطف على القاعدون ونفى التساوي بين المجاهد والقاعد بغير عذر وإن كان معلوماً توبيخاً للقاعد عن الجهاد وتحريكاً له عليه ونحوه هَلْ يَسْتَوِى الذين يَعْلَمُونَ والذين لاَ يَعْلَمُونَ فهو تحريك لطلب العلم وتوبيخ على الرضا بالجهل {فَضَّلَ الله المجاهدين بأموالهم وَأَنفُسِهِمْ عَلَى القاعدين} ذكر هذه الجملة بياناً للجملة الأولى مرضحة لما نفى من استواء القاعدين والمجاهدين كأنه قيل مالهم لا يستوون فأجيب بذلك {دَرَجَةً} نصب على المصدر لوقوعها موقع المرة من التفضيل كأنه قيل فضلهم تفضلة كقولك ضربه سوطاً ونصب {وَكُلاًّ} أي وكل فريق من القاعدين والمجاهدين لأنه مفعول أول لقوله {وَعَدَ الله} والثاني {الحسنى} أي المثوبة الحسنى وهي الجنة وإن كان المجاهدون مفضلين على القاعدين درجة {وَفَضَّلَ الله المجاهدين عَلَى القاعدين} بغير عذر {أَجْراً عظيما}

{ لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ } “Bir olmaz [cihaddan] geri kalanlar”; cihaddan geri kalanlar; { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “müminlerden özür sahibi olmayanlar”; nasb ile 'gayra' okunuşu Medine, Şam ve Ali'nin kıraatidir; çünkü { الْقَاعِدُونَ } kelimesinden istisna yahut onlardan haldir. Hamza'dan gelen cer ile okunuşta { الْمُؤْمِنِينَ } kelimesinin sıfatıdır. Diğerlerinin ref ile okuyuşunda ise { الْقَاعِدُونَ } kelimesinin sıfatıdır. 'Darar' (ضرر); hastalık veya körlük, topallık, kronik rahatsızlık ve benzeri illetlerdir. { وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “ve Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler”; { الْقَاعِدُونَ } kelimesine matuftur. Bilinen bir husus olmasına rağmen mazeretsiz oturan ile mücahid arasındaki eşitliğin nefyedilmesi, cihaddan geri kalanı kınamak ve onu cihada teşvik etmek içindir. Nitekim { هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” ayeti de böyledir; ilim talebine teşvik ve cehalete razı oluşu kınamadır. { فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ } “Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri ... oturanlara üstün kılmıştır”; bu cümlenin zikredilmesi, oturanlar ile mücahidler arasında nefyedilen eşitliği açıklığa kavuşturmak ve ilk cümleyi beyan etmek içindir. Sanki 'Onlar niçin eşit olmuyorlar?' denilmiş de buna bu şekilde cevap verilmiştir. { دَرَجَةً } “derece bakımından”; üstün kılmanın (tafdîl) bir defalığına delalet ettiği için mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; sanki 'darabehu savtan' (ona bir kırbaç vurdu) sözünde olduğu gibi 'onları bir üstünlükle üstün kıldı' denilmiştir. { وَكُلًّا } “hepsine”; yani oturanlar ve mücahidlerden oluşan her bir gruba; mansub olması { وَعَدَ اللَّهُ } “Allah vadetmiştir” kavlinin birinci mefulü oluşundandır. İkincisi ise { الْحُسْنَى } “en güzel olanı”; yani en güzel sevap olan cennettir. Mücahidler oturanlardan bir derece üstün kılınmış olsalar bile böyledir. { وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ } “Allah, cihad edenleri oturanlara ... üstün kılmıştır”; mazeretsiz oturanlara; { أَجْرًا عَظِيمًا } “büyük bir ecir ile”.

دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٩٦)

{ دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “Kendi katından dereceler, bir bağışlanma ve bir rahmet [ile üstün kılmıştır]. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

{درجات مّنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً} قيل انتصب أجراً بفضل لأنه فى معنى أجرهم أجرا أو درجات ومغفرة ورحمة بدل من أجراً أو انتصب درجات نصب درجة كأنه قيل فضلهم تفطيلات كقولك ضربة أسواطا أى ضربات وأجرا عظيما على أنه حال من الكرة التى هى درجات مقدمة عليها مغفرة ورحمة باضمار فعلهما إى غفر لهم روحمهم مغفرة ورحمة حاصلة أن الله تعالى فضل المجاهدين على القاعدين بعذر درجة وعلى القاعدين بغير عذر بأمر النبى ﵇ اكتفار بغيرهم

{ دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً } “Kendi katından dereceler, bir bağışlanma ve bir rahmet [ile]”; denildi ki: { أَجْرًا } kelimesi 'faddale' (üstün kıldı) fiili ile mansub olmuştur; çünkü 'onlara büyük bir ecir verdi' manasındadır. Yahut { دَرَجَاتٍ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً } lafızları { أَجْرًا } kelimesinden bedeldir. Veya { دَرَجَاتٍ } kelimesi, 'darabehu esvâtan' yani 'vuruşlar vurdu' sözünde olduğu gibi 'onları üstünlüklerle üstün kıldı' anlamında { دَرَجَةً } kelimesinin nasbı gibi nasb edilmiştir. { أَجْرًا عَظِيمًا } ise dereceler olan bu çokluğun mukaddem bir halidir. { مَغْفِرَةً وَرَحْمَةً } lafızları da 'onları bağışladı ve onlara merhamet etti' anlamında fiillerinin takdiriyle mansubdur. İşin özeti şudur: Allah Teâlâ mücahidleri mazereti sebebiyle oturanlara bir derece üstün kılmış; başkalarıyla yetinildiği için Peygamber aleyhisselâm'ın emriyle mazeretsiz oturanlara karşı ise...

درجات لأن الجهاد فرض كفاية {وَكَانَ الله غَفُوراً} بتكفير العذر {رَّحِيماً} بتوفير الأجر ونزل فيمن أسلم ولم يهاجر حين كانت الهجرة فريضة وخرج مع المشركين إلى بدر مرتدا فقتل كافرا

birçok derecelerle üstün kılmıştır; çünkü cihad farz-ı kifâyedir. { وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا } “Allah çok bağışlayandır”; mazereti affederek; { رَحِيمًا } “çok merhamet edendir”; ecri bol vererek. Bu ayet, hicret farz olduğu dönemde Müslüman olup hicret etmeyen, sonra da irtidat ederek müşriklerle birlikte Bedir'e çıkıp kâfir olarak öldürülen kimseler hakkında inmiştir.

إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (٩٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا } “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimselere [melekler]: 'Ne durumdaydınız?' dediler. Onlar: 'Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik' dediler. [Melekler de]: 'Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?' dediler. İşte onların barınağı cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir!”

{إن الذين توفاهم الملائكة} يجوز أن يكون

{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ } “Şüphesiz meleklerin canlarını aldığı kimseler”; caizdir ki...

النساء (٩٧ _ ١٠٠)

en-Nisâ (97-100)

ماضيا لقراءة من قرأ توفتهم ومضارعا بمعنى نتوفاهم وحذفت الثانية لا جتماع التاءين والتوفي قبض الروح والملائكة ملك الموت وأعوانه {ظَالِمِى أَنفُسِهِمْ} حال من ضمير المفعول في توفاهم أي في حال ظلمهم أنفسهم بالكفر وترك الهجرة {قَالُواْ} أي الملائكة للمتوفّين {فِيمَ كُنتُمْ} أي في أي شيء كنتم في أمر دينكم ومعناه التوبيخ بأنهم لم يكونوا في شيء من الدين {قَالُواْ كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ} عاجزين عن الهجرة {فِى الأرض} أرض مكة فأخرجونا كارهين {قَالُواْ} أي الملائكة موبخين لهم {أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ الله واسعة فتهاجروا فِيهَا} أرادوا أنكم كنتم قادرين على الخروج من مكة إلى بعض البلاد التي لا تمنعون فيها من إظهار دينكم ومن الهجرة إلى رسول الله ﷺ ونصب فنها جروا على جواب الاستفهام {فَأُوْلَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءتْ مصيرا} خبران فأولئك ودخول الفاء لما في الذين من الإبهام المشابه بالشرط أو قالوا فيم كنتم والعائد محذوف أي قالوا لهم والآية تدل على أن من لم يتمكن من إقامة دينه في بلد كما يجب وعلم أنه يتمكن من إقامته في غيره حقت عليه المهاجرة وفي الحديث من فر بدينه من أرض إلى أرض وإن كان شبراً من الأرض استوجبت له الجنة وكان رفيق أبيه إبراهيم ونبيه محمد صلى الله عليه وسلم

'teveffethüm' (تَوَفَّتْهُمُ) okuyan kimsenin kıraatine göre mazi fiil; yahut 'neteveffâhüm' (نَتَوَفَّاهُمْ) anlamında muzari fiil olsun; iki tâ'nın bir araya gelmesi sebebiyle ikincisi hazfedilmiştir. Teveffî (التوفي), ruhu kabzetmektir. Melekler ise ölüm meleği ve yardımcılarıdır. { ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “kendilerine zulmederlerken”; { تَوَفَّاهُمُ } fiilindeki meful zamirinden haldir; yani küfür ve hicreti terk etmekle kendilerine zulmettikleri bir haldeyken [canlarını aldı]. { قَالُوا } “dediler”; melekler vefat edenlere dediler ki: { فِيمَ كُنْتُمْ } “Ne durumdaydınız?”; yani dininiz hususunda ne üzereydiniz? Bunun anlamı, dinden hiçbir şey üzere bulunmadıklarını kınamaktır. { قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ } “Dediler: 'Biz çaresiz bırakılmış kimselerdik'”; hicretten acizdik; { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde”; Mekke toprağında [acizdik], bizi istemeyerek çıkardılar. { قَالُوا } “[Melekler] dediler”; onları kınayarak: { أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا } “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?”; Mekke'den, dininizi açığa vurmaktan menedilmeyeceğiniz ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret edebileceğiniz beldelerden birine çıkmaya gücünüzün yetmiş olduğunu kastettiler. 'Fetehâcirû' fiili istifhamın cevabı olduğu için mansubdur. { فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا } “İşte onların barınağı cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir!”; 'inne'nin haberidir. { فَأُولَئِكَ } başına fâ harfinin gelmesi, { الَّذِينَ } ismindeki şarta benzeyen kapalılıktan ötürüdür. Yahut 'kâlû fîme küntüm' cümlesi mevsûlün sılası olup râbıt zamir mahzuftur; yani 'kâlû lehüm' (onlara dediler) demektir. Ayet delalet eder ki: Dini bir beldede gerektiği gibi ikame etmeye muktedir olamayan ve onu başka bir yerde ikame edebileceğini bilen kimseye hicret etmek hak/farz olur. Hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Kim dini uğruna bir karış da olsa bir yerden diğer yere kaçarsa, cennet ona vacip olur ve o, babası İbrahim ile peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkadaşı olur.'

إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا (٩٨)

{ إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا } “Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan güçsüz olup hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayan müstesnadır.”

{إِلاَّ المستضعفين مِنَ الرجال والنساء والولدان} استثنى من أهل الوعيد

{ إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ } “Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan güçsüz [olanlar] müstesnadır”; tehdit ehlinden istisna edilmiştir...

المستضعفين الذين {لاَ يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً} في الخروج منها لفقرهم وعجزهم {وَلاَ يَهْتَدُونَ سَبِيلاً} ولا معرفة لهم بالمسالك ولا يستطيعون صفة للمستضعفين أو للرجال والنسا والولدان وإنما جاز ذلك والجمل نكرات لأن الموصوف وإن كان فيه حرف التعريف فليس بشئ بعينه كقوله ولقد أمر على اللئيم يسبني

Fakirlikleri ve acizlikleri sebebiyle oradan çıkmak hususunda { لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً } “hiçbir çareye güç yetiremeyen” ve { وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا } “hiçbir yol bulamayan”; yollar hakkında bilgisi bulunmayan güçsüzler [istisna edilmiştir]. 'Lâ yestatî'ûne' cümlesi 'el-Müstadafîn' lafzının yahut 'er-ricâl ve'n-nisâ ve'l-vildân' kelimelerinin sıfatıdır. Cümleler nekre olduğu halde bunun caiz olması şundandır: Mevsuf her ne kadar tarif harfi içerse de belirli tek bir şey değildir; nitekim 'Şüphesiz bana söven alçak adama uğrarım da...' şiirinde olduğu gibidir.

فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا (٩٩)

{ فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا } “İşte Allah'ın onları affetmesi umulur. Allah çok affedicidir, çok bağışlayandır.”

{فأولئك عسى الله أن يعفو عنهم} وعسى وإن كان للإطماع فهو من الله واجب لأن الكريم إذا أطمع أنجز {وَكَانَ الله عَفُوّاً غَفُوراً} لعباده قبل أن يخلقهم

{ فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ } “İşte Allah'ın onları affetmesi umulur”; 'asâ' lafzı ümitlendirme için olsa bile Allah'tan olunca vaciptir (kesindir); çünkü Kerîm olan ümitlendirdiği zaman vadini yerine getirir. { وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا } “Allah çok affedicidir, çok bağışlayandır”; kullarını henüz yaratmadan önce de [böyle idi].

وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٠)

{ وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak pek çok yer ve genişlik bulur. Kim evinden Allah'a ve Resûlü'ne hicret etmek üzere çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun ecri Allah'a kalmıştır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

{وَمَن يُهَاجِرْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِى الأرض مراغما} مهاجرا وطريقا براغم بسلوكه قومه أي يفارقهم على رغم أنوفهم والرغم الذل والهوان وأصله لصوق الأنف بالرغام وهو التراب يقال راغمت الرجل إذا فارقته وهو يكره مفارقتك لمذلة تلحقه بذلك {كَثِيراً وَسَعَةً} في الرزق أو في إظهار الدين أو فى الصدر لتبدل الخوف بالأمن

{ وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا } “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak [yer] bulur”; hicret edilecek bir yer ve oraya gitmekle kavmini kızdırıp mağlup edeceği bir yol [bulur]; yani onların burunlarını sürterek onlardan ayrılır. 'Ragım' (الرَّغْمُ), zillet ve aşağılanmadır; aslı ise burnun 'ragâm'a (الرَّغَام) yani toprağa yapışmasıdır. Bir kimseye bu sebeple zillet erişeceği için onun ayrılmanı istemediği halde kendisinden ayrıldığında 'râğamtü'r-racüle' (o adamın burnunu sürttüm/ayrıldım) denir. { كَثِيرًا وَسَعَةً } “pek çok ... ve genişlik”; rızıkta veya dini açığa vurmada yahut korkunun yerini emniyetin alması sebebiyle gönülde genişlik [bulur].

النساء (١٠٠ _ ١٠٢)

en-Nisâ (100-102)

{وَمَن يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مهاجرا} حال من الضمير في يخرج {إِلَى الله وَرَسُولِهِ} إلى حيث أمر الله ورسوله {ثُمَّ يُدْرِكْهُ الموت} قبل بلوغه مهاجره وهو عطف على يخرج {فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلىَ الله} أي حصل له الأجر بوعد الله وهو تأكيد للوعد فلا شيء يجب على الله لأحد من خلقه {وَكَانَ الله غَفُوراً رَّحِيماً} قالوا كل هجرة لطلب علم أو حج أو جهاد أو فرار إلى بلد يزداد فيه طاعة أو قناعة أو زهداً أو ابتغاء رزق طيب فهي هجرة إلى الله ورسوله وإن أدركه الموت في طريقه فقد وقع أجره على الله

{ وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا } “Kim evinden ... hicret etmek üzere çıkar da”; { يَخْرُجْ } fiilindeki zamirden haldir. { إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resûlü'ne”; Allah ve Resûlü'nün emrettiği yere. { ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ } “sonra kendisine ölüm yetişirse”; hicret edeceği yere varmadan önce [ölürse]. Bu, { يَخْرُجْ } fiiline matuftur. { فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “artık onun ecri Allah'a kalmıştır”; yani Allah'ın vaadiyle ecir onun için sabit olmuştur. Bu vaadin bir tekitidir; zira yarattıklarından hiçbiri için Allah üzerine hiçbir şey vacip olamaz. { وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Dediler ki: İlim talebi, hac, cihad yahut taatin, kanaatin, zühdün artacağı bir beldeye kaçış veya helal rızık arayışı için yapılan her hicret Allah'a ve Resûlü'ne hicrettir; şayet yolda ona ölüm yetişirse ecri kesinlikle Allah'a kalmıştır.

وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا (١٠١)

{ وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, eğer kâfirlerin size fenalık yapmasından korkarsanız, namazı kısaltmanızda sizin için bir sakınca yoktur. Şüphesiz kâfirler sizin apaçık düşmanınızdır.”

{وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِى الأرض} سافرتم فيها فالضرب في الأرض هو السفر {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ} حرج {أَن تَقْصُرُواْ} في أن تقصروا {مِنَ الصلاة} من أعداد ركعات الصلاة فتصلوا الرباعية ركعتين وظاهر الآية يقتضي أن القصر رخصة في السفر والإكمال عزيمة كما قال الشافعي ﵀ لأنه جناح يستعمل في موضع التخفيف والرخصة لا في موضع العزيمة وقلنا القصر عزيمة غير رخصة ولا يجوز الاكمال لقول عمر رضى الله عنه صلاة السفر ركعتان تمام غير قصر على لسان نبيكم ﷺ وأما الآية فكأنهم ألفوا الإتمام فكانوا مظنة لأن يخطر ببالهم أن عليهم نقصاناً في القصر فنفى عنهم الجناح لتطليب أنفسهم بالقصر ويطمئنوا إليه {إِنْ خِفْتُمْ أَن يفتنكم الذين كفروا} إن خشيتم أى يقصدكم الكفار بقتل أو جرح أو أخذ والخوف شرط جواز القصر عند الخوارج ظاهر النص وعند الجمهور ليس بشرط لما روي عن يعلى بن أمية أنه قال لعمر ما بالنا نقصر وقد أمنّا فقال عجبت مما تعجبت منه فسألت رسول الله ﷺ عن ذلك فقال صدقة تصدق الله بها عليكم فاقبلوا صدقته وفيه دليل على أنه لا يجوز الإكمال في السفر لأن التصدق بما لا يحتمل التمليك إسقاط محض لا يحتمل الرد وإن كان المتصدق ممن لا تلزم طاعته كولي القصاص إذا عفا فمن تلزم طاعته أولى ولأن حالهم حين نزول الآية كذلك فنزلت على وفق الحال وهو كقوله {إن أردن تحصنا} دليله قراءة عبد الله من الصلاة أن يفتنكم أي لئلا يفتنكم على أن المراد بالآية قصر الاحوال وهو أن يومى على الدابة عند الخوف أو يخفف القراءة والركوع والسجود والتسبيح كما روي عن ابن عباس رضى الله عنهما {إِنَّ الكافرين كَانُواْ لَكُمْ عَدُوّاً مُّبِيناً} فتحرزوا عنهم

{ وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman”; orada yolculuk ettiğinizde; çünkü 'darb fi'l-ard', seferdir (yolculuktur). { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ } “sizin için bir sakınca yoktur”; bir vebal/günah yoktur; { أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ } “namazı kısaltmanızda”; namazın rekât sayılarından kısaltmanızda ve dört rekâtlı namazları iki rekât olarak kılmanızda [sakınca yoktur]. Ayetin zahiri, İmam Şâfiî'nin rahimehullâh dediği gibi seferde kısaltmanın ruhsat, tam kılmanın ise azimet olmasını gerektirir; zira 'cünâh' (sakınca) kelimesi azimet makamında değil, hafifletme ve ruhsat makamında kullanılır. Biz ise dedik ki: Kısaltma azimettir, ruhsat değildir; tam kılmak ise caiz olmaz. Nitekim Hz. Ömer radıyallâhu anh: 'Sefer namazı Peygamberinizin sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle kısaltılmaksızın tam iki rekâttır' demiştir. Ayete gelince; sanki onlar tam kılmaya alıştıkları için kısaltmada kendileri aleyhine bir eksiklik olacağı akıllarına gelmesi muhtemel bir durumdu. Bu sebeple kısaltma konusunda gönüllerini hoş tutmak ve buna mutmain olmalarını sağlamak için onlardan günah kaldırılmıştır. { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “eğer kâfirlerin size fenalık yapmasından korkarsanız”; kâfirlerin sizi öldürmek, yaralamak veya esir almak kastıyla hareket etmelerinden endişe ederseniz. Havf (korku), nassın zahirine göre Hâricîlere göre kısaltmanın caiz olmasının şartıdır. Cumhur nezdinde ise şart değildir; zira Ya'lâ b. Ümeyye'den rivayet edildiğine göre o, Ömer'e şöyle demiştir: 'Güvenliğe kavuştuğumuz halde bize ne oluyor da kısaltıyoruz?' Bunun üzerine [Ömer] dedi ki: 'Ben de senin şaşırdığın şeye şaşırmıştım da bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum; şöyle buyurdu: 'Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul edin.' Bunda seferde tam kılmanın caiz olmadığına delil vardır; çünkü temlîk kabul etmeyen bir şeyin sadaka olarak verilmesi, geri çevrilmeyi kabul etmeyen saf bir ıskattır/düşürmedir. Sadakayı veren kimse, affeden kısas velisi gibi itaati zorunlu olmayan biri olsa bile durum böyledir; itaati farz olan [Allah] hakkında ise evleviyetle böyledir. Bir de ayetin indiği esnada onların durumu böyle idi; binaenaleyh mevcut duruma uygun olarak inmiştir. Bu, { إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا } “şayet iffetli kalmak isterlerse” kavli gibidir. Bunun delili Abdullah'ın 'mine's-salâti en yeftineküm' (namazdan, sizi fitneye düşürmeleri için...) yani 'sizi fitneye düşürmesinler diye' kıraatidir. Ya da ayetten maksat hallerin kısaltılmasıdır; bu da İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiği gibi korku anında binit üzerinde ima ile kılmak yahut kıraati, rükûyu, secdeyi ve tesbihi hafifletmektir. { إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا } “Şüphesiz kâfirler sizin apaçık düşmanınızdır”; öyleyse onlardan sakının.

وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٠٢)

{ وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا } “Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir grup seninle beraber [namaza] dursun ve silahlarını yanlarına alsınlar. Onlar secdeye vardıklarında [diğerleri] arkanızda bulunsunlar. Sonra henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelsin, seninle beraber namaz kılsınlar; tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar. Kâfirler, silahlarınızdan ve eşyalarınızdan habersiz olmanızı ve böylece üzerinize ansızın tek bir baskın yapmayı çok arzu ederler. Eğer yağmurdan dolayı size bir eziyet dokunursa veya hasta olursanız, silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur; ancak tedbirinizi alın. Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.”

{وَإِذَا كُنتَ} يا محمد {فِيهِمْ} في أصحابك {فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصلاة} فأردت أن تقيم الصلاة بهم وبظاهره تعلق أبو يوسف ﵀ فلا يرى صلاة الخوف بعده ﵇ وقالا الأئمة نواب عن رسول الله

{ وَإِذَا كُنْتَ } “Sen de ... bulunduğun zaman”; ey Muhammed! { فِيهِمْ } “içlerinde”; ashabının içinde [bulunduğun zaman]; { فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ } “onlara namaz kıldırdığın [zaman]”; onlara namaz kıldırmak istediğinde. Ebû Yûsuf rahimehullâh ayetin zahirine dayanmış ve [Peygamber] aleyhisselâm'dan sonra korku namazının (salât-ı havf) olmayacağı görüşüne varmıştır. İki imam (Ebû Hanîfe ve Muhammed) ise şöyle demiştir: İmamlar her asırda Resûlullah...

النساء (١٠٢ _ ١٠٣)

en-Nisâ (102-103)

ﷺ في كل عصر فكان الخطاب له متناولاً لكل إمام كقوله تعالى {خُذْ مِنْ أموالهم صدقة تطهرهم} دليله فعل الصحابة رضى الله عنهم بعده ﵇ {فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مّنْهُمْ مَّعَكَ} فاجعلهم طائفتين فلتقم إحداهما معك فصل بهم وتقوم طائفة تجاه العدو {وَلْيَأْخُذُواْ أَسْلِحَتَهُمْ} أي الذين تجاه العدو عن ابن عباس رضى الله عنهما وإن كان المراد به المصلين فقالوا يأخذون من السلاح مالا يشغلهم عن الصلاة كالسيف والخنجر ونحوهما {فَإِذَا سَجَدُواْ} أي قيدوا ركعتهم بسجدتين فالسجود على ظاهره عندنا وعند مالك بمعنى الصلاة {فَلْيَكُونُواْ مِن وَرَائِكُمْ} أي إذا صلت هذه الطائفة التي معك ركعة فليرجعوا ليقفوا بإزاء العدو {وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أخرى لَمْ يُصَلُّواْ} في موضع رفع صفة لطائفة {فليصلوا معك} أى ولتحضر الطائفة الواقعة بإزاء العدو فليصلوا معك الركعة الثانية {وَلْيَأْخُذُواْ حِذْرَهُمْ} ما يتحرزون به من العدو كالدرع ونحوه {وَأَسْلِحَتَهُمْ} جمع سلاح وهو ما يقاتل به وأخذ السلاح شرط عند الشافعى ﵀ وعندنا مستحب وكيفية صلاة الخوف معروفة {وَدَّ الذين كَفَرُواْ لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ} أي تمنوا أن ينالوا منكم غرة في صلاتكم {فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَّيْلَةً واحدة} فيشدون عليكم شدة واحدة {وَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن كَانَ بِكُمْ أَذًى مّن مَّطَرٍ أَوْ كُنتُم مَّرْضَى أَن تَضَعُواْ} في أن تضعوا {أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُواْ حِذْرَكُمْ} رخص لهم في وضع الأسلحة إن ثقل

sallallâhu aleyhi ve sellem'in vekilleridir; dolayısıyla ona yapılan hitap, Allah Teâlâ'nın { خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ } “Onların mallarından sadaka al ki bununla onları temizleyesin” kavlinde olduğu gibi her imamı kapsamaktadır. Bunun delili [Peygamber] aleyhisselâm'dan sonra sahabenin radıyallâhu anhüm tatbikatıdır. { فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “onlardan bir grup seninle beraber [namaza] dursun”; onları iki fırka yap; birisi seninle dursun ve onlara namaz kıldır, diğer fırka da düşmanın karşısında dursun. { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } “ve silahlarını yanlarına alsınlar”; İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre düşmanın karşısında duranlar [alsınlar]. Şayet bundan maksat namaz kılanlar ise dediler ki: Kılıç, hançer ve benzeri namazdan alıkoymayacak silahları alırlar. { فَإِذَا سَجَدُوا } “Onlar secdeye vardıklarında”; yani rekâtlarını iki secdeyle bağladıklarında; zira secde bizde zahiri üzeredir, Mâlik nezdinde ise namaz manasındadır. { فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ } “[diğerleri] arkanızda bulunsunlar”; yani seninle beraber olan bu fırka bir rekât kılınca, dönüp düşmanın karşısında dursunlar. { وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا } “Sonra henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelsin”; 'tâife' lafzının ref konumundaki sıfatıdır; { فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ } “seninle beraber namaz kılsınlar”; yani düşman karşısında bulunan fırka gelsin ve seninle beraber ikinci rekâtı kılsınlar. { وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ } “tedbirlerini ... alsınlar”; zırh ve benzeri düşmandan korunacakları şeyleri [alsınlar]; { وَأَسْلِحَتَهُمْ } “ve silahlarını [alsınlar]”; silah kelimesinin çoğuludur, o da kendisiyle savaşılan alettir. Silahı almak Şâfiî'ye rahimehullâh göre şart, bize göre ise müstehabdır. Korku namazının kılınış şekli bilinmektedir. { وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ } “Kâfirler, silahlarınızdan ve eşyalarınızdan habersiz olmanızı ... çok arzu ederler”; yani namazınız esnasında sizden bir gaflet anı yakalamayı temenni ettiler; { فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً } “böylece üzerinize ansızın tek bir baskın yapmayı”; tek bir hamle ile üzerinize hücum etmeyi [arzu ederler]. { وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا } “Eğer yağmurdan dolayı size bir eziyet dokunursa veya hasta olursanız, ... bırakmanızda size bir günah yoktur”; bırakmanız hususunda [günah yoktur]; { أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ } “silahlarınızı [bırakmanızda] ... ancak tedbirinizi alın”; yağmurun kendilerini ıslatması sebebiyle ağırlık vermesi veya hastalığın kendilerini zayıflatması durumunda silahları bırakma hususunda kendilerine ruhsat verildi;

عليهم حملها بسبب ما يبلهم من مطر أو يضعفهم من مرض وأمرهم مع ذلك بأخذ الحذر لئلا يغفلوا فيهجم عليهم العدو {إِنَّ الله أَعَدَّ للكافرين عَذَاباً مُّهِيناً} أخبر أنه يهين عدوهم لتقوى قلوبهم وليعلموا أن الأمر بالحذر ليس لتوقع غلبتهم عليهم وإنما هو تعبد من الله تعالى

yağmurun kendilerini ıslatması sebebiyle ağırlık vermesi veya hastalığın kendilerini zayıflatması durumunda silahları bırakma hususunda kendilerine ruhsat verildi; bununla beraber gaflete düşüp de düşmanın üzerlerine baskın yapmaması için tedbirli olmaları kendilerine emredildi. { إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا } “Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır”; kalpleri kuvvetlensin ve tedbir alma emrinin düşmanların kendilerine galip geleceği beklentisinden değil, sırf Allah Teâlâ'dan bir taabbüdî (kulluk) emir olduğunu bilsinler diye düşmanlarını zelil edeceğini haber verdi.

فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا (١٠٣)

{ فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا } “Namazı kılıp bitirdiğinizde; ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzere yatarken Allah'ı zikredin. Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın. Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.”

{فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصلاة} فرغتم منها {فاذكروا الله قياما وَقُعُوداً وعلى جُنُوبِكُمْ} أي دوموا على ذكر الله في جميع الأحوال أو فإذا أردتم أداء الصلاة فصلوا قياماً إن قدرتم عليه وقعوداً إن عجزتم عن القيام ومضطجعين إن عجزتم عن القعود {فَإِذَا اطمأننتم} سكنتم بزوال الخوف {فَأَقِيمُواْ الصلاة}

{ فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ } “Namazı kılıp bitirdiğinizde”; ondan boşaldığınızda, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ } “ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzere yatarken Allah'ı zikredin”; yani her hâlükârda Allah'ı zikretmeye devam edin veya namazı kılmak istediğinizde, eğer güç yetirebiliyorsanız ayakta, ayakta durmaktan âcizseniz oturarak, oturmaktan âcizseniz yan yatarak namazı kılın. { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda ise”; korkunun kalkmasıyla sükûnet bulduğunuzda, { فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ } “namazı dosdoğru kılın”;

فأتموها بطائفة واحدة أو إذا أقمتم فأتموا ولا تقصروا أو إذا اطمأننتم بالصحة فأتموا القيام والركوع والسجود {إِنَّ الصلاة كَانَتْ عَلَى المؤمنين كتابا مَّوْقُوتاً} مكتوباً محدوداً بأوقات معلومة

onu tek bir cemaat olarak tamamlayın; yahut ikâmet ettiğinizde namazı tam kılın, kısaltmayın; yahut sıhhate kavuşup rahata erdiğinizde kıyamı, rükûyu ve secdeleri tam yapın. { إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا } “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır”; farz kılınmış, belirli vakitlerle sınırlandırılmıştır.

وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٠٤)

{ وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا } “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar. Üstelik siz, Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”

{وَلاَ تَهِنُواْ} ولا تضعفوا ولا تتوانوا {فِى ابتغاء القوم} في طلب الكفار بالقتال والتعرض به لهم ثم ألزمهم الحجة بقوله {إِن تَكُونُواْ تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمونَ وَتَرْجُونَ مِنَ الله مَا لاَ يَرْجُونَ} أي ليس ما يجدون من الألم بالجرح ولقتل مختصاً بكم بل هو مشترك بينكم وبينهم يصيبهم كما يصيبكم ثم إنهم يصبرون عليه فما لكم لا تصبرون مثل صبرهم مع أنكم أجدر منهم بالصبر لأنكم ترجون من الله مالا يرجون من إظهار دينكم على سائر الأديان ومن الثواب العظيم في الآخرة {وَكَانَ الله عَلِيماً} بما يجد المؤمنون من الألم {حَكِيماً} في تدبير أمورهم

{ وَلَا تَهِنُوا } “Gevşeklik göstermeyin”; zayıflık ve tembellik etmeyin; { فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ } “o topluluğu takip etmekte”; savaşarak ve üzerlerine giderek kâfirleri arayıp takip etmede [gevşemeyin]. Sonra şu buyruğu ile onlara karşı delili ortaya koydu: { إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ } “Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar. Üstelik siz, Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz”; yani yaralanma ve öldürülmeyle çektikleri acı yalnız size mahsus değildir; aksine sizinle onlar arasında ortaktır, size isabet ettiği gibi onlara da isabet etmektedir. Buna rağmen onlar buna sabrediyorlar. Onların sabrı gibi sabretmemeniz size ne oluyor ki? Oysa siz sabretmeye onlardan daha layıksınız; zira siz Allah'tan, dininizin diğer bütün dinlere üstün kılınmasını ve ahiretteki büyük mükâfatı umuyorsunuz ki onlar bunu ummamaktadırlar. { وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا } “Allah ... hakkıyla bilendir”; müminlerin çektiği acıyı [bilir], { حَكِيمًا } “tam hüküm ve hikmet sahibidir”; onların işlerini idare etmesinde [hikmet sahibidir].

إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥)

{ إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا } “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki, insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hüküm veresin. Sakın hainlerin savunucusu olma!”

روى أن طعمه بن أبيرق أحد بني ظفر سرق درعاً من جار له اسمه قتادة بن النعمان في جراب دقيق فجعل الدقيق ينتثر من خرق فيه

Rivayet edildiğine göre Züfeyroğullarından Tu'me b. Ubeyrık, Katâde b. Nu'mân adlı komşusuna ait bir zırhı un çuvalı içinde çaldı. Un, çuvaldaki bir delikten dökülmeye başladı.

وخبأها عند زيد بن السمين رجل من اليهود فالتمست الدرع عند طعمة فلم توجد وحلف ما أخذها وما له بها علم فتركوه واتبعوا أثر الدقيق حتى انتهى إلى منزل اليهودي فأخذوها فقال دفعها إليّ طعمة وشهد له ناس من اليهود فقالت بنو ظفر انطلقوا بنا إلى رسول الله ﷺ فسألوه أن يجادل عن صاحبهم وقالوا إن لم تفعل هلك صاحبنا وافتضح وبرئ اليهودى فهم رسول الله ﷺ أن يفعل فنزل {إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَيْكَ الكتاب بالحق} أي محقاً {لِتَحْكُمَ بَيْنَ الناس بِمَا أراك الله} ما عرفك وأوحى به إليك وقال الشيخ أبو منصور ﵀ بما ألهمك بالنظر في أصوله المنزلة وفيه دلالة جواز الاجتهاد في حقه {وَلاَ تَكُنْ لّلْخَائِنِينَ} لأجل الخائنين {خَصِيماً} مخاصماً أي ولا تخاصم اليهود لأجل بني ظفر

Ve onu Yahudilerden Zeyd b. Semîn adlı bir adamın yanına sakladı. Zırh Tu'me'nin yanında arandı fakat bulunamadı. O da onu almadığına ve onun hakkında hiçbir bilgisi olmadığına dair yemin etti. Bunun üzerine onu bıraktılar ve unun izini takip ettiler; nihayet iz Yahudinin evine kadar vardı. Zırhı ele geçirdiler. Yahudi, "Onu bana Tu'me verdi" dedi ve Yahudilerden bir grup da onun lehine şahitlik etti. Bunun üzerine Züfeyroğulları, "Haydi, bizimle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelin" dediler ve ondan arkadaşlarını savunmasını istediler. "Eğer bunu yapmazsan arkadaşımız helak olur, rezil rüsva olur ve Yahudi aklanır" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu yapmaya niyetlendi. Bunun üzerine şu ayet indi: { إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ } “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik”; yani hak olarak [indirdik], { لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ } “insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hüküm veresin”; sana bildirdiği ve vahyettiği şeylerle [hükmedesin]. Şeyh Ebû Mansûr rahimehullâh şöyle demiştir: "İndirilen asıllara nazar ederek sana ilham ettiği şeylerle." Bunda, onun hakkında ictihadın caiz olduğuna delalet vardır. { وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ } “Hainlerin ... olma”; hainler uğruna [olma], { خَصِيمًا } “savunucusu”; davacısı ve hasmı olma; yani Züfeyroğulları uğruna Yahudiye karşı hasım olma.

وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦)

{ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا } “Allah'tan bağışlanma dile! Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”

{واستغفر الله} مما هممت به {إِنَّ الله كَانَ غَفُوراً رَّحِيماً}

{ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ } “Allah'tan bağışlanma dile”; niyetlendiğin şeyden ötürü; { إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”

وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا (١٠٧)

{ وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا } “Kendilerine hainlik edenleri savunma! Şüphesiz Allah, alabildiğine hain ve alabildiğine günahkâr olan kimseyi sevmez.”

{وَلاَ تجادل عَنِ الذين يَخْتَانُونَ أَنفُسَهُمْ} يخونونها بالمعصية جعلت معصية العصاة خيانة منهم لأنفسهم لأن الضرر راجع إليهم والمراد به طعمة ومن عاونه من قومه وهم يعلمون أنه سارق أو ذكر بلفظ الجمع لتناول طعمه وكل من خان خيانته {إِنَّ الله لاَ يُحِبُّ مَن كَانَ خَوَّاناً أَثِيماً}

{ وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine hainlik edenleri savunma”; isyan ile nefislerine hıyanet edenleri [savunma]. İsyankârların günahı, kendilerine yönelik bir hıyanet olarak kabul edilmiştir; çünkü zarar yine kendilerine dönmektedir. Bununla kastedilen Tu'me ve onun hırsız olduğunu bildikleri hâlde ona yardım eden kavmidir. Yahut Tu'me'yi ve onun gibi hıyanet eden herkesi kapsaması için çoğul lafzıyla zikredilmiştir. { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا } “Şüphesiz Allah, alabildiğine hain ve alabildiğine günahkâr olan kimseyi sevmez.”

وإنما قيل بلفظ المبالغة لأنه تعالى عالم من طعمة أنه مُفْرط في الخيانة وركوب المآثم ورُوي أن طعمة هرب إلى مكة وارتد ونقب حائطا بمكة ليسرف أهله فسقط الحائط عليه فقتله وقيل إذا عثرت من رجل على سيئة فاعلم أن لها أخوات وعن عمر رضى الله عنه أنه أمر بقطع يد سارق فجاءت أمه تبكي وتقول هذه أول سرقة سرقها فاعف عنه فقال كذبت إن الله لا يؤاخذ عبده في أول مرة

Mübalağa lafzıyla söylenmesinin sebebi şudur: Çünkü Allah Teâlâ, Tu'me'nin hıyanette ve günahları işlemekte aşırıya gittiğini bilmektedir. Rivayet edildiğine göre Tu'me, Mekke'ye kaçıp dinden döndü (irtidat etti); Mekke'de bir aileyi soymak için bir duvarı deldi, duvar üzerine çökerek onu öldürdü. Denildi ki: "Bir kimseden bir kötülük gördüğün zaman bil ki onun kardeşleri (benzerleri) de vardır." Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, bir hırsızın elinin kesilmesini emretmişti. Hırsızın annesi ağlayarak geldi ve "Bu onun işlediği ilk hırsızlıktır, onu affet" dedi. Bunun üzerine Ömer: "Yalan söyledin; şüphesiz Allah kulunu ilk seferde cezalandırmaz" dedi.

يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا (١٠٨)

{ يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا } “İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler. Oysa O'nun razı olmayacağı sözü geceleyin kurarlarken O onların yanındaydı. Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır.”

{يَسْتَخْفُونَ} يستترون {مِنَ الناس} حياء منهم وخوفاً من ضررهم {وَلاَ يَسْتَخْفُونَ مِنَ الله} ولا يستحيون منه {وَهُوَ مَعَهُمْ} وهو عالم بهم مطلع عليهم لا يخفى عليه خافٍ من سرهم وكفى بهذه الآية ناعية على الناس ما هم فيه من قلة الحياء والخشية من ربهم مع علمهم أنهم في حضرته لا سترة ولا غيبة {إِذْ يُبَيِّتُونَ} يدبرون وأصله أن يكون ليلاً {مَا لاَ يرضى مِنَ القول} وهو تدبير طعمة أن يرمي بالدرع في دار زيد ليسرّق دونه ويحلف أنه لم يسرقها وهو دليل على أن الكلام هو المعنى القائم بالنفس حيث سمى التدبير قولاً {وَكَانَ الله بِمَا يَعْمَلُونَ محيطا} عالما علم إحاطة

{ يَسْتَخْفُونَ } “Gizlenirler”; saklanırlar, { مِنَ النَّاسِ } “insanlardan”; onlardan utandıkları ve zararlarından korktukları için [saklanırlar]; { وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan ise gizlenmezler”; O'ndan utanmazlar. { وَهُوَ مَعَهُمْ } “Oysa O onların yanındaydı”; O onları bilendir, onları gözetleyendir; onların gizli hâllerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Hiçbir örtü ve yokluğun olmadığı O'nun huzurunda olduklarını bildikleri hâlde, Rablerinden utanma ve korkma hususunda insanların içinde bulunduğu yetersizliği ilan edip yüzlerine vurma noktasında bu ayet yeterlidir. { إِذْ يُبَيِّتُونَ } “Geceleyin kurarlarken”; planlarlarken [yanlarındaydı]; bu kelimenin aslı işin gece yapılmasıdır; { مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ } “O'nun razı olmayacağı sözü”; o da Tu'me'nin, hırsızlıkla kendisinin değil de onun suçlanması için zırhı Zeyd'in evine atma ve onu çalmadığına dair yemin etme planıdır. Bu ayet, planlamaya 'söz' (kavl) adı verilmesi sebebiyle, kelamın nefiste kâim bir mana olduğuna delildir. { وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا } “Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır”; tam bir ihata ilmiyle bilicidir.

هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا (١٠٩)

{ هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } “İşte siz öyle kimselersiniz ki, dünya hayatında onları savundunuz. Peki, kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak yahut kim onlara vekil olacaktır?”

{ها أنتم هؤلاء} ها للتنبيه فى أنتم واولاء وهما مبتدأ وخبر {جادلتم} خاصمتم وهي جملة مبينة لوقوع أولاء خبراً كقولك لبعض الاسخياء أنت حاتم تجود بمالك أو أولاء اسم موصول بمعنى الذين وجادلتم صلته والمعنى هبوا أنكم خاصمتم {عَنْهُمْ} عن طعمة وقومه {فِي الحياة الدنيا فَمَن يجادل الله عَنْهُمْ يَوْمَ القيامة} فمن يخاصم عنهم فى الآخرة إذا أخذهم الله بعذابه وقرئ عنه أي عن طعمة {أَمْ مَّن يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً} حافظاً ومحامياً من بأس الله وعذابه

{ هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ } “İşte siz öyle kimselersiniz”; 'hâ' (ها) edatı 'entüm' (أنتم) ve 'ülâi' (أولاء) içinde tenbih (uyarı) içindir; bu ikisi mübteda ve haberdir. { جَادَلْتُمْ } “savundunuz”; tartıştınız, mücadele ettiniz; cömert birine "Sen malını bolca veren Hâtim'sin" demen gibi 'ülâi' kelimesinin haber oluşunu açıklayan bir cümledir. Veya 'ülâi', 'ellezîne' (الذين) anlamında ism-i mevsuldür, 'câdeltüm' ise onun sılasıdır. Anlamı şudur: Diyelim ki siz savundunuz, { عَنْهُمْ } “onları”; Tu'me'yi ve kavmini [savundunuz], { فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “dünya hayatında. Peki, kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak?”; Allah onları azabıyla yakaladığında ahirette onları kim savunacaktır? 'Anhu' (عنه) yani Tu'me'den şeklinde de okunmuştur. { أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } “Yahut kim onlara vekil olacaktır?”; Allah'ın azabından ve cezasından onları koruyucu ve müdafaa edici [kim olacaktır]?

وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا (١١٠)

{ وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.”

{وَمَن يَعْمَلْ سُوءاً} ذنباً دون الشرك {أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ} بالشرك أو سوءاً قبيحاً يتعدى ضرره إلى الغير كما فعل طعمة بقتادة واليهودي أو يظلم نفسه بما يختص به كالحلف الكاذب {ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ الله} يسأل مغفرته {يَجِدِ الله غَفُوراً رَّحِيماً} له وهذا بعث لطعمة على الاستغفار والتوبة

{ وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا } “Kim bir kötülük yapar”; şirkten aşağı bir günah [işler], { أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ } “yahut nefsine zulmederse”; şirk ile [zulmederse]; veya zararı Tu'me'nin Katâde'ye ve Yahudiye yaptığı gibi başkasına geçen çirkin bir kötülük yapar yahut yalan yere yemin etmek gibi sırf kendisine mahsus olan bir şeyle nefsine zulmederse; { ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ } “sonra Allah'tan bağışlanma dilerse”; O'nun affını isterse, { يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا } “Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur”; kendisi için [böyle bulur]. Bu, Tu'me'yi istiğfara ve tevbeye bir teşviktir.

وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١١)

{ وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا } “Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”

{وَمَن يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ على نَفْسِهِ} لأن وباله عليها {وَكَانَ الله عَلِيماً حَكِيماً} فلا يعاقب الذنب غير فاعله

{وَمَن يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ على نَفْسِهِ} “Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur.” Çünkü onun vebali kendi üzerinedir. {وَكَانَ الله عَلِيماً حَكِيماً} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” Dolayısıyla günah sebebiyle onun failinden başkasına ceza vermez.

وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (١١٢)

{ وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا } “Kim bir hata yahut bir günah işler de sonra onu bir suçsuzun üzerine atarsa, şüphesiz büyük bir iftirayı ve apaçık bir günahı yüklenmiş olur.”

{وَمَن يَكْسِبْ خَطِيئَةً} صغيرة {أَوْ إِثْماً} أو كبيرة أو الأول ذنب بينه وبين ربه والثاني ذنب في مظالم العباد {ثُمَّ يَرْمِ به بريئا} كما رمى

{ وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً } “Kim bir hata”; küçük günah, { أَوْ إِثْمًا } “yahut bir günah [işlerse]”; veya büyük günah; yahut birincisi Rabbi ile kendi arasındaki günah, ikincisi ise kul haklarına dair günahtır; { ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا } “sonra onu bir suçsuzun üzerine atarsa”; atması gibi;

النساء (١١٢ _ ١١٥)

en-Nisâ (112 - 115)

طعمة زيداً {فَقَدِ احتمل بهتانا} كذباً عظيماً {وإثما مبينا} ذنبا ظاهرا وهذا لأنه يكسب الإثم آثم ويرمى البرئ باهت فهو جامع بين الأمرين والبهتان كذب ببهت من قيل عليه مالا علم له به

Tu'me'nin [suçu] Zeyd'in üzerine atması gibi; { فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا } “şüphesiz büyük bir iftirayı yüklenmiş olur”; büyük bir yalanı [yüklenmiştir]; { وَإِثْمًا مُبِينًا } “ve apaçık bir günahı”; aşikâr bir günahı [yüklenmiştir]. Bunun sebebi şudur: Günahı işleyen günahkâr, suçsuzun üzerine atan ise iftiracıdır; böylece o iki durumu birden kendinde toplamış olur. Bühtân (iftrâ), hakkında hiçbir bilgisi olmayan bir kimseyi şaşırtıp dehşete düşüren yalandır.

وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا (١١٣)

{ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا } “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya kesinlikle yeltenmişti. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş, bilmediğin şeyleri sana öğretmiştir. Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür.”

{وَلَوْلاَ فَضْلُ الله عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ} أي عصمته ولطفه من الإطلاع على سرهم {لَهَمَّتْ طَّائِفَةٌ مّنْهُمْ} من بني ظفر أو المراد بالطائفة بنو ظفر والضمير في منهم يعود إلى الناس {أَن يُضِلُّوكَ} عن القضاء بالحق وتوخي طريق العدل مع علمهم بأن الجاني صاحبهم {وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنفُسَهُمْ} لأن وباله عليهم {وَمَا يَضُرُّونَكَ مِن شَيْءٍ} لأنك إنما عملت بظاهر الحال وما كان يخطر ببالك أن الحقيقة على خلاف ذلك {وَأَنزَلَ الله عَلَيْكَ الكتاب} القرآن {والحكمة} والسنة {وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ} من أمور الدين والشرائع أو من خفيات الأمور وضمائر القلوب {وَكَانَ فَضْلُ الله عَلَيْكَ عَظِيماً} فيما علمك وأنعم عليك

{ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve rahmeti olmasaydı”; yani onların sırrına muttali kılmak suretiyle seni koruması ve lütfu [olmasaydı], { لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ } “onlardan bir grup ... kesinlikle yeltenmişti”; Züfeyroğullarından [bir grup] yahut kastedilen grup Züfeyroğullarıdır ve 'minhum' (onlardan) zamiri insanlara döner; { أَنْ يُضِلُّوكَ } “seni saptırmaya”; suçlunun kendi adamları olduğunu bildikleri hâlde hak ile hüküm vermekten ve adalet yolunu tutmaktan [seni saptırmaya yeltenmişti]. { وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar”; çünkü bunun vebali kendi üzerlerinedir. { وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ } “ve sana hiçbir şekilde zarar veremezler”; çünkü sen sadece işin zahirine göre amel ettin ve hakikatin bunun aksine olduğu hatırından bile geçmemişti. { وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ } “Allah sana Kitab'ı indirmiş”; Kur'an'ı, { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti [indirmiş]”; sünneti, { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ } “bilmediğin şeyleri sana öğretmiştir”; din işlerinden ve şeriatlerden yahut gizli işlerden ve kalplerin sakladıklarından [öğretmiştir]. { وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا } “Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür”; sana öğrettiği ve sana lütfettiği nimetler hususunda [pek büyüktür].

لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (١١٤)

{ لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا } “Onların gizli fısıldaşmalarının çoğunda hiçbir hayır yoktur; ancak bir sadaka vermeyi yahut bir iyiliği yahut insanların arasını düzeltmeyi emreden kimse müstesnadır. Kim Allah'ın rızasını kazanmak arzusuyla bunu yaparsa, biz ona pek yakında büyük bir mükâfat vereceğiz.”

{لاَّ خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مّن نَّجْوَاهُمْ} من تناجي الناس {إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ} إلا نجوى من أمر وهو مجرور وبدل من كثير أو من نجواهم أو منصوب على الانقطاع بمعنى ولكن من أمر بصدقة خفي نجواه الخير {أَوْ مَعْرُوفٍ} أي قرض أو إغاثة ملهوف أو كل جميل أو المراد بالصدقة الزكاة وبالمعروف التطوع {أَوْ إصلاح بَيْنَ الناس} أي

{ لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ } “Onların gizli fısıldaşmalarının çoğunda hiçbir hayır yoktur”; insanların fısıldaşmalarında [hayır yoktur]; { إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ } “ancak bir sadaka vermeyi ... emreden kimse müstesnadır”; emreden kimsenin fısıldaşması müstesnadır. Bu lafız mecrurdur; 'kesîr' veya 'necvâhum'dan bedeldir yahut munkatı istisna olarak mensuptur; anlamı şudur: Fakat sadaka emreden kimsenin fısıldaşmasında hayır vardır. { أَوْ مَعْرُوفٍ } “yahut bir iyiliği”; yani karz-ı hasen vermeyi yahut darda kalana yardım etmeyi veya her güzel işi [emreden kimse müstesnadır]. Yahut sadaka ile zekât, ma'ruf ile de nafile ameller kastedilmiştir. { أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ } “yahut insanların arasını düzeltmeyi”; yani

إصلاح ذات البين {وَمَن يَفْعَلْ ذلك} المذكور {ابتغاء مرضات الله} طلب رضا الله وخرج عنه من فعل ذلك رياء أو ترؤساً وهو مفعول له والإشكال أنه قال إلا من أمر ثم قال ومن يفعل ذلك والجواب أنه ذكر الأمر بالخير ليدل به على فاعله لأنه إذا دخل الآمر به في زمرة الخيرين كان الفاعل فيهم ادخل ثم قال ومن يفعل ذلك فذكر الفاعل وقرن به الوعد بالأجر العظيم أو المراد ومن يأمر بذلك فعبر عن الأمر بالفعل {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً} يؤتيه أبو عمرو وحمزة

aralarını bulup barıştırmayı [emreden kimse müstesnadır]. { وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ } “Kim bunu yaparsa”; zikredilen bu şeyleri [yaparsa], { ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ } “Allah'ın rızasını kazanmak arzusuyla”; Allah'ın rızasını talep ederek; bunu riya veya reislik elde etmek için yapan kimse bu hükmün dışındadır; mef'ûlun leh'tir. Buradaki müşkül şudur: [Ayet] önce { إِلَّا مَنْ أَمَرَ } “ancak emreden kimse müstesnadır” demiş, sonra da { وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ } “Kim bunu yaparsa” demiştir. Cevap şudur: Hayrı emretmeyi, onu yapana delalet etsin diye zikretmiştir; zira hayrı emreden kimse hayır sahipleri zümresine giriyorsa, bizzat yapan kimse onların arasına öncelikle girer. Sonra { وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ } “Kim bunu yaparsa” buyurarak bizzat faili zikretmiş ve ona büyük mükâfat vaadini bağlamıştır. Veya anlam: "Kim bunu emrederse"dir ve emretmek fiil ile ifade edilmiştir. { فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا } “biz ona pek yakında büyük bir mükâfat vereceğiz”; Ebû Amr ve Hamza 'yu'tîhi' (ona verecektir) şeklinde okumuştur.

وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (١١٥)

{ وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا } “Kendisine doğru yol apaçık belli olduktan sonra Peygamber'e karşı gelen ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi, yöneldiği yöne sevk eder ve onu cehenneme sokarız. Ne kötü bir varış yeridir orası!”

{وَمَن يُشَاقِقِ الرسول مِن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الهدى} ومن يخالف الرسول من بعد وضوح الدليل وظهور الرشد {وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ المؤمنين} أى السبيل الذى عليه من الدين الحنيفي وهو دليل على أن الإجماع حجة لا تجوز مخالفتها كما لا تجوز مخالفة الكتاب والسنة لأن الله تعالى جمع بين اتباع غير سبيل المؤمينن وبين مشاقة

{ وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى } “Kendisine doğru yol apaçık belli olduktan sonra Peygamber'e karşı gelen”; delilin açıklığa kavuşması ve doğru yolun belirmesinden sonra Peygamber'e muhalefet eden; { وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerin yolundan başkasına uyan”; yani onların üzerinde bulunduğu Hanîf dininin yolundan başkasına uyan kimse... Bu ayet, icmânın hüccet olduğuna, Kitap ve Sünnet'e muhalefet etmek caiz olmadığı gibi icmâya muhalefet etmenin de caiz olmadığına delildir. Çünkü Allah Teâlâ, müminlerin yolundan başkasına uymak ile Peygamber'e karşı gelmeyi

النساء (١١٥ _ ١٢١)

en-Nisâ (115 - 121)

الرسول في الشرط وجعل جزاءه الوعيد الشديد فكان اتباعهم واجباً كموالاة الرسول {نُوَلِّهِ مَا تولى} نجعله والياً لما تولى من الضلال وندعه وما اختاره في الدنيا {وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ} في العقبي {وَسَاءَتْ مَصِيراً} قيل هي في طعمة وارتداده

şart cümlesinde bir araya getirmiş ve bunun cezasını da pek şiddetli bir tehdit kılmıştır. Dolayısıyla onlara uymak da Peygamber'e dost olmak gibi vacip olmuştur. { نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى } “yöneldiği yöne sevk ederiz”; yöneldiği sapıklığa onu veli kılarız ve dünyada seçtiği şeyle onu baş başa bırakırız; { وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ } “ve onu cehenneme sokarız”; ahirette; { وَسَاءَتْ مَصِيرًا } “Ne kötü bir varış yeridir orası!” Bu ayetin Tu'me ve onun dinden dönmesi hakkında indiği söylenmiştir.

إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا (١١٦)

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür.”

{إن الله لا يغفر أن يشرك به وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاء} مر تفسيره في هذه السورة {وَمَن يُشْرِكْ بالله فَقَدْ ضَلَّ ضلالا بَعِيداً} عن الصواب

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar”; bunun tefsiri bu surede geçmişti. { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا } “Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür”; doğrudan pek uzak [bir sapıklığa düşmüştür].

إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا (١١٧)

{ إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا } “Onlar O'nu bırakıp sadece dişilere yalvarıyorlar. Onlar ancak inatçı ve asi bir şeytana yalvarıyorlar.”

{إِن يَدْعُونَ مِن دُونِهِ} ما يعبدون من دون الله {إِلاَّ إناثا} جمع أنثى وهي اللات والعزى ومناة ولم يكن حي من العرب إلا ولهم صنم يعبدونه يسمونه أنثى بني فلان وقيل كانوا يقولون في

{ إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ } “Onlar O'nu bırakıp sadece ... yalvarıyorlar”; Allah'ı bırakıp sadece ibadet ediyorlar; { إِلَّا إِنَاثًا } “sadece dişilere”; 'ünsâ' (أنثى) kelimesinin çoğuludur; onlar da Lât, Uzzâ ve Menât'tır. Araplardan taptıkları bir putu bulunmayan ve ona 'falan oğullarının dişisi' adını vermeyen hiçbir kabile yoktu. Denildi ki: Onlar

أصنامهم هن بنات الله {وَإِن يَدْعُونَ} يعبدون {إِلاَّ شيطانا} لأنه هو الذي أغراهم على عبادة الأصنام فأطاعوه فجعلت طاعتهم له عبادة {مَّرِيداً} خارجاً عن الطاعة عارياً عن الخير ومنه الأمرد

putları hakkında 'Bunlar Allah'ın kızlarıdır' diyorlardı. { وَإِنْ يَدْعُونَ } “Onlar ancak ... yalvarıyorlar”; ibadet ediyorlar; { إِلَّا شَيْطَانًا } “ancak bir şeytana”; çünkü onları putlara tapmaya kışkırtan odur, onlar da ona itaat etmişlerdir. Böylece ona olan itaatleri bir ibadet sayılmıştır. { مَرِيدًا } “inatçı ve asi”; itaatten çıkmış, hayırdan soyutlanmış demektir; 'emred' (tüyü bitmemiş) kelimesi de buradan gelir.

لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا (١١٨)

{ لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا } “Allah onu lanetlemiştir. O da şöyle demiştir: 'Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim.'”

{لَّعَنَهُ الله وَقَالَ لأَتَّخِذَنَّ} صفتان يعني شيطاناً مريدا جامعا بين لعنة الله وهذ القول الشنيع {مِنْ عِبَادِكَ نَصِيباً مَّفْرُوضاً} مقطوعاً واجبا لى من كل ألف تسعمائة وتسعة وتسعون وواحدا لله

{ لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ } “Allah onu lanetlemiştir. O da şöyle demiştir: 'Elbette ... edineceğim'”; iki sıfattır; yani Allah'ın lanetini ve bu çirkin sözü kendinde toplayan inatçı ve asi bir şeytandır. { مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا } “senin kullarından belirlenmiş bir pay”; kesinleşmiş, bana ait olması vacip kılınmış bir pay; her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzu [bana], biri de Allah'a [olacak şekilde].

وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا (١١٩)

{ وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا } “Onları mutlaka saptıracağım, onları mutlaka kuruntulara boğacağım, onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar ve onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler.' Kim Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinirse, şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır.”

{وَلأُضِلَّنَّهُمْ} بالدعاء إلى الضلالة والتزيين والوسوسة ولو كان إنفاذ الضلالة إليه لأضل الكل {وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ} ولألقين في قلوبهم الأماني الباطلة من طول الأعمار وبلوغ الآمال {ولآمرنهم فليبتكن آذان الأنعام} البتك القطع والتبتيك للتكثير والتكرير أي لأحملنهم على أن يقطعوا آذان الأنعام وكانوا يشقون آذان الناقة إذا ولدت خسمة أبطن وجاء الخامس ذكراً وحرموا على أنفسهم الانتفاع بها {وَلأَمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيّرُنَّ خَلْقَ الله} بفقء عين الحامي وإعفائه عن الركوب أو بالخصاء وهو مباح في البهائم محظور في بني آدم أو بالوشم أو بنفي الأنساب واستلحاقها أو بتغيير الشيب بالسواد أو بالتحريم والتحليل أو بالتخنث أو بتبديل فطرة الله التي هي دين الإسلام لقوله لاَ تَبْدِيلَ لِخَلْقِ الله {وَمَن يَتَّخِذِ الشيطان وَلِيّاً مّن دُونِ الله} وأجاب إلى ما دعاه إليه {فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَاناً مُّبِيناً} في الدارين

{ وَلَأُضِلَّنَّهُمْ } “Onları mutlaka saptıracağım”; sapıklığa davet ederek, süsleyerek ve vesvese vererek; şayet sapıklığı bizzat gerçekleştirmek onun elinde olsaydı herkesi saptırırdı. { وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } “onları mutlaka kuruntulara boğacağım”; kalplerine uzun ömürler ve emellere ulaşma gibi bâtıl kuruntular atacağım. { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ } “onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar”; el-betk (البتك) kesmek demektir, tebtîk (تبتيك) ise çokluk ve tekrar içindir; yani onları hayvanların kulaklarını kesmeye sevk edeceğim. Onlar, deve beş defa doğurup beşincisi erkek olduğunda kulağını yarar ve ondan faydalanmayı kendilerine haram kılarlardı. { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “ve onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler”; hâmî (döl devesi) olanın gözünü oymak ve ona binilmesini engellemekle; yahut hayvanlarda mubah, ademoğullarında ise haram olan iğdiş etmekle; yahut dövme yapmakla; yahut nesepleri nefyedip başka neseplere bağlamakla; yahut saç-sakal beyazlığını siyaha çevirmekle; yahut helali haram, haramı helal kılmakla; yahut kadınlaşmakla (muhanneslikle); yahut { لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } “Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur” buyruğundan dolayı İslam dini olan Allah'ın fıtratını değiştirmekle [Allah'ın yaratışını değiştirecekler]. { وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Kim Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinirse”; onun kendisini davet ettiği şeye icabet ederse, { فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا } “şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır”; her iki dünyada da.

يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا (١٢٠)

{ يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا } “Onlara vaatte bulunur ve onları kuruntularla oyalar. Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka bir şey vaat etmez.”

{يَعِدُهُمْ} يوسوس إليهم أن لا جنة ولا نار ولا بعث ولا حساب {ويمنيهم} مالا ينالون {وَمَا يَعِدُهُمْ الشيطان إِلاَّ غُرُوراً} هو أن يرى شيئاً يظهر خلافه

{ يَعِدُهُمْ } “Onlara vaatte bulunur”; cennetin, cehennemin, dirilişin ve hesabın olmadığı vesvesesini verir; { وَيُمَنِّيهِمْ } “onları kuruntularla oyalar”; elde edemeyecekleri şeyleri [kuruntu yaptırır]; { وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا } “Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka bir şey vaat etmez”; gurûr, aksini ortaya koyacağı bir şeyi göstermektir.

أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا (١٢١)

{ أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا } “İşte onların barınağı cehennemdir ve ondan kaçıp kurtulacak bir yer de bulamazlar.”

{أولئك مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلاَ يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصاً}

{ أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا } “İşte onların barınağı cehennemdir ve ondan kaçıp kurtulacak bir yer de bulamazlar”;

معدلا ومفرا

sapacak bir yön ve kaçacak bir yer [bulamazlar].

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا (١٢٢)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız; orada ebedî kalacaklardır. Bu, Allah'ın hak bir vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?”

{والذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات} ولم يتبعوا الشيطان في الأمر بالكفر {سَنُدْخِلُهُمْ جنات تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار خالدين فِيهَا أَبَدًا} وقرأ النخعي سيدخلهم {وَعْدَ الله حَقّا} مصدران الأول مؤكد لنفسه والثاني مؤكد لغيره {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ الله قِيلاً} قولاً وهو استفهام بمعنى النفي أي لا أحد أصدق منه وهو تأكيد ثالث وفائدة هذه التوكيدات مقابلة مواعيد الشيطان الكاذبة لقرنائه بوعد الله الصادق لأوليائه

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ } “İman edip salih ameller işleyenleri ise”; küfrü emretme hususunda şeytana uymayanları; { سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا } “altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız; orada ebedî kalacaklardır”. Nehaî 'seyudhiluhum' (onları sokacaktır) şeklinde okumuştur. { وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا } “Bu, Allah'ın hak bir vaadidir”; iki mastardır; birincisi kendisini tekit eden, ikincisi ise başkasını tekit eden mastardır. { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?”; sözce; bu soru nefiy (olumsuzluk) anlamındadır; yani O'ndan daha doğru sözlü hiç kimse yoktur. Bu da üçüncü bir tekitdir. Bu tekitlerin faydası; şeytanın yandaşlarına olan yalan vaatlerinin karşısına Allah'ın dostlarına olan doğru vaadini koymaktır.

لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (١٢٣)

{ لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i kitabın kuruntularıyladır. Kim bir kötülük işlerse onunla cezalandırılır ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir.”

{لَّيْسَ بأمانيكم} ليس الأمر على شهواتكم وأمانيكم أيها المشركون أن تنفعكم الأصنام {وَلا أَمَانِيّ أَهْلِ الكتاب} ولا على شهوات اليهود والنصارى حيث قالوا أبناء الله وأحباؤه لن تمسنا النار إلا أياما معدودة {مَن يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ} أي من المشركين وأهل الكتاب بدليل قوله {وَلاَ يَجِدْ لَهُ مِن دُونِ الله وَلِيّاً وَلاَ نَصِيراً} وهذا وعيد للكفار لأنه قال بعده

{ لَّيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ } “Ne sizin kuruntularınızladır”; iş, ey müşrikler, putların size fayda sağlayacağına dair arzularınıza ve kuruntularınıza göre değildir; { وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ } “ne de Ehl-i kitabın kuruntularıyladır”; Yahudi ve Hristiyanların “Bizler Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz, bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” dedikleri sıradaki arzularına göre de [değildir]. { مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük işlerse onunla cezalandırılır”; yani müşriklerden ve Ehl-i kitaptan [kim işlerse], bunun delili ise { وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا } “ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir” buyurmasıdır. Bu, kâfirlere yönelik bir tehdittir; zira peşinden şöyle buyurmuştur:

وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا (١٢٤)

{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amellerden işlerse, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar.”

{وَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصالحات مِن ذَكَرٍ أَوْ أنثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} فقوله وهو مؤمن حال ومن الأولى للتبعيض والثاينة لبيان الإبهام في من يعمل وفيه إشارة إلى أن الأعمال ليست من الإيمان {فأولئك يدخلون الجنة} يدخلون فكي وأبو عمرو وأبو بكر {وَلاَ يُظْلَمُونَ نَقِيراً} قدر النقير وهو النقرة في ظهر النواة والراجع في وَلاَ يُظْلَمُونَ لعمال السوء وعمال الصالحات جميعاً وجاز أن يكون ذكره عند أحد الفريقين دليلاً على ذكره

{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amellerden işlerse”; “Ve hüve mü'minun” (mümin olarak) ifadesi hâldir (durum bildirir). Birinci “min” teb'îz (kısmiyet) içindir, ikincisi ise “men ya'mel”deki kapalılığı açıklamak içindir. Bunda amellerin imandan [bir parça] olmadığına işaret vardır. { فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “İşte onlar cennete girerler”; Mekkî, Ebû Amr ve Ebû Bekr [meçhul sîgada] 'yudhalûne' (cennete girdirilirler) şeklinde okumuşlardır. { وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا } “Ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar”; nakîr miktarında bile; nakîr (نَقِير), hurma çekirdeğinin sırtındaki çukurdur. { وَلَا يُظْلَمُونَ } “haksızlığa uğratılmazlar” ifadesindeki zamir, hem kötülük işleyenlere hem de salih amel işleyenlerin tamamına râcidir (dönmektedir). İki gruptan birinin yanında anılmasının diğerinin yanında da anıldığına delil olması caizdir.

عند الآخر وقوله ومن يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وقوله {وَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصالحات} بعد ذكر تمني أهل الكتاب كقوله {بلى من كسب سيئة وأحاطت به خطيئته} وقوله {والذين آمنوا وعملوا الصالحات} عقيب قوله {وقالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة}

Diğeri için de geçerlidir. Ehl-i kitabın temennisinin zikrinden sonra gelen { مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük işlerse onunla cezalandırılır” sözü ile { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ } “Kim salih amellerden işlerse” sözü; tıpkı { وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً } “Ve dediler ki: Sayılı günler dışında ateş bize asla dokunmayacaktır” kavlinin peşinden gelen { بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ } “Hayır, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini kuşatırsa” ve { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ } “İman edip salih ameller işleyenler ise” sözleri gibidir.

وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا (١٢٥)

{ وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا } “İyilik yapan biri olarak kendini tamamen Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrahim'in dinine uyan kimseden din bakımından daha güzel kim olabilir? Allah, İbrahim'i dost edinmiştir.”

{ومن أحسن ديناً ممن أسلم وجهه لله} أخلص نفسه لله وجعلها سالمة له لا يعرف لها ربا ولا معبودا سواه {وَهُوَ مُحْسِنٌ} عامل للحسنات {واتَّبَعَ مِلَّةَ إبراهيم حَنِيفاً} مائلاً عن الأديان الباطلة وهو حال من المتبع أو من إبراهيم {واتخذ الله إبراهيم خليلا} هو الأصل المخال وهو الذي يخالك أي يوافقك في خلالك أو يداخلك خلال منزلك أو يسد خللك كما يسد خلله فالخلة صفاء مودة توجب الاختصاص بتخلل الأسرار والمحبة أصفى لأنها من حبة

{ وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Kendini tamamen Allah'a teslim eden kimseden din bakımından daha güzel kim olabilir?”; nefsini Allah'a ihlasla adamış, O'ndan başka hiçbir Rab ve mabud tanımayarak kendisini O'na teslim etmiş; { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “iyilik yapan biri olarak”; güzel ameller işleyen; { وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا } “ve hanîf olarak İbrahim'in dinine uyan”; bâtıl dinlerden yüz çevirerek; “hanîfen” kelimesi tâbi olandan veya İbrahim'den hâldir. { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا } “Allah, İbrahim'i dost edinmiştir”; asıl anlamı 'muhâllet'tir (dostluktur). O da senin huylarına uyan veya evinin köşelerine kadar içine nüfuz eden ya da kendi eksikliğini giderdiği gibi senin eksikliğini gideren kimsedir. Hıllet (خُلَّة), sırların birbirine geçmesini gerektiren katıksız bir sevgidir. Muhabbet ise daha saftır; çünkü o, kalbin

النساء (١٢٦ _ ١٢٨)

en-Nisâ (126 - 128)