Binûn

Nisâ — 5. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القلب وهي جملة اعتراضية لا محل لها من الاعراب كقوله والحوادت جملة وفائدتها تأكيد وجوب اتباع ملته وطريقته لأن من بلغ من الزلفى عند الله أن اتخذه خليلاً كان جديراً بأن تتبع ملته وطريقته ولوجعلتها معطوفة على الجمل قبلها لم يكن لها معنى وفي الحديث اتخذ الله إبراهيم خليلاً لإطعامه الطعام وإفشائه السلام وصلاته بالليل والناس نيام وقيل أوحي إليه إنما اتخذتك خليلاً لأنك تحب أن تعطي ولا تعطى وفي رواية لأنك تعطي الناس ولا تسألهم

özündendir (habbe). Bu, iraptan mahalli olmayan bir ara cümledir; şairin “ve’l-havâdisu cumletun” sözü gibi. Bunun faydası, onun dinine ve yoluna uymanın vacip olduğunu pekiştirmektir. Çünkü Allah katında O'nun kendisini dost edineceği bir yakınlık derecesine ulaşan kimsenin dinine ve yoluna uyulması elbette pek layıktır. Şayet onu kendisinden önceki cümlelere matuf kılsaydın bir anlamı olmazdı. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Allah, İbrahim'i yemek yedirmesi, selamı yayması ve insanlar uykudayken gece namaz kılması sebebiyle dost edinmiştir.” Denildi ki: Ona şöyle vahyolundu: “Seni ancak vermeyi sevdiğin ve [kimseden] almadığın için dost edindim.” Bir rivayette de “İnsanlara verdiğin ve onlardan bir şey istemediğin için” [şeklindedir].

وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا (١٢٦)

{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah her şeyi kuşatandır.”

وفى قوله {وَللَّهِ مَا فِى السماوات وَمَا فِى الأرض} دليل على أن اتخاذه خليلا لا يحتاج الخليل إليه لالاحتياجه تعالى لأنه منزه عن ذلك {وَكَانَ الله بِكُلّ شَيْءً مُّحِيطاً} عالماً

{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” kavlinde; dost edinmenin, dostun O'na muhtaç olması sebebiyle olduğuna, Yüce Allah'ın [dosta] ihtiyacından ötürü olmadığına bir delil vardır; zira O bundan münezzehtir. { وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا } “Allah her şeyi kuşatandır”; bilendir.

وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا (١٢٧)

{ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا } “Kadınlar hakkında senden fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında size fetvayı Allah veriyor; kitapta size okunmakta olan ayetler de kendilerine yazılmış olanı vermediğiniz ve kendileriyle nikâhlanmak istediğiniz yetim kadınlar, çaresiz çocuklar ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız hakkında [size hükmünü bildirmektedir]. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.”

{وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النساء} ويسألونك الإفتاء في النساء والافتاء تبين المبهم {قُلِ الله يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ} وَمَا يتلى عَلَيْكُمْ فِي الكتاب فِي يتامى النساء أي الله يفتيكم والمتلو في الكتاب أي القرآن في معنى اليتامى يعني قوله وَإِنْ خِفْتُمْ أن لا تقسطوا فى اليتامى وهو من قولك أعجبنى زيد وكرمه وما يتلى في محل الرفع بالعطف على الضمير فى يفتيكم أو على لفظ الله وفى يتامى النساء صلة يتلى أي يتلى عليكم في معناهن ويجوز أن يكون في يتامى النساء بدلاً من فيهن والإضافة بمعنى من {اللاتي لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ} ما فرض لهن من الميراث وكان الرجل منهم يضم اليتيمة إلى نفسه وما لها فإن كانت جميلة تزوجها وأكل المال وإن كانت دميمة عضلها عن التزوج حتى تموت فيرثها {وترغبون أن تنكحوهن} في أن تنكحوهن لجمالهن أو عن أن تنكحوهن لدمامتهن {والمستضعفين مِنَ الولدان} أي اليتامى وهو مجرور معطوف على يتامى النساء وكانوا فى الجاهلية إنما يؤرثون الرجال القوام بالأمور دون الأطفال والنساء {وَأَن تَقُومُواْ لليتامى} مجرور كالمستضعفين بمعنى يفتيكم في يتامى النساء وفي المستضعفين وفي أن تقوموا أو منصوب بمعنى ويأمركم أن تقوموا وهو خطاب للأئمة في أن ينظروا لهم ويستوفوا لهم حقوقهم {بالقسط} بالعدل في ميراثهم ومالهم {وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ} شرط وجوابه {فَإِنَّ الله كَانَ بِهِ عَلِيماً} أي فيجازيكم عليه

{ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ } “Kadınlar hakkında senden fetva istiyorlar”; kadınlar hakkında senden açıklama yapmanı isterler. İfta (إفتاء), kapalı olanı açıklamaktır. { قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ } “De ki: Onlar hakkında size fetvayı Allah veriyor”; { وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ } “ve kitapta size okunmakta olan ayetler de yetim kadınlar hakkında [hükmünü bildirmektedir]”; yani Allah ve Kitap'ta, yani Kur'an'da yetimler anlamında okunan şey size fetva vermektedir. Bu da { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى } “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız...” kavlidir. Bu, senin “Zeyd ve onun cömertliği hoşuma gitti” sözün gibidir. “Ve mâ yutlâ” ifadesi, “yuftîkum”daki zamire veya “Allah” lafzına atıfla ref mahallindedir. “Fî yetâme’n-nisâi” ifadesi “yutlâ”nın sılasıdır (tümlecidir); yani onların hakkında size okunmaktadır. “Fî yetâme’n-nisâi” ifadesinin “fîhinne”den bedel olması da caizdir ve buradaki tamlama “min” (kısmiyet) anlamındadır. { اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ } “Kendilerine yazılmış olanı vermediğiniz [kadınlar]”; mirastan onlara farz kılınan payı. Onlardan bir adam, yetim kızı ve onun malını kendi yanına alırdı; şayet güzel ise onunla evlenir ve malını yerdi, eğer çirkin ise başkasıyla evlenmesine engel olurdu ta ki ölsün de ona mirasçı olsun. { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } “Ve kendileriyle nikâhlanmak istediğiniz”; güzelliklerinden ötürü kendileriyle evlenmeyi arzuladığınız veya çirkinliklerinden ötürü kendileriyle evlenmekten yüz çevirdiğiniz [yetim kadınlar]. { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ } “Ve çaresiz çocuklar hakkında”; yani yetimler hakkında; bu kelime mecrurdur ve “yetâme’n-nisâi”ye matuftur. Cahiliye döneminde mirası çocuklara ve kadınlara değil, sadece işleri yürüten erkeklere verirlerdi. { وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى } “Ve yetimlere karşı ayakta tutmanız hakkında”; “el-mustad'afîne” gibi mecrurdur, “yetim kadınlar hakkında, çaresizler hakkında ve [adaleti] ayakta tutmanız hakkında size fetva verir” anlamındadır; yahut mansuptur ve “size ayakta tutmanızı emreder” anlamındadır. Bu, yöneticilere onların işlerini gözetmeleri ve haklarını tastamam vermeleri hususunda bir hitaptır. { بِالْقِسْطِ } “Adaletle”; miraslarında ve mallarında adaletle. { وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ } “Hayır olarak ne yaparsanız”; şarttır, cevabı ise; { فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا } “şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir”; yani onun karşılığını size verir.

وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١٢٨)

{ وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse, aralarında bir anlaşma ile sulh olmalarında ikisine de bir günah yoktur. Sulh ise daha hayırlıdır. Nefisler ise cimriliğe meyilli kılınmıştır. Eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

{وَإِنِ امرأة خافت مِن بَعْلِهَا نُشُوزاً} توقعت منه ذلك لما لاح لها من مخايله وأمارته والنشوز أن يتجافى عنها بأن يمنعها نفسه ونفقته وأن يؤذيها بسبب أو ضرب {أَوْ إِعْرَاضاً} عنها بأن يقل محاذثتها ومؤانستها بسب كبر سن أو دمامة أو سوء في خلق أو خلق أو ملال أو طموح

{ وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden endişe ederse”; adamın hâl ve alametlerinden kendisine beliren şey sebebiyle ondan bunu beklerse. Nüşûz (نُشُوز); adamın nefsini ve nafakasını kadından menederek, yahut söverek veya döverek ona eziyet edip uzak durmasıdır. { أَوْ إِعْرَاضًا } “veya yüz çevirmesinden”; yaşlılık, çirkinlik, ahlakta veya fizikte bir kusur, bıkkınlık veya gözün başka birine

النساء (١٢٨ _ ١٣٠)

en-Nisâ (128 - 130)

عين إلى أخرى أو غير ذلك {فَلاَ جُنَاْحَ عَلَيْهِمَا أَن يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا} كوفي يصّالحا غيرهم أي يتصالحا وهو أصله فأبدلت التاء صاداء وأدغمت {صُلحاً} في معنى مصدر كل واحد من الفعلين ومعنى الصلح أن يتصالحا على أن تطيب له نفساً عن القسمة أو عن بعضها أو تهب له بعض المهر أو كله أو النفقة {والصلح خَيْرٌ} من الفرقة أو من الشوز أو من الخصومة في كل شيء أو والصلح خير من الخيور كما أن الخصومة شر من الشرور وهذه الجملة اعتراض كقوله {وَأُحْضِرَتِ الأنفس الشح} أي جعل الشح حاضراً لها لا يغيب عنها أبداً ولا تنفك عنه يعني أنها مطبوعة عليه والمراد أن المرأة لا تكاد تسمح بقسمها والرجل لا يكاد يسمع بأن يقسم لها إذا رغب عنها فكل واحد منهما يطلب ما فيه راحته وأحضرت يتعدى إلى مفعلوين والأول الأنفس ثم حث على مخالفة الطبع ومتابعة الشرع بقوله {وَإِن تُحْسِنُواْ} بالإقامة على نسائكم وإن كرهتموهن وأحببتم غيرهن وتصبروا على ذلك مراعاة لحق الصحبة {وَتَتَّقُواْ} النشوز والإعراض وما يؤدي إلى الأذى والخصومة {فَإِنَّ الله كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ} من الإحسان والتقوى {خَبِيراً} فيثيبكم عليه وكان عمر الخارجي من أدمّ بني آدم وامرأته من أجملهم فنظرت إليه وقالت الحمد لله على أني وإياك من أهل الجنة قال كيف فقالت لأنك

kayması yahut başka bir sebeple onunla sohbetini ve ünsiyetini azaltarak ondan [yüz çevirmesinden endişe ederse]. { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا } “Aralarında sulh olmalarında ikisine de bir günah yoktur”; Kûfe kıraatinde 'yuslihâ', diğerlerinde 'yassâlahâ' yani 'yetesâlehâ' şeklindedir; aslı budur, tâ harfi sâda tebdil edilip idgam yapılmıştır. { صُلْحًا } “bir anlaşma ile”; her iki fiilin de mastarı anlamındadır. Sulhun anlamı; kadının sıra hakkından yahut bunun bir kısmından vazgeçmesi ya da mehrin bir kısmını veya tamamını yahut nafakayı adama bağışlaması üzerine anlaşmalarıdır. { وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Sulh ise daha hayırlıdır”; ayrılıktan yahut nüşûzdan (geçimsizlikten) veya her şeydeki çekişmeden [daha hayırlıdır]; ya da çekişme şerlerin en şerlisi olduğu gibi sulh da hayırların en hayırlısıdır. Bu cümle bir ara cümledir; nitekim { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Nefisler ise cimriliğe meyilli kılınmıştır” kavlinde de böyledir; yani cimrilik nefislere hazır kılınmıştır, onlardan asla ayrılmaz ve ondan kurtulamazlar; yani nefisler onun üzere yaratılmıştır. Kastedilen şudur: Kadın sırasından kolay kolay feragat etmez, erkek de yüz çevirdiği kadına sıra ayırmaya kolay kolay razı olmaz. Böylece her biri kendi rahatını ister. “Uhdirat” fiili iki mef'ûle (nesneye) geçiş yapar, birincisi “el-enfus”tur. Sonra { وَإِنْ تُحْسِنُوا } “Eğer iyilik ederseniz” kavliyle fıtrata muhalefet etmeye ve şeriata uymaya teşvik etmiştir; yani hoşlanmasanız ve başkalarını sevseniz bile kadınlarınızla birlikte kalıp birliktelik hakkını gözeterek buna sabrederseniz; { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız”; nüşûzdan, yüz çevirmekten ve eziyet ile çekişmeye yol açan şeylerden; { فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ } “şüphesiz Allah yaptıklarınızdan”; ihsan ve takvadan; { خَبِيرًا } “hakkıyla haberdardır”; dolayısıyla sizi bununla mükâfatlandırır. Hâricî Ömer, insanların en çirkinlerinden biriydi, hanımı ise en güzellerindendi. Hanımı ona baktı ve “Senin ve benim cennetlik olduğumuza hamdolsun” dedi. “Nasıl?” diye sordu. Hanımı şöyle dedi: “Çünkü sen benim gibi biriyle rızıklandın ve şükrettin, ben de senin gibi biriyle sınandım ve sabrettim. Cennet ise şükredenlere ve sabredenlere vaat edilmiştir.”

رزقت مثلي فشكرت ورزقت مثلك فصبرت والجنة موعودة للشاكرين والصابرين

“Benim gibisiyle rızıklandırıldın ve şükrettin, ben de senin gibisiyle rızıklandırıldım ve sabrettim; cennet ise şükredenlere ve sabredenlere vaat edilmiştir.”

وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٢٩)

{ وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا } “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz. Öyleyse büsbütün meyletmeyin ki onu askıda kalmış gibi bırakmayasınız. Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

{وَلَن تَسْتَطِيعُواْ أَن تَعْدِلُواْ بَيْنَ النساء} ولن تستطيعوا العدل بين النساء والتسوية حتى لا يقع ميل البتة فتمام العدل أن يسوى بينهن بالقسمة والنفقة والتعهد والنظر والإقبال والمح المة والمفاكهة وغيرها وقيل معناه أن تعدلوا في المحبة وكان ﵇ يقسم بين نسائه فيعدل ويقول هذه قسمتي فيما أملك فلا تؤاخذني فيما تملك ولا أملك يعني المحبة لأن عائشة رضى الله عنها كانت أحب إليه {وَلَوْ حَرَصْتُمْ} بالغتم في تحرى ذلك {فَلاَ تَمِيلُواْ كُلَّ الميل} فلا تجوروا على المرغوب عنها كل الجور فتمنعوها قسمها من غير رضا منها يعني أن اجتناب كل الميل في حد اليسر فلا تُفْرطوا فيه وإن وقع منكم التفريط في العدل كله وفيه ضرب مع التوبيخ وكل نصب على المصدر لأن له حكم ما يضاف إليه {فَتَذَرُوهَا كالمعلقة} وهي التي ليست بذات بعلٍ ولا مطلقة {وَإِن تُصْلِحُواْ} بينهن {وَتَتَّقُواْ} الجور {فَإِنَّ الله كَانَ غَفُوراً رَّحِيماً} يغفر لكم ميل قلوبكم ويرحمكم فلا يعاقبكم

{ وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ } “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz”; kadınlar arasında kesinlikle hiçbir meyil meydana gelmeyecek şekilde adalet ve eşitlik sağlamaya asla güç yetiremezsiniz. Tam adalet; aralarında nöbetleşmede, nafakada, ilgilenmede, bakmada, yönelmede, sohbet ve latifede ve diğer hususlarda eşit davranmaktır. Denildi ki: Bunun anlamı, sevgide adalet sağlamanızdır. Peygamber aleyhisselâm kadınları arasında paylaştırır, adil davranır ve şöyle derdi: “Allah'ım! Bu, benim malik olduğum şeydeki taksimimdir. Senin malik olduğun ve benim malik olmadığım hususta beni kınama.” Yani sevgiyi kastetmektedir; çünkü Âişe radıyallâhu anhâ ona en sevimli olanıydı. { وَلَوْ حَرَصْتُمْ } “Ne kadar hırs gösterseniz de”; bunu titizlikle yapmaya ne kadar gayret etseniz de. { فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ } “Öyleyse büsbütün meyletmeyin”; kendisinden yüz çevrilen kadına büsbütün haksızlık edip onun rızası olmaksızın payını kesmeyin. Yani büsbütün meyletmekten kaçınmak kolaylık sınırları dâhilindedir; adaletin tamamında bir kusurunuz meydana gelse bile onda aşırıya kaçmayın. Bunda azarlama ile karışık bir darbe vardır. “Kull” kelimesi, muzafun ileyhin hükmünü aldığı için mastar üzere mansuptur. { فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ } “Ki onu askıda kalmış gibi bırakmayasınız”; o, ne kocası olan ne de boşanmış olan kadındır. { وَإِنْ تُصْلِحُوا } “Eğer arayı düzeltirseniz”; aralarını; { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız”; haksızlıktan; { فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا } “şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; kalplerinizin meylini bağışlar ve size merhamet eder, sizi cezalandırmaz.

وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا (١٣٠)

{ وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا } “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini kendi genişliğinden zengin kılar. Allah lütfu geniş olandır, hüküm ve hikmet sahibidir.”

{وَإِن يَتَفَرَّقَا} أي إن لم يصطلح الزوجان على شيء وتفرقا بالخلع أو بتطليقه إياها وإيفائه مهرها ونفقة عدتها {يُغْنِ الله كُلاًّ}

{ وَإِنْ يَتَفَرَّقَا } “Eğer ayrılırlarsa”; yani şayet eşler bir şey üzerinde anlaşamazlar ve muhâlea (bedel karşılığı boşanma) yoluyla yahut adamın onu boşaması, mehrini ve iddet nafakasını tastamam vermesi suretiyle ayrılırlarsa; { يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا } “Allah her birini zengin kılar”;

كل واحد منهما {مِّن سَعَتِهِ} من غناه أي يرزقه زوجاً خيراً من زوجه وعيشاً أهنأ من عيشه {وَكَانَ الله واسعا} بتحليل النكاح {حَكِيماً} بالإذن في السراح فالسعة الغنى والقدرة والواسع الغني المقتدر

ikisinin her birini; { مِنْ سَعَتِهِ } “kendi genişliğinden”; zenginliğinden; yani ona eşinden daha hayırlı bir eş, hayatından daha huzurlu bir hayat bahşeder. { وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا } “Allah lütfu geniş olandır”; nikâhı helal kılmakla; { حَكِيمًا } “hüküm ve hikmet sahibidir”; boşamaya izin vermekle. Saa (سَعَة), zenginlik ve kudrettir; vâsi' ise zengin ve kudretli olandır.

وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا (١٣١)

{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Andolsun, sizden önce kendilerine kitap verilenlere de size de 'Allah'tan sakının' diye tavsiye ettik. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah zengindir, övülmeye layık olandır.”

ثم بين غناه وقدرته بقوله {وَللَّهِ مَا فِى السماوات وَمَا فِى الأرض} خلقا والمتملكوت عبيده رقا {وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الذين أُوتُواْ الكتاب} هو اسم للجنس فيتناول الكتب السمواية {مِن قَبْلِكُم} مّن الأمم السالفة وهو متعلق بوصينا أو بأوتوا {وإياكم} عطف على الذين أوتوا {أَنِ اتقوا الله} بأن اتقوا أو تكون أن المفسرة لأن التوصية في معنى القول والمعنى أن هذه وصية قديمة ما زال يوصى اله عنها عباده ولستم بها مخصوصين لأنهم بالتقوى يسعدون عنده {وَإِن تَكْفُرُواْ} عطف على اتقوا لأن المعنى أمر ناهم وأمرناكم بالتقوى وقلنا لهم ولكم إن تكفروا {فإن لِلَّهِ مَا فِى السماوات وَمَا فِى الأرض وَكَانَ الله غَنِيّاً} عن خلقه وعن عبادتهم {حَمِيداً} مستحقاً لأن يحمد لكثرة نعمه وإن لم يحَمده أحد وتكرير قوله {لِلَّهِ مَا فِى السماوات وَمَا فِى الأرض} تقرير لما هو موجب تقواه لأن الخلق لما كان كله له وهو خالقهم ومالكهم فحقه أن يكون مطاعاً في خلقه غير معصي وفيه دليل على أن التقوى أصل الخير كله وقوله وإن تكفروا عقيب التقوى دليل على أن المراد الاتقاء عن الشرك

Sonra { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” kavliyle zenginliğini ve kudretini beyan etti; yaratılış bakımından [hepsi O'nundur] ve varlıklar O'nun köleleridir. { وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ } “Andolsun, kendilerine kitap verilenlere tavsiye ettik”; cins ismidir, dolayısıyla bütün semavi kitapları kapsar; { مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önce”; geçmiş ümmetlerden; bu ifade 'vassaynâ'ya veya 'ûtû'ya müteallıktır; { وَإِيَّاكُمْ } “ve size de”; 'ellezîne ûtû' üzerine matuftur. { أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ } “'Allah'tan sakının' diye”; Allah'tan sakınmalarını [tavsiye ettik]; yahut buradaki 'en', tefsîriyye (açıklayıcı) 'en'dir; çünkü vasiyet söz anlamındadır. Mana şudur: Bu, Allah Teâlâ'nın kullarına sürekli tavsiye edegeldiği kadîm bir vasiyettir ve siz buna has kılınmış değilsiniz; zira kullar O'nun katında takva ile mutlu olurlar. { وَإِنْ تَكْفُرُوا } “Eğer inkâr ederseniz”; 'ittekû'ya matuftur; çünkü mana “Onlara ve size takvayı emrettik, onlara ve size dedik ki: Eğer inkâr ederseniz...” şeklindedir. { فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا } “şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah zengindir”; yaratıklarından ve onların ibadetlerinden [müstağnidir]; { حَمِيدًا } “övülmeye layık olandır”; hiç kimse O'nu övmese bile nimetlerinin çokluğundan ötürü övülmeyi hak edendir. { لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” sözünün tekrarlanması, O'ndan sakınmayı gerektiren durumun bir tekitidir. Çünkü bütün yaratılmışlar O'na ait olduğuna ve O onların yaratıcısı ve maliki olduğuna göre, yaratıkları içinde O'na itaat edilmesi, isyan edilmemesi O'nun hakkıdır. Bunda takvanın bütün hayırların aslı olduğuna bir delil vardır. Takvanın peşinden “ve in tekfurû” (eğer inkâr ederseniz) buyrulması ise kastedilenin şirkten sakınmak olduğuna delildir.

وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (١٣٢)

{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter.”

{وَللَّهِ مَا فِى السماوات وَمَا فِى الأرض وكفى بالله وَكِيلاً} فاتخذوه وكيلاً ولا تتكلوا على غيره

{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter”; öyleyse O'nu vekil edinin ve başkasına güvenip dayanmayın.

إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا (١٣٣)

{ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا } “Ey insanlar! Eğer dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla kadirdir.”

ثم خوفهم وبين قدرته بقوله {إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} يعدمكم {أَيُّهَا الناس وَيَأْتِ بِاخَرِينَ} ويوجد إنساً آخرين مكانكم أو خلقاً آخرين غير الإنس {وَكَانَ الله على ذلك قَدِيراً} بليغ القدرة

Sonra { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “Eğer dilerse sizi yok eder”; sizi helak eder; { أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ } “ey insanlar, ve başkalarını getirir”; sizin yerinize başka insanlar yahut insan dışında başka bir mahlukat var eder; { وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا } “Allah buna hakkıyla kadirdir”; sonsuz kudret sahibidir diyerek onları korkuttu ve kudretini beyan etti.

مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا (١٣٤)

{ مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا } “Kim dünya mükâfatını isterse, bilsin ki dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”

{مَّن كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدنيا} كالمجاهد يريد بجهاده الغنيمة {فَعِندَ الله ثَوَابُ الدنيا والآخرة} فماله يطلب أحدهما دون الآخر والذي يطلبه

{ مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا } “Kim dünya mükâfatını isterse”; cihatıyla ganimeti isteyen mücahit gibi; { فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ } “bilsin ki dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır”; ne oluyor da ikisinden birini bırakıp sadece birini istiyor, üstelik istediği de

أخسهما {وَكَانَ الله سَمِيعاً} للأقوال {بَصِيراً} بالأفعال وهو وعد ووعيد

en değersiz olanıdır? { وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا } “Allah hakkıyla işitendir”; sözleri; { بَصِيرًا } “hakkıyla görendir”; fiilleri. Bu bir vaat ve tehdittir.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١٣٥)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا } “Ey iman edenler! Kendinizin veya anne babanızın ve akrabalarınızın aleyhine de olsa, adaleti titizlikle ayakta tutan, Allah için şahitlik eden kimseler olun. [Aleyhine şahitlik edilen] zengin de olsa fakir de olsa Allah ikisine de daha yakındır. Adaletten sapmamak için nefsin hevesine uymayın. Eğer [dillerinizi] eğer büker veya [şahitlikten] yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

{يا أيها الذين آمنوا كُونُواْ قَوَّامِينَ بالقسط} مجتهدين في إقامة العدل حتى لا تجوروا {شُهَدَاءَ} خبر بعد خبر {لله} أى تقيمون شهاداتكم لوجه

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ } “Ey iman edenler! Adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun”; zulmetmemek için adaleti ikame hususunda gayretli [olun]; { شُهَدَاءَ } “şahitlik edenler [olun]”; haber peşine haberdir; { لِلَّهِ } “Allah için”; yani şahitliklerinizi Allah rızası için ikame edersiniz;

النساء (١٣٥ _ ١٣٧)

en-Nisâ (135 - 137)

الله {وَلَوْ عَلَى أَنفُسِكُمْ} ولو كانت الشهادة على أنفسكم والشهادة على نفسه هي الإقرار على نفسه لأنه في معنى الشهادة عليها بإلزام الحق وهذا لأن الدعوى والشهادة والإقرار يشترك جميعها في الإخبار عن حق لأحد على أحد غير أن الدعوى إخبار عن حق لنفسه على الغير والإقرار للغير على نفسه والشهادة للغير على الغير {أَوِ الوالدين والأقربين} أي ولو كانت الشهادة على آبائكم وأمهاتكم وأقاربكم {إِن يَكُنْ} المشهود عليه {غَنِيّاً} فلا يمنع الشهادة عليه لغناه طلباً لرضاه {أَوْ فَقَيراً} فلا يمنعها ترحماً عليه {فالله أولى بِهِمَا} بالغني والفقير أي بالنظر لهما والرحمة وإنما ثنى الضمير في بهما وكان حقه أن يوحد لأن المعنى إن يكن أحد هذين لأنه يرجع إلى ما دل عليه قوله غنياً أو فقيراً وهو جنس الغني والفقير كأنه قيل فالله أولى بجنسي الغني والفقير أي بالأغنياء والفقراء {فَلاَ تَتَّبِعُواْ الهوى} إرادة {أن تعدلوا} عن الحق من العدول أو كراهة أن تعدلوا بين الناس من العدل {وإن تلووا} بواو واحدة وضم اللام شامي وحمزة من الولاية {أَوْ تُعْرِضُواْ} أي وإن وليتم إقامة الشهادة أو أعرضتم عن إقامتها غيرهما تلووا بواوين وسكون اللام من اللي أي وإن تلووا ألسنتكم عن شهادة الحق أو حكومة العدل أو تعرضوا عن الشهادة بما عندكم وتمنعوها {فَإِنَّ الله كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيراً} فيجازيكم عليه

Allah için; { وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ } “velev ki kendi aleyhinize olsun”; velev ki şahitlik kendi aleyhinize olsun. Kişinin kendi aleyhine şahitliği, aleyhine ikrarda bulunmasıdır. Çünkü bu, hakkı ilzam etme suretiyle aleyhine şahitlik etmek hükmündedir. Bunun sebebi şudur: Dava, şahitlik ve ikrarın tamamı, bir kimsenin diğeri üzerindeki bir hakkını haber verme hususunda ortaktır. Ne var ki dava, kişinin başkası üzerindeki kendi hakkını haber vermesidir; ikrar, başkasının kendi üzerindeki hakkını haber vermesidir; şahitlik ise başkasının başkası üzerindeki hakkını haber vermesidir. { أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “veya anne babanızın ve akrabalarınızın [aleyhine de olsa]”; yani velev ki şahitlik babalarınızın, annelerinizin ve akrabalarınızın aleyhine olsun. { إِنْ يَكُنْ } “Eğer olursa”; aleyhine şahitlik edilen; { غَنِيًّا } “zengin”; rızasını kazanmak amacıyla zenginliğinden ötürü onun aleyhine şahitlik yapmaktan kaçınılmasın; { أَوْ فَقِيرًا } “veya fakir”; ona merhamet duyarak aleyhine şahitlikten kaçınılmasın; { فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا } “Allah ikisine de daha yakındır”; zengine ve fakire; yani onları gözetmeye ve merhamet etmeye [daha layıktır]. “Bihimâ”daki zamirin tekil olması gerekirken tesniye (ikil) kılınması; mananın “bu ikisinden biri olursa” şeklinde olmasındandır; çünkü “zengin veya fakir” sözünün delalet ettiği şeye, yani zengin ve fakir cinsine râcidir; sanki “Allah zengin ve fakir cinslerine, yani zenginlere ve fakirlere daha evlâdır” denilmiş gibidir. { فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى } “Nefsin hevesine uymayın”; { أَنْ تَعْدِلُوا } “adaletten sapmamak için”; 'udûl' kökünden haktan sapma arzusuyla [uymayın] yahut 'adl' kökünden insanlar arasında adil davranmayı kerih görerek [uymayın]. { وَإِنْ تَلْوُوا } “Eğer eğer bükerseniz”; Şâmî ve Hamza tek vav ve lâmın zammesiyle 'velâyet'ten gelen 'telû' şeklinde okumuştur; { أَوْ تُعْرِضُوا } “veya yüz çevirirseniz”; yani şayet şahitliği ikame etmeyi üstlenir veya onu yerine getirmekten yüz çevirirseniz. Bu ikisi dışındakiler ise 'leyy'den gelen çift vav ve lâmın sükûnuyla 'telvû' şeklinde okumuşlardır; yani şayet dillerinizi hak şahitlikten yahut adil hükümden büker eğriltirseniz veya yanınızdaki şahitlikten yüz çevirip onu gizlerseniz; { فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا } “şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”; dolayısıyla sizi bununla cezalandırır.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا (١٣٦)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا } “Ey iman edenler! Allah'a, Peygamberine, Peygamberine indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman edin. Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür.”

{يا أيها الذين آمنوا} خطاب للمسلمين {آمنوا} اثبتوا على

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”; Müslümanlara hitaptır; { آمِنُوا } “iman edin”; iman üzere sebat edin ve

الإيمان ودوموا عليه أو لأهل الكتاب لأنهم آمنوا ببعض الكتب والرسل وكفروا ببعض أو المنافقين أي يا أيها الذين آمنوا نفاقاً آمنوا إخلاصا {بالله ورسوله} أى محمد ﷺ {والكتاب الذي نَزَّلَ على رَسُولِهِ} أي الفرقان {والكتاب الذى أَنَزلَ مِن قَبْلُ} أي جنس ما أنزل على الأنبياء قبله من الكتب ويدل عليه قوله وكتبه نزل وأنزل بالبناء للمفعول مكي وشامي وأبو عمرو وعلى البناء للفاعل فيهما غيرهم وإنما قيل نزل على رسوله وأنزل من قبل لأن الفرقان نزل مفرقاً منجماً في عشرين سنة بخلاف الكتب قبله {وَمَن يَكْفُرْ بالله وملائكته وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ واليوم الآخر} أى ومن يكفر بشئ من ذلك {فَقَدْ ضَلَّ ضلالا بَعِيداً} لأن الكفر ببعضه كفر بكله

ona devam edin. Yahut Ehl-i kitaba [hitaptır]; çünkü onlar kitapların ve peygamberlerin bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmişlerdir. Yahut münafıklara [hitaptır]; yani “Ey nifak üzere iman edenler, ihlasla iman edin” [demektir]. { بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Peygamberine”; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e; { وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ } “Peygamberine indirdiği kitaba”; yani Furkan'a; { وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ } “ve daha önce indirdiği kitaba”; yani O'ndan önceki peygamberlere indirilen kitap cinsine; bunun delili de { وَكُتُبِهِ } “kitaplarına” buyruğudur. 'Nezzele' ve 'enzele' fiillerini Mekkî, Şâmî ve Ebû Amr meçhul olarak; diğerleri ise her ikisinde de malum olarak okumuşlardır. “Peygamberine nezzele (parça parça indirdi)” ve “daha önce enzele (toptan indirdi)” denilmesinin sebebi; Furkan'ın önceki kitapların aksine yirmi yılda peyderpey, kısım kısım indirilmiş olmasıdır. { وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse”; yani kim bunlardan herhangi bir şeyi inkâr ederse; { فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا } “şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür”; zira bir kısmını inkâr etmek tamamını inkâr etmektir.

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا (١٣٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا } “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenleri, sonra tekrar iman edip sonra tekrar inkâr edenleri, sonra da inkârlarını artıranları Allah ne bağışlayacak ne de onları [doğru] bir yola iletecektir.”

{إن الذين آمنوا} بموسى ﵇ {ثم كفروا} حين

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler”; Mûsâ aleyhisselâm'a; { ثُمَّ كَفَرُوا } “sonra inkâr edenler”;

النساء (١٣٧ _ ١٤١)

en-Nisâ (137 - 141)

عبدوا العجل {ثم آمنوا} بموسى من بعد عوده {ثُمَّ كَفَرُواْ} بعيسى ﵇ {ثم ازدادوا كفرا} بكفرهم بمحمد ﷺ {لَّمْ يَكُنْ الله لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلاَ لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً} إلى النجاة أو إلى الجنة أو هم المنافقون آمنوا في الظاهر وكفروا في السر مرة بعد أخرى وازدياد الكفر منهم ثباتهم عليه إلى الموت يؤيده قوله

buzağıya taptıkları vakit; { ثُمَّ آمَنُوا } “sonra tekrar iman edenler”; Mûsâ döndükten sonra ona; { ثُمَّ كَفَرُوا } “sonra tekrar inkâr edenler”; Îsâ aleyhisselâm'ı; { ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا } “sonra da inkârlarını artıranlar”; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekle [küfürlerini artıranlar]; { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا } “Allah ne onları bağışlayacak ne de onları [doğru] bir yola iletecektir”; kurtuluşa veya cennete [giden yola iletecektir]. Yahut onlar münafıklardır; zahirde iman edip gizlide defalarca inkâr etmişlerdir, küfürlerini artırmaları ise ölüm anına kadar onun üzerinde sebat etmeleridir. Şu kavil de bunu desteklemektedir:

بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٣٨)

{ بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا } “Münafıklara, kendileri için elem verici bir azap olduğunu müjdele!”

{بَشِّرِ المنافقين} أي أخبرهم ووضع بشر مكانه تهكماً بهم {بِأَنَّ لَهُمْ عَذَاباً أَلِيماً} مؤلماً

{ بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ } “Münafıklara müjdele”; yani onlara haber ver; onlarla alay etmek maksadıyla 'müjdele' kelimesi konulmuştur; { بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا } “kendileri için elem verici bir azap olduğunu”; can yakıcı.

الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا (١٣٩)

{ الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا } “Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir. Onların yanında izzet mi arıyorlar? Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır.”

{الذين} نصب على الذم أو رفع بمعنى اريد الذين أوهم الذين {يَتَّخِذُونَ الكافرين أَوْلِيَاءَ مِن دُونِ المؤمنين أَيَبْتَغُونَ عِندَهُمُ العزة} كان المنافقون يوالون الكفرة يطلبون منهم المنعة والنصرة ويقولون لا يتم أمر محمد ﵇ {فَإِنَّ العزة للَّهِ جَمِيعاً} ولمن أعزه كالنبي ﵇ والمؤمنين كما قال ولله العزة ولرسوله وللمؤمنين

{ الَّذِينَ } “Onlar”; zem (kınama) üzere mansuptur veya “onları kastediyorum” yahut “onlar şunlardır” anlamında merfudur; { يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ } “müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir. Onların yanında izzet mi arıyorlar?”; münafıklar güç ve yardım talep ederek kâfirleri dost ediniyorlar ve “Muhammed aleyhisselâm'ın işi tamamlanamaz” diyorlardı. { فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا } “Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır”; ve Peygamber aleyhisselâm ile müminler gibi O'nun aziz kıldığı kimselerindir; nitekim { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “İzzet Allah'ındır, Resulünündür ve müminlerindir” buyurmuştur.

وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا (١٤٠)

{ وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا } “Oysa [Allah] Kitap'ta size indirmiştir ki: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, onlar başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın. Aksi takdirde siz de onlar gibi olursunuz. Şüphesiz Allah münafıkları da kâfirleri de cehennemde bir araya toplayacaktır.”

{وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ} بفتح النون عاصم وبضمها غيره {في الكتاب} القرآن {أن إذا سمعتم آيات الله يُكَفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلاَ تَقْعُدُواْ معهم حتى يَخُوضُواْ فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ} حتى يشرعوا في كلام غير الكفر والاستهزاء بالقرآن والخوض الشروع وأن مخففة من الثقيلة أي أنه إذا سمعتم أي نزل عليكم أن الشأن كذا والشأن ما أفادته الجملة بشرطها وجزائها وأن مع ما في حيزها في موضع الرفع بنزل أو فى موضع النصب بنزل والمنزل عليهم في الكتاب هو ما نزل عليهم بمكة من قوله وَإِذَا رَأَيْتَ الذين يخوضون فى آياتنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حتى يَخُوضُواْ فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وذلك أن المشركين كانوا يخوضون في ذكر القرآن فى مجالسهم فيستهزءون به فنهى المسلمون عن القعود معهم ماداموا خائضين فيه وكان المنافقون بالمدينة يفعلون نحو فعل المشركين بمكة فنهوا أن يقعدوا معهم كما نهوا عن مجالسة المشركين بمكة {إِنَّكُمْ إِذاً مِّثْلُهُمْ} أي في الوزر إذا مكثتم معهم ولم يرد به التمثيل من كل وجه فإن خوض المنافقين فيه كفر ومكث هؤلاء معهم معصية {إِنَّ الله جَامِعُ المنافقين والكافرين فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً} لاجتماعهم في الكفر والاستهزاء

{ وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ } “Oysa size indirmiştir”; Âsım nûn'un fethasıyla ('nezzele'), diğerleri ise dammesiyle ('nuzzile') okumuştur; { فِي الْكِتَابِ } “Kitap'ta”; Kur'an'da; { أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, onlar başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın”; Kur'an'ı inkâr ve onunla alay etme dışındaki bir söze başlayıncaya kadar; havd (خَوْض), bir işe/söze dalmak, girişmektir. 'En' muhaffefedir (şeddesizdir), yani “şüphesiz durum şudur ki: İşittiğiniz zaman...” [demektir]; durum ise şartı ve cevabıyla cümlenin ifade ettiği şeydir. 'En' ve ona bağlı olan kısım, 'nuzzile' ile ref mahallinde yahut 'nezzele' ile nasb mahallindedir. Kitap'ta onlara indirilen şey, Mekke'de inmiş olan şu ayettir: { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman, başka bir söze geçinceye kadar onlardan yüz çevir.” Bu da şundandır: Müşrikler meclislerinde Kur'an'ın zikrinden laf açıp onunla alay ederlerdi; bunun üzerine Müslümanlar, onlar buna daldıkları sürece onlarla oturmaktan nehyolundular. Medine'deki münafıklar da Mekke'deki müşriklerin yaptığının benzerini yapıyorlardı; bu sebeple Mekke'deki müşriklerle oturmaktan nehyedildikleri gibi onlarla oturmaktan da nehyedildiler. { إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ } “Aksi takdirde siz de onlar gibi olursunuz”; yani onlarla birlikte kaldığınız takdirde günahta [onlar gibi olursunuz]. Bununla her yönden benzerlik kastedilmemiştir; zira münafıkların buna dalması küfürdür, bunların onlarla kalması ise günahtır. { إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا } “Şüphesiz Allah münafıkları da kâfirleri de cehennemde bir araya toplayacaktır”; küfürde ve alayda birleştikleri için.

الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا (١٤١)

{ الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Onlar sizi gözetleyip dururlar. Eğer Allah'tan size bir fetih gelirse 'Biz sizinle beraber değil miydik?' derler. Şayet kâfirlere bir pay düşerse 'Size üstünlük sağlayıp da sizi müminlerden korumadık mı?' derler. Artık Allah kıyamet günü aranızda hükmünü verecektir. Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir.”

{الذين} بدل من الذين يتخذون أو صفة للمنافقين أو نصب على الذم منهم {يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ} ينتظرون بكم ما يتجدد لكم من ظفر أو إخفاق {فَإِن كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِّنَ الله} نصرة وغنيمة {قَالُواْ أَلَمْ نَكُنْ معكم} مظاهرين

{ الَّذِينَ } “Onlar ki”; 'yettehizûne' ifadesinden bedeldir veya münafıkların sıfatıdır ya da onlar hakkında yerme (zemm) üzere nasb edilmiştir. { يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ } “Sizi gözetleyip dururlar”; sizin için zafer veya hezimetten yana meydana gelecek olanı beklerler. { فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ } “Eğer Allah'tan size bir fetih”, [yani] bir yardım ve ganimet { كَانَ } “olursa”, { قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ } “'Biz sizinle beraber değil miydik?' derler”; [yani] arka çıkarak [beraber değil miydik?].

النساء (١٤١ _ ١٤٤)

en-Nisâ (141-144)

فأشركونا في الغنيمة {وَإِن كَانَ للكافرين نَصِيبٌ} سمى ظفر المسلمين فتحا لشأنهم لأنه أمر عظيم تفتح له أبواب السماء وظفر

[Öyleyse] bizi ganimete ortak edin. { وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ } “Şayet kâfirlere bir pay düşerse”; Müslümanların zaferini şanlarının yüceliğinden ötürü 'fetih' olarak isimlendirmiştir; çünkü o, kendisine sema kapılarının açıldığı büyük bir iştir.

الكافرين نصيباً تخسيساً لحظهم لأنه لمظة من الدنيا يصيبونها {قَالُواْ} للكافرين {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ} ألم نغلبكم ونتمكن من قتلكم فأبقينا عليكم والاستحواذ الاستيلاء والغلبة {وَنَمْنَعْكُمْ مّنَ المؤمنين} بأن ثبطناهم عنكم وخيلنا لهم ما ضعفت قلوبهم به ومرضوا عن قتالكم وتوانينا ف مظاهرتهم عليكم فهاتوا نصيباً لنا مما أصبتم {فالله يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ} أيها المؤمنون والمنافقون {يَوْمَ القيامة} فيدخل المنافقين النار والمؤمنين الجنة {وَلَن يَجْعَلَ الله للكافرين عَلَى المؤمنين سَبِيلاً} أي في القيامة بدليل أول الآية كذا عن على رضى الله عنه أو حجة كذا عن ابن عباس رضى الله عنهما

Kâfirlerin zaferini ise paylarını küçümsemek için 'nasip' olarak isimlendirmiştir; zira o, elde ettikleri geçici bir dünya tadımlığıdır. Kâfirlere { قَالُوا } “derler ki:” { أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ } “'Size üstünlük sağlayıp”; 'size galip gelip sizi öldürmeye muktedir olduğumuz halde sizi sağ bırakmadık mı?' İstihvâz (اِسْتِحْوَاذ), hâkimiyet kurmak ve üstün gelmek demektir. { وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve sizi müminlerden korumadık mı?'”; onları sizden alıkoyarak, kalplerini zayıflatacak şeyler kurdurup sizinle savaşmaktan onları caydırarak ve size karşı onlara yardım etmekte gevşeklik göstererek [korumadık mı? Öyleyse] elde ettiğiniz şeyden bize bir pay verin. { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ } “Artık Allah aranızda hükmünü verecektir”; ey müminler ve münafıklar! { يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “kıyamet günü”; böylece münafıkları cehenneme, müminleri ise cennete girdirecektir. { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir”; yani ayetin başının delaletiyle kıyamet gününde [bir yol vermeyecektir]. Bu, Ali radıyallâhu anh'tan böyledir. Yahut [aleyhlerine] bir hüccet [vermeyecektir]. Bu da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan böyledir.

إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا (١٤٢)

{ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا } “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; oysa O, onları aldatandır. Namaza kalktıkları zaman isteksizce kalkarlar; insanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar.”

{إِنَّ المنافقين يخادعون الله} أي يفعلون ما يفعل المخادع من إظهار الإيمان وابطال الكفر والمنافق من أظهر الإيمان وأبطن الكفر أو أولياء الله وهم المؤمنون فأضاف خداعهم إلى نفسه تشريفاً لهم {وَهُوَ خَادِعُهُمْ} وهو فاعل بهم ما يفعل المغالب في الخداع حيث تركهم معصومي الدماء والأموال في الدنيا وأعد لهم الدرك الأسفل من النار في العقبى والخادع اسم فاعل من خادعته فخدعته إذا غلبته وكنت أخدع منه وقيل يجزيهم جزاء خداعهم {وَإِذَا قَامُواْ إِلَى الصلاة قَامُواْ كسالى} متثاقلين كراهة أما الغفلة فقد يبتلى بها المؤمن وهو جمع كسلان كسكارى في سكران {يراؤون الناس} حال أي يقصدون بصلاتهم الرياء والسمعة والمارءاة مفاعلة من الرؤية لأن المرائى يريهعم عمله وهم يرونه استحساناً {وَلاَ يَذْكُرُونَ الله إِلاَّ قَلِيلاً} ولا يصلون إلا قليلاً لأنهم لا يصلون قط غائبين

{ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ } “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar”; yani imanı açığa vurup küfrü gizleyerek aldatanın yaptığını yaparlar. Münafık, imanı açığa vurup küfrü içinde gizleyen kimsedir. Yahut Allah'ın dostlarını, yani müminleri [aldatmaya çalışırlar]; dolayısıyla onlara şeref vermek maksadıyla onların aldatılmasını Kendisine izafe etmiştir. { وَهُوَ خَادِعُهُمْ } “oysa O, onları aldatandır”; O, dünyada canlarını ve mallarını dokunulmaz kılıp ahirette ise onlar için cehennemin en alt tabakasını hazırlayarak aldatmada galip gelenin yaptığını onlara yapandır. Hâdi' (خَادِع), 'onu aldatmaya çalıştım ve ona üstün geldim, ondan daha mahir davrandım' anlamındaki 'hâda'tuhû fe-hada'tuhû' fiilinin ism-i failidir. Bir görüşe göre de, aldatmalarının karşılığı ile onları cezalandırır. { وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى } “Namaza kalktıkları zaman isteksizce kalkarlar”; kerih görerek ağır davranırlar. Gaflete gelince, mümin de bazen onunla imtihan olunabilir. Bu kelime, sekrânın çoğulu sekârâ gibi, keslânın çoğuludur. { يُرَاءُونَ النَّاسَ } “İnsanlara gösteriş yaparlar”; hâl konumundadır, yani namazlarıyla riya ve şöhreti hedeflerler. Mürâât (مُرَاءَاة), 'rüyet' kökünden müfâale babındandır; çünkü riyakâr kimse amelini onlara gösterir, onlar da onu beğenirler. { وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا } “Ve Allah'ı pek az anarlar”; [yani] ancak pek az namaz kılarlar; zira onlar gözlerden uzak kaldıklarında asla namaz kılmazlar.

عن عيون الناس أو لا يذكرون الله بالتسبيح والتهليل إلا ذكراً قليلاً نادراً قال الحسن لو كان ذلك القليل لله تعالى لكان كثير

İnsanların gözlerinden [uzak olduklarında]; yahut tesbih ve tehlil ile Allah'ı ancak pek az ve nadiren zikrederler. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Şayet o az [zikir] Allah Teâlâ için olsaydı, şüphesiz çok olurdu.”

مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا (١٤٣)

{ مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا } “Bunun arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de şunlara [aittirler]. Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın.”

{مذبذبين} نصب على الذم اى مررددين يعني ذبذبهم الشيطان والهوى بين الإيمان والكفر فهم مترددون بينهما متحيرون وحقيقة المذبذب الذي يذب عن كلا الجانبين أي يدفع فلا يقر في جانب واحد إلا أن الذبذبة فيها تكرير ليس في الذب {بَيْنَ ذلك} بين الكفر والإيمان {لا إلى هؤلاء} لا منسوبين إلى هؤلاء فيكونوا مؤمنين {وَلآَ إلى هؤلاء} ولا منسوبين إلى هؤلاء فيسموا مشركين {وَمَن يُضْلِلِ الله فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً} طريقاً إلى الهدى

{ مُذَبْذَبِينَ } “Bocalayıp dururlar”; yerme (zemm) üzere nasb edilmiştir, yani tereddüt içindedirler; şeytan ve heva onları iman ile küfür arasında bocalamaya itmiştir, dolayısıyla bu ikisi arasında tereddüt edip şaşkındırlar. Müzebzeb (مُذَبْذَب) kelimesinin asıl anlamı, her iki taraftan da savrulan, yani itilip de tek bir tarafta karar kılamayandır; ancak 'zebzebe' kelimesinde 'zeb' kökünde olmayan bir tekrarlama anlamı vardır. { بَيْنَ ذَلِكَ } “Bunun arasında”; küfür ile iman arasında. { لَا إِلَى هَؤُلَاءِ } “Ne bunlara”; bunlara nisbet edilmezler ki mümin olsunlar, { وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ } “ne de şunlara [aittirler]”; şunlara da nisbet edilmezler ki müşrik olarak isimlendirilsinler. { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا } “Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol”, [yani] hidayete giden bir yol “bulamazsın.”

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (١٤٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp kâfirleri dost edinmeyin. Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil kılmak mı istersiniz?”

{يا أيها الذين آمنوا لاَ تَتَّخِذُواْ الكافرين أَوْلِيَاءَ مِن دُونِ المؤمنين أَتُرِيدُونَ أَن تَجْعَلُواْ للَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَاناً مُّبِيناً}

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp kâfirleri dost edinmeyin. Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil kılmak mı istersiniz?”

حجة بينه في تعذيبكم

Size azap etmesi konusunda apaçık bir hüccet [kılmak mı istersiniz?]

إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا (١٤٥)

{ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا } “Şüphesiz münafıklar ateşin en alt tabakasındadırlar. Onlar için asla bir yardımcı da bulamazsın.”

{إن المنافقين فى الدرك الأسفل من النار} أى فى الطبق الذى فى قعر جهنم والنار سبع دركات سميت بذلك لأنها متداركة متتابعة بعضها فوق بعض وإنما كان المناقق أشد عذاباً من الكافر لأنه أمن السيف في الدنيا فاستحق الدرك الأسفل في العقبى تعديلاً ولأنه مثله في الكفر وضم إلى كفره الاستهزاء بالإسلام وأهله والدرك بسكون الراء كوفي غير الأعشى وبفتح الراء غيرهم وهما لغتان وذكر الزجاج أن الاختيار فتح الراء {وَلَن تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً} يمنعهم من العذاب

{ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar ateşin en alt tabakasındadırlar”; yani cehennemin dibindeki tabakadadırlar. Cehennem yedi derekedir (دركات); peş peşe geldiği, birbirinin üzerinde sıralandığı için böyle isimlendirilmiştir. Münafığın kâfirden daha şiddetli azap görmesinin sebebi, dünyada kılıçtan emin olmasıdır; bu yüzden bir denkleştirme olarak ahirette en alt tabakayı hak etmiştir. Ayrıca küfürde kâfirle eşit olup, küfrüne ilaveten İslam ve ehline alay etmeyi de eklemiştir. 'ed-Derk' (الدَّرْكِ) lafzı, A'şâ hariç Kûfe ehline göre râ harfinin sükûnu ile, diğerlerine göre ise râ harfinin fethasıyladır (الدَّرَكِ) ve bunlar iki lehçedir. Zeccâc, râ harfinin fethalı oluşunun tercih edilen olduğunu zikretmiştir. { وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا } “Onlar için asla bir yardımcı bulamazsın”; onları azaptan alıkoyacak [bir yardımcı].

إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (١٤٦)

{ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا } “Ancak tövbe edenler, ıslah edenler, Allah'a sımsıkı sarılanlar ve dinlerini Allah için halis kılanlar müstesnadır. İşte onlar müminlerle beraberdirler. Allah müminlere büyük bir ecir verecektir.”

{إِلاَّ الذين تَابُواْ} من النفاق وهو استثناء من الضمير المجرور في ولن تجد لهم نصيرا {وَأَصْلَحُواْ} ما أفسدوا من أسرارهم وأحوالهم في حال النفاق {واعتصموا بالله} ووثقوا به كما يثق المؤمنون الخالص في الدارين {وَسَوْفَ يُؤْتِ الله المؤمنين أَجْراً عَظِيماً} فيشاركونهم فيه وحذفت الياء في الخط هنا إتباعاً للفظ

{ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا } “Ancak tövbe edenler müstesnadır”; nifaktan [tövbe edenler]. Bu, { وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا } ayetindeki mecrûr zamirden bir istisnadır. { وَأَصْلَحُوا } “ve ıslah edenler”; nifak halindeyken gizli hallerinden ve durumlarından ifsat ettikleri şeyleri [ıslah edenler]. { وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ } “ve Allah'a sımsıkı sarılanlar”; her iki yurtta da ihlaslı müminlerin güvendiği gibi O'na güvenenler. { وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا } “Allah müminlere büyük bir ecir verecektir”; böylece onlar da bu ecirde müminlere ortak olurlar. Burada telaffuza uyularak yazıdaki 'yâ' harfi hazfedilmiştir.

مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا (١٤٧)

{ مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا } “Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın? Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir.”

ثم استفهم مقرراً أنه لا يعذب المؤمن الشاكر فقال {مَّا يَفْعَلُ الله بِعَذَابِكُمْ إِن شكرتم} لله {وآمنتم} به فما منصوبة بيفعل أي شيء يفعل بعذابكم فالإيمان معرفة المنعم والشكر الاعتراف بالنعمة والكفر بالمنعم والنعمة عناد فلذا استحق الكافر العذاب وقدم الشكر على الإيمان لأن العاقل ينظر إلى ما ليه من النعمة العظيمة في خلقه وتعريضه للمنافع فيشكر شكراً مبهماً فإذا انتهى به النظر إلى معرفة المنعم آمن به ثم شكر شكراً مفصلاً فكان الشكر متقدماً على الإيمان {وَكَانَ الله شاكرا} يجزيكم على شكركم أو يقبل اليسير من العلم ويعطي الجزيل من الثواب {عَلِيماً} عالماً بما تصنعون

Sonra şükreden mümine azap etmeyeceğini takrir ederek soru sormuş ve şöyle buyurmuştur: { مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ } “Eğer şükrederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?”; Allah'a [şükrederseniz], { وَآمَنْتُمْ } “ve iman ederseniz”; O'na [iman ederseniz]. 'Mâ' lafzı 'yef'alu' ile mansubdur; yani 'azabınızla ne yapsın?' [demektir]. İman Nimet Veren'i bilmek, şükür nimeti itiraf etmektir; Nimet Veren'i ve nimeti inkâr etmek ise inattır. Bu sebeple kâfir azabı hak etmiştir. Şükrün imandan önce zikredilmesinin sebebi şudur: Akıl sahibi kimse, yaratılışında ve menfaatlere muhatap kılınışında üzerindeki büyük nimete bakar da genel bir şükürle şükreder; nazar ve tefekkürü Nimet Veren'i tanımaya vardığında ise O'na iman eder, sonra da ayrıntılı bir şükürle şükreder. Dolayısıyla şükür imandan önce yer almıştır. { وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا } “Allah şükrün karşılığını verendir”; şükrünüze karşılık size mükâfat verir yahut amelden az olanı kabul edip sevaptan bol olanı verir. { عَلِيمًا } “Hakkıyla bilendir”; yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.

لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا (١٤٨)

{ لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا } “Allah, zulme uğrayan hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

{لاَّ يُحِبُّ الله الجهر بالسوء مِنَ القول} ولا غير الجهرولكن الجهر أفحش {إَلاَّ مَن ظُلِمَ} إلا جهر من ظلم استثنى من الجهر الذي لا يحبه الله جهر المظلوم وهو أن يدعوا على الظالم ويذكره بما فيه من السوء وقيل الجهر بالسوء من القول هو الشتم إلا من ظلم فإنه إن رد عليه مثله فلا حرج عليه وَلَمَنِ انتصر بَعْدَ ظلمه {وَكَانَ الله سَمِيعاً} لشكوى المظلوم {عَلِيماً} بظلم الظالم

{ لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ } “Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez”; açık olmayanı da [sevmez] fakat açıkça söylenmesi daha çirkindir. { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } “ancak zulme uğrayan müstesna”; yani zulme uğrayanın açıkça söylemesi müstesnadır. Allah'ın sevmediği açıkça söylemekten mazlumun açıkça söylemesini istisna kılmıştır; o da zalime beddua etmesi ve onda bulunan kötülükle onu anmasıdır. Bir görüşe göre, kötü sözün açıkça söylenmesi sövmektir; zulme uğrayan hariç, zira o kendisine yapılanın misliyle karşılık verirse ona bir günah yoktur. [Nitekim ayette:] “Zulme uğradıktan sonra hakkını arayan kimseye gelince...” buyrulmuştur. { وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا } “Allah hakkıyla işitendir”; mazlumun şikâyetini [işitendir]. { عَلِيمًا } “Hakkıyla bilendir”; zalimin zulmünü [bilendir].

إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا (١٤٩)

{ إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا } “Eğer bir hayrı açıklar veya onu gizlerseniz yahut bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla kadirdir.”

ثم حث على العفو وأن لا يجهر أحد لأحد بسوء وإن كان على وجه الانتصار بعد ما أطلق الجهر به حثاً على الأفضل وذكر ابداء الخير وإخفاءه تسبيبا للعفو فقال {إن تبدوا خيرا}

Sonra en faziletli olana teşvik etmek maksadıyla, kötülüğü açıkça söylemeyi mutlak olarak zikrettikten sonra, hak arama yoluyla da olsa kimsenin kimseye kötülüğü açıkça söylememesini ve affetmeyi teşvik etmiş; affa zemin hazırlamak üzere hayrı açıklamayı ve gizlemeyi zikrederek şöyle buyurmuştur: { إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا } “Eğer bir hayrı açıklarsanız”;

النساء ١٣٣ _ ١٣٧

en-Nisâ 133-137

مكان جهر السوء {أَوْ تُخْفُوهُ} فتعملوه سراً ثم عطف العفو عليهما فقال {أَوْ تَعْفُواْ عَن سُوء} أي تمحوه عن قلوبكم والدليل على أن العفو هو المقصود بذكر إبداء الخير وإخفائه قوله {فَإِنَّ الله كَانَ عَفُوّاً قَدِيراً} أي إنه لم يزل عفواً عن الآثام مع قدرته على الانتقام فعليكم أن تقتدوا بسنته

Kötülüğü açıkça söylemenin yerine [bir hayrı açıklarsanız], { أَوْ تُخْفُوهُ } “veya onu gizlerseniz”; [yani] onu gizlice işlerseniz. Sonra affı bu ikisine atfederek şöyle buyurmuştur: { أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ } “yahut bir kötülüğü affederseniz”; yani onu kalplerinizden silerseniz. Hayrı açıklamak ve gizlemeyi zikretmekle asıl kastedilenin af olduğuna delil şu buyruktur: { فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا } “Şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla kadirdir”; yani intikam almaya gücü yettiği halde günahları daima çokça affedicidir; dolayısıyla O'nun bu sünnetine uymanız gerekir.

إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (١٥٠)

{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا } “Şüphesiz Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler, 'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' diyenler ve bunun arasında bir yol tutmak isteyenler var ya;”

{إِنَّ الذين يَكْفُرُونَ بالله وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَن يُفَرّقُواْ بَيْنَ الله وَرُسُلِهِ وَيقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ} كاليهود كفروا بعيسى ومحمد ﵉ والانجيل والقرآن وكالنصارى كفروا بمحمد ﷺ والقرآن {وَيُرِيدُونَ أَن يَتَّخِذُواْ بَيْنَ ذلك سَبِيلاً} أي ديناً وسطاً بين الإيمان والكفر ولا واسطة بينهما

{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ } “Şüphesiz Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler ve 'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' diyenler”; İsa ve Muhammed aleyhimesselâm'ı, İncil'i ve Kur'an'ı inkâr eden Yahudiler ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Kur'an'ı inkâr eden Hristiyanlar gibi. { وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا } “ve bunun arasında bir yol tutmak isteyenler”; yani iman ile küfür arasında orta bir din [tutmak isteyenler]; halbuki bu ikisi arasında bir vasıta/orta yol yoktur.

أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٥١)

{ أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا } “İşte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir. Biz kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık.”

{أُوْلَئِكَ هُمُ الكافرون} هم الكاملون في الكفر لأن الكفر بواحد كفر بالكل {حَقّاً} تأكيد لمضمون الجملة كقولك هذا عبد الله حقاً أي حق ذلك حقاً وهو كونهم كاملين في الكفر أو هو صفة لمصدر الكافرين أى هم الذين كفروا كفرا حقاً ثابتاً يقيناً لا شك فيه {وَأَعْتَدْنَا للكافرين عذابا مهينا} فى الآخرة

{ أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ } “İşte onlar kâfirlerin ta kendileridir”; küfürde tam olanlardır, zira bir tanesini inkâr etmek hepsini inkâr etmektir. { حَقًّا } “Gerçekten”; 'bu gerçekten Abdullah'tır' sözünde olduğu gibi cümlenin içeriğini tekit etmektedir; yani bu, onların küfürde tam oluşları kesinlikle hak oldu [demektir]. Yahut 'kâfirûn' kelimesinin masdarının sıfatıdır; yani onlar, şüphe duyulmayan kesin ve sabit hakiki bir küfürle inkâr edenlerdir. { وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا } “Biz kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık”; ahirette.

وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٥٢)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “Allah'a ve peygamberlerine iman eden ve onlardan hiçbirinin arasını ayırmayanlara gelince; işte onlara mükâfatlarını verecektir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”

{والذين آمنوا بالله وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرّقُواْ بَيْنَ أَحَدٍ مّنْهُمْ} وإنما جاز دخول بين على أحد لأنه عام في الواحد المذكر والمؤنث وتثنيتهما

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Allah'a ve peygamberlerine iman eden ve onlardan hiçbirinin arasını ayırmayanlara gelince”; 'beyne' edatının 'ehad' kelimesinin üzerine dahil olması caizdir, çünkü o tekil müzekkerde, müenneste, bunların tesniyesinde

وجمعهما {أُوْلَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ} وبالياء حفص {أُجُورَهُمْ} أي الثواب الموعود لهم {وَكَانَ الله غَفُوراً} يستر السيئات {رحيما} يقبل الحسنات الآية تدل على بطلان قول المعتزلة في تخليد المرتكب الكبيرة لأنه أخبر أن من آمن بالله ورسله ولم يفرق بين أحد منهم يؤتيه أجره ومرتكب الكبيرة ممن آمن بالله ورسله ولم يفرق بين أحد فيدخل تحت الوعد وعلى بطلان قول من لا يقول بقدم صفات الفعل من المغفرة والرحمة لأنه قال وكان الله غفوراً رحيماً وهم يقولون ما كان الله غفوراً رحيماً في الأزل ثم صار غفوراً رحيماً

ve çoğulunda umûmîlik ifade eder. { أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ } “İşte onlara verecektir”; Hafs rivayetinde 'yâ' iledir { أُجُورَهُمْ } “mükâfatlarını”; yani kendilerine vaat edilen sevabı. { وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا } “Allah çok bağışlayıcıdır”; kötülükleri örter, { رَحِيمًا } “çok merhamet edicidir”; iyilikleri kabul eder. Bu ayet, Mutezile'nin büyük günah işleyenin ebedî [cehennemde kalacağı] yönündeki görüşünün batıl olduğuna delalet eder; zira Allah, Kendisine ve peygamberlerine iman eden ve onlardan hiçbirini ayırt etmeyen kimseye ecrini vereceğini haber vermiştir; büyük günah işleyen kimse de Allah'a ve peygamberlerine iman eden ve hiçbirini ayırt etmeyen kimselerdendir, dolayısıyla bu vaadin kapsamına girer. Yine bu ayet, mağfiret ve rahmet gibi fiilî sıfatların kıdemini kabul etmeyenlerin görüşünün batıllığına da delalet eder; çünkü Allah, { وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edici idi” buyurmuştur; onlar ise 'Allah ezelde çok bağışlayıcı ve merhamet edici değildi, sonradan öyle oldu' demektedirler.

يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا (١٥٣)

{ يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا } “Ehl-i kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni isterler. Nitekim Musa'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve 'Bize Allah'ı apaçık göster' demişlerdi. Bunun üzerine zulümleri sebebiyle onları yıldırım çarpmıştı. Sonra kendilerine apaçık deliller geldikten sonra buzağıyı [ilah] edindiler; yine de bunu affettik ve Musa'ya apaçık bir hâkimiyet verdik.”

ولما قال فنحاص وأصحابه للنبى ﷺ إن كنت نبياً صادقاً فأتنا بكتاب من السماء جملة كما أتى به موسى ﵇ نزل {يسألك أَهْلِ الكتاب أن تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ} وبالتخفيف مكي وأبو عمرو {كتابا مّنَ السماء} أي جملة كما نزلت التوراة جملة وإنما اقترحوا ذلك على سبيل التعنت وقال الحسن ولو سألوه مسترشدين لأعطاهم لأن إنزال القرآن جملة ممكن {فَقَدْ سَأَلُواْ موسى أَكْبَرَ مِن ذلك} هذا جواب شرط مقدر معناه أن

Fınhâs ve arkadaşları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Eğer doğru sözlü bir peygamber isen, Musa aleyhisselâm'ın getirdiği gibi bize de gökten toptan bir kitap getir” dediklerinde şu ayet indi: { يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ } “Ehl-i kitap senden, kendilerine indirmeni isterler”; Mekkî ve Ebû Amr tahfif ile [tenzile şeklinde] okumuştur { كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ } “gökten bir kitap”; yani Tevrat'ın toptan indiği gibi toptan [indirmeni isterler]. Onlar bunu sadece inat ve zorluk çıkarma amacıyla teklif etmişlerdi. Hasan[-ı Basrî]: “Eğer bunu doğru yolu bulmak isteyerek sorsalardı Allah onlara verirdi; çünkü Kur'an'ın toptan indirilmesi mümkündür” demiştir. { فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ } “Nitekim Musa'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi”; bu, takdirî bir şartın cevabıdır; manası şudur: Eğer

النساء (١٣٥ _ ١٥٦)

en-Nisâ (135-156)

استكبرت ما سألوه منك فقد سألوا موسى أكبر من ذلك وإنما أسند السؤال إليهم وقد وجد من آبائهم في أيام موسى ﵇ وهم النقباء السبعون لأنهم كانوا على مذهبهم وراضين بسؤالهم {فَقَالُواْ أَرِنَا الله جَهْرَةً} عياناً أي أرنا نره جهرة {فَأَخَذَتْهُمُ الصاعقة} العذاب الهائل أو النار المحرقة {بِظُلْمِهِمْ} على أنفسهم بسؤال شيء في غير موضعه أو بالتحكم على نبيهم في الآيات وتعنتهم فى سؤل الرؤية لا بسؤال الرؤية لأنها ممكنة كما نزل القرآن جملة

onların senden istedikleri şeyi büyük görüyorsan, onlar Musa'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi. Bu isteme fiili, Musa aleyhisselâm zamanında onların atalarından —ki onlar yetmiş temsilci idiler— sadır olmuşken bunlara isnat edilmiştir; zira bunlar da onların mezhebindeydiler ve onların bu isteklerine razı idiler. { فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “Ve 'Bize Allah'ı apaçık göster' demişlerdi”; ayan beyan, yani 'bize göster ki O'nu açıkça görelim' [demişlerdi]. { فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ } “Bunun üzerine onları yıldırım çarptı”; korkunç azap yahut yakıcı ateş [onları yakaladı], { بِظُلْمِهِمْ } “zulümleri sebebiyle”; yersiz bir talepte bulunarak nefislerine zulmetmeleri yahut mucizeler hususunda peygamberlerine keyfî dayatmada bulunmaları ve görme talebinde inat ve taassup göstermeleri sebebiyle [çarptı]. Yoksa sırf görmeyi talep etmeleri sebebiyle değil; zira Kur'an'ın toptan inmesi nasıl mümkünse, [Allah'ın] görülmesi de mümkündür.

ولو كان ذلك بسبب سؤال الرؤية لكان موسى بذلك أحق فإنه قال رب أرنى انظر اليك وما أخدته الصاعقة بل أطمعه وقيده بالممكن ولا يعلق بالممكن إلا ما هو ممكن الثبوت ثم أحياهم {ثُمَّ اتخذوا العجل} إلهاً {مِن بَعْدِ ما جاءتهم البينات} التوارة والمعجزات التسع {فَعَفَوْنَا عَن ذلك} تفضلاً ولم نستأصلهم {وآتينا مُوسَى سلطانا مُّبِيناً} حجة ظاهرة على من خالفه

Eğer bu ceza sırf görmeyi istemek sebebiyle olsaydı, buna Musa daha layık olurdu; zira o { رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Rabbim! Bana [Kendini] göster, Sana bakayım” demiştir ve onu yıldırım çarpmamış, bilakis [Allah] ona ümit vermiş ve bunu mümkün bir şarta bağlamıştır; mümkün olan bir şeye ise ancak sübutu mümkün olan bir şey bağlanır. Sonra [Allah] onları diriltti. { ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } “Sonra buzağıyı [ilah] edindiler”; { مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ } “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra”; Tevrat ve dokuz mucize [geldikten sonra]. { فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ } “Yine de bunu affettik”; bir lütuf olarak ve köklerini kazımadık. { وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا } “Ve Musa'ya apaçık bir hâkimiyet verdik”; kendisine muhalefet edene karşı açık bir hüccet/delil [verdik].

وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (١٥٤)

{ وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا } “Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık ve onlara 'Kapıdan secde ederek girin' dedik; yine onlara 'Cumartesi gününde haddi aşmayın' dedik ve onlardan sağlam bir söz aldık.”

{وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطور بميثاقهم} بسبب ميثاقهم ليخافوا فلا ينقضوه {وقلنا لهم} والطور مظل عليهم {ادخلوا الباب سُجَّداً} أي ادخلوا باب ايلياء مطأطئين عند الدخول رؤسكم {وَقُلْنَا لَهُمْ لاَ تَعْدُواْ} لا تجاوزوا الحد تعدوا ورش تعدزت بإسكان العين وتشديد الدال مدني غير ورش وهما مدغماً تعتدوا وهي قراءة أبي إلا أنه أدغم التاء في الدال وأبقى العين ساكنة في رواية وفي رواية نقل فتح التاء إلى العين {فِى السبت} بأخذ السمك {وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ ميثاقا غَلِيظاً} عهداً مؤكداً

{ وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ } “Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık”; korkup da bozmasınlar diye misakları sebebiyle [kaldırdık]. { وَقُلْنَا لَهُمْ } “Ve onlara dedik”; Tûr üzerlerine gölgelik gibi dururken: { ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا } “'Kapıdan secde ederek girin'”; yani İlyâ'nın kapısından girerken başlarınızı eğerek girin. { وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا } “Ve onlara 'Haddi aşmayın' dedik”; haddi tecavüz etmeyin. Verş 'lâ ta'dû', Verş dışındaki Medine kıraati ise ayn'ın sükûnu ve dâl'ın şeddesiyle okumuştur; her ikisi de 'ta'tedû' fiilinin idgam edilmiş halidir. Bu aynı zamanda Übeyy'in kıraatidir; ancak o bir rivayette tâ harfini dâl harfine idgam etmiş ve ayn'ı sakin bırakmış, bir rivayette ise tâ harfinin fethasını ayn harfine nakletmiştir. { فِي السَّبْتِ } “Cumartesi gününde”; balık avlayarak [haddi aşmayın]. { وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا } “Ve onlardan sağlam bir söz aldık”; pekiştirilmiş bir ahit [aldık].

فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا (١٥٥)

{ فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Sözlerini bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve 'Kalplerimiz perdelidir' demeleri sebebiyle [onları lânetledik]. Bilakis inkârları yüzünden Allah o kalpleri mühürlemiştir; artık pek azı hariç iman etmezler.”

{فبما نقضهم} أى فبنقضهم وما مزيدة للتوكيد والباء يتعلق بقوله حرمنا عليهم طيبات تقديره حرمنا عليهم طيبات بنقضهم ميثاقهم وقوله فبظلم من الذين هادوا بدل من قوله فبما نقضهم {ميثاقهم} ومعنى التوكيد تحقيق أن تحريم الطيبات لم يكن إلا بنقض العهد وما عطف عليه من الكفر وقتل الأنبياء وغير ذلك {وكفرهم بآيات الله} أي معجزات موسى ﵇ {وَقَتْلِهِمُ الأنبياء} كزكريا ويحيى وغيرهما {بِغَيْرِ حَقٍّ} بغير سبب يستحقون به القتل {وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ} جمع أغلف أي محجوبة لا يتوصل إليها شيء من الذكر والوعظ {بَلْ طَبَعَ الله عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} هو رد وإنكار لقولهم قلوبنا غلف {فَلاَ يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً} كعبد الله بن سلام وأصحابه

{فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ} “Sözlerini bozmaları sebebiyle...” Yani ahitlerini bozmaları yüzündendir. [Arapça metindeki] mâ (ما) edatı tekit için ziyadedir (zâiddir). [Başındaki] bâ (ب) harfi ise “onlara birtakım temiz ve güzel şeyleri haram kıldık” ifadesine mütealliktir (bağlıdır); takdiri “ahitlerini bozmaları sebebiyle onlara birtakım temiz ve güzel şeyleri haram kıldık” şeklindedir. “Yahudilerden olanların zulmü sebebiyle...” buyruğu ise {فَبِمَا نَقْضِهِم} “sözlerini bozmaları sebebiyle” ifadesinden bedeldir. Tekidin anlamı; temiz şeylerin haram kılınmasının ancak ahdi bozmaları ve ona atfedilen küfür, peygamberleri katletme ve benzeri sebeplerle gerçekleştiğini kesinleştirmektir. {وَكُفْرِهِم بِآيَاتِ اللَّهِ} “ve Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri”, yani Mûsâ aleyhisselâm'ın mucizelerini [inkâr etmeleri], {وَقَتْلِهِمُ الْأَنبِيَاءَ} “ve peygamberleri katletmeleri”, Zekeriyyâ, Yahyâ ve bu ikisi dışındakiler gibi, {بِغَيْرِ حَقٍّ} “haksız yere”, [yani] öldürülmeyi hak edecekleri hiçbir sebep olmaksızın, {وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ} “ve 'Kalplerimiz örtülüdür/perdelidir' demeleri sebebiyle...”. Ağlef (أغلف) kelimesinin çoğuludur; yani [kalpleri] perdelidir, zikir ve vaazdan hiçbir şey ona ulaşamaz. {بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} “Aksine inkârları sebebiyle Allah o kalpleri mühürlemiştir.” Bu, onların “Kalplerimiz perdelidir” sözlerini reddetmek ve inkâr etmektir. {فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “Artık pek azı hariç iman etmezler.” Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi.

وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا (١٥٦)

{ وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا } “Ve inkârları ile Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları sebebiyle...”

{وبكفرهم} معطوف على فيما نقضهم أو على ما يليه من قوله بكفرهم ولما تكرر منهم الكفر لأنهم

{ وَبِكُفْرِهِمْ } “Ve inkârları sebebiyle”; 'fe-bimâ nakzihim' ifadesine yahut hemen öncesindeki 'bi-küfrihim' ifadesine matuftur. Onlardan küfür tekrar tekrar sadır olduğu için —çünkü onlar

النساء (١٥٦ _ ١٥٩)

en-Nisâ (156-159)

كفروا بموسى ثم بعيسى ثم بمحمد ﷺ عطف بعض كفرهم على بعض {وَقَوْلِهِمْ على مَرْيَمَ بهتانا عَظِيماً} هو النسبة إلى الزنا

önce Musa'yı, sonra İsa'yı, sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmişlerdir— küfürlerinin bir kısmını diğerine atfetmiştir. { وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا } “ve Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları sebebiyle”; bu [iftira], onu zinaya nispet etmeleridir.

وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا (١٥٧)

{ وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا } “Ve 'Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu İsa Mesih'i öldürdük' demeleri sebebiyle [onları lânetledik]. Oysa onu ne öldürdüler ne de astılar; fakat [öldürdükleri kimse] onlara benzer gösterildi. Onun hakkında ihtilafa düşenler bundan dolayı tam bir şüphe içindedirler. Zanna uymaktan başka bu konuda hiçbir bilgileri yoktur. Onu kesinlikle öldürmediler.”

{وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا المسيح} سمي مسيحاً لأن جبريل ﵇ مسحه بالبركة فهو ممسوح أو لأنه كان يمسح المريض والأكمة والأبرص فيبرأ فسمي مسيحاً بمعنى الماسح {عِيسَى ابن مريم رسول الله} هم لم يعتقدة هـ رسول الله لكنهم قالوا استهزاء كقول الكفار لرسولنا يَا أَيُّهَا الذى نُزّلَ عَلَيْهِ الذكر إِنَّكَ لمجنون ويحتمل أن الله وصفه بالرسول وإن لم يقولوا ذلك {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ ولكن شُبّهَ لَهُمْ} روي أن رهطاً من اليهود سبوه وسبوا أمه فدعا عليهم اللهم أنت ربي وبكلمتك خلقتني اللهم العن من سبني وسب والدتي فمسخ الله من سبهما قردة وخنازير فاجتمعت اليهود على قتله فأخبره الله بأنه يرفعه إلى السماء ويطهره من صحبة اليهود فقال لأصحابه أيكم يرضى أن يلقى عليه شبهي فيقتل ويصلب ويدخل الجنة فقال رجل منهم أنا فألقى الله عليه شبهه فقتل وصلب وقيل كان رجل ينافق عيسى فلما أرادوا قتله قال أنا أدلكم عليه فدخل بيت عيسى ورفع عيسى وألقى الله شبهه على المنافق فدخلوا عليه فقتلوه وهم يظنون أنه عيسى وجاز هذا على قوم متعنتين حكم الله بأنهم لا يؤمنون وشبه مسند إلى الجار والمجرور وهو لهم كقولك خيل إليه كأنه قيل ولكن وقع

{ وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ } “Ve 'Biz Mesih'i öldürdük' demeleri sebebiyle”; Cebrâîl aleyhisselâm onu bereketle meshettiği için 'Mesîh' (meshedilmiş) olarak isimlendirilmiştir; yahut hastayı, doğuştan körü ve alacalıyı meshedip de iyileştirdiği için 'mesheden' anlamında Mesîh diye isimlendirilmiştir. { عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ } “Meryem oğlu Allah'ın elçisi İsa'yı”; onlar onun Allah'ın elçisi olduğuna inanmıyorlardı, fakat kâfirlerin Peygamberimiz'e { يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } “Ey kendisine zikir indirilen! Şüphesiz sen delisin” demeleri gibi alay yollu böyle demişlerdi. Onlar böyle söylememiş olsa bile Allah'ın onu 'elçi' olarak nitelemiş olması da muhtemeldir. { وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ } “Oysa onu ne öldürdüler ne de astılar; fakat onlara benzer gösterildi”; Rivayet edildiğine göre Yahudilerden bir grup ona ve annesine sövdü. Bunun üzerine İsa onlara şöyle beddua etti: “Allah'ım! Sen benim Rabbimsin ve beni kelimenle yarattın. Allah'ım! Bana ve anneme sövenlere lânet et!” Bunun üzerine Allah, onlara sövenleri maymun ve domuzlara dönüştürdü. Bunun üzerine Yahudiler onu öldürmek için toplandılar. Allah da ona, kendisini semaya yükselteceğini ve Yahudilerin beraberliğinden arındıracağını bildirdi. İsa ashabına: “Hanginiz benim benzerimin kendi üzerine atılmasını, öldürülüp asılmayı ve cennete girmeyi kabul eder?” dedi. İçlerinden bir adam: “Ben” dedi. Allah onun benzerini o adama verdi; böylece o öldürüldü ve asıldı. Bir rivayette ise şöyle denilmiştir: İsa'ya münafıklık eden bir adam vardı; onu öldürmek istediklerinde “Sizi ona ben götüreyim” dedi. İsa'nın evine girdi; İsa semaya kaldırıldı ve Allah onun benzerini o münafığın üzerine attı. İçeri girdiklerinde onu İsa zannederek öldürdüler. Bu durum, Allah'ın iman etmeyeceklerine hükmettiği inatçı bir kavim hakkında caiz olmuştur. 'Şübbihe' fiili, 'ona öyle hayal ettirildi' (hıyyile ileyh) sözünde olduğu gibi car-mecrûra, yani 'lehum'a müsneddir; sanki şöyle denilmiştir: Fakat

لهم التشبيه أو مسند إلى ضمير المقتول لدلالة غنا قتلنا عليه كأنه قيل ولكن شبه لهم من قتلوه {وَإِنَّ الذين اختلفوا فِيهِ} في عيسى يعني اليهود قالوا إن الوجه وجه عيسى والبدن بدن صاحبنا أو اختلف النصارى قالوا إله وابن إله وثالث ثلاثة {لَفِى شَكّ مّنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتباع الظن} استثناء منقطع لأن اتباع الظن لس من جنس العلم يعني ولكنهم يتبعون الظن وإنما وصفوا بالشك وهو أن لا يترجح أحد الجانبين ثم وصفوا بالظن وهو أن يترجح أحدهما لأن المراد أنهم شاكون ما لهم به من علم ولكن أن لا حت لهم أمارة فظنوا فذاك وقيل وإن الذين اختلفوا فيه أي في قتله لفي شك منه أي من قتله لأنهم كانوا يقولون إن كان هذا عيسى فأين صاحبنا وإن كان هذا صاحبنا فأين عيسى {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِيناً} أي قتلاً يقيناً أو ما قتلوه متيقنين أو ما قتلوه حقاً فيجعل يقيناً تأكيداً لقوله وما قتلوه أي حق انتفاء قتله حقا

onlara benzetme vaki oldu. Yahut { إِنَّا قَتَلْنَا } sözünün delaletinden ötürü maktulün zamirine müsneddir; sanki 'fakat öldürdükleri kişi onlara benzer kılındı' denilmiştir. { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Onun hakkında ihtilafa düşenler”; İsa hakkında [ihtilafa düşenler]; yani Yahudiler 'Yüz İsa'nın yüzü, beden ise arkadaşımızın bedeni' dediler; yahut Hristiyanlar ihtilaf edip 'İlahtır', 'İlahın oğludur' ve 'Üçün üçüncüsüdür' dediler. { لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ } “bundan dolayı tam bir şüphe içindedirler. Zanna uymaktan başka bu konuda hiçbir bilgileri yoktur”; munkatı bir istisnadır; çünkü zanna uymak ilim cinsinden değildir; yani 'fakat onlar zanna uyarlar' [demektir]. Önce iki taraftan birinin ağır basmaması demek olan şüphe ile, ardından da bir tarafın ağır basması demek olan zan ile nitelendirilmişlerdir; çünkü murat şudur: Onlar şüphe içindedirler, bu konuda hiçbir bilgileri yoktur; ancak kendilerine bir işaret belirdiğinde zanda bulunurlarsa işte bu kadardır. Bir görüşe göre, “onun hakkında”, yani öldürülmesi hakkında ihtilafa düşenler, bundan dolayı, yani öldürülmesinden dolayı şüphe içindedirler; zira şöyle diyorlardı: “Eğer bu İsa ise arkadaşımız nerede? Eğer bu arkadaşımız ise İsa nerede?” { وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا } “Onu kesinlikle öldürmediler”; yani kesin bir öldürmeyle öldürmediler yahut kesin bilgiye sahip olarak öldürmediler ya da onu hakikaten öldürmediler; böylece 'yakînen', “onu öldürmediler” ifadesinin tekidi kılınır, yani onun öldürülmediği hakikaten sabit oldu [demektir].

بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٥٨)

{ بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا } “Bilakis Allah onu Kendisine yükseltmiştir. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

{بَل رَّفَعَهُ الله إِلَيْهِ} إلى حيث لا حكم فيه لغير الله أو إلى السماء {وَكَانَ الله عَزِيزاً} في انتقامه من اليهود {حَكِيماً} فيما دبر من رفعه إليه

{ بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Bilakis Allah onu Kendisine yükseltmiştir”; Allah'tan başkasının hükmünün bulunmadığı yere yahut semaya [yükseltmiştir]. { وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا } “Allah mutlak güç sahibidir”; Yahudilerden intikam almasında [mutlak güç sahibidir], { حَكِيمًا } “hüküm ve hikmet sahibidir”; onu Kendisine yükseltme hususundaki tedbirinde.

وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا (١٥٩)

{ وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا } “Kitap ehlinden hiç kimse yoktur ki, ölümünden önce ona kesinlikle iman edecek olmasın. Kıyamet gününde de o, onların aleyhine şahitlik edecektir.”

{وَإِن مّنْ أَهْلِ الكتاب إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} ليؤمنن به جملة قسمية واقعة صفة لموصوف محذوف تقديره وإن من أهل الكتاب أحد إلا ليؤمنن به ونحوه وما منا إلا له مقام معلوم والمعنى وما من اليهود والنصارى أحد إلا ليؤمنن قبل موته بعيسى عليه

{ وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } “Kitap ehlinden hiç kimse yoktur ki, ölümünden önce ona kesinlikle iman edecek olmasın”; “leyü'minenne bihî”, takdiri 've in min ehli'l-kitâbi ehadün illâ leyü'minenne bihî' (Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki mutlaka ona iman edecek olmasın) şeklinde olan mahzuf bir mevsufun sıfatı konumunda bir kasem cümlesidir. Bunun bir benzeri { وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” ayetidir. Anlamı şudur: Yahudi ve Hristiyanlardan hiçbiri yoktur ki kendi ölümünden önce İsa aleyhisselam'a,

النساء (١٥٩ _ ١٣٦)

en-Nisâ (159 - 136)

السلام وبأنه عبد الله ورسوله يعني إذا عاين قبل أن تزهق روحه حين لا ينفعه إيمانه لانقطاع وقت التكليف أو الضميران لعيسى يعني وإن منهم أحد إلا ليؤمنن بعيسى قبل موت عيسى وهم أهل الكتاب الذين يكونون في زمان نزوله رُوي أنه ينزل من السماء في آخر الزمان فلا يبقى أحد من أهل الكتاب إلا يؤمن به حتى تكون الملة واحدة وهي ملة

onun Allah'ın kulu ve elçisi olduğuna kesinlikle iman etmesin. Yani ruhu çıkmadan önce [hakikati] müşahede ettiği zaman [iman eder]; o vakit ise teklif vakti sona erdiği için imanı kendisine fayda vermez. Yahut her iki zamir de İsa'ya aittir; yani onlardan hiç kimse yoktur ki İsa'nın ölümünden önce İsa'ya kesinlikle iman etmesin; bunlar da onun inişi zamanında bulunacak olan Kitap ehlidir. Rivayet edildiğine göre o, ahir zamanda semadan inecek ve Kitap ehlinden ona iman etmeyen hiç kimse kalmayacak; nihayetinde din tek bir din, yani

الإسلام أو الضمير في به يرجع إلى الله أو إلى محمد ﷺ والثاني إلى الكتابي {وَيَوْمَ القيامة يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً} يشهد على اليهود بأنهم كذبوه وعلى النصارى بأنهم دعوه ابن الله

İslam dini olacaktır. Yahut “bihî”deki zamir Allah'a veya Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, ikinci [zamir] ise Kitap ehline racidir. { وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا } “Kıyamet gününde de o, onların aleyhine şahitlik edecektir”; Yahudilerin kendisini yalanladıklarına, Hristiyanların ise kendisini Allah'ın oğlu ilan ettiklerine dair aleyhlerinde şahitlik edecektir.

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا (١٦٠)

{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا } “Yahudilerin yaptıkları zulüm ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle, kendilerine daha önce helal kılınmış tertemiz şeyleri onlara haram kıldık.”

{فَبِظُلْمٍ مّنَ الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طيبات أُحِلَّتْ لَهُمْ} وهي ما ذكر في سورة الأنعام وَعَلَى الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا كُلَّ ذِى ظفر الآية والمعنى ما حرمنا عليهم الطيبات الظلم عظيم ارتكبوه وهو ما عدد قبل هذا {وبصدهم عن سبيل الله} ويمنعهم عن الإيمان {كَثِيراً} أي خلقاً كثيراً أو صدا كثيرا

{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } “Yahudilerin yaptıkları zulüm sebebiyle, kendilerine helal kılınmış tertemiz şeyleri onlara haram kıldık”; bunlar, En'âm suresinde { وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık...” ayetinde zikredilen şeylerdir. Anlamı şudur: Biz onlara tertemiz şeyleri ancak işledikleri büyük bir zulümden ötürü haram kıldık ki bu zulüm bundan önce sayılan hususlardır. { وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle”; insanları imandan engellemeleri sebebiyle, { كَثِيرًا } “birçok kimseyi”; yani pek çok insanı [alıkoymaları] yahut çokça engellemeleri sebebiyle.

وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٦١)

{ وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا } “Kendilerine yasaklandığı halde faiz almaları ve insanların mallarını haksız yollarla yemeleri sebebiyle... İçlerinden inkâr edenlere de can yakıcı bir azap hazırladık.”

{وَأَخْذِهِمُ الربا وَقَدْ نُهُواْ عَنْهُ} كان الربا محرماً عليهم كما حرم علينا وكانوا يتعاطونه {وَأَكْلِهِمْ أموال الناس بالباطل} بالرشوة وسائر الوجوه المحرمة {وَأَعْتَدْنَا للكافرين مِنْهُمْ} دون من آمن {عَذَاباً أَلِيماً} في الآخرة

{ وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ } “Kendilerine yasaklandığı halde faiz almaları sebebiyle”; faiz, bize haram kılındığı gibi onlara da haram kılınmıştı, fakat onlar faiz alıp veriyorlardı. { وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ } “ve insanların mallarını haksız yollarla yemeleri sebebiyle”; rüşvet ve diğer haram yollarla [yemeleri sebebiyle]. { وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ } “İçlerinden inkâr edenlere hazırladık”; iman edenler müstesna, { عَذَابًا أَلِيمًا } “can yakıcı bir azap”; ahirette [hazırladık].