Binûn

Nisâ — 6. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا (١٦٢)

{ لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا } “Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar ve inananlar; sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar. O namazı dosdoğru kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe inananlar var ya, işte onlara pek büyük bir mükâfat vereceğiz.”

{لكن الراسخون فِى العلم} أي الثابتون فيه المتقون كابن سلام وأضرابه {مِنْهُمْ} من أهل الكتاب {والمؤمنون} أي المؤمنون منهم والمؤمنون من المهاجرين والأنصار وارتفع الراسخون على الابتداء {يُؤْمِنُونَ} خبره {بِمَا أُنزَلَ إِلَيْكَ} أي القرآن {وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ} أي سائر الكتب {والمقيمين الصلاة} منصوب على المدح لبيان فضل الصلاة وفي مصحف عبد الله والمقيمون وهي قراءة مالك بن دينار وغيره {والمؤتون الزكاة} مبتدأ {والمؤمنون بالله واليوم الآخر} عطف عيله والخبر {أولئك سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً} وبالياء حمزة

{ لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } “Fakat ilimde derinleşmiş olanlar”; yani İbn Selâm ve emsali gibi ilimde sebatkâr ve takva sahibi olanlar, { مِنْهُمْ } “içlerinden”; Kitap ehlinden. { وَالْمُؤْمِنُونَ } “ve inananlar”; yani hem onlardan iman edenler hem de Muhacir ve Ensar'dan olan müminler. 'er-Râsihûne' mübteda olarak merfûdur. { يُؤْمِنُونَ } “inanırlar”; onun haberidir. { بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “sana indirilene”; yani Kur'an'a, { وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } “ve senden önce indirilene”; yani diğer kitaplara. { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ } “o namazı dosdoğru kılanlar”; namazın faziletini beyan etmek üzere medih makamında mensuptur. Abdullah'ın mushafında ise 've'l-mukîmûne' şeklindedir ki bu, Mâlik b. Dînâr ve başkalarının kıraatidir. { وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ } “zekâtı verenler”; mübtedadır. { وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inananlar”; ona matuftur. Haberi ise: { أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا } “İşte onlara pek büyük bir mükâfat vereceğiz” ayetidir. Hamza [bu fiili] 'ye' ile (seyü'tîhim) okumuştur.

إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا (١٦٣)

{ إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا } “Nuh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik. İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a, torunlarına, İsa'ya, Eyyub'a, Yunus'a, Harun'a ve Süleyman'a da vahyettik. Davud'a da Zebur'u verdik.”

{إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} جواب لأهل الكتاب عن سؤالهم رسول الله ﷺ أن ينزل عليهم كتاباً من السماء واحتجاج عليهم بأن شأنه في الوحي إليه كشأن سائر الأنبياء الذين سلفوا {كَمَا أَوْحَيْنَا إلى نُوحٍ والنبيين مِن بَعْدِهِ} كهود وصالح وشعيب وغيرهم {وَأَوْحَيْنَا إلى إبراهيم وإسماعيل وإسحاق وَيَعْقُوبَ والأسباط}

{ إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ } “Şüphesiz biz sana vahyettik”; Kitap ehlinin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendilerine gökten bir kitap indirmesini istemelerine verilmiş bir cevaptır ve kendisine vahyedilmesi konusundaki durumunun, geçmiş diğer peygamberlerin durumu gibi olduğuna dair aleyhlerine getirilmiş bir hüccettir. { كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ } “Nuh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi”; Hud, Salih, Şuayb ve diğerleri gibi. { وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ } “İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına da vahyettik”;

أي أولاد يعقوب {وعيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وهارون وسليمان وآتينا داود زبورا} زبروا حمزة مصدر بمعنى مفعول سمي به الكتاب المنزل على داود عليه السلام

yani Yakub'un evlatlarına. { وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا } “ve İsa'ya, Eyyub'a, Yunus'a, Harun'a, Süleyman'a [da vahyettik]. Davud'a da Zebur'u verdik.” Hamza [kelimeyi ötrelice] 'Zübûran' şeklinde okumuştur. Bu, mef'ûl anlamında bir masdardır ve Davud aleyhisselam'a indirilen kitaba isim olarak verilmiştir.

وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا (١٦٤)

{ وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا } “Daha önce sana anlattığımız peygamberler ve sana anlatmadığımız peygamberler de [gönderdik]. Allah, Musa ile de bizzat konuştu.”

{وَرُسُلاً} نصب بمضمر في معنى أوحينا إليك وهو أرسلنا ونبأنا {قَدْ قصصناهم عَلَيْكَ مِن قَبْلُ} من قبل هذه السورة {وَرُسُلاً لَّمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ} سأل أبو ذر رسول الله ﷺ عن الأنبياء قال مائة ألف وأربعة وعشرون ألفاً قال كم الرسل منهم قال ثلثمائة وثلاثة عشر أول الرسل آدم وآخرهم نبيكم محمد ﵇ وأربعة مِن العرب هود وصالح وشعيب ومحمد ﵇ والآية تدل على أن معرفة الرسل بأعيانهم ليست بشرط لصحة الإيمان بل من شرطه أن يؤمن بهم جميعاً إذ لو كان معرفة كل واحد منهم شرطاً لقص علينا كل ذلك {وَكَلَّمَ الله موسى تَكْلِيماً} أي بلا واسطة

{ وَرُسُلًا } “ve peygamberler”; 'evhaynâ ileyke' manasındaki gizli bir fiille, yani 'erselnâ ve nebbe'nâ' (gönderdik ve bildirdik) fiiliyle mansuptur. { قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ } “daha önce sana anlattığımız”; bu sureden önce [anlattığımız]. { وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ } “ve sana anlatmadığımız peygamberler”. Ebu Zer, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e peygamberlerin sayısını sormuş, o da: “Yüz yirmi dört bin” buyurmuştur. 'İçlerinden kaçı resuldür?' diye sorunca, “Üç yüz on üçtür. Resullerin ilki Âdem, sonuncusu peygamberiniz Muhammed aleyhisselam'dır. Dördü Araplardandır: Hûd, Sâlih, Şuayb ve Muhammed aleyhisselam” buyurmuştur. Bu ayet, peygamberleri bizzat tek tek tanımanın imanın geçerliliği için şart olmadığına, aksine şart olanın onların tümüne birden inanmak olduğuna delalet eder; zira her birini tek tek tanımak şart olsaydı, bunların hepsini bize anlatırdı. { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا } “Allah, Musa ile de bizzat konuştu”; yani vasıtasız olarak [konuştu].

رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٦٥)

{ رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا } “Müjdeleyici ve uyarıcı elçiler [gönderdik] ki, elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir bahaneleri kalmasın. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

{رُّسُلاً مُّبَشّرِينَ وَمُنذِرِينَ} الأوجه أن ينتصب على المدح أي أعني رسلاً ويجوز أن يكون بدلاً من الأول وأن يكون مفعولاً أي وأرسلنا رسلاً واللام في {لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى الله حُجَّةٌ بَعْدَ الرسل} يتعلق

{ رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Müjdeleyici ve uyarıcı elçiler [gönderdik]”; en uygun görüşe göre medih üzere mensuptur, yani 'elçileri kastediyorum' demektir. Birincisinden bedel olması yahut 've peygamberler gönderdik' anlamında mef'ûl olması da caizdir. { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir bahaneleri kalmasın diye” ayetindeki lâm harfi-cerri,

بمبشرين ومنذرين والمعنى أن إرسالهم إزاحة للعلة وتتميم لإلزام الحجة لئلا يقولوا لولا أرسلت إلينا رسولاً فيوقظنا من سنة الغفلة وينبهنا بما وجب الانتباه له ويعلمنا ما سبيل معرفته السمع كالعبادات والشرائع أعني في حق مقاديرها وأوقاتها وكيفياتها دون أصولها فإنها مما يعرف بالفعل {وَكَانَ الله عَزِيزاً} في العقاب على الإنكار {حَكِيماً} في بعث الرسل للإنذار

“mübeşşirîne ve münzirîne” kelimelerine taalluk eder. Anlamı şudur: Onların gönderilmesi mazereti ortadan kaldırmak ve hücceti kesinleştirmeyi tamamlamak içindir; ta ki 'Bize bir peygamber gönderseydin de bizi gaflet uykusundan uyandırsaydı, uyanılması zorunlu olan hususlarda bizi ikaz etseydi ve ibadetler ile şeriatlar gibi bilinme yolu vahiy olan şeyleri bize öğretseydi ya!' demesinler. Kasıt; ibadetlerin asılları değil, miktarları, vakitleri ve keyfiyetleridir; çünkü ibadetlerin asılları akılla da bilinebilen şeylerdendir. { وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا } “Allah mutlak güç sahibidir”; inkâr edenleri cezalandırmada [mutlak güç sahibidir], { حَكِيمًا } “hüküm ve hikmet sahibidir”; uyarıda bulunmaları için elçiler göndermesinde.

لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (١٦٦)

{ لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا } “Fakat Allah, sana indirdiğine şahitlik eder; onu Kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter!”

ولما نزل إنا أوحينا إليك قالوا ما نشهدلك بهذا فنزل {لكن الله يَشْهَدُ بِمَا أَنزَلَ إِلَيْكَ} ومعنى شهادة الله بما أنزل إليه اثباته لصحته باظهار المعجزات كما يثبت الدعاوى بالبينات إذا لحيكم لا يؤيد الكاذب بالمعجزة {أَنزَلَهُ بِعِلْمِهِ} أي أنزله وهو عالم بأنك أهل لانزاله إليه وأنك مبلغه أو أنزله بما علم من مصالح العباد وفيه نفي قول المعتزلة في انكار الصفات فانه أثبت لنفسه العلم {والملائكة يَشْهَدُونَ} لك بالنبوة {وكفى بالله شَهِيداً} شاهداً وإن لم يشهد غيره

{ إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ } “Biz sana vahyettik” ayeti inince, 'Biz senin lehine buna şahitlik etmeyiz' dediler; bunun üzerine şu ayet indi: { لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ } “Fakat Allah, sana indirdiğine şahitlik eder”. Allah'ın, ona indirdiği şeye şahitlik etmesinin manası; davaların delillerle ispatlanması gibi, mucizeler izhar ederek onun doğruluğunu ispatlamasıdır. Çünkü Hakîm olan Allah, yalancıyı mucize ile desteklemez. { أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } “Onu Kendi ilmiyle indirmiştir”; yani senin kendisine vahiy indirilmeye ehil olduğunu ve onu tebliğ edeceğini bilerek indirmiştir yahut kulların maslahatlarına dair bildiği şeylerle indirmiştir. Bunda Mutezile'nin sıfatları inkâr etme görüşünün reddi vardır; zira Allah Kendisi için ilim [sıfatını] ispat etmiştir. { وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ } “Melekler de şahitlik ederler”; senin peygamberliğine [şahitlik ederler]. { وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا } “Şahit olarak Allah yeter!”; başkası şahitlik etmese bile şahit olarak [O yeter].

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا (١٦٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا } “İnkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüşlerdir.”

{إن الذين كفروا} بتكذيب محمد ﷺ وهم اليهود {وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ الله} ومنعوا الناس عن سبيل الحق بقولهم للعرب إنا

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler”; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayarak [inkâr edenler] ki onlar Yahudilerdir, { وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolundan alıkoyanlar”; Araplara 'Biz

النساء (١٦٧ _ ١٧٠)

en-Nisâ (167 - 170)

لا نجده في كتابنا {قَدْ ضَلُّواْ ضلالا بَعِيداً} عن الرشد

onu kitabımızda bulamıyoruz' diyerek insanları hak yoldan engelleyenler var ya, { قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا } “muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüşlerdir”; doğru yoldan pek uzak bir sapıklığa.

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا (١٦٨)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا } “İnkâr edip zulmedenleri Allah bağışlayacak değildir; onlara bir yol da gösterecek değildir.”

{إن الذين كفروا} بالله {وظلموا} محمد ﵇ بتغيير نعته وإنكار نبوته {لَّمْ يَكُنْ الله لِيَغْفِرَ لَهُمْ} ما داموا على الكفر {وَلاَ لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً}

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler”; Allah'ı [inkâr edenler], { وَظَلَمُوا } “ve zulmedenler”; sıfatını değiştirerek ve peygamberliğini inkâr ederek Muhammed aleyhisselam'a zulmedenler var ya, { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } “Allah onları bağışlayacak değildir”; küfür üzere kaldıkları müddetçe, { وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا } “ve onlara bir yol da gösterecek değildir”;

إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (١٦٩)

{ إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا } “İçinde ebedî kalacakları cehennem yolundan başka. Bu da Allah'a pek kolaydır.”

{إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالدين فِيهَا أَبَداً وَكَانَ ذلك عَلَى الله يَسِيراً} وكان تخليدهم في جهنم سهلا عليه والتقدير يعاقبهم خالدين

{ إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا } “İçinde ebedî kalacakları cehennem yolundan başka. Bu da Allah'a pek kolaydır”; onların cehennemde ebedî kalmaları O'na pek kolaydır. İfadenin takdiri 'onları ebedî kalıcılar olarak cezalandırır' şeklindedir,

فهو حال مقدرة والآيتان في قوم علم الله أنهم لا يؤمنون ويموتون على الكفر

dolayısıyla bu mukadder bir hâldir. Bu iki ayet, Allah'ın iman etmeyeceklerini ve küfür üzere öleceklerini bildiği bir kavim hakkındadır.

يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٧٠)

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا } “Ey insanlar! Peygamber size Rabbinizden hakkı getirmiştir; öyleyse kendi hayrınıza olarak iman edin. Eğer inkâr ederseniz, bilin ki göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”

{يا أيها الناس قَدْ جَاءكُمُ الرسول بالحق مِن رَّبّكُمْ} أي بالإسلام أو هو حال أي محقاً {فآمنوا خيرا لكم} وكذلك انتهوا خير لَّكُمْ انتصابه بمضمر وذلك أنه لما بعثهم على الإيمان وعلى الانتهاء عن التثليث علم أنه يحملهم على أمر فقال خيراً لكم أي اقصدوا وأتوا أمراً خيراً لكم مما أنتم فيه من الكفر والتثليث وهو الإيمان به والتوحيد {وَإِن تَكْفُرُواْ فَإِنَّ للَّهِ مَا فِى السماوات والأرض} فلا يضره كفركم {وَكَانَ الله عَلِيماً} بمن يؤمن وبمن يكفر {حَكِيماً} لايسوى بينها فى الجزاء

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ey insanlar! Peygamber size Rabbinizden hak ile gelmiştir”; yani İslam ile [gelmiştir] yahut hâldir, yani 'hak üzere olduğu halde' demektir. { فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ } “Öyleyse kendi hayrınıza olarak iman edin”; aynı şekilde { انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ } “vazgeçin, hakkınızda hayırlı olur” ifadesi de böyledir. Bunun mansubiyeti mahzuf bir fiilledir. Zira onları imana ve teslisten vazgeçmeye sevk edince, onları bir işe yönelttiğini bildi ve 'hayran leküm' buyurdu; yani içinde bulunduğunuz küfür ve teslisten daha hayırlı olan bir şeyi kastediip ona gelin ki o da O'na iman ve tevhiddir. { وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır”; dolayısıyla küfrünüz O'na zarar vermez. { وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا } “Allah hakkıyla bilendir”; kimin iman ettiğini, kimin inkâr ettiğini [bilendir], { حَكِيمًا } “hüküm ve hikmet sahibidir”; karşılık vermede ikisini bir tutmaz.

يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (١٧١)

{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Ey Kitap ehli! Dininizde aşırılığa gitmeyin ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin. Meryem oğlu İsa Mesih, ancak Allah'ın elçisi, Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve O'ndan bir ruhtur. Öyleyse Allah'a ve peygamberlerine iman edin, '(Tanrı) üçtür' demeyin. Kendi hayrınıza olarak bundan vazgeçin. Allah ancak tek bir ilahtır. O, çocuk sahibi olmaktan münezzehtir. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. Vekil olarak Allah yeter!”

{يا أهل الكتاب لاَ تَغْلُواْ فِى دِينِكُمْ} لا تجاوزوا الحد فغلت اليهود في حط المسيح عن منزلته حتى قالوا إنه ابن الزنا وغلت النصارى فى رفعه عن مقدراه حيث جعلوه ابن الله {وَلاَ تَقُولُواْ عَلَى الله إِلاَّ الحق} وهو تنزيهه عن الشريك والولد {إِنَّمَا المسيح عِيسَى ابن مَرْيَمَ} لا ابن الله {رَسُولُ الله} خبر المبتدأ وهو المسيح وعيسى عطف بيان أو بدل {وَكَلِمَتُهُ} عطف على رسول الله وقيل له كلمة لأنه يهتدي به كما يهتدي بالكلام {ألقاها إلى مَرْيَمَ} حال وقد معه مرادة أي أوصلها إليها وحصلها فيها {وَرُوحٌ} معطوف على الخبر أيضاً وقيل له روح لأنه كان يحيي الموتى كما سمى القرآن روحا بقوله وكذلك أوحنيا اليك روحا من أمرنا لما أنه يحيي القلوب {مِّنْهُ} أي بتخليقه وتكوينه كقوله تعالى {وَسَخَّرَ لَكُمْ مَّا فِى السماوات وَمَا فِى الأرض جميعا} منه وبه أجاب عليّ بن الحسين بن واقد غلاماً نصرانياً كان للرشيد في مجلسه حيث زعم أن

{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ } “Ey Kitap ehli! Dininizde haddi aşmayın”; sınırı geçmeyin. Nitekim Yahudiler Mesih'in mertebesini düşürmekte haddi aşıp onun zina çocuğu olduğunu söylediler; Hristiyanlar ise onun kadrini yüceltmekte haddi aşıp onu Allah'ın oğlu kıldılar. { وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin”; bu da O'nu ortaktan ve çocuktan tenzih etmektir. { إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } “Meryem oğlu İsa Mesih ancak”; Allah'ın oğlu değil, { رَسُولُ اللَّهِ } “Allah'ın elçisidir”; mübtedanın haberidir, mübteda ise 'el-Mesîh'tir; 'Îsâ' ise atf-ı beyân veya bedeldir. { وَكَلِمَتُهُ } “ve O'nun kelimesidir”; 'Rasûlullâh' üzerine matuftur. Kendisiyle söz ile hidayet bulunulduğu gibi hidayet bulunulduğu için ona 'kelime' denilmiştir. { أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ } “Meryem'e ulaştırdığı”; hâldir ve beraberinde 'kad' takdir edilmiştir; yani onu Meryem'e ulaştırmış ve onun içinde meydana getirmiştir. { وَرُوحٌ } “ve bir ruhtur”; bu da yine habere matuftur. Kalpleri dirilttiği için { وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik” ayetinde Kur'an'a ruh ismi verildiği gibi, ölüleri dirilttiği için ona da 'ruh' denilmiştir. { مِنْهُ } “O'ndan”; yani O'nun yaratması ve var etmesiyle [meydana gelmiştir]; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ } “Göklerde ve yerde olanların hepsini Kendisinden [bir lütuf olarak] sizin hizmetinize verdi”. Ali b. Hüseyin b. Vâkıd, Reşîd'in meclisinde bulunan ve

في كتابكم حجة على أن عيسى من الله {فآمنوا بالله وَرُسُلِهِ وَلاَ تَقُولُواْ ثلاثة} خبر مبتدأ محذوف أي ولا تقولوا الآلهة ثلاثة {انتهوا} عن التثلث {خيرا لكم} والذى يدل عليه القرآن والتصريح منهم بأن الله والمسيح ومريم

kitabınızda İsa'nın Allah'tan olduğuna dair delil vardır diye iddia eden Hristiyan bir köleye bu şekilde cevap vermiştir. { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ } “Öyleyse Allah'a ve peygamberlerine iman edin, '(Tanrı) üçtür' demeyin”; mahzuf mübtedanın haberidir, yani 'İlahlar üçtür demeyin'. { انْتَهُوا } “vazgeçin”; teslisten, { خَيْرًا لَكُمْ } “kendi hayrınıza olarak”. Kur'an'ın delalet ettiği ve onların bizzat açıkça ifade ettikleri husus; Allah, Mesih ve Meryem'in

النساء (١٧١ _ ١٧٢)

en-Nisâ (171 - 172)

ثلاثة آلهة وأن المسيح ولد الله من مريم ألا ترى إلى قوله أأنت قُلتَ للناس اتخذونى وأمى إلهين من دون الله وقالت النصارى المسيح ابن الله {إِنَّمَا الله} مبتدأ {إِلَهٌ} خبرة {واحد} توكيد {سبحانه أَن يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ} أسبحه تسبيحاً من أن يكون له ولد {لَّهُ مَا فِي السماوات وَمَا فِى الأرض} بيان لتنزهه مما نسب إليه بمعنى أن كل مافيهما خلقه وملكه فكيف يكون بعض ملكه جزأ منه إذ النبوة والملك لا يجتمعان على أن الجزء إنما يصح في الأجسام وهو يتعالى عن أن يكون جسماً {وكفى بالله وَكِيلاً} حافظاً ومدبراً لهما ولما فيهما ومن عجز عن كفاية أمر يحتاج إلى ولد يعينه

üç ilah olduğu ve Mesih'in Allah'ın Meryem'den doğan çocuğu olduğudur. Görmez misin şu ayeti: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “İnsanlara: 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin' diyen sen misin?” Hristiyanlar da 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler. { إِنَّمَا اللَّهُ } “Allah ancak”; mübtedadır, { إِلَهٌ } “bir ilahtır”; haberidir, { وَاحِدٌ } “tek”; tekitdir. { سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ } “O, çocuk sahibi olmaktan münezzehtir”; çocuğu olmasından O'nu tam bir tesbihle tenzih ederim. { لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur”; Kendisine isnat edilen şeyden O'nun münezzeh olduğunu beyandır; yani o ikisinde olan her şey O'nun mahlûku ve mülküdür. O halde mülkünün bir parçası nasıl O'nun bir cüzü olabilir? Zira peygamberlik ile mülk bir arada bulunamaz; ayrıca cüz olma durumu ancak cisimlerde geçerlidir, O ise cisim olmaktan yücedir. { وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter!”; her ikisini ve içindekileri koruyucu ve idare edici olarak [O yeter]. Bir işi görmekten aciz kalan kimse ise kendisine yardım edecek bir çocuğa muhtaç olur.

لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا (١٧٢)

{ لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا } “Mesih de, Allah'a yakın kılınmış melekler de Allah'a kul olmaktan asla çekinmezler. Kim O'na kulluk etmekten çekinir ve büyüklük taslarsa, [bilsin ki Allah] onların hepsini Kendi huzurunda toplayacaktır.”

ولما قال وفد نجران لرسول الله ﷺ لم تعيب صاحبنا عيسى قال وأي شيء أقول قالوا اتقول إنه عبد الله ورسوله قال إنه ليس بعار أن يكون عبد الله قالوا بلى نزل قوله تعالى {لَّن يَسْتَنكِفَ المسيح} أي لن يأنف {أَن يَكُونَ عَبْداً للَّهِ} هو رد عل النصارى {ولا الملائكة} رد على من يعبدهم من العرب وهو عطف على المسيح {المقربون} أي الكروبيون الذين حول العرش كجبريل وميكائيل وإسرافيل ومن في طبقتهم والمعنى ولا الملائكة المقربون أن يكونوا عباداً لله فحذف ذلك لدلالة عبد الله عليه إيجازاً وتشبثت المعتزلة والقائلون بتفضيل الملك على البشر بهذه الآية وقالوا الارتقاء إنما يكون

Necran heyeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Niçin arkadaşımız İsa'yı ayıplıyorsun?' deyince, o da: “Ne diyormuşum?” dedi. Onlar: 'Onun Allah'ın kulu ve elçisi olduğunu söylüyorsun' dediler. O da: “Allah'ın kulu olmak bir ayıp değildir” buyurdu. Onlar: 'Hayır, öyledir' dediler. Bunun üzerine Yüce Allah'ın şu ayeti indi: { لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ } “Mesih asla çekinmez”; yani gocunmaz, { أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ } “Allah'a kul olmaktan”; bu, Hristiyanlara bir reddiyedir. { وَلَا الْمَلَائِكَةُ } “melekler de [çekinmez]”; onlara tapan Araplara bir reddiyedir ve 'el-Mesîh' üzerine matuftur. { الْمُقَرَّبُونَ } “Allah'a yakın kılınmış”; yani Cebrail, Mikail, İsrafil ve onların mertebesinde olup arşın etrafında bulunan Kerûbiyyûn melekleridir. Anlamı şudur: Yakın kılınmış melekler de Allah'a kul olmaktan çekinmezler. İcaz kabilinden, 'abdullâh' ifadesinin delaleti sebebiyle bu kısım hazfedilmiştir. Mutezile ve meleğin beşerden üstün olduğunu savunanlar bu ayete sarılarak şöyle demişlerdir: Derece yükseltme ancak

إلى الأعلى يقال فلان لا يستنكف عن خدمتي ولا أبوه ولو قال ولا عبده لم يسحن وكان معنى قوله ولا الملائكة المقربون ولا من هو أعلى منه قدراً وأعظم منه خطراً ويدل عليه تخصيص المقربين والجواب أنا نسلم تفضبل الثانى على الأول لكن هذا لا يمس ما تنازعنا فيه لأن الآية تدل على أن الملائكة المقربين بأجمعهم أفضل من عيسى ونحن نسلم بأن جميع الملائكة المقربين أفضل من رسول واحد من البشر إلى هذا ذهب بعض أهل السنة ولأن المراد أن الملائكة مع ما لهم من القدرة الفائقة قدر البشر والعلوم اللوحية وتجردهم عن التولد الازدواجي رأساً لا يستنكفون عن عبادته فكيف بمن يتولد من آخر ولا يقدر على ما يقدرون ولا يعلم ما يعلمون وهذا لأن شدة البطش وسعة العلوم وغرابة التنكون هى التى تورث الحمقاء أمثال النصارى وهم الترفع عن العبودية حيث رأوا المسيح ولد من غير أب وهو يبرئ الأكمه والأبرص ويحيى الموتى وينبئ بما يأكلون ويدخرون فى بيوتهم فبرؤه من العبودية فقيل لهم هذه الأوصاف في الملائكة أتم منها فى السيح ومع هذا لم يستنكفوا عن العبودية فكيف المسيح والحاصل أن خواص البشر وهم الأنبياء ﵈ أفضل من خواص الملائكة وهم الرسل منهم كجبريل ومكائيل وعزرائيل ونحوهم وخواص الملائكة أفضل من عوام المؤمنين من البشر وعوام المؤمنين من البشر أفضل من عوام الملائكة ودليلنا على تفضيل البشر على الملك ابتداء أنهم قهروا نوازع الهوى فى ذات

daha üstte olana doğru yapılır. Mesela 'Falan adam bana hizmet etmekten çekinmez, babası da çekinmez' denir. Şayet 'Kölesi de çekinmez' deseydi bu güzel bir söz olmazdı. Dolayısıyla { وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ } sözünün anlamı; 'kadr-u kıymeti ondan daha üstün ve mevkisi daha büyük olanlar da çekinmez' demektir. 'Mukarrebûn'un tahsis edilmesi de buna delalet eder. Cevap şudur: Biz ikincinin birinciden üstün olduğunu kabul ediyoruz; fakat bu, üzerinde tartıştığımız konuya temas etmez. Çünkü ayet, mukarreb meleklerin hepsinin birden İsa'dan daha faziletli olduğuna delalet eder. Biz de bütün mukarreb meleklerin beşerden olan tek bir resülden daha faziletli olduğunu kabul ediyoruz; Ehl-i Sünnet'ten bazılarının benimsediği görüş budur. Ayrıca murat şudur: İnsanların gücünün fevkindeki güçlerine, levhî ilimlerine ve eşleşerek üremeden tamamen mücerred olmalarına rağmen melekler O'na kulluktan çekinmezlerken, bir başkasından doğan, onların güç yetirdiklerine güç yetiremeyen ve onların bildiklerini bilmeyen kimse nasıl çekinsin? Çünkü gücün şiddeti, ilimlerin genişliği ve yaratılışın sıra dışılığı; Hristiyanlar gibi ahmaklarda kulluktan yüce olma vehmini doğuran şeylerdir. Zira onlar Mesih'in babasız doğduğunu, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirdiğini, ölüleri dirilttiğini, evlerinde ne yiyip ne biriktirdiklerini haber verdiğini görünce onu kulluktan berî kıldılar. Onlara denildi ki: Bu vasıflar meleklerde Mesih'te olduğundan daha mükemmeldir; buna rağmen onlar kulluktan çekinmediler, öyleyse Mesih nasıl çekinsin? Hâsılı, insanların havası olan peygamberler aleyhimüsselâm, meleklerin havası olan Cebrail, Mikail, Azrail ve benzeri resullerden daha üstündür; meleklerin havası insanların avam müminlerinden daha üstündür; insanların avam müminleri de meleklerin avamından daha üstündür. Başlangıç itibarıyla beşerin melekten üstün olduğuna delilimiz şudur: İnsanlar yaratılışlarında heva dürtüleri bulunduğu halde Allah Teâlâ uğrunda bu dürtüleri bastırmışlardır. Böylece peygamberler aleyhimüsselâm ismet konusunda meleklere aleyhimüsselâm benzemiş, nefsanî saikleri ve cismanî dürtüleri bastırma hususunda ise onlara üstün gelmişlerdir. Dolayısıyla onların itaati, engelleyicilerle birlikte olduğu için daha meşakkatlidir; meleklerin itaati ise fıtratları gereği olduğundan böyle değildir. Bu sebeple hadis gereğince [peygamberlerin itaatinin] sevabı daha fazladır. { وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ } “Kim O'na kulluk etmekten çekinir ve büyüklük taslarsa”; kendini üstün görüp büyüklük taslarsa, { فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا } “onların hepsini Kendi huzurunda toplayacaktır”; böylece çekinmelerinin ve kibirlenmelerinin cezasını onlara verecektir.

النساء (١٧٢ _ ١٧٦)

en-Nisâ (172 - 176)

الله تعالى مع أنهم جبلوا عليها فضاهت الأنبياء ﵈ الملائكة ﵈ في العصمة وتفضلوا علهيم في قهر البواعث النفسانية والدواعي الجسدانية فكانت طاعتهم أشق لكونها مع الصوارف بخلاف طاعة الملائكة لأنهم جبلوا عليها فكانت أزيد ثواباً بالحديث {ومن يستنكف عن عبادته ويستكبر} بترفع ويطلب الكبرياء {فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيهِ جَمِيعاً} فيجازيهم على استنكافهم واستكبارهم

Allah Teâlâ'nın yolunda heva dürtülerini bastırdılar. Yaratılışlarında bu dürtüler bulunduğu halde böyle yaptılar. Böylece peygamberler aleyhimüsselâm ismet konusunda meleklere aleyhimüsselâm benzemiş, nefsani saikleri ve cismani dürtüleri bastırma hususunda onlara üstün gelmişlerdir. Dolayısıyla onların itaati engelleyicilerle birlikte olduğu için daha meşakkatlidir; meleklerin itaati ise böyle değildir, zira onlar bunun üzerine yaratılmışlardır. Bu sebeple hadis gereğince onların itaati daha fazla sevaplı olmuştur. { وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ } “Kim O'na kulluktan çekinir ve kibirlenirse”; büyüklük taslayıp gururlanırsa, { فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا } “hepsini Kendi huzurunda toplayacaktır”; böylece çekinmelerine ve kibirlenmelerine karşılık onları cezalandıracaktır.

فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (١٧٣)

{ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Allah onların mükâfatlarını eksiksiz ödeyecek ve lütfundan onlara daha fazlasını da verecektir. Kulluktan çekinip büyüklük taslayanlara gelince, onları can yakıcı bir azapla cezalandıracaktır. Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler.”

ثم فصل فقال

Sonra bunu tafsil ederek şöyle buyurdu:

{فأما الذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات فَيُوَفّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزيدُهُمْ مّن فَضْلِهِ وَأَمَّا الذين استنكفوا واستكبروا فَيُعَذّبُهُمْ عَذَاباً أَلُيماً وَلاَ يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ الله وَلِيّاً وَلاَ نَصِيراً} فإن قلت التفصيل غير مطابق للمفصل لأن التفصيل اشتمل على الفريقين والمفصل على فريق واحد فلت هو مثل قولك جمع الإمام الخوارج فمن لم يخرج عليه كساه وحمله ومن خرج عليه نكل به وصحة ذلك لوجهين أحدهما أنه حذف ذكر أحد الفريقين لدلالة التفصيل عليه ولان ذكر أحدهما يدل على ذكر الثاني كما حذف أحدهما في التفصيل في قوله تعالى بعد هذا فأما الذين آمنوا بالله واعتصموا به والثاني أن الإحسان إلى غيرهم مما يغمهم فكان داخلاً في جملة التنكيل بهم فكأنه قيل ومن يستنكف عن عبادته ويستكبر فسيعذب بالحسرة إذا رأى أجور العاملين وبما يصيبه من عذاب الله

{ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Allah onların mükâfatlarını eksiksiz ödeyecek ve lütfundan onlara daha fazlasını da verecektir. Kulluktan çekinip büyüklük taslayanlara gelince, onları can yakıcı bir azapla cezalandıracaktır. Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler.” Eğer 'Tafsil mücmel olana mutabık değildir; çünkü tafsil her iki grubu da kapsamaktadır, mücmel olan ise tek bir grubu kapsamaktadır' dersen, derim ki: Bu, 'Devlet başkanı Haricileri topladı; kendisine isyan etmeyeni giydirip binek verdi, kendisine isyan edeni ise cezalandırdı' sözün gibidir. Bunun sıhhati iki vecihledir: Birincisi, tafsilin delalet etmesi ve birinin zikredilmesinin diğerini zikretmeye delalet etmesi sebebiyle iki gruptan birinin zikrinin hazfedilmiş olmasıdır; nitekim bundan sonra gelen { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ } “Allah'a inanıp O'na sımsıkı sarılanlara gelince...” ayetinde de tafsilde iki gruptan biri hazfedilmiştir. İkincisi, başkalarına ihsanda bulunulması o kimseleri üzecek şeylerden olduğundan, onlara uygulanan cezanın kapsamına dahildir. Sanki şöyle denilmiştir: Kim O'na kulluktan çekinir ve kibirlenirse, amel edenlerin mükâfatlarını gördüğünde hasretle ve Allah'ın azabından kendisine isabet edecek olan şeyle cezalandırılacaktır.

يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا (١٧٤)

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا } “Ey insanlar! Size Rabbinizden kesin bir delil geldi ve size apaçık bir nur indirdik.”

{يا أيها الناس قَدْ جَاءكُمْ بُرْهَانٌ مّن رَّبّكُمْ} أي رسوله يبهر المنكر بالإعجاز {وَأَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُوراً مُّبِيناً} قرآناً يستضاء به في ظلمات الحيرة

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ey insanlar! Size Rabbinizden kesin bir delil geldi”; yani mucizelerle inkârcıyı hayrette bırakan peygamberi geldi. { وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا } “ve size apaçık bir nur indirdik”; şaşkınlık karanlıklarında kendisiyle aydınlanılan Kur'an'ı [indirdik].

فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (١٧٥)

{ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا } “Allah'a inanıp O'na sımsıkı sarılanlara gelince, [Allah] onları Kendisinden bir rahmet ve lütuf içine daldıracak ve onları Kendisine [ulaştıran] dosdoğru bir yola iletecektir.”

{فأما الذين آمنوا بالله واعتصموا بِهِ} بالله أو بالقرآن {فَسَيُدْخِلُهُمْ فِى رَحْمَةٍ مَّنْهُ} أي جنة {وَفَضَّلَ} زيادة النعمة {وَيَهْدِيهِمْ} ويرشدهم {إِلَيْهِ} إلى الله أو إلى الفضل أو إلى صراطه {صراطا مُّسْتَقِيماً} فصراطا حال من المضاف المحذوف

{ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ } “Allah'a inanıp O'na sımsıkı sarılanlara gelince”; Allah'a yahut Kur'an'a [sarılınca]. { فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ } “onları Kendisinden bir rahmet içine koyacaktır”; yani cennete, { وَفَضْلٍ } “ve bir lütuf”; nimetin artırılması [içine koyacaktır]. { وَيَهْدِيهِمْ } “ve onları iletecektir”; ulaştıracaktır, { إِلَيْهِ } “Kendisine”; Allah'a veya lütfa yahut O'nun sıratına, { صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا } “dosdoğru bir yola”; buradaki 'sırâtan' kelimesi mahzuf muzaftan hâldir.

يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٧٦)

{ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Senden fetva istiyorlar. De ki: 'Kelâle (babası ve çocuğu olmayan mirasçı) hakkında fetvayı size Allah veriyor: Eğer çocuğu olmayan bir kimse ölür de bir kız kardeşi bulunursa, bıraktığı malın yarısı onundur. Kız kardeşinin çocuğu yoksa kendisi ona [tamamen] mirasçı olur. Eğer [kız kardeşler] iki iseler, bıraktığı malın üçte ikisi onlarındır. Eğer mirasçılar erkekli kadınlı kardeşler ise, erkeğe iki kadının payı kadar verilir. Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.'”

{يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ الله يُفْتِيكُمْ فِى الكلالة} كان جابر بن عبد الله مريضاً فعاده رسول الله ﷺ فقال إني كلالة فكيف أصنع في مالي

{ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ } “Senden fetva istiyorlar. De ki: 'Kelâle hakkında fetvayı size Allah veriyor'”; Câbir b. Abdillâh hastalanmıştı, Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem onu ziyaret etti. [Câbir]: "Ben kelâleyim (babam ve çocuğum yok), malım hakkında ne yapayım?" dedi.

فنزلت {إن امرؤ هَلَكَ} ارتفع امرؤ بمضمر يفسره الظاهر ومحل {لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ} الرفع على الصفة أي إن هلك امرؤ غير ذي ولد والمراد بالولد الابن وهو مشترك

Bunun üzerine [şu ayet] indi: { إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ } “Eğer bir kimse ölür de”; 'imruun' kelimesi, açıkta olanın tefsir ettiği gizli bir [fiil] ile merfû olmuştur. { لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ } “çocuğu olmayan” [cümlesinin] iraptaki yeri ise sıfat olarak merfûdur. Yani çocuğu olmayan bir kimse ölürse [demektir]. 'Veled' (çocuk) ile kastedilen ise oğul/erkek çocuktur; [bu lafız] müşterek olup,

النساء (١٧٦)

en-Nisâ (176)

يقع على الذكر والأنثى لأن الابن يسقط الأخت ولا تسقطها البنت {وَلَهُ أُخْتٌ} أي لأب وأم أو لأب {فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ} أي الميت {وَهُوَ يَرِثُهَا} أي الأخ يرث الأخت جميع مالها إن قدر الأمر على العكس من موتها وبقائه بعدها {إِن لَّمْ يَكُنْ لَّهَا وَلَدٌ} أي ابن لأن الابن يسقط الأخ دون البنت فإن قلت الابن لا يسسقط الأخ وحده فالأب نظيره في الإسقاط فلم اقتصر على نفي الولد قلت بين حكم انتفاء الولد وكل حكم انتفاء الولد إلى بيان السنة وهو قوله ﵇ ألحقوا الفرائض بأهلها فما بقي فلأولى عصبة ذكر والأب أولى من الأخ {فَإِن كَانَتَا اثنتين} أي فإن كانت الأختان اثنتين دل على ذلك وله أخت {فَلَهُمَا الثلثان مِمَّا تَرَكَ وَإِن كَانُواْ إِخْوَةً} أي وإن كان من يرث بالإخوة ٢ والمراد بالإخوة الإخوة والأخوات تغليبا لحكم الذكورة {رجالا ونساء} ذكروا وإناثاً {فَلِلذَّكَرِ} منهم {مِثْلُ حَظّ الأنثيين يُبَيّنُ الله لَكُمْ} الحق فهو مفعول يبين {أَن تَضِلُّواْ} كراهة أن تضلوا {والله بِكُلّ شَيْء عَلِيمٌ} يعلم الأشياء بكنهها قبل كونها وبعده

hem erkeğe hem dişiye delalet eder. Çünkü erkek çocuk kız kardeşi mirastan düşürür, kız çocuğu ise onu düşürmez. { وَلَهُ أُخْتٌ } “ve bir kız kardeşi bulunursa”; yani ana-baba bir veya baba bir [kız kardeşi]. { فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ } “bıraktığı malın yarısı onundur”; yani ölünün [bıraktığının]. { وَهُوَ يَرِثُهَا } “kendisi ona mirasçı olur”; yani durumun tersi farz edildiğinde, [kız kardeşin] ölmesi ve kendisinin ondan sonraya kalması hâlinde erkek kardeş, kız kardeşin malının tamamına mirasçı olur. { إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ } “eğer kız kardeşinin çocuğu yoksa”; yani erkek çocuğu [yoksa]. Çünkü erkek çocuk, kız çocuğunun aksine erkek kardeşi mirastan düşürür. Eğer: "Erkek kardeşi sadece erkek çocuk mirastan düşürmez, baba da mirastan düşürme konusunda onun gibidir; o hâlde neden sadece çocuğun yokluğuyla yetinilmiştir?" dersen, derim ki: [Ayet] çocuğun olmaması durumunun hükmünü açıklamış, [babanın] olmaması durumunun hükmünü ise sünnetin açıklamasına havale etmiştir; o da [Peygamber] aleyhisselâm'ın şu sözüdür: "Belirlenmiş payları sahiplerine verin; geriye ne kalırsa en yakın erkek asabeyindir." Baba ise erkek kardeşten daha yakındır. { فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ } “Eğer [kız kardeşler] iki iseler”; yani kız kardeşler iki kişi iseler. { وَلَهُ أُخْتٌ } “ve bir kız kardeşi bulunursa” [ifadesi] buna delalet etmiştir. { فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ } “bıraktığı malın üçte ikisi onlarındır.” { وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً } “Eğer [mirasçılar] kardeşler iseler”; yani kardeşlik yoluyla mirasçı olanlar bulunursa. 'İhve' (kardeşler) ile kastedilen, erillik hükmünün galip kılınması yoluyla erkek ve kız kardeşlerdir. { رِجَالًا وَنِسَاءً } “erkekli kadınlı”; erkekler ve kadınlar olarak [mirasçı olurlarsa]. { فَلِلذَّكَرِ } “erkeğe vardır”; onlardan, { مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “iki kadının payı kadar.” { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah size açıklıyor”; hakkı [açıklıyor], zira bu ifade 'yubeyyinu' fiilinin mefulüdür. { أَنْ تَضِلُّوا } “sapmayasınız diye”; sapmanızı kerih gördüğü için [açıklıyor]. { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; eşyayı var olmadan önce de sonra da mahiyetiyle bilir.