Binûn

Mâide — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

متق فإنما أوتيت من قبل نفسك لانسلاخها من لباس التقوى لا من قبلي وعن عامر بن عبد الله أنه بكى حين حضرته الوفاة فقيل له ما يبكيك وقد كنت وكنت قال إني أسمع الله يقول إنما يتقبل الله من المتقين

müttakî değilsin. Sana [bu durum], takva elbisesinden soyunmuş olması sebebiyle bizzat kendi nefsin tarafından gelmiştir, benim tarafımdan değil.' Âmir b. Abdillâh'tan rivayet edildiğine göre, ölüm döşeğindeyken ağladı. Kendisine: 'Neden ağlıyorsun, sen şöyle şöyle [hayırlı işler yapmış] biriydin?' denilince; 'Ben Allah'ın: 'Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder' buyurduğunu işitiyorum' dedi.

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ (٢٨)

{ لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ } “'Yemin olsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım' [dedi].” (Mâide: 28)

{لَئِن بَسَطتَ} مددت {إِلَىَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِى مَا أَنَاْ بِبَاسِطٍ} بماد {يَدَىِ} مدني وأبو عمرو وحفص {إِلَيْكَ لأِقْتُلَكَ إِنّى أَخَافُ الله رَبَّ العالمين} قيل كان أقوى من القاتل وأبطش منه ولكن تحرج عن قتل أخيه واستسلم له خوفاً من الله تعالى لأن الدفع لم يكن مباحاً في ذلك الوقت وقيل بل كان ذلك واجباً فإن فيه إهلاك نفسه ومشاركة للقاتل فى اثمه وإنما قتله فتكاً على غفلة منه إنّي أخاف حجازى وأبو عمرو

{ لَئِن بَسَطتَ } 'Uzatırsan', { إِلَىَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِى مَا أَنَاْ بِبَاسِطٍ } 'uzatacak değilim', { يَدَىِ } 'elimi' —Medenî (Medine kıraati), Ebû Amr ve Hafs [yediyel/يَدِيَ şeklinde okumuştur]— { إِلَيْكَ لأِقْتُلَكَ إِنّى أَخَافُ الله رَبَّ العالمين } “seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım”. Denildi ki: O, katilden daha güçlü ve daha kuvvetliydi; fakat Allah Teâlâ'dan korktuğu için kardeşini öldürmekten çekindi ve ona teslim oldu; zira o dönemde [saldırıyı] defetmek caiz değildi. Başka bir görüşe göre ise [savunmak] bilakis vacipti; çünkü bunda kendini tehlikeye atma ve katilin günahına ortak olma vardır; fakat [Kâbil] onu gafil avlayarak ansızın (suikastle) öldürmüştür. 'İnnî ehâfu' (إِنِّي أَخَافُ) ifadesini Hicâzî (Hicaz kıraati) ve Ebû Amr [yâ'yı fethalı olarak 'in柵ye ehâfu' şeklinde] okumuştur.

إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩)

{ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ } “'Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip cehennemliklerden olmanı isterim. İşte zalimlerin cezası budur.'” (Mâide: 29)

{إني أريد} مدني {أَن تَبُوءَ} أن تحتمل أو ترجع {بِإِثْمِى} بإثم قتلي إذا قتلتني {وَإِثْمِكَ} الذي لأجله لم يتقبل قربانك وهو عقوق الأب والحسد والحقد وإنما أراد ذلك لكفره برده قضية الله تعالى أو كان ظالماً وجزاء الظالم جائز أن يراد {فَتَكُونَ مِنْ أصحاب النار وَذَلِكَ جَزَاء الظالمين}

{ إِنِّي أُرِيدُ } —Medenî kıraatinde [yâ fethalıdır]— { أَن تَبُوءَ } 'Yüklenmeni' veya 'dönmeni', { بِإِثْمِى } beni öldürdüğün takdirde 'benim öldürülmemin günahını', { وَإِثْمِكَ } kurbanının kendisi sebebiyle kabul edilmediği [günahı]; o da babaya isyan, haset ve kindir. Bunu istemesi, onun Allah Teâlâ'nın hükmünü reddederek küfre düşmesi yahut zalim olması sebebiyledir; zalimin cezasının istenmesi ise caizdir. { فَتَكُونَ مِنْ أصحاب النار وَذَلِكَ جَزَاء الظالمين } “Böylece cehennemliklerden olasın. İşte zalimlerin cezası budur.”

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٣٠)

{ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “Nihayet nefsi onu kardeşini öldürmeye boyun eğdirdi (bunu ona kolay gösterdi) de onu öldürdü; böylece hüsrana uğrayanlardan oldu.” (Mâide: 30)

{فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ} فوسعته ويسرته من طاع له المرتع إذا اتسع {فَقَتَلَهُ} عند عقبة حراء أو بالبصرة والمقتول ابن عشرين سنة {فَأَصْبَحَ مِنَ الخاسرين}

{ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ } 'Genişletti ve kolaylaştırdı'. Bu, otlak genişlediğinde kullanılan 'tâ'a lehu'l-merte'u' (طاع له المرتع) ifadesinden gelir. { فَقَتَلَهُ } 'Onu öldürdü'; Hırâ geçidinde yahut Basra'da öldürmüştür, öldürülen yirmi yaşındaydı. { فَأَصْبَحَ مِنَ الخاسرين } “Böylece hüsrana uğrayanlardan oldu.”

فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١)

{ فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } “Derken Allah, kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini ona göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. 'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini gömmekten âciz mi kaldım?' dedi; böylece pişman olanlardan oldu.” (Mâide: 31)

{فَبَعَثَ الله غُرَاباً يَبْحَثُ فِى الأرض لِيُرِيَهُ} أى الله أو الغراب {كيف يواري سوأة أخيه}

{ فَبَعَثَ الله غُرَاباً يَبْحَثُ فِى الأرض لِيُرِيَهُ } “Derken Allah, ona göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi”; yani Allah veya karga [göstermek için]. { كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ } “Kardeşinin cesedini nasıl örteceğini/gömeceğini”;

عورة أخيه وما لا يجوز أن ينكشف من جسده

kardeşinin avretini ve bedeninden açığa çıkması caiz olmayan kısmını [nasıl örteceğini].

رُوي أنه أول قتيل قتل على وجه الأرض من بني آدم ولما قتله تركه بالعراء لا يدري ما يصنع به فخاف عليه السباع فحمله في جراب على ظهره سنة حتى أروح وعكفت عليه السباع فبعث الله غرابين فاقتتلا فقتل أحدهما الآخر فحفر له بمنقاره ورجليه ثم ألقاه فى الحفرة فحينئذ {قال يا ويلتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذا الغراب فَأُوَارِيَ} عطف على اكون {سوأة أَخِى فَأَصْبَحَ مِنَ النادمين} على قتله لما تعب فيه من حمله وتحيره في أمره ولم يندم ندم التائبين أو كان الندم توبة لنا خاصة أو على حمله لا على قتله ورُوي أنه لما قتله أسود جسده وكان أبيض فسأله آدم عن أخيه فقال ما كنت عليه وكيلاً فقال بل قتلته ولذا اسود جسدك فالسودان من ولده وما رُوي أن آدم رثاه بشعر فلا يصح لأن الأنبياء ﵈ معصمومون من الشعر

Rivayet edildiğine göre o, yeryüzünde Âdemoğullarından öldürülen ilk kimsedir. Onu öldürdüğünde, ne yapacağını bilemeyerek açık arazide bıraktı; sonra yırtıcı hayvanlardan korkarak onu bir yıl boyunca kokuncaya ve üzerine yırtıcı hayvanlar üşüşünceye kadar sırtında bir torba içinde taşıdı. Bunun üzerine Allah iki karga gönderdi; birbiriyle dövüştüler ve biri diğerini öldürdü. Gagası ve ayaklarıyla onun için [yeri] kazdı, sonra onu çukura attı. İşte o vakit { قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ } “'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da gömmekten âciz mi kaldım?' dedi”; 'feuvâriye' (فَأُوَارِيَ) lafzı 'ekûne' (أكُونَ) üzerine matuftur. { سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } “Kardeşimin cesedini [gömmekten âciz mi kaldım?]; böylece pişman olanlardan oldu”; onu taşımaktan yorulduğu ve durumunda çaresiz kaldığı için öldürdüğüne pişman oldu; tövbe edenlerin pişmanlığıyla pişman olmadı. Yahut nedamet (pişmanlık) sadece bize has bir tövbedir; ya da onu öldürdüğüne değil, taşıdığına pişman oldu. Rivayet edildiğine göre, onu öldürdüğünde teni beyaz iken bedeni karardı. Âdem ona kardeşini sorduğunda: 'Ben onun bekçisi değilim' dedi. Âdem: 'Aksine onu sen öldürdün, işte bu yüzden bedenin karardı' dedi. Siyah ırk onun soyundandır. Âdem'in onun için şiirle ağıt yaktığı rivayeti ise sahih değildir; çünkü peygamberler aleyhimüsselâm şiirden korunmuşlardır (masumdurlar).

مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢)

{ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ } “İşte bundan dolayı İsrailoğullarına yazdık (hükmettik) ki: Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesat sebebi olmaksızın öldürürse, sanki bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir canı kurtarırsa, sanki bütün insanları yaşatmış gibi olur. Andolsun ki peygamberlerimiz onlara apaçık delillerle geldiler. Sonra şüphesiz onların birçoğu bundan sonra da yeryüzünde aşırı gidenlerdir.” (Mâide: 32)

{مِنْ أَجْلِ ذلك} بسبب ذلك وبعلته وذلك إشارة إلى القتل المذكور قيل هو متصل بالآية الأولى فيوقف على ذلك أي فأصبح من النادمين لأجل حمله ولأجل قتله وقيل هو مستأنف والوقف على النادمين ومن يتعلق بكتبنا لا بالنادمين {كتبنا على بني إسرائيل} خصهم بالذكر وإن اشترك الكل في ذلك لأن التوراة أول كتاب فيه الأحكام {أَنَّهُ من قتل نفسا} الضمير للشأن ومن شرطية {بِغَيْرِ نَفْسٍ} بغير قتل نفس {أَوْ فَسَادٍ فِى الأرض} عطف على نفس أي بغير فساد في الأرض وهو الشرك أو قطع الطريق أو كل فساد يوجب القتل {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ الناس جَمِيعاً} أي في الذنب عن الحسن لأن قاتل النفس جزاؤه جهنم وغضب الله عليه والعذاب العظيم ولو قتل الناس جميعاً لم يزد على ذلك {ومن أحياها} ومن استنفذها من أسباب الهلكة من قتل أو غرق أو حرق أو هدم أو غير ذلك {فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً} جعل قتل

{ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ } 'Bundan dolayı ve bunun sebebiyle'. 'Zâlike' (ذلك), zikredilen öldürme olayına işarettir. Bunun önceki ayete bitişik olduğu söylenmiştir; buna göre 'zâlike' üzerinde vakıf yapılır (durulur); yani 'onu taşıdığı ve öldürdüğü sebebiyle pişman olanlardan oldu' manasında olur. Müstakil yeni bir cümle olduğu da söylenmiştir; buna göre vakıf 'en-nâdimîn' (النادِمِينَ) üzerindedir ve 'min' edatı 'en-nâdimîn'e değil, 'ketebnâ' (كَتَبْنَا) fiiline taalluk eder. { كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ } “İsrailoğullarına yazdık”; hepsi bu hükümde ortak olduğu halde onları tahsis etmiştir; çünkü Tevrat, içinde ahkâm bulunan ilk kitaptır. { أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا } “Kim bir nefsi öldürürse”; zamir şan zamiridir, 'men' şart edatıdır. { بِغَيْرِ نَفْسٍ } 'Bir nefsi öldürme [kısası] olmaksızın', { أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ } 'nefs' üzerine matuftur; yani şirk, yol kesme veya öldürülmeyi gerektiren her türlü fesat gibi yeryüzünde bir bozgunculuk olmaksızın. { فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا } “Sanki bütün insanları öldürmüş gibi olur”; Hasan [el-Basrî]'den rivayetle: Yani günah bakımından [böyledir]; çünkü bir nefsi öldürenin cezası cehennem, Allah'ın gazabı ve büyük bir azaptır; bütün insanları öldürse bile bundan fazlası olmaz. { وَمَنْ أَحْيَاهَا } “Kim de onu yaşatırsa”; yani kim onu öldürülme, boğulma, yanma, göçük altında kalma veya başka bir helak sebebinden kurtarırsa, { فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا } “sanki bütün insanları yaşatmış gibi olur”. Bir kişiyi öldürmeyi

الواحد كقتل الجميع وكذلك الإحياء ترغيباً وترهيباً لأن المتعرض لقتل النفس إذا تصور أن قتلها كقتل الناس جميعاً عظم ذلك عليه فثبطه وكذا الذي أراد إحياءها إذا تصور أن حكمه حكم إحياء جميع الناس رغب في إحيائها {وَلَقَدْ جَاءتْهُمْ} أي بني إسرائيل {رُسُلُنَا} رُسلنا أبو عمرو {بالبينات} بالآيات الواضحات {ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مّنْهُمْ بَعْدَ ذلك} بعدما كتبنا عليهم أو بعد مجئ الرسل بالآيات {فِى الأرض لَمُسْرِفُونَ} في القتل لا يبالون بعظمته

bütün insanları öldürmek gibi kıldı; aynı şekilde yaşatmayı da rağbet ettirmek ve sakındırmak (terğîb ve terhîb) için öyle kıldı. Çünkü bir cana kıymaya yeltenen kimse, onu öldürmenin bütün insanları öldürmek gibi olduğunu düşündüğünde bu ona ağır gelir ve onu vazgeçirir. Aynı şekilde bir canı kurtarmak isteyen kimse de bunun hükmünün bütün insanları kurtarma hükmünde olduğunu tasavvur ettiğinde onu yaşatmaya rağbet eder. { وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ } “Andolsun ki onlara geldi”; yani İsrailoğullarına, { رُسُلُنَا } “peygamberlerimiz” —Ebû Amr 'ruslunâ' (رُسْلُنَا) [şeklinde sükûn ile] okumuştur— { بِالْبَيِّنَاتِ } “apaçık delillerle”; apaçık mucizelerle [geldi]. { ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ } “Sonra şüphesiz onların birçoğu bundan sonra”; onlara [hükmü] yazmamızdan sonra yahut peygamberlerin delillerle gelmesinden sonra, { فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ } “yeryüzünde aşırı gidenlerdir”; öldürmede haddi aşanlardır, onun büyüklüğüne aldırış etmezler.

إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٣٣)

{ إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ } “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak öldürülmeleri veya asılmaları yahut ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir. Bu, onlar için dünyada bir rezilliktir; ahirette de onlar için büyük bir azap vardır.” (Mâide: 33)

{إنما جزاء الذين يُحَارِبُونَ الله وَرَسُولَهُ} أي أولياء الله فى الحديث يقول

{ إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların cezası ancak”; yani Allah'ın dostlarına karşı [savaşanların]. Hadiste şöyle buyrulur: 'Allah Teâlâ buyurur ki:

المائدة (٣٣ _ ٣٨)

el-Mâide (33-38)

الله تعالى من أهان لي ولياً فقد بارزني بالمحاربة {وَيَسْعَوْنَ فِى الأرض فَسَاداً} مفسدين ويجوز أن يكون مفعولاً له أي للفساد وخبر جزاء {أَن يُقَتَّلُواْ} وما عطف عليه وأفاد التشديد الواحد بعد الواحد ومعناه أن يقتلوا من غير صلب إن أفردوا القتل {أَوْ يُصَلَّبُواْ} مع القتل إن جمعوا بين القتل وأخذ المال {أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم} أن أخذوا المال {من خلاق} حال من الأيدي والأرجل أي مختلفة {أَوْ يُنفَوْاْ مِنَ الأرض} بالحبس إذا لم يزيدوا على الإخافة {ذلك} المذكور {لَهُمْ خِزْىٌ فِى الدنيا} ذل وفضيحة {وَلَهُمْ فِى الآخرة عَذَابٌ عظيم}

Kim benim bir dostumu aşağılarsa bana karşı savaşa çıkmış olur.' { وَيَسْعَوْنَ فِى الأرض فَسَاداً } 'Bozguncular olarak [koşarlar]'; bunun mef'ûlün leh yani 'fesat çıkarmak için' olması da caizdir. 'Cezâu' kelimesinin haberi { أَن يُقَتَّلُواْ } “öldürülmeleridir” ve buna matuf olan ifadelerdir. Şedde (tektîl), birbiri ardınca olmayı ifade eder. Manası: Eğer sadece adam öldürmüşlerse asılmaksızın öldürülmeleridir. { أَوْ يُصَلَّبُواْ } “Veya asılmalarıdır”; eğer hem adam öldürmüş hem de mal almışlarsa öldürülmekle beraber [asılmalarıdır]. { أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم } “Yahut ellerinin ve ayaklarının kesilmesidir”; şayet mal almışlarsa. { من خلاق } “Çaprazlama”; eller ve ayaklardan haldir, yani zıt taraflardan [sağ el ile sol ayak gibi]. { أَوْ يُنفَوْاْ مِنَ الأرض } “Ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir”; eğer sadece korkutmaktan öteye geçmemişlerse hapsedilmeleridir. { ذلك } 'Bu' zikredilenler, { لَهُمْ خِزْىٌ فِى الدنيا } “onlar için dünyada bir rezilliktir”; zillet ve rüsvaylıktır. { وَلَهُمْ فِى الآخرة عَذَابٌ عظيم } “Ahirette de onlar için büyük bir azap vardır.”

إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤)

{ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır. Biliniz ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (Mâide: 34)

{إِلاَّ الذين تَابُواْ مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُواْ عَلَيْهِمْ} فتسقط عنهم هذه الحدود

{ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır”; böylece bu hadler onlardan düşer;

لا ما هو حق العباد {فاعلموا أَنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} يغفر لهم بالتوبة ويرحمهم فلا يعذبهم

kulların hakkı olanlar ise düşmez. { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Biliniz ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; tövbe sebebiyle onları bağışlar ve onlara merhamet ederek azap etmez.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı takvalı olun, O'na [yaklaştıracak] vesile arayın ve O'nun yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz.” (Mâide: 35)

{يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله} فلا تؤذوا عباد الله {وابتغوا إِلَيهِ الوسيلة} هي كل ما يتوسل به أي يتقرب من قرابة أو صنيعة أو غير ذلك فاستعيرت لما يتوسل به إلى الله تعالى من فعل الطاعات وترك السيئات {وجاهدوا فِى سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı takvalı olun”; Allah'ın kullarına eziyet etmeyin. { وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } “O'na vesile arayın”; vesile, akrabalık, iyilik veya başka bir şeyle kendisine yaklaşılan (tevessül edilen) her şeydir. Taatleri işlemek ve kötülükleri terk etmek suretiyle Allah Teâlâ'ya kendisiyle yaklaşılan ameller için eğreti (istiâre) olarak kullanılmıştır. { وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ve O'nun yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz.”

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٣٦)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Şüphesiz inkâr edenler var ya, yeryüzünde olanların tamamı ve bununla birlikte bir misli daha onların olsa da kıyamet gününün azabından [kurtulmak için] onu fidye verseler, kendilerinden kabul edilmez. Onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (Mâide: 36)

{إِنَّ الذين كَفَرُواْ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَّا فِى الأرض جَمِيعاً} من صنوف الأموال {وَمِثْلَهُ مَعَهُ} وأنفقوه {لِيَفْتَدُواْ بِهِ} ليجعلوه فدية لأنفسهم ولو مع ما في حيزه خبر إن ووحد الراجع في ليفتدوا به وقد ذكر شيئان لأنه أجرى الضمير مجرى اسم الإشارة كأنه قيل لِيَفْتَدُواْ بِذَلِكَ {مِنْ عَذَابِ يَوْمِ القيامة مَا تُقُبّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} فلا سبيل لهم إلى التجاة بوجه

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا } çeşit çeşit mallardan yeryüzünde olanların tamamı, { وَمِثْلَهُ مَعَهُ } ve onunla beraber bir benzeri daha bulunup bunu infak etseler, { لِيَفْتَدُوا بِهِ } kendilerini onunla feda etmek (kurtarmak) için [verseler]; 'lev' (لَوْ) ve beraberindeki cümle 'inne'nin haberidir. 'Liyeftedû bihî' ifadesindeki zamir, iki şey zikredildiği halde tekil getirilmiştir; çünkü zamir, sanki 'liyeftedû bi-zâlik' (لِيَفْتَدُواْ بِذَلِكَ / bununla fidye verseler) denilmiş gibi işaret ismi mesabesinde kılınmıştır. { مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Kıyamet gününün azabından [kurtulmak için verseler], kendilerinden kabul edilmez. Onlar için can yakıcı bir azap vardır”; artık onlar için hiçbir şekilde kurtuluş yolu yoktur.

يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٣٧)

{ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ } “Ateşten çıkmak isterler; fakat onlar oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli bir azap vardır.” (Mâide: 37)

{يُرِيدُونَ} يطلبون أو يتمنون {أَن يَخْرُجُواْ مِنَ النار وَمَا هُم بخارجين مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مقيم} دائم

{ يُرِيدُونَ } 'Talep ederler' veya 'temenni ederler', { أَن يَخْرُجُواْ مِنَ النار وَمَا هُم بخارجين مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مقيم } “ateşten çıkmak [isterler]; fakat onlar oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli”; daimi “bir azap vardır.”

وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨)

{ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına karşılık Allah'tan bir ceza olmak üzere ellerini kesin. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (Mâide: 38)

{والسارق والسارقة} ارتفعا بالابتداء والخبر محذوف تقديره وفيما يتلى عليكم السارق والسارقة أو الخبر {فاقطعوا أَيْدِيَهُمَا} أي يديهما والمراد اليمينان بدليل قراءة عبد الله بن مسعود ودخول الفاء لتضمنهما معنى الشرط لأن المعنى والذي سرق والتى سرقت

{ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } İbtidâ (mübteda) sebebiyle merfûdurlar; haber ise mahzuftur, takdiri: 'Size okunanlar arasında hırsız erkek ve hırsız kadın [hükmü de vardır]' şeklindedir. Yahut haber { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا } “ellerini kesin”; yani 'iki ellerini kesin' ifadesidir. Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinin delaletiyle kastedilen sağ ellerdir. Fâ harfinin dahil olması, bu iki kelimenin şart manası içermesindendir; çünkü mana: 'Hırsızlık yapan erkek ile hırsızlık yapan kadının ellerini kesin' demektir. İsmi mevsûl şart manası tazammun eder.

المائدة (٣٨ _ ٤١)

el-Mâide (38-41)

فاقطعوا أيديهما والاسم الموصول يضمن معنى الشرط وبدأ بالرجل لأن السرقة من الجراءة وهي في الرجال أكثر وأخر الزاني لأن الزنا ينبعث من الشهوة وهي في النساء أوفر وقطعت اليد لأنها آلة السرقة ولم تقطع آلة الزنا تفادياً

Hırsızlık cesaretten kaynaklandığı ve bu da erkeklerde daha çok bulunduğu için erkeği öne almıştır. Zina âyetinde ise kadını öne alıp [erkeği] sonraya bırakmıştır; çünkü zina şehvetten doğar ve şehvet kadınlarda daha fazladır. El hırsızlığın aleti olduğu için kesilmiştir; neslin kesilmesini önlemek amacıyla

عن قطع النسل {جَزَاء بِمَا كَسَبَا} مفعول له {نكالا مّنَ الله} أي عقوبة منه وهو بدل من جزاء {الله عَزِيزٌ} غالب لا يعارض في حكمه {حَكِيمٌ} فيما حكم من قطع يد السارق والسارقة

zina aleti kesilmemiştir. { جَزَاء بِمَا كَسَبَا } “Yaptıklarına karşılık”; mef'ûlün lehdir. { نكالا مّنَ الله } “Allah'tan bir ceza/ibret olmak üzere”; yani O'ndan bir cezadır ve 'cezâen' kelimesinden bedeldir. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah Azîz'dir”; mutlak galiptir, hükmüne karşı konulamaz; { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir”; hırsızlık eden erkek ve kadının elinin kesilmesine dair verdiği hükümde hikmet sahibidir.

فَمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٩)

{ فَمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim zulmünden sonra tövbe eder ve kendini düzeltirse, şüphesiz Allah onun tövbesini kabul eder. Muhakkak ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (Mâide: 39)

{فَمَن تَابَ} من السرقة {مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ} سرقته {وَأَصْلَحَ} برد المسروق {فَإِنَّ الله يَتُوبُ عَلَيْهِ} يقبل توبته {إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} يغفر ذنبه ويرحمه

{ فَمَن تَابَ } hırsızlıktan kim tövbe ederse, { مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ } hırsızlığından sonra, { وَأَصْلَحَ } çalınan malı geri vererek halini düzeltirse, { فَإِنَّ الله يَتُوبُ عَلَيْهِ } 'Allah onun tövbesini kabul eder', { إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ } 'onun günahını bağışlar ve ona merhamet eder.'

أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٠)

{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerin ve yerin mülkünün Allah'a ait olduğunu, O'nun dilediğine azap edip dilediğini bağışladığını bilmez misin? Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” (Mâide: 40)

{أَلَمْ تَعْلَمْ} يا محمد أو يا مخاطب {أَنَّ الله لَهُ مُلْكُ السماوات والأرض يُعَذّبُ مَن يَشَاء} من مات على الكفر {وَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ} لمن تاب عن الكفر {والله على كُلّ شَىْء} من التعذيب والمغفرة وغيرهما {قَدِيرٌ} قادر وقدم التعذيب على المغفرة هنا لتقدم السرقة على التوبة

{ أَلَمْ تَعْلَمْ } Ey Muhammed veya ey muhatap, bilmez misin ki: { أَنَّ الله لَهُ مُلْكُ السماوات والأرض يُعَذّبُ مَن يَشَاء } küfür üzere öleni cezalandırır, { وَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ } küfürden tövbe edeni bağışlar. { والله على كُلّ شَىْء } azap etme, bağışlama ve diğer şeylerden her şeye { قَدِيرٌ } güç yetirendir. Hırsızlık tövbeden önce geçtiği için burada azap bağışlanmadan önce zikredilmiştir.

يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٤١)

{ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ } “Ey Resûl! Kalpleri iman etmediği halde ağızlarıyla 'İnandık' diyenlerden ve Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar yalana kulak verenler, sana gelmeyen başka bir topluluk hesabına casusluk edenlerdir; kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler. 'Eğer size bu [hüküm] verilirse alın, verilmezse sakının' derler. Allah bir kimsenin fitneye düşmesini (sapmasını) isterse, sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın. İşte onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır.” (Mâide: 41)

{يا أيها الرسول لاَ يَحْزُنكَ الذين يُسَارِعُونَ فِى الكفر} أى لاتهتم ولا تبال بمسارعة المنافقين في الكفر أي في إظهاره بما يلوح منهم من آثار الكيد للإسلام ومن موالاة المشركين فإني ناصرك عليهم وكافيك شرهم يقال أسرع فيه الشيب أى وقع فيه سريعاً فكذلك مسارعتهم في الكفر وقوعهم فيه أسرع شى اذا وجدوا فرصة لم يخطئوها {مِنَ الذين قَالُواْ} تبيين لقوله الذين يسارعون فى الكفر {آمنا} مفعول قالوا {بأفواههم} متعلق بقالوا أي قالوا بأفواههم آمنا {وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ} في محل النصب على الحال {وَمِنَ الذين هَادُواْ} معطوف على من الذين قالوا أي من المنافقين واليهود ويرتفع {سماعون لِلْكَذِبِ} على أنه خبر مبتدأ مضمر أي هم سماعون والضمير للفريقين أو سماعون مبتدأ وخبره من الذين هادوا وعلى هذا يوقف على قلوبهم وعلى الأول على هادوا ومعنى سماعون للكذب يسمعون منك ليكذبوا عليك بأن يمسخوا ما سمعوا منك بالزيادة والنقصان والتبديل والتغيير {سماعون لقوم آخرين لم يَأتُوك} أي سماعون منك لأجل قوم آخرين من اليهود وجّهوهم عيوناً ليبلغوهم ما سمعوا منك {يُحَرّفُونَ الكلم مِن بَعْدِ مواضعه} أى يزيلونه ويميلونه

{يا أيها الرسول لاَ يَحْزُنكَ الذين يُسَارِعُونَ فِى الكفر} “Ey Peygamber! Küfürde yarışanlar seni üzmesin.” Yani münafıkların küfürdeki yarışına, [yani] İslâm'a kurdukları tuzakların ve müşrikleri dost edinmelerinin belirtilerinden anlaşılan küfrü açığa vurma hususundaki gayretlerine aldırış etme ve aldırma. Şüphesiz ben onlara karşı sana yardım edeceğim ve onların şerrine karşı sana yeteceğim. “Ona ak saç çabuk düştü” denir, yani onda hızla meydana geldi. İşte onların küfürde yarışması da bir fırsat bulduklarında onu kaçırmaksızın en hızlı şekilde küfre düşmeleridir. {مِنَ الذين قَالُواْ} “O kimselerden [ki]” ifadesi, “küfürde yarışanlar” ifadesinin açıklamasıdır. {آمنا} “inandık” sözü, “dediler” fiilinin mef‘ûlüdür (nesnesidir). {بأفواههم} “ağızlarıyla” ifadesi “dediler” fiiline bağlıdır; yani ağızlarıyla “inandık” dediler. {وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ} “oysa kalpleri inanmamıştır” cümlesi hal olarak nasb mahallindedir. {وَمِنَ الذين هَادُواْ} “ve Yahudilerden [de]” ifadesi, “o kimselerden [ki]” ifadesine matuftur; yani münafıklardan ve Yahudilerden [küfürde yarışanlar]. {سماعون لِلْكَذِبِ} “yalana kulak verenlerdir” kısmı, gizli bir mübtedanın (öznenin) haberi (yüklemi) olarak merfûdur; yani “onlar yalana kulak verenlerdir” [demektir]. Zamir her iki gruba aittir. Ya da “yalana kulak verenler” mübteda, “Yahudilerden [de]” ifadesi onun haberidir. Buna göre “kalpleri inanmamıştır” ifadesinde durulur; birinciye göre ise “Yahudilerden [de]” ifadesinde durulur. “Yalana kulak verenler”in anlamı: Senden duyduklarını artırma, eksiltme, değiştirme ve başkalaştırma yoluyla tahrif edip sana yalan isnat etmek için seni dinlerler. {سماعون لقوم آخرين لم يَأتُوك} “sana gelmeyen başka bir topluluk hesabına kulak verirler” yani Yahudilerden, senden duyduklarını kendilerine ulaştırmaları için casus olarak gönderdikleri başka bir topluluk adına seni dinlerler. {يُحَرّفُونَ الكلم مِن بَعْدِ مواضعه} “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirirler” yani kelimeleri [asıl yerinden] giderir ve saptırırlar.

المائدة (٤١ _ ٤٣)

el-Mâide (41-43)

عن مواضعه التي وضعه الله فيها فيهملونه بغير مواضع بعد أن كان ذا موضع يحرفون صفة لقوم كقوله لم يأتوك أو خبر لمبتدأ محذوف أي هم يحرفون والضمير مردود على لفظ الكلم {يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا} المحرف المزال عن مواضعه ويقولون مثل يحرفون وجاز أن يكون حالاً من الضمير في يحرفون {فَخُذُوهُ} واعلموا أنه الحق واعملوا به {وَإِن لَّمْ تُؤْتَوْهُ} وأفتاكم محمد بخلافه {فاحذروا} فإياكم وإياه فهو الباطل رُوي أن شريفاً زنى بشريفة بخيبر وهما محصنان وحدهما الرجم في التوراة فكرهوا رجمهما لشرفهما فبعثوا رهطا منهم ليسألوا رسول الله ﷺ عن ذلك وقالوا إن أمركم بالجلد والتحميم فاقبلوا وإن أمركم بالرجم فلا تقبلوا فأمرهم بالرجم فأبوا أن يأخذوا به {وَمَن يُرِدِ الله فِتْنَتَهُ} ضلالته وهو حجة على من يقول يريد الله الإيمان ولا يريد الكفر {فَلَن تَمْلِكَ لَهُ مِنَ الله شَيْئاً} قطع رجاء محمد ﷺ عن إيمان هؤلاء {أُوْلَئِكَ الذين لَمْ يُرِدِ الله أَن يُطَهّرَ قُلُوبَهُمْ} عن الكفر لعلمه منهم اختيار الكفر وهو حجة لنا عليهم أيضاً {لَهُمْ فِى الدنيا خِزْىٌ} للمنافقين فضيحة ولليهود جزية {وَلَهُمْ فِى الآخرة عَذَابٌ عَظِيمٌ} أي التخليد في النار

...Allah'ın onu koyduğu yerlerinden [çıkarırlar da] daha önce bir yeri varken onu yerlerinden mahrum bırakırlar. “يحرفون” ifadesi, “لم يأتوك” sözü gibi “kavm” kelimesinin sıfatıdır veya mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani “onlar tahrif ederler” [takdirindedir]. Zamir ise kelimeler lafzına dönmektedir. { يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا } “‘Eğer size bu verilirse...’ derler”; yani yerlerinden sökülmüş olan bu tahrif edilmiş şey. “يقولون” fiili de “يحرفون” gibidir; ayrıca “يحرفون”daki zamirden hal olması da caizdir. { فَخُذُوهُ } “onu alın”; yani onun hak olduğunu bilin ve onunla amel edin. { وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ } “şayet o size verilmezse”; Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] size bunun aksini fetva verirse, { فَاحْذَرُوا } “sakının”; aman ondan uzak durun, zira o batıldır. Rivayet edildiğine göre Hayber'de soylu bir erkek, soylu bir kadınla zina etti. İkisi de muhsandı (evliydi) ve Tevrat'taki cezaları recimdi. Soylu olmalarından ötürü onları recmetmek istemediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu sormak için içlerinden bir heyet gönderdiler ve [onlara]: “Eğer size celde (kırbaçlama) ve tahmim (yüzü karalama) emrederse kabul edin; şayet size recmi emrederse kabul etmeyin” dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara recmi emretti, fakat onlar bunu kabul etmekten kaçındılar. { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ } “Allah kimin fitneye düşmesini (sapmasını) dilerse”; yani dalaletini [isterse]. Bu, “Allah imanı diler, küfrü dilemez” diyenlere karşı bir delildir. { فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا } “artık sen Allah'a karşı onun için hiçbir şey yapamazsın”; [bu ifade] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunların iman etmesine dair ümidini kesmiştir. { أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ } “Onlar, Allah'ın kalplerini arındırmak istemediği kimselerdir”; küfrü seçeceklerini bildiği için [kalplerini] küfürden [arındırmamıştır]. Bu da onlara karşı lehimize bir başka delildir. { لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ } “Dünyada onlar için bir rezillik vardır”; münafıklar için rezil rüsva olmak, Yahudiler için ise cizyedir. { وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ } “ve ahirette de onlar için büyük bir azap vardır”; yani cehennem ateşinde ebedî kalmaktır.

سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢)

{ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢) } “Onlar yalana çok kulak verenler, haramı (rüşveti) çokça yiyenlerdir. Eğer sana gelirlerse, aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir. Şayet onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir şekilde zarar veremezler. Eğer hükmedersen aralarında adaletle hükmet. Muhakkak ki Allah adaletli olanları sever.” (Mâide: 42)

{سماعون لِلْكَذِبِ} كرر للتأكيد أي هم سماعون ومثله {أكالون للسحت} وهو كل مالا يحل كسبه وهو من سحته إذا استأصله لأنه مسحوت البركة وفي الحديث هو الرشوة في الحكم وكانوا يأخذون الرشا على الأحكام وتحليل الحرام وبالتثقيل مكي وبصري وعلي {فَإِن جاؤوك فاحكم بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} قيل كان رسول الله ﷺ مخيراً إذا تحاكم إليه أهل الكتاب بين أن يحكم بينهم وبين أن لا يحكم بينهم وقيل نسخ التخيير بقوله وَأَنِ احكم بَيْنَهُمْ بِمَا أَنزَلَ الله {وَإِن تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَن يَضُرُّوكَ شَيْئاً} فلن يقدروا على الإضرار بك لأن الله تعالى يعصمك من الناس {وَإِنْ حَكَمْتَ فاحكم بَيْنَهُم بالقسط} بالعدل {إِنَّ الله يُحِبُّ المقسطين} العادلين

{ سماعون لِلْكَذِبِ } “Yalana çok kulak verenlerdir”; tekit için tekrar edilmiştir, yani 'onlar yalana kulak verirler' demektir. { أكالون للسحت } “Haramı çokça yiyenlerdir” ifadesi de böyledir. Suht; kazanılması helal olmayan her maldır. Bir şeyi kökünden söküp helak ettiğinde kullanılan 'sehetehû' (سحته) fiilinden gelir; çünkü onun bereketi yok edilmiştir. Hadiste 'hüküm vermede rüşvettir' şeklinde geçmiştir. Onlar hükümlerde ve haramı helal kılmada rüşvet alırlardı. [Suhut kelimesini ha harfinin] dammesiyle (teskîl ile) Mekkî (İbn Kesîr), Basrî (Ebû Amr) ve Ali [okumuştur]. { فَإِن جاؤوك فاحكم بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Eğer sana gelirlerse, aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir”; denildi ki: Ehl-i Kitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhakeme için başvurduğunda aralarında hüküm verip vermemekte serbestti. Bu serbestliğin (tahyîr), 'Aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet' ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir. { وَإِن تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَن يَضُرُّوكَ شَيْئاً } “Şayet onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir şekilde zarar veremezler”; zira Allah Teâlâ seni insanlardan koruyacaktır. { وَإِنْ حَكَمْتَ فاحكم بَيْنَهُم بالقسط } “Eğer hükmedersen aralarında adaletle hükmet.” { إِنَّ الله يُحِبُّ المقسطين } “Muhakkak ki Allah adil olanları sever.”

وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣)

{ وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “İçinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında dururken seni nasıl hakem tayin ediyorlar da sonra bunun ardından yüz çeviriyorlar? Onlar iman etmiş değillerdir.” (Mâide: 43)

{وَكَيْفَ يُحَكّمُونَكَ وَعِندَهُمُ التوراة فِيهَا حُكْمُ الله} تعجيب من تحكيمهم لمن لا يؤمنون به وبكتابه مع أن الحكم منصوص في كتابهم الذي يدعون الإيمان به فيها حكم الله حال من التوراة وهي مبتدأ وخبره عندهم {ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِن بَعْدِ ذلك}

{ وَكَيْفَ يُحَكّمُونَكَ وَعِندَهُمُ التوراة فِيهَا حُكْمُ الله } “İçinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında dururken seni nasıl hakem tayin ediyorlar?”; iman ettiklerini iddia ettikleri kendi kitaplarında hüküm açıkça belirtilmişken, kendisine ve kitabına iman etmedikleri birini hakem tayin etmelerine şaşmayı (taaccübü) ifade eder. 'Fîhâ hukmullâh', 'et-Tevrât'tan haldir; 'et-Tevrât' mübteda, 'ındehüm' ise onun haberidir. { ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِن بَعْدِ ذلك } “Sonra bunun ardından yüz çeviriyorlar”;

عطف على يحكمونك أي ثم يعرضون من بعد تحكيمك عن حكمك الموافق لما في كتابهم لا يرضون به {وَمَا أُوْلَئِكَ بالمؤمنين} بك أو بكتابهم كما يدعون

'Yuhakkimûneke' üzerine matuftur; yani seni hakem tayin ettikten sonra kendi kitaplarında bulunana uygun olan hükmünden razı olmayıp yüz çevirirler. { وَمَا أُوْلَئِكَ بالمؤمنين } “Onlar iman etmiş değillerdir”; ne sana [iman etmişlerdir] ne de iddia ettikleri gibi kendi kitaplarına.

إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ (٤٤)

{ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. Kendilerini [Allah'a] teslim etmiş peygamberler, Yahudilere onunla hükmederlerdi. Rabbe kul olanlar (zahitler) ile âlimler de Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirildikleri ve ona şahit oldukları için [onunla hükmederlerdi]. Artık insanlardan korkmayın, benden korkun; ayetlerimi az bir değere satmayın. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.” (Mâide: 44)

{إِنَّا أَنزَلْنَا التوراة فِيهَا هُدًى} يهدي للحق {وَنُورٌ} يبين ما استبهم من الأحكام {يَحْكُمُ بِهَا النبيون الذين أَسْلَمُواْ} انقادوا لحكم الله فى التواة وهو صفة أجريت للنبيين على سبيل المدح وأريد باجرائها التعريض باليهود لأنهم بعداء من ملة الإسلام التي هي دين الأنبياء كلهم {لِلَّذِينَ هَادُواْ} تابوا من الكفر واللام يتعلق بيحكم {والربانيون والأحبار} معطوفان على النبيون أي الزهاد والعلماء {بِمَا استحفظوا} استودعوا قيل ويجوز أن يكون بدلاً من بها في يحكم بها {من كتاب الله} من للنبيين والضمير في استحفظوا للأنبياء والربانيين والأحبار جميعاً ويكون الاستحفاظ من الله أي كلفهم الله حفظه أو للربانيون والأحبار ويكون الاستحفاظ من الأنبياء {وَكَانُواْ عَلَيْهِ شُهَدَاء} رقباء لئلا يبدل {فَلاَ تَخْشَوُاْ الناس} نهي للحكام عن خشيتهم غير الله في حكوماتهم وإمضائها على خلاف ما أمروا به من العدل خشية سلطان ظالم أو خيفة أذية أحد {واخشون} في مخالفة أمري وبالياء فيهما سهل وافقه أبو عمرو وفى الوصل {ولا تشتروا بآياتي} ولا تستبدلوا بآيات الله وأحكامه {ثَمَناً قَلِيلاً} وهو الرشوة وابتغاء الجاه ورضا الناس {وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ الله} مستهيناً به {فأولئك هم الكافرون} قال ابن عباس رضى الله عنهما من لم يحكم جاحداً فهو كافر وإن لم يكن جاحداً فهو فاسق ظالم وقال ابن مسعود رضى الله عنه هو عام في اليهود وغيرهم

{ إِنَّا أَنزَلْنَا التوراة فِيهَا هُدًى } hakka ileten bir hidayet, { وَنُورٌ } kapalı kalan hükümleri açıklayan bir nur vardır. { يَحْكُمُ بِهَا النبيون الذين أَسْلَمُواْ } Tevrat'taki Allah'ın hükmüne boyun eğen peygamberler onunla hükmederlerdi. Bu, peygamberlere övgü yoluyla verilmiş bir sıfattır; bu nitelemeyle Yahudilere tarizde bulunulmak istenmiştir, zira onlar bütün peygamberlerin dini olan İslâm milletinden uzaktırlar. { لِلَّذِينَ هَادُواْ } küfürden tövbe edenlere [hükmederlerdi]; lâm harfi cerri 'yahkumu' fiiline taalluk eder. { والربانيون والأحبار } 'en-Nebiyyûn' üzerine matuftur; yani zahitler ve âlimler [onunla hükmederlerdi]. { بِمَا استحفظوا } emanet edildikleri/korunması istendiği şey sebebiyle; bunun 'yahkumu bihâ'daki 'bihâ'dan bedel olması da caizdir denilmiştir. { من كتاب الله } 'Min', peygamberler içindir; 'istuhfizû'daki zamir peygamberler, rabbanîler ve ahbârın tamamına râcidir ve koruma talebi Allah'tandır, yani Allah onu korumayı onlara yüklemiştir. Yahut zamir rabbânîler ve ahbâra râcidir ve koruma talebi peygamberlerdendir. { وَكَانُواْ عَلَيْهِ شُهَدَاء } tahrif edilmesin diye gözeticiler idiler. { فَلاَ تَخْشَوُاْ الناس } hâkimlerin, hükümlerinde Allah'tan başkasından korkmalarına ve zalim bir hükümdardan yahut birinin vereceği eziyetten korkarak emrolundukları adaletin hilafına hüküm vermelerine yönelik bir yasaktır. { واخشون } 'Emrime muhalefet hususunda benden korkun'. Her iki kelimede [ya ile] Sehl okumuş, Ebû Amr da vasıl (geçiş) halinde ona muvafakat etmiştir. { ولا تشتروا بآياتي } Allah'ın ayetlerini ve hükümlerini değişmeyin, { ثَمَناً قَلِيلاً } az bir paha karşılığında; o da rüşvet, makam arzusu ve insanların rızasını kazanma isteğidir. { وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ الله } onu hafife alarak [hükmetmeyen kimse], { فأولئك هم الكافرون } “işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Kim inkâr ederek hükmetmezse kâfirdir; inkâr etmeksizin [hükmetmezse] fâsık ve zâlimdir.' İbn Mes'ûd radıyallâhu anh ise bunun Yahudiler ve diğerleri hakkında genel olduğunu söylemiştir.

وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥)

{ وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Orada onlara: Cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara kısas vardır, diye yazdık (farz kıldık). Kim bunu bağışlarsa bu onun için bir kefaret olur. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” (Mâide: 45)

{وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا} وفرضنا على اليهود في التوراة {أَنَّ النفس}

{ وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا } “Orada onlara ... yazdık (farz kıldık)” Tevrat'ta Yahudilere farz kıldık; { أَنَّ النفس } “cana...”

مأخوذة {بالنفس} مقتولة بها إذا قتلتها بغير حق {والعين} مفقوءة {بالعين والأنف} مجدوع {بالأنف والأذن} مقطوعة {بالأذن والسن} مقلوعة {بالسن والجروح قِصَاصٌ} أي ذات قصاص وهو المقاصة ومعناه ما يمكن فيه القصاص وإلا فحكومة عدل وعن ابن عباس رضى الله عنهما كانوا

haksız yere öldürdüğünde { بالنفس } “can [karşılık alınır]”, ona karşılık öldürülür. { والعين } “göze” çıkarılmış [göz], { بالعين } “göz”, { والأنف } “burna” kesilmiş [burun], { بالأنف } “burun”, { والأذن } “kulağa” kesilmiş [kulak], { بالأذن } “kulak”, { والسن } “dişe” sökülmüş [diş], { بالسن } “diş”, { والجروح قِصَاصٌ } “ve yaralara kısas vardır.” Yani kısas sahibidir, bu da mukâssadır (karşılıklı ödeşmedir). Anlamı şudur: Kısas mümkün olan şeylerde [kısas uygulanır], aksi takdirde adil bir bilirkişi takdiri (hukûmet-i adl) gerekir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [rivayet edildiğine göre] onlar...

المائدة (٤٥ _ ٤٨)

el-Mâide (45-48)

لا يقتلون الرجل بالمرأة فنزلت وقوله {أن النفس بالنفس} يدل على أن المسلم يقتل بالذمي والرجل بالمرأة والحر بالعبد نصب نافع وعاصم وحمزة المعطوفات كلها لعطف على ما عملت فيه أن ورفعها عليٌّ للعطف على محل أن النفس لأن المعنى وكتبنا عليهم النفس بالنفس اجراء لكتبنا مجرى قلنا ونصب الباقون الكل ورفعواالجروح والأذن بسكون الذال حيث كان نافع والباقون بضمها وهما لغتان كالسحت والسحت {فَمَن تَصَدَّقَ} من أصحاب الحق {به} بالقصاص وعفا عنه {فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَّهُ} فالتصدق به كفارة للمتصدق بإحسانه قال ﵇ من تصدق بدم فمادونه كان كفارة له يوم ولدته أمه {وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أنزَلَ الله فَأُوْلَئِكَ هُمُ الظالمون} بالامتناع عن ذلك

kadına karşılık erkeği öldürmüyorlardı, bunun üzerine bu ayet indi. { أن النفس بالنفس } “cana can” sözü, Müslümanın zimmîye, erkeğin kadına, hürün de köleye karşılık öldürüleceğine delalet eder. Nâfi', Âsım ve Hamza, 'inne'nin amel ettiği lafza atfederek ma'tûfların tamamını mansub okumuşlardır. Ali [el-Kisâî] ise 'enne'n-nefse'nin mahalline atfederek merfû okumuştur; zira mana, 've ketebnâ aleyhimü'n-nefsü bi'n-nefsi'dir; çünkü 'ketebnâ', 'kulnâ' yerine geçirilmiştir. Geriye kalan [kurrâ] ise hepsini mansub, 'el-curûhu' kelimesini merfû okumuşlardır. Nâfi', nerede geçerse geçsin 'el-üzün' kelimesini zâl harfinin sükûnu ile (el-üzn) okumuştur; diğerleri ise zammeli okumuştur. Bu ikisi 'süht' ve 'sühut' gibi iki ayrı lehçedir. Hak sahiplerinden { فَمَن تَصَدَّقَ } “Kim bunu bağışlarsa”, { به } kısası [bağışlar] ve affederse, { فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَّهُ } “bu onun için bir kefaret olur.” Yani onu bağışlamak, ihsanı sebebiyle bağışlayan için bir kefarettir. [Peygamber] aleyhisselâm: “Kim bir kanı veya daha aşağısını bağışlarsa, bu onun için anasından doğduğu [günkü gibi günahlardan arınmaya] kefaret olur” buyurmuştur. { وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أنزَلَ الله فَأُوْلَئِكَ هُمُ الظالمون } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir”; bundan imtina etmeleri sebebiyle [zalimdirler].

وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦)

{ وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “Onların izleri üzere, kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak Meryem oğlu İsa'yı gönderdik (ardlarınca ulaştırdık). Ona da içinde hidayet ve nur bulunan, kendinden önceki Tevrat'ı tasdik eden ve takva sahipleri için bir hidayet ve öğüt olan İncil'i verdik.” (Mâide: 46)

{وقفينا} معنى قفيت الشئ بالشئ جعلته في أثره كأنه جعل في قفاه يقال قفاه يقفوه إذا تبعه {على آثارهم} على آثار النبيين الذين أسلموا {بِعَيسَى ابن مَرْيَمَ مصدقا} هو حال من عيسى {لّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التوراة وآتيناه الإِنجيل فيه هُدىً ونورٌ ومُصَدَّقاً لَّما بين يديه من التوراة} أي وآتيناه الإنجيل ثابتا فيه هدى ونور ومصدقا افنصب مصدقاً بالعطف على ثابتاً الذي تعلق به فيه وقام مقامه فيه وارتفع هدى ونور بثابتاً الذي قام مقامه فيه

{ وقفينا } “gönderdik (ardlarınca ulaştırdık)”; 'Bir şeyi bir şeyle takfiye ettim' sözünün anlamı, onu onun ardına koydum demektir, sanki onun ensesine (arkasına) konulmuş gibidir. Birine tâbi olduğunda 'kafehu yakfuhu' denir. { على آثارهم } “onların izleri üzere” teslim olmuş peygamberlerin izleri üzere; { بِعَيسَى ابن مَرْيَمَ مصدقا } “kendinden öncekini doğrulayıcı olarak Meryem oğlu İsa'yı [gönderdik]”. [Musaddikan], İsa'dan haldir. { لّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التوراة وآتيناه الإِنجيل فيه هُدىً ونورٌ ومُصَدَّقاً لَّما بين يديه من التوراة } “kendinden önceki Tevrat'ı [doğrulayıcı olarak]. Ona da içinde hidayet ve nur bulunan, kendinden önceki Tevrat'ı tasdik eden İncil'i verdik.” Yani ona İncil'i içinde hidayet ve nur sabit olarak ve tasdik edici olarak verdik. 'Musaddikan' kelimesi, 'fîhi' car-mecrurunun taalluk ettiği ve 'fîhi'nin onun yerine geçtiği 'sâbiten' kelimesine atfedilerek mansub olmuştur; 'huden ve nûrun' ise 'fîhi'nin yerine geçtiği 'sâbiten' ile merfû olmuştur.

{وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ} انتصبا على الحال أى هاديا واعظا {لّلْمُتَّقِينَ} لأنهم ينتفعون به

{ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ } “hidayet ve öğüt olan” hal olarak mansub olmuşlardır, yani hidayet edici ve öğüt verici olarak. { لّلْمُتَّقِينَ } “takva sahipleri için”, çünkü ondan faydalananlar onlardır.

وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٤٧)

{ وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.” (Mâide: 47)

{وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الإنجيل بِمَا أَنزَلَ الله فِيهِ} وقلنا لهم احكموا بموجبه فاللام لام الأمر وأصله الكسر وإنما سكن استثقالاً لفتحة وكسرة وفتحة وليحكم بكسر اللام وفتح الميم حمزة على أنها لام كي أي وقفينا ليؤمنوا وليحكم يجوز أن يحمل على الجحود في الثلاث فيكون كافراً ظالماً فاسقاً لأن الفاسق المطلق والظالم المطلق هو الكافر وقيل ومن لم يحكم بما أنزل الله فهو كافر بنعمة الله ظالم في حكمه فاسق في فعله

{ وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الإنجيل بِمَا أَنزَلَ الله فِيهِ } “İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin.” Yani onlara 'Onun gereğiyle hükmedin' dedik. Buradaki lâm, emir lâmıdır ve aslı kesrelidir; fakat fetha, kesre ve fetha ardışıklığının ağırlığından dolayı sükûn yapılmıştır. Hamza ise 'li-yahkume' şeklinde lâm'ın kesresi ve mîm'in fethasıyla ta'lîl (sebep bildiren) lâmı olarak okumuştur; yani 'iman etsinler ve hükmetsinler diye ardlarınca ulaştırdık' manasındadır. Üç ayetteki [hükmetmeme vasfının] inkâra hamledilmesi caizdir; bu durumda o kimse kâfir, zalim ve fasık olur. Çünkü mutlak fasık ve mutlak zalim kâfirdir. Denildi ki: Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, o Allah'ın nimetine karşı nankör (kâfir), hükmünde zalim, fiilinde fasıktır.

وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨)

{ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “Sana da kendinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve onu kollayıp koruyucu olarak Kitab'ı hak ile indirdik. Artık aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet; sana gelen haktan [sapıp da] onların heva ve heveslerine uyma. Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik. Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; ancak size verdiklerinde sizi sınamak için [böyle yaptı]. Öyleyse hayırlarda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah'adır. O, hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyleri size haber verecektir.” (Mâide: 48)

{وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الكتاب} أي القرآن فحرف التعريف فه للعهد {بالحق} بسبب الحق وإثباته وتبيين الصواب من الخطأ {مُصَدّقاً} حال من الكتاب {لّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} لما تقدمه نزولاً وإنما قيل لما قبل الشئ هو بين يديه لأن ما تأخر عنه يكون وراءه وخلفه فما تقدم عليه يكون قدامه وبين يديه {مّنَ الكتاب} المراد به جنس الكتب المنزلة لأن القرآن مصدق لجميع كتب الله فكان حرف التعريف فيه للجنس ومعنى تصديقه الكتب موافقتها في التوحيد والعبادة وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلاَّ يوحى إليه أنه لا إله

{ وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الكتاب } “Sana da Kitab'ı indirdik”, yani Kur'an'ı. Buradaki belirlilik takısı (harf-i ta'rîf) ahid içindir. { بالحق } “hak ile”, hakkın gerçekleşmesi, ispatı ve doğrunun yanlıştan ayırt edilmesi sebebiyle [indirdik]. { مُصَدّقاً } “doğrulayıcı olarak”, 'el-Kitâb'dan haldir. { لّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendinden öncekini”, nüzul bakımından kendisinden önce gelenleri. Bir şeyden önce gelene 'onun iki eli arası (önünde)' denmesi şundandır: Zira ondan sonra gelen onun arkasında ve gerisinde olur; öyleyse ondan önce gelen de onun önünde ve huzurunda (iki eli arasında) olur. { مّنَ الكتاب } “Kitap'tan”, bununla indirilen kitapların cinsi kastedilmiştir; çünkü Kur'an Allah'ın bütün kitaplarını tasdik edicidir. Dolayısıyla buradaki belirlilik takısı cins içindir. Onun kitapları tasdik etmesinin anlamı, tevhid ve ibadet hususunda onlara muvafık olmasıdır: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلاَّ يُوحَى إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ } “Senden önce hiçbir resul göndermedik ki ona: 'Şüphesiz benden başka ilah yoktur...'”

المائدة (٤٨ _ ٥٠)

el-Mâide (48-50)

إلا انا فاعبدون {وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ} وشاهداً لأنه يشهد له بالصحة والثبات {فاحكم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ الله} أي بما في القرآن {وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ عَمَّا جَاءكَ مِنَ الحق} نهى أن يحكم بما حرفوه وبدلوه اعتماداً على قولهم ضمّن ولا تتبع معنى ولا تنحرف فلذا عدى بعن فكأنه قيل

{ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ } “...yalnızca bana kulluk edin' diye vahyetmiş olmayalım.” { وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } “ve onu kollayıp koruyucu olarak”, ve [onun üzerine] şahit olarak; çünkü o, onun sıhhatine ve sebatına şahitlik eder. { فاحكم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ الله } “Artık aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet”, yani Kur'an'da bulunanla. { وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ عَمَّا جَاءكَ مِنَ الحق } “sana gelen haktan [sapıp da] onların heva ve heveslerine uyma.” Onların sözlerine güvenerek tahrif edip değiştirdikleri şeylerle hükmetmekten nehyetmiştir. 'Ve lâ tettebi'' (uyma) fiili, 've lâ tenharif' (sapma/meyletme) manasını tazammun ettiğinden dolayı 'an' harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. Sanki şöyle denilmiştir:

ولا تنحرف عما جاءك من الحق متبعاً أهواءهم أو التقدير عادلاً عما جاءك {لِكُلّ جَعَلْنَا مِنكُمْ} أيها الناس {شِرْعَةً} شريعة {ومنهاجا} وطريقاً واضحاً واستدل به من قال إن شريعة من قبلنا لا تلزمنا ذكر الله إنزال التوراة على موسى ﵇ إنزال الإنجيل على عيسى ﵇ ثم إنزال القرآن على محمد ﷺ وبين أنه ليس للسماع فحسب بل للحكم به فقال فى الأول يحكم بها النبيون وفي الثاني وليحكم أهل الإنجيل وفي الثالث فاحكم بينهم بما أنزل الله {وَلَوْ شَاء الله لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحدة} جماعة متفقة على شريعة واحدة {ولكن} أراد {لِيَبْلُوَكُمْ} ليعاملكم معاملة المختبر {في ما آتاكم} من الشرائع المختلفة فتعبّد كل أمة بما اقتضته الحكمة {فاستبقوا الخيرات} فابتدروها وسابقوا نحوها قبل الفوات بالوفاة والمراد بالخيرات كل ما أمر الله تعالى به {إلى الله مَرْجِعُكُمْ} استئناف فى معنى التعليل لاستباق اليخارت {جَمِيعاً} حال من الضمير المجرور والعامل المصدر المضاف لأنه في تقدير إليه ترجعون {فَيُنَبّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} فيخبركم بما لا تشكون معه من الجزاء الفاصل بين محقكم ومبطلكم وعاملكم ومفرطكم في العمل

Onların heva ve heveslerine uyarak sana gelen haktan sapma; yahut takdiri 'sana gelen haktan yüz çevirerek' şeklindedir. { لِكُلّ جَعَلْنَا مِنكُمْ } “Sizden her biriniz için ... belirledik”, ey insanlar! { شِرْعَةً } “bir şeriat”, { ومنهاجا } “ve bir yol”, açık bir yol. Bizden öncekilerin şeriatının bizi bağlamadığını söyleyenler bununla delil getirmişlerdir. Allah Teâlâ Tevrat'ın Mûsâ aleyhisselâm'a, İncil'in Îsâ aleyhisselâm'a ve ardından Kur'an'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirildiğini zikretmiş; bunun sadece dinlemek için değil, onunla hükmetmek için olduğunu açıklamıştır. Nitekim birincisinde { يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ } “Peygamberler onunla hükmederlerdi”, ikincisinde { وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ } “İncil ehli de hükmetsin”, üçüncüsünde ise { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” buyurmuştur. { وَلَوْ شَاء الله لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحدة } “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı”, tek bir şeriat üzerinde birleşmiş bir topluluk kılardı. { ولكن } “ancak” [böyle diledi], { لِيَبْلُوَكُمْ } “sizi sınamak için”, sınayan kimsenin muamelesiyle size muamele etmek için; { في ما آتاكم } “size verdiklerinde”, farklı şeriatlardan [verdiklerinde]. Böylece her ümmeti hikmetin gerektirdiği şeyle ibadete sevk etti. { فاستبقوا الخيرات } “Öyleyse hayırlarda yarışın”, ölümle elden gitmeden önce onlara koşun ve onlara doğru yarışın. Hayırlardan maksat, Allah Teâlâ'nın emrettiği her şeydir. { إلى الله مَرْجِعُكُمْ } “Hepinizin dönüşü Allah'adır”, hayırlarda yarışmanın gerekçesi (ta'lîl) anlamında bir istînâftır (yeni cümledir). { جَمِيعاً } “hepinizin”, mecrûr zamirden haldir; âmili ise muzaf masdardır, zira takdiri 'O'na döneceksiniz' şeklindedir. { فَيُنَبّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “O, hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyleri size haber verecektir”, haklınız ile haksızınızı, amel edeniniz ile amelde kusur edenlerinizi birbirinden ayıran ve şüpheye yer bırakmayan bir karşılıkla size bildirecektir.

وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ (٤٩)

{ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların hevalarına uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından onlardan sakın. Eğer yüz çevirirlerse bil ki, Allah ancak bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir. Şüphesiz insanlardan birçoğu fasıktırlar.” (Mâide: 49)

{وَأَنِ احكم} معطوف على بالحق أي وأنزلنا إليك الكتاب بالحق وبأن احكم {بَيْنَهُمْ بِمَا أَنزَلَ الله وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ واحذرهم أَن يفتنوك} أى يصرفوك وهو مفعلول له أي مخافة أن يفتنوك وإنما حذره وهو رسول مأمون لقطع أطماع القوم {عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ الله إِلَيْكَ فَإِن تَوَلَّوْاْ} عن الحكم بما أنزل الله اليكم وأرادوا غيره {فاعلم أَنَّمَا يُرِيدُ الله أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ} أي بذنب التولي عن حكم الله وإرادة خلافه فوضع ببعض ذنوبهم موضع ذلك وهذا الإبهام لتعظيم التولي وفيه تعظيم الذنوب فإن الذنوب بعضها مهلك

{ وَأَنِ احكم } “Aralarında ... hükmet”, 'bi'l-hakkı' ifadesine matuftur; yani 'Kitab'ı sana hak ile ve hükmetmen için indirdik'. { بَيْنَهُمْ بِمَا أَنزَلَ الله وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ واحذرهم أَن يفتنوك } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle [hükmet], onların hevalarına uyma ve ... seni saptırmalarından onlardan sakın.” Yani seni çevirmelerinden [sakın]. Bu, mef'ûlün leh'tir; yani 'seni saptırırlar korkusuyla [sakın]'. O güvenilir bir elçi olduğu halde onu sakındırması, o kavmin tamahlarını kesmek içindir. { عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ الله إِلَيْكَ فَإِن تَوَلَّوْاْ } “Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından [seni saptırmalarından]. Eğer yüz çevirirlerse”, Allah'ın size indirdiğiyle hükmetmekten yüz çevirir ve başkasını isterlerse, { فاعلم أَنَّمَا يُرِيدُ الله أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ } “bil ki, Allah ancak bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir.” Yani Allah'ın hükmünden yüz çevirme ve onun hilafını isteme günahı sebebiyle [cezalandırmak istemektedir]. Dolayısıyla bunun yerine 'bazı günahları sebebiyle' ifadesi konulmuştur. Bu müphemlik, yüz çevirmenin büyüklüğünü vurgulamak içindir; bunda günahların büyüklüğü de vardır, zira günahların bir kısmı bile helak edicidir.

فكيف بكلها {وَإِنَّ كَثِيراً مّنَ الناس لفاسقون} لخارجون عن أمر الله

Nitekim hepsi olursa nasıl olur? { وَإِنَّ كَثِيراً مّنَ الناس لفاسقون } “Şüphesiz insanlardan birçoğu fasıktırlar”, Allah'ın emrinden çıkmışlardır.

أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠)

{ أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Yoksa onlar Cahiliye hükmünü mü istiyorlar? Kesin bilgiyle inanan bir topluluk için hükmü Allah'tan daha güzel olan kim vardır?” (Mâide: 50)

{أفحكم الجاهلية يبغون} يطلبون وبالتالى شامى يخاطب

{ أفحكم الجاهلية يبغون } “Yoksa onlar Cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” Arıyorlar [mı?] Tâ ile (tebğûne) Şam kıraatidir; hitap etmektedir...

المائدة (٥٠ _ ٥٣)

el-Mâide (50-53)

بني النضير في تفاضلهم على بني قريظة وقد قال لهم رسول الله ﷺ القتلى سواء فقال بنو النضير نحن لا نرضى بذلك فنزلت وسئل طاوس عن الجرل بفضل بعض ولده على بعض فقرأ هذه الآية وناصب أفحكم الجاهلية يبغون {وَمَنْ أَحْسَنُ} مبتدأ وخبره وهو استفهام في معنى النفي أي لا أحد أحسن {مِنَ الله حُكْماً} هو تمييز واللام في {لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} للبيان كاللام فى هيت لك أي هذا الخطاب وهذا الاستفهام لقوم يوقنون فإنهم هم الذين يتبينون أن لا أعدل من الله ولا أحسن حكماً منه وقال أبو علي معنى لقوم عند قوم لأن اللام وعند يتقاربان في المعنى

Benî Nadîr'e, Benî Kurayza'ya karşı kendilerini üstün görmeleri hususunda [hitap etmektedir]. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: “Öldürülenler eşittir” buyurmuştu; Benî Nadîr ise: “Biz buna razı olmayız” dedi ve bunun üzerine ayet indi. Tâvûs'a, çocuklarından bir kısmını diğerlerine üstün tutan adam hakkında sorulduğunda bu ayeti okumuştur. 'E-fe-hükme'l-câhiliyyeti'nin nâsıbı 'yebğûne'dir. { وَمَنْ أَحْسَنُ } “kim vardır?” mübteda ve haberdir; nefy (olumsuzluk) anlamında bir istifhamdır, yani 'hiç kimse daha güzel olamaz'. { مِنَ الله حُكْماً } “hükmü Allah'tan [daha güzel]”, temyizdir. { لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “kesin bilgiyle inanan bir topluluk için” ayetindeki lâm, 'heyte leke'deki lâm gibi tebyîn (açıklama) içindir. Yani bu hitap ve bu istifham, kesin bilgiyle inanan bir topluluk içindir; zira Allah'tan daha adil ve hükmü O'ndan daha güzel kimsenin olmadığını açıkça kavrayanlar onlardır. Ebû Alî şöyle demiştir: 'Li-kavmin'in manası 'ınde kavmin' (bir kavmin nezdinde) demektir; çünkü lâm ile 'ınde' mana bakımından birbirine yakındır.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar. Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır. Muhakkak ki Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” (Mâide: 51)

ونزل نهيا عن موالاة أعداء الدين {يا أيها الذين آمنوا لاَ تَتَّخِذُواْ اليهود والنصارى أَوْلِيَاءَ} أي لا تتخذوهم أولياء تنصرونهم وتستنصرونهم وتؤاخونهم وتعاشرونهم معاشرة المؤمنين ثم علل النهي بقوله {بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} وكلهم أعداء المؤمنين وفيه دليل على أن الكفر كله ملة واحدة {وَمَن يَتَوَلَّهُمْ مّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} من جملتهم وحكمه حكمهم وهذا تغليظ من الله وتشديد في وجوب مجانبة المخالف في الدين {إِنَّ الله لاَ يَهْدِي القوم الظالمين} لا يرشد الذين ظلموا أنفسهم بموالاة الكفرة

Din düşmanlarını dost edinmeyi yasaklamak üzere şu ayet indi: { يا أيها الذين آمنوا لاَ تَتَّخِذُواْ اليهود والنصارى أَوْلِيَاءَ } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin.” Yani onlara yardım ettiğiniz, onlardan yardım istediğiniz, onları kardeş edindiğiniz ve onlarla müminlerle kaynaşır gibi kaynaştığınız dostlar edinmeyin. Sonra bu yasağı şu sözüyle gerekçelendirdi: { بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } “Onlar birbirlerinin dostudurlar.” Onların hepsi de müminlerin düşmanıdır. Bunda, küfrün tek bir millet olduğuna delil vardır. { وَمَن يَتَوَلَّهُمْ مّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır”, onların zümresindendir ve hükmü onların hükmüdür. Bu, dine muhalif olanlardan uzak durmanın gerekliliği hususunda Allah'tan gelen şiddetli bir sakındırma ve sert bir hükümdür. { إِنَّ الله لاَ يَهْدِي القوم الظالمين } “Muhakkak ki Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”, kâfirleri dost edinerek kendilerine zulmedenleri doğru yola iletmez.

فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ (٥٢)

{ فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ } “Kalplerinde hastalık bulunanların: 'Başımıza bir felaket gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. Umulur ki Allah, bir fetih veya katından bir emir getirir de onlar içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar.” (Mâide: 52)

{فَتَرَى الذين فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ} نفاق {يسارعون} حال أو مفعول ثانٍ لاحتمال أن يكون فترى من رؤية العين أو القلب {فِيهِمْ} في

{ فَتَرَى الذين فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanların ... görürsün”, nifak bulunanların. { يسارعون } “koşuştuklarını”, haldir veya ikinci mef'ûldür; çünkü 'fe-terâ'nın gözle görme veya kalple bilme/görme anlamında olması muhtemeldir. { فِيهِمْ } “onların arasına”, ...

معاونتهم على المسلمين وموالاتهم {يَقُولُونَ} أي في أنفسهم لقوله على ما أسروا {نخشى أَن تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} أي حادثة تدور بالحال التي يكونون عليها {فَعَسَى الله أَن يَأْتِيَ بالفتح} لرسول الله ﷺ على أعدائه وإظهار المسلمين {أَوْ أَمْرٍ مّنْ عِندِهِ} أي يؤمر النبي ﵇ بإظهار إسرار المنافقين وقتلهم {فَيُصْبِحُواْ} أي المنافقون {على مَا أَسَرُّواْ فِي أَنفُسِهِمْ} من النفاق {نادمين} خبر فيصبحوا

Müslümanlara karşı onlara yardım etmeye ve onları dost edinmeye [koşuştuklarını görürsün]. { يَقُولُونَ } “derler”, yani kendi içlerinde [böyle söylerler]; nitekim 'içlerinde gizledikleri şeyden dolayı' buyurmuştur. { نخشى أَن تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ } “Başımıza bir felaket gelmesinden korkuyoruz”, yani bulundukları hali tersine çeviren bir musibetin [gelmesinden korkuyoruz]. { فَعَسَى الله أَن يَأْتِيَ بالفتح } “Umulur ki Allah, bir fetih getirir”, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için düşmanlarına karşı bir fetih verir ve Müslümanları galip kılar, { أَوْ أَمْرٍ مّنْ عِندِهِ } “veya katından bir emir [getirir]”; yani Peygamber aleyhisselâm'a münafıkların sırlarını açığa vurması ve onları öldürmesi emredilir. { فَيُصْبِحُواْ } “de ... olurlar”, yani münafıklar, { على مَا أَسَرُّواْ فِي أَنفُسِهِمْ } “içlerinde gizledikleri şeyden dolayı”, nifaktan dolayı, { نادمين } “pişman”. 'Fe-yusbihû'nun haberidir.

وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ (٥٣)

{ وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ } “İman edenler ise: 'Var güçleriyle sizinle beraber olduklarına dair Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?' derler. Onların amelleri boşa gitmiştir ve hüsrana uğrayanlar olmuşlardır.” (Mâide: 53)

{ويقول الذين آمنوا} أي يقول بعضهم لبعض عند ذلك ويقول بصري عطفاً على أن يأتي يقول بغير واو شامي وحجازي على أنه جواب قائل يقول فماذا يقول المؤمنون حينئذ فقيل يقول الذين آمنوا {أهؤلاء الذين أَقْسَمُواْ بالله جَهْدَ أيمانهم إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ} أي أقسموا لكم بإغلاظ الأيمان أنهم أولياؤكم

{ ويقول الذين آمنوا } “İman edenler ise ... derler”, yani o vakit birbirlerine böyle söylerler. [Ve yekûle şeklindeki fethalı okuyuş], 'en ye'tiye' üzerine atıfla Basra kıraatidir. Vav harfi olmaksızın 'yekûlü' okuyuşu ise Şam ve Hicaz kıraatidir; bu, 'O esnada müminler ne der?' diyen birinin sorusuna cevap olması üzere takdir edilmiştir; şöyle denilmiştir: İman edenler derler ki: { أهؤلاء الذين أَقْسَمُواْ بالله جَهْدَ أيمانهم إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ } “'Var güçleriyle sizinle beraber olduklarına dair Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?'” Yani sizin dostlarınız olduklarına dair...

المائدة (٥٣ _ ٥٥)

el-Mâide (53-55)

ومعاضدوكم على الكفار وجهد أيمانهم مصدر في تقدير الحال أي مجتهدين في توكيد أيمانهم {حَبِطَتْ أعمالهم} ضاعت أعمالهم التي عملوها رياء وسمعة لا إيماناً وعقيدة وهذا من قول الله عزوجل شهادة لهم بحبوط الأعمال لهم وتعجيباً من سوء حالهم {فَأَصْبَحُواْ خاسرين} في الدنيا والعقبى لفوات المعونة ودوام العقوبة

ve kâfirlere karşı sizin destekçileriniz olduklarına dair size kuvvetli yeminlerle and içmişlerdi. 'Cehde eymânihim' hal takdirinde bir masdardır; yani yeminlerini pekiştirmede son derece gayret göstererek [yemin etmişlerdi]. { حَبِطَتْ أعمالهم } “Onların amelleri boşa gitmiştir”, iman ve akide ile değil, riya ve gösteriş için yaptıkları amelleri zayi olmuştur. Bu söz, onların amellerinin boşa çıktığına dair bir şahitlik ve kötü hallerine karşı bir hayret ifadesi olarak Azîz ve Celîl olan Allah'ın sözündendir. { فَأَصْبَحُواْ خاسرين } “ve hüsrana uğrayanlar olmuşlardır”, yardımın elden gitmesi ve cezanın sürekliliği sebebiyle dünyada ve ahirette [hüsrana uğramışlardır].

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, bilsin ki Allah öyle bir topluluk getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı ise onurlu ve zorludurlar. Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar. İşte bu, Allah'ın bir lütfudur; onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.” (Mâide: 54)

{يا أيها الذين آمنوا مَن يَرْتَدَّ مِنكُمْ عَن دِينِهِ} من يرجع منكم عن دين الإسلام إلى ما كان عليه من الكفر يرتدد مدني وشامي {فَسَوْفَ يَأْتِي الله بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} يرضى أعمالهم ويثني عليهم بها ويطيعونه ويؤثرون رضاه وفيه دليل نبوته ﵇ حيث أخبرهم بما لم يكن فكان وإثبات خلافة الصديق لأنه جاهد المرتدين وفي صحة خلافته وخلافة عمر رضى الله عنهما وسئل النبى ﷺ عنهم فضرب على عاتق

{ يا أيها الذين آمنوا مَن يَرْتَدَّ مِنكُمْ عَن دِينِهِ } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse”, sizden kim İslam dininden daha önce bulunduğu küfre geri dönerse. 'Yertedid' okuyuşu Medine ve Şam kıraatidir. { فَسَوْفَ يَأْتِي الله بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ } “Allah öyle bir topluluk getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler”; onların amellerinden razı olur ve amelleri sebebiyle onları över; onlar da O'na itaat eder ve O'nun rızasını üstün tutarlar. Bunda, henüz vuku bulmamış bir şeyi haber verip de gerçekleşmesi yönüyle [Peygamber] aleyhisselâm'ın nübüvvetine delil ve mürtedlerle savaştığı için Sıddîk'ın hilafetinin ispatı ile onun ve Ömer'in radıyallâhu anhümâ hilafetlerinin sıhhati bulunmaktadır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu kimseler sorulduğunda... omuzuna vurdu

سلمان وقال هذا وذووه لو كان الإيمان معلقاً بالثريا لناله رجال من أبناء فارس والراجع من الجزاء إلى الاسم المتضمن لمعنى الشرط محذوف معناه فسوف يأتي الله بقوم مكانهم {أَذِلَّةٍ} جمع ذليل وأما ذلول فجمعه ذلل ومن زعم أنه من الذُّلِ الذي هو ضد الصعوبة فقدسها لأن ذلولاً لا يجمع على أذلة قال الجوهري الذل ضد العز ورجل ذليل بيّن الذل وقوم أذلاء وأذلة والذل بالكسر اللين وهو ضد الصعوبة يقال دابة ذلول ودواب ذلل {عَلَى المؤمنين} ولم يقل للمؤمنين لتضمن الذل معنى الحنو والعطف كأنه قيل عاطفين عليهم على وجه التذلل والتواضع {أَعِزَّةٍ عَلَى الكافرين} أشجداء عليهم والعزاز الأرض الصلبة فهم مع المؤمنين كالولد لوالده والعبد لسيده ومع الكافرين كالسبع على فريسته {يجاهدون فِي سَبِيلِ الله} يقاتلون الكفار وهو صفة لقوم كحبهم واعزة وأذلة {وَلاَ يخافون لَوْمَةَ لائِمٍ} الواو يحتمل أن تكون للحال أى يجهادون وحالهم في المجاهدة خلاف حال المنافقين فإنهم كانوا موالين لليهود فإذا خرجوا في جيش المؤمنين خافوا أولياءهم اليهود فلا يعملون شيئاً مما يعلمون أنه يلحقهم فيه لوم من جهتهم وأما المؤمنون فمجاهدتهم لله لا يخافون لومة لائم وأن تكون للعطف أي من صفتهم المجاهدة في سبيل الله وهم صلاب فى دينهم إذا شرعوا فيه أمر من أمور الدين لا تزعهم لومة لائم واللومة المرمة من اللوم وفيها وفي التنكير مبالغتان كأنه قيل لا يخافون شيئاً قط من لوم واحد من اللوام {ذلك} إشارة إلى ما وصف به القوم من المحبة والذلة والعزة والمجاهدة وانتفاء خوف اللومة {فَضْلُ الله يُؤْتِيهِ مَن يَشَاء والله واسع} كثير الفواضل {عَلِيمٌ} بمن هو من أهلها

Selmân'ın [omuzuna vurdu] ve: “İşte bu ve onun kavmidir. Eğer iman Süreyyâ yıldızına asılı olsaydı, Fars oğullarından bazı adamlar ona mutlaka ulaşırlardı” buyurdu. Şart manasını tazammun eden isme ceza cümlesinden dönen zamir mahzuftur; anlamı, 'Allah onların yerine bir kavim getirecektir' şeklindedir. { أَذِلَّةٍ } “alçak gönüllü”, 'zelîl' kelimesinin çoğuludur; 'zelûl' kelimesinin çoğulu ise 'zülül'dür. Bunun zorluğun zıddı olan 'zül'den geldiğini iddia eden kimse yanılmıştır; zira 'zelûl' kelimesi 'ezille' şeklinde çoğul yapılmaz. el-Cevherî şöyle demiştir: Zül (الذل), izzetin zıddıdır. Kendisinde zillet açık olan adama 'zelîl', topluluğa ise 'ezillâ' ve 'ezille' denir. Kesre ile zıl (الذل) ise yumuşaklık demektir ve zorluğun (serkeşliğin) zıddıdır; uysal hayvana 'dâbbetün zelûl', çoğuluna 'devâbbün zülül' denir. { عَلَى المؤمنين } “müminlere karşı”, 'li'l-mü'minîn' dememiştir; çünkü 'ezille' kelimesi şefkat ve merhamet manasını tazammun etmektedir; sanki tevazu ve alçak gönüllülük suretiyle 'onlara karşı şefkatli' denilmiştir. { أَعِزَّةٍ عَلَى الكافرين } “kâfirlere karşı ise onurlu ve zorlu”, onlara karşı sert ve çetindirler. 'Azâz', sert arazi demektir. Dolayısıyla onlar müminlere karşı babasına karşı evlat, efendisine karşı köle gibidirler; kâfirlere karşı ise avının üzerindeki yırtıcı hayvan gibidirler. { يجاهدون فِي سَبِيلِ الله } “Allah yolunda cihad ederler”, kâfirlerle savaşırlar. Bu da sevgi, izzet ve zillet gibi o topluluğun bir sıfatıdır. { وَلاَ يخافون لَوْمَةَ لائِمٍ } “ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar.” Vav harfinin hal için olması muhtemeldir; yani onlar cihad ederler ve cihaddaki halleri münafıkların halinin aksinedir. Zira onlar Yahudileri dost edinirlerdi; müminlerin ordusuyla çıktıklarında Yahudi dostlarından korkar ve onlardan kendilerine bir kınama geleceğini bildikleri hiçbir şeyi yapmazlardı. Müminlere gelince, onların cihadı Allah içindir; hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar. Vav'ın atıf için olması da muhtemeldir; yani onların bir sıfatı da Allah yolunda cihad etmeleridir ve dinlerinde pek sağlamdırlar; din işlerinden bir işe giriştiklerinde hiçbir kınayıcının kınaması onları bundan alıkoyamaz. 'Levmeten' kelimesi kınamaktan bir defayı (merre) ifade eder; kelimede ve nekre (belirsiz) kılınmasında iki mübalağa vardır, sanki 'kınayanlardan tek bir kişinin kınamasından asla hiçbir şey korkmazlar' denilmiştir. { ذلك } “İşte bu”, o kavmin muhabbet, zillet, izzet, cihad ve kınanma korkusunun bulunmayışı ile vasfedilmesine işarettir. { فَضْلُ الله يُؤْتِيهِ مَن يَشَاء والله واسع } “Allah'ın bir lütfudur; onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır”, ihsanı pek çoktur; { عَلِيمٌ } “her şeyi bilendir”, ona kimin layık olduğunu bilendir.

إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ (٥٥)

{ إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ } “Sizin dostunuz ancak Allah, O'nun Resulü ve namazı dosdoğru kılan, rükû eder oldukları halde zekâtı veren müminlerdir.” (Mâide: 55)

عقب النهي عن موالاة من تجب معاداتهم ذكر من تحب موالاتهم بقوله {إنما وليكم الله ورسوله والذين آمنوا} وإنما يفيد اختصاصهم بالموالاة ولم يجمع الولي وإن كان المذكور جماعة تنبيهاً على أن

Düşmanlık edilmesi gereken kimseleri dost edinmeyi yasaklamanın ardından, { إنما وليكم الله ورسوله والذين آمنوا } “Sizin dostunuz ancak Allah, O'nun Resulü ve ... müminlerdir” buyurarak dost edinilmesi gereken kimseleri zikretti. 'İnnemâ' edatı, dostluğun sadece onlara has kılınmasını ifade eder. Zikredilenler birden fazla olduğu halde 'veliyy' kelimesi çoğul yapılmamıştır; ta ki...

المائدة (٥٥ _ ٥٩)

el-Mâide (55-59)

الولاية لله أصل ولغيره تبع ولو قيل إنما أولياؤكم الله ورسوله والذين آمنوا لم يكن في الكلام أصل وتبع ومحل {الذين يُقِيمُونَ الصلاة} الرفع على البدل من الذين آمنوا أو على هم الذين أو النصب على المدح {ويؤتون الزكاة} والواو في {وَهُمْ راكعون} للحال أي يؤتونها في حال ركوعهم في الصلاة قيل إنها نزلت فى على رضى الله عنه حين سأله سائل وهو راكع في صلاته فطرح له خاتمه كأنه كان مرجاً في خنصره فلم يتكلف لخلعه كثير عمل يفسد صلاته وورد بلفظ الجمع وإن كلان السبب فيه واحداً ترغيباً للناس في مثل فعله لينالوا مثل ثوباه والآية تدل على جواز الصدقة في الصلاة وعلى أن الفعل القليل لا يفسد الصلاة

velayet Allah için asıl, başkası için tâbidir; buna dikkat çekilsin. Şayet 'İnnemâ evliyâukümullâhu ve resûluhû...' denilseydi, sözde asıl ve tâbi ayrımı kalmazdı. { الذين يُقِيمُونَ الصلاة } “namazı dosdoğru kılanlar” ifadesinin iraptaki yeri; 'ellezîne âmenû'dan bedel olarak yahut 'hümüllezîne' takdiriyle merfû, veya övgü (medih) üzere mansubdur. { ويؤتون الزكاة } “ve zekâtı verenler”. { وَهُمْ راكعون } “onlar rükû eder oldukları halde” ayetindeki vav harfi hal içindir; yani namazda rükû halindeyken onu verirler. Rivayet edildiğine göre bu ayet, Ali radıyallâhu anh hakkında inmiştir; namazda rükûda iken bir dilenci kendisinden bir şey istemiş, o da yüzüğünü ona atmıştır. Yüzük sanki serçe parmağında gevşek duruyordu, dolayısıyla onu çıkarmak için namazını bozacak fazla bir harekete gerek duymamıştı. Sebebi tek bir kişi olduğu halde, insanların onun yaptığı gibi yapmaya teşvik edilmesi ve onun sevabı gibi bir sevaba nail olmaları için çoğul lafzıyla gelmiştir. Bu ayet, namazdayken sadaka vermenin caiz olduğuna ve az bir hareketin (fiil-i kalîl) namazı bozmayacağına delalet eder.

وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ (٥٦)

{ وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ } “Kim Allah'ı, Resulünü ve iman edenleri dost edinirse bilsin ki, galip gelecek olanlar şüphesiz Allah'ın tarafı (hizbi) olanlardır.” (Mâide: 56)

{ومن يتول الله ورسوله والذين آمنوا} يتخذه ولياً أو يكن ولياً {فَإِنَّ حِزْبَ الله هُمُ الغالبون} من إقامة الظاهر مقام الضمير أي فإنهم هم الغالبون أو المراد بحزب الله الرسول والمؤمنون صأى ومن يتولهم فقد تولى حزب الله واعتضد بمن لا يغالب وأصل الحزب القوم يجتمعون الأمر حزبهم أي أصابهم

{ ومن يتول الله ورسوله والذين آمنوا } “Kim Allah'ı, Resulünü ve iman edenleri dost edinirse”, O'nu veli edinirse yahut [onların] dostu olursa; { فَإِنَّ حِزْبَ الله هُمُ الغالبون } “bilsin ki, galip gelecek olanlar şüphesiz Allah'ın tarafı (hizbi) olanlardır.” Bu, açık ismin (zahir) zamir yerine konulması kabilindendir; yani 'şüphesiz galip gelecek olanlar onlardır'. Yahut Allah'ın hizbinden kasıt Resul ve müminlerdir; yani kim onları dost edinirse Allah'ın fırkasını dost edinmiş ve asla mağlup edilemeyecek olana dayanıp güç kazanmış olur. Hizbin aslı, başlarına gelen (hazebehüm) yani kendilerine isabet eden bir iş için bir araya gelen topluluktur.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve kâfirlerden dininizi alay ve eğlence edinenleri dost edinmeyin. Eğer gerçekten inanıyorsanız Allah'tan korkun.” (Mâide: 57)

وروي أن رفاعة بن زيد وسويد بن الحرث قد أظهرا الإسلام ثم نافقا وكان رجال من المسلمين يوادونهما فنزل {يا أيها الذين آمنوا لاَ تَتَّخِذُواْ الذين اتخذوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً} يعني اتخاذهم دينكم هزواً ولعباً لا يصح أن يقابل باتخاذكم إياهم أولياء بل يقابل ذلك بالبغضاء والمنابذة {مِنَ الذين أُوتُواْ الكتاب} من للبيان {مِن قَبْلِكُمْ والكفار} أي المشركين وهو عطف على الذين المنصوبة والكفار بصري وعلي عطف على الذين المجرورة أي من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم ومن الكفار {أَوْلِيَاءَ واتقوا الله} في موالاة الكفار {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} حقاً لأن الإيمان حقاً يأبى موالاة أعداء الدين

Rivayet edildiğine göre Rifâa b. Zeyd ile Süveyd b. el-Hâris İslâm'ı açığa vurmuş, sonra münafıklık yapmışlardı. Müslümanlardan birtakım kimseler ise onlara sevgi besliyordu. Bunun üzerine şu ayet indi: {يا أيها الذين آمنوا لاَ تَتَّخِذُواْ الذين اتخذوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً} “Ey iman edenler! Dininizi alay ve oyun konusu edinenleri dost edinmeyin”. Yani onların dininizi alay ve eğlence konusu edinmeleri, sizin onları dost edinmenizle karşılık bulmaya uygun değildir; bilakis buna buğz ve bağları koparma ile karşılık verilir. {مِنَ الذين أُوتُواْ الكتاب} “kendilerine kitap verilenlerden” ifadesindeki “min” (مِنْ) beyan (açıklama) içindir. {مِن قَبْلِكُمْ والكفار} “sizden önce [kendilerine kitap verilenlerden] ve kâfirlerden” yani müşriklerden. Bu [kelime], mansub olan “ellezîne” (الَّذِينَ) lafzına matuftur. [Kelimenin mecrur olarak] “ve'l-kuffâri” (وَالْكُفَّارِ) şeklindeki [kıraati ise] Basrî (Ebû Amr) ile Ali'ye aittir ve mecrur olan “ellezîne” (الَّذِينَ) lafzına matuftur; yani “sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve kâfirlerden” demektir. {أَوْلِيَاءَ واتقوا الله} “dostlar [edinmeyin] ve Allah’tan korkun” kâfirleri dost edinme hususunda [Allah'tan sakının], {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “eğer inanıyorsanız” gerçekten [inanıyorsanız]. Zira hakiki iman, din düşmanlarını dost edinmeyi reddeder.

وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (٥٨)

{ وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ } “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlence konusu yaparlar. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır.” (Mâide: 58)

{وَإِذَا ناديتم إِلَى الصلاة اتخذوها} أي الصلاة أو المناداة {هُزُواً وَلَعِباً ذلك بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَعْقِلُونَ} لأن لعبهم وهزوهم من أفعال السفهاء والجهلة فكأنهم لا عقل لهم وفيه دليل على ثبوت الأذان بنصب الكتاب لا بالمنام وحده

{ وَإِذَا ناديتم إِلَى الصلاة اتخذوها } “Namaza çağırdığınız zaman onu ... yaparlar”, yani namazı yahut namaza çağırmayı (ezanı), { هُزُواً وَلَعِباً ذلك بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَعْقِلُونَ } “alay ve eğlence konusu [yaparlar]. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır.” Çünkü onların eğlenip alay etmesi sefihlerin ve cahillerin fiillerindendir; sanki onların hiç akılları yok gibidir. Bunda, ezanın sadece rüya ile değil, Kitab'ın nassı ile sabit olduğuna delil vardır.

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ (٥٩)

{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Bizden, yalnızca Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene inanmamızdan ve çoğunuzun fasık olmasından ötürü mü hoşlanmıyorsunuz (bizi ayıplıyorsunuz)?'” (Mâide: 59)

{قل يا أهل الكتاب هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بالله وَمَا أُنزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلُ} يعني هل تعيبون منا وتنكرون إلا الإيمان بالله وبالكتب

{ قل يا أهل الكتاب هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بالله وَمَا أُنزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلُ } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Bizden, yalnızca Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene inanmamızdan ... ötürü mü hoşlanmıyorsunuz?'” Yani siz bizde Allah'a ve indirilmiş olan kitapların...

المائدة (٥٩ _ ٦٣)

el-Mâide (59-63)

المنزلة كلها {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسقون} وهو عطف على المجرور أى وما تنقمون منا إلا الإيمان بالله وما أنزل وبأن أكثركم فاسقون والمعنى أعاديتمونا لأنا اعتقدنا توحيد الله وصدق أنبيائه وفسقكم لمخالفتكم لنا في ذلك ويجوز أن يكون الواو بمعنى مع أى وما تنقمون منا إلا الإيمان بالله مع أنكم فاسقون

tamamına iman etmekten başka bir şeyi mi ayıplıyor ve inkâr ediyorsunuz? { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسقون } “ve çoğunuzun fasık olmasından”. Bu, mecrûra matuftur; yani 'bizden yalnızca Allah'a ve indirilene iman etmemizden ve çoğunuzun fasık olduğuna [inanmamızdan] ötürü mü hoşlanmıyorsunuz?' Manası şudur: Biz Allah'ın birliğine, peygamberlerinin doğruluğuna ve bu hususta bize muhalefetiniz sebebiyle sizin fasıklığınıza inandığımız için mi bize düşmanlık ettiniz? Vav harfinin 'ma'a' (ile birlikte) manasında olması da caizdir; yani 'siz fasık kimseler olduğunuz halde, bizden yalnızca Allah'a inanmamız sebebiyle mi hoşlanmıyorsunuz?'

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٦٠)

{ قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ } “De ki: 'Allah katında ceza olarak bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazabına uğrattığı, içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapan kimselerdir. İşte onlar, yeri daha kötü ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır.'” (Mâide: 60)

{قل هل أنبئكم بشر من ذلك مثوبة عِندَ الله} أي ثواباً وهو نصب على التمييز والمثوبة وإن كانت مختصة بالإحسان ولكنها وضعت موضع العقوبة كقوله {فَبَشّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} وكان اليهود يزعمون أن المسلمين مستوجبون للعقوبة فقيل لهم {مَن لَّعَنَهُ الله} شر عقوبة في الحقيقة من أهل الإسلام في زعمكم وذلك إشارة إلى المتقدم أي

{ قل هل أنبئكم بشر من ذلك مثوبة عِندَ الله } “De ki: 'Allah katında karşılık/ceza olarak bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi?'” Yani sevap/karşılık olarak; temyiz üzere mansubdur. 'Mesûbe' kelimesi her ne kadar ihsana (iyiliğe) has olsa da, { فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } “onları elem verici bir azapla müjdele” ayetinde olduğu gibi ceza yerine konulmuştur. Yahudiler Müslümanların cezayı hak ettiğini iddia ediyorlardı; onlara şöyle denildi: Sizin zannınıza göre { مَن لَّعَنَهُ الله } “Allah'ın lanetlediği ... kimseler”, gerçekte ceza bakımından İslam ehlinden daha kötüdür. 'Zâlike' (bundan) kelimesi daha önce geçene işarettir, yani...

الإيمان أي بشر مما نقمتم من إيماننا ثواباً أي جزاء ولا بد من حذف مضاف قبله أو قبل من تقديره بشر من أهل ذلك أو دين من لعنه الله {وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ القردة} يعني أصحاب السبت {والخنازير} أي كفار أهل مائدة عيسى ﵇ أو كلا المسخين من أصحاب السبت فشبانهم مسخوا قردة ومشايخهم مسخوا خنازير {وَعَبَدَ الطاغوت} أي العجل أو الشيطان لأن عبادتهم العجل بتزيين الشيطان وهو عطف على صلة من كأنه قيل ومن عبد الطاغوت وعبد الطاغوتِ حمزة جعله اسماً موضوعاً للمبالغة كقولهم رجل حذر وفطن للبليغ في الحذر والفطنة وهو معطوف على القردة والخنازير أي جعل الله منهم عبد الطاغوت {أولئك} الممسوخون الملعونون {شَرٌّ مَّكَاناً} جعلت الشرارة للمكان وهي لأهله مبالغة {وَأَضَلُّ عَن سَوَاء السبيل} عن قصد الطريق الموصل إلى الجنة ونزل في ناس من اليهود كانوا يدخلون على النبى ﷺ ويظهرون له الإيمان نفاقا

imandır. Yani 'imanımızdan hoşlanmayıp ayıpladığınız şeyden karşılık -yani ceza- bakımından daha kötüsünü [haber vereyim mi?]' demektir. Ondan önce veya 'men' lafzından önce bir muzafın takdiri zorunludur; takdiri 'bunun ehlinden daha kötüsünü' veya 'Allah'ın lanetlediği kimsenin dininden [daha kötüsünü]' şeklindedir. { وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ القردة } “ve gazabına uğrattığı, içlerinden maymunlar ... kıldığı”, yani Cumartesi ehlini [maymunlar kıldığı], { والخنازير } “ve domuzlar”, yani İsa aleyhisselâm'ın sofra (Mâide) ashabının kâfirlerini [domuzlar kıldığı] veya her iki suret değişiminin de Cumartesi ehlinden olduğunu; gençlerinin maymunlara, yaşlılarının ise domuzlara dönüştürüldüğünü [ifade eder]. { وَعَبَدَ الطاغوت } “ve tağuta tapan”, yani buzağıya veya şeytana [tapan]; çünkü onların buzağıya tapmaları şeytanın süslemesiyle olmuştur. Bu, 'men'in sılasına matuftur; sanki 've tağuta tapan kimseleri' denilmiş gibidir. Hamza [kıraatinde], { وَعَبَدَ الطاغوتِ } şeklindedir; [buradaki 'abede' kelimesini] mübalağa için konulmuş bir isim kılmıştır; nitekim ihtiyat ve anlayışta ileri giden kimse için 'raculun hazirun ve fetinun' (çok sakınan ve çok anlayışlı bir adam) demeleri gibidir. Bu da 'el-kıradete ve'l-hanâzîre' üzerine matuftur; yani 'Allah içlerinden tağuta çokça tapanlar kıldı' demektir. { أولئك } “İşte onlar”, suretleri değiştirilmiş ve lanetlenmiş olan bu kimselerdir. { شَرٌّ مَّكَاناً } “yeri daha kötü”; kötülük, mübalağa amacıyla mekânın ehline ait olduğu halde mekâna isnat edilmiştir. { وَأَضَلُّ عَن سَوَاء السبيل } “ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır”, cennete ulaştıran dosdoğru yoldan [daha çok sapmış olanlardır]. [Bu ayet], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girip nifak göstererek ona iman ettiklerini açıklayan Yahudilerden birtakım insanlar hakkında inmiştir.

وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ (٦١)

{ وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ } “Size geldiklerinde: 'İman ettik' derler. Oysa onlar [yanınıza] küfürle girmişler ve yine onunla çıkmışlardır. Allah, gizlemekte olduklarını çok iyi bilendir.” (Mâide: 61)

{وإذا جاؤوكم قالوا آمنا وَقَدْ دَّخَلُواْ بالكفر وَهُمْ قَدْ خَرَجُواْ بِهِ} الباء للحال أي دخلوا كافرين وخرجوا كافرين وتقديره ملتبسين بالكفر وكذلك قد دخلوا وهم قد خرجوا ولذا دخلت قد تقريباً للماضي من الحال وهو متعلق بقالوا آمنا أي قالوا ذلك وهذه حالهم {والله أَعْلَمُ بِمَا كَانُواْ يَكْتُمُونَ} من النفاق

{ وإذا جاؤوكم قالوا آمنا وَقَدْ دَّخَلُواْ بالكفر وَهُمْ قَدْ خَرَجُواْ بِهِ } “Size geldiklerinde: 'İman ettik' derler. Oysa onlar küfürle girmişler ve yine onunla çıkmışlardır”. [Ayetin başındaki] ba harfi hâl içindir; yani 'kâfir olarak girdiler ve kâfir olarak çıktılar' demektir; takdiri 'küfre bürünmüş olarak' şeklindedir. 'Kad dehalû' (girmişlerdi) ve 'hüm kad haracû' (onlar çıkmışlardı) ifadeleri de böyledir; bu yüzden geçmiş zamanı şimdiki zamana (hâle) yaklaştırmak için 'kad' harfi girmiştir. Bu da 'kâlû âmennâ' (iman ettik dediler) ifadesine taalluk eder; yani 'onlar bu hâldeyken böyle söylediler' demektir. { والله أَعْلَمُ بِمَا كَانُواْ يَكْتُمُونَ } “Allah, gizlemekte olduklarını çok iyi bilendir”, nifaktan [gizlediklerini].