Binûn

Mâide — 3. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢)

{ وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlardan birçoğunun günahta, düşmanlıkta ve haram yemede yarıştıklarını görürsün. Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” (Mâide: 62)

{وترى كَثِيراً مِّنْهُمْ} من اليهود {يسارعون فِي الإثم} الكذب {والعدوان} الظلم أو الإثم ما يختص بهم والعدوان ما يتعداهم إلى غيرهم والمسارعة فى الشئ الشروع فيه بسرعة {وَأَكْلِهِمُ السحت} الحرام {لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} لبئس شيئاً عملوه

{ وترى كَثِيراً مِّنْهُمْ } “Onlardan birçoğunu görürsün”, yani Yahudilerden, { يسارعون فِي الإثم } “günahta ... yarıştıklarını”, yani yalan söylemede, { والعدوان } “ve düşmanlıkta”, yani zulümde. Veya 'el-ism' (günah) bizzat kendilerine mahsus olan şeyler, 'el-udvân' (düşmanlık) ise başkalarına sirayet eden şeylerdir. Bir şeyde yarışmak/koşmak (müsâraat), o şeye süratle girişmektir. { وَأَكْلِهِمُ السحت } “ve haram yemede”, yani gayrimeşru kazancı [yemede yarıştıklarını görürsün]. { لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ } “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!”, yaptıkları şey ne kadar da kötüdür!

لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣)

{ لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ } “Rabbânîlerin (din bilginlerinin) ve ahbârın (hukukçuların), onları günah söz söylemekten ve haram yemekten men etmeleri gerekmez miydi? Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” (Mâide: 63)

{لولا} هلا وهو تخصيض

{ لولا } “Gerekmez miydi?”, 'hellâ' (yapsalardı ya) manasındadır ve teşvik/kınama (tahdîd) ifade eder.

المائدة (٦٣ _ ٦٥)

el-Mâide (63-65)

{ينهاهم الربانيون والأحبار عَن قَوْلِهِمُ الإثم وَأَكْلِهِمُ السحت لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَصْنَعُونَ} هذا ذم للعلماء والأول للعامة وعن ابن عباس رضى الله عنهما هي أشد آية في القرآن حيث أنزل تارك النهي عن المنكر منزلة مرتكب المنكر فى الوعيد

{ ينهاهم الربانيون والأحبار عَن قَوْلِهِمُ الإثم وَأَكْلِهِمُ السحت لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَصْنَعُونَ } “Rabbânîlerin ve ahbârın, onları günah söz söylemekten ve haram yemekten men etmeleri gerekmez miydi? Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!”. Bu, âlimlerin kınanmasıdır; bir önceki ayet ise halk kütlesinin kınanmasıdır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: Bu ayet, kötülüğü nehyetmeyi terk edeni tehdit hususunda kötülüğü bizzat işleyenin derecesine indirmesi sebebiyle Kur'an'daki en şiddetli ayettir.

وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤)

{ وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır (sıkıdır)' dediler. Dedikleri yüzünden elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar! Bilakis O'nun iki eli de açıktır, dilediği gibi infak eder. Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü kesinlikle artıracaktır. Biz onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık. Savaş için ne zaman bir ateş tutuştursalar, Allah onu söndürür. Onlar yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar. Allah ise bozguncuları sevmez.” (Mâide: 64)

{وَقَالَتِ اليهود يَدُ الله مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ} روي أن اليهود لعنهم الله لما كذبوا محمد ﵇ كف الله ما بسط عليهم من السعة وكانوا من أكثر الناس مالاً فعند ذلك قال فخاص يد الله مغلولة ورضي بقوله الآخرون فأشركوا فيه وغل اليد وبسطها مجاز عن البخل والجود ومنه قوله تعالى وَلاَ تَجْعَلْ يَدَكَ مغلولة إلى عنقك ولا تبسطها كل البسط ولا يقصد المتكلم به إثبات يد ولا غل ولا بسط حتى إنه يستعمل في ملك يعطي ويمنع بالإشارة من غير استعمال اليد ولو أعطى الأقطع إلى المنكب عطاء جزلاً لقالوا ما أبسط يده بالنوال وقد استعمل حيث لا تصح اليد يقال بسط البأس كفيه في صدري فجعل للبأس الذي هو من المعاني كفان ومن لم ينظر في علم البيان يتحير في تأويل أمثال هذه الآية وقوله غلت أيديهم دعاء عليهم بالبخل ومن ثم كانوا أبخل خلق الله أو تغل في جهنم فهي كأنها غلت وإنما ثنيت اليد في بل يداه مبسوطتان وهي مفردة في يد الله مغلولة ليكون رد قولهم وإنكاره أبلغ وأدل على إثبات غاية السخاء له ونفي البخل عنه فغاية ما يبذله السخي أن يعطيه بيديه {يُنفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ} تأكيد للوصف بالسخاء ودلالة على أنه لا ينفق إلا على مقتضى الحكمة {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِّنْهُم} من اليهود {مَّا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبّكَ طغيانا وَكُفْراً} أي يزدادون عند نزول القرآن لحسدهم تمادياً في الجحود وكفراً بآيات الله وهذا من إضافة الفعل إلى السبب كما

{ وَقَالَتِ اليهود يَدُ الله مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler. Dedikleri yüzünden elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar! Bilakis O'nun iki eli de açıktır”. Rivayet edildiğine göre Yahudiler -Allah onları lanetlesin- Muhammed aleyhisselâm'ı yalanladıklarında, Allah üzerlerine yaymış olduğu bolluk ve genişliği geri çekti. Oysa onlar insanların mal bakımından en çok olanlarındandı. Bunun üzerine Finhas: 'Allah'ın eli bağlıdır' dedi; diğerleri de onun sözüne razı oldular ve bu söze ortak oldular. Elin bağlanması (gull) ve açılması (bast), cimrilik ve cömertlikten kinayedir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: { وَلاَ تَجْعَلْ يَدَكَ مغلولة إلى عنقك ولا تبسطها كل البسط } “Elini boynuna bağlanmış kılma ve onu büsbütün de açma”. Bunu söyleyen kişi elin, bağlanmanın veya açılmanın bizzat kendisini kastetmez; hatta bu ifade, elini hiç kullanmaksızın işaretle veren ve engelleyen bir hükümdar hakkında da kullanılır. Şayet omzundan kolu kesilmiş bir kimse bolca bağışta bulunsa, 'ihsan hususunda eli ne kadar da açıktır' derler. Hatta elin bulunmasının sahih olmadığı yerlerde bile kullanılmıştır; nitekim 'korku ve şiddet göğsüme iki avucunu yaydı' denilir; böylece mana kabilinden olan korku/şiddet için iki avuç kabul edilmiştir. Beyan ilmine bakmayan kimse, bu tür ayetlerin tevilinde hayrete düşer. 'Gullet eydîhim' (elleri bağlansın) sözü, onlara cimrilik ile yapılan bir bedduadır; bu sebepten ötürü onlar Allah'ın yarattıklarının en cimrisi olmuşlardır. Veya cehennemde elleri bağlanacaktır, dolayısıyla bağlanmış gibidir. { يد الله مغلولة } “Allah'ın eli bağlıdır” sözünde el tekil getirilmişken, { بل يداه مبسوطتان } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” ayetinde elin tesniye (ikil) kılınması; onların sözünü reddetmenin ve inkâr etmenin daha beliğ olması, O'nun için son derece cömertliğin ispatına ve O'ndan cimriliğin nefyine daha kuvvetli delalet etmesi içindir; zira cömert kimsenin yapabileceği en son şey iki eliyle birden vermesidir. { يُنفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ } “dilediği gibi infak eder”, O'nun cömertlikle nitelenmesini pekiştirmekte ve ancak hikmetin gereğine göre infak ettiğine delalet etmektedir. { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِّنْهُم } “onlardan birçoğunu kesinlikle artıracaktır”, yani Yahudilerden, { مَّا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبّكَ طغيانا وَكُفْراً } “Rabbinden sana indirilen, azgınlık ve küfür bakımından”. Yani Kur'an indiğinde hasetlerinden dolayı inkârda diretmeleri ve Allah'ın ayetlerini inkârları artar. Bu, fiilin sebebe isnat edilmesindendir; nitekim...

قال فزادتهم رجساً إلى رجسهم {وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ العداوة والبغضآء إلى يَوْمِ القيامة} فكلمتهم أبدا مختلفة وقلوبهم شتى لا يقع بينهم اتفاق ولا تعاضد {كُلَّمَا أَوْقَدُواْ نَاراً لّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا الله} كلما أرادوا محاربة أحد غلبوا وقهروا لم يقم لهم نصر من الله على أحد قط وقد أتاهم الإسلام وهم في ملك المجوس وقيل كلما حاربوا رسول الله ﷺ نصر عليهم عن قتادة لا تلقي يهودياً فى بلدا إلا وقد وجدته من أذل الناس {وَيَسْعَوْنَ فِي الأرض فَسَاداً} ويجتهدون في دفع الإسلام ومحو ذكر النبي ﵇ من كتبهم {والله لاَ يُحِبُّ المفسدين}

[Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { فزادتهم رجساً إلى رجسهم } “onların murdarlığına murdarlık katmıştır”. { وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ العداوة والبغضآء إلى يَوْمِ القيامة } “Biz onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık”. Onların sözleri daima ihtilaflıdır, kalpleri darmadağınıktır; aralarında asla bir ittifak ve dayanışma meydana gelmez. { كُلَّمَا أَوْقَدُواْ نَاراً لّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا الله } “Savaş için ne zaman bir ateş tutuştursalar, Allah onu söndürür”. Ne zaman birisiyle savaşmak isteseler, mağlup ve perişan edilirler; onlar için hiç kimseye karşı Allah'tan bir zafer gerçekleşmemiştir. İslam onlara geldiğinde, onlar Mecusilerin hâkimiyeti altındaydılar. Bir rivayette de: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ne zaman savaştılarsa, Peygamber onlara karşı muzaffer kılındı. Katâde'den [şöyle rivayet edilmiştir]: Hangi memlekette bir Yahudiye rastlarsan, mutlaka onu insanların en zelili olarak bulursun. { وَيَسْعَوْنَ فِي الأرض فَسَاداً } “Onlar yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar”, İslam'ı defetmek ve Peygamber aleyhisselâm'ın zikrini kitaplarından silmek için çaba harcarlar. { والله لاَ يُحِبُّ المفسدين } “Allah ise bozguncuları sevmez”.

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥)

{ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “Eğer Kitap ehli iman edip sakınsalardı, kesinlikle onların kötülüklerini örter ve onları Naim cennetlerine koyardık.” (Mâide: 65)

{ولو أن أهل الكتاب آمنوا}

{ ولو أن أهل الكتاب آمنوا } “Eğer Kitap ehli iman etselerdi”,

برسول الله ﵇ وبما جاء به مع ما عددنا من سيئآتهم {واتقوا} أي وقرنوا إيمانهم بالتقوى {لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سيئاتهم} ولم نؤاخذهم بها {ولأدخلناهم جنات النعيم} مع المسلمين

kötülüklerinden sayıp döktüğümüz şeylerle birlikte Resûlullah aleyhisselâm'a ve onun getirdiklerine [iman etselerdi], { واتقوا } “ve sakınsalardı”, yani imanlarını takva ile birleştirselerdi, { لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سيئاتهم } “kesinlikle onların kötülüklerini örterdik” ve bunlardan ötürü onları hesaba çekmezdik, { ولأدخلناهم جنات النعيم } “ve onları Naim cennetlerine koyardık”, Müslümanlarla beraber.

وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ (٦٦)

{ وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ } “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi. İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır; onlardan çoğunun yapmakta olduğu şey ise ne kötüdür!” (Mâide: 66)

{وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُواْ التوراة والإنجيل} أي أقاموا أحكامهما وحدودهما وما فيهما من نعت رسول الله ﷺ {وَمَا أُنزِلَ إِلَيهِمْ مّن رَّبِّهِمْ} من سائر كتب الله لأنهم مكلفون الإيمان بجميعها فكأنها أنزلت إليهم وقيل هو القرآن {لأَكَلُواْ مِن فوقهم} يعنى الثمار من فوق رءوسهم {وَمِن تَحْتِ أَرْجُلِهِم} يعني الزروع وهذه عبارة عن التوسعة كقولهم فلان في النعمة من فرقه إلى قدمه ودلت الآية على أن العمل يطاعة الله تعالى سبب لسعة الرزق وهو كقوله تعالى {ولو أن أهل القرى آمنوا واتقوا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بركات مِّنَ السماء والأرض} {وَمَن يَتَّقِ الله يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ من حيث لا يحتسب} {فقلت استغفروا ربكم إنه كان غفارا} الآيات

{ وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُواْ التوراة والإنجيل } “Eğer onlar Tevrat'ı ve İncil'i gereğince uygulasalardı”, yani onların hükümlerini, sınırlarını ve içlerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatlarına dair bulunanları ikame etselerdi, { وَمَا أُنزِلَ إِلَيهِمْ مّن رَّبِّهِمْ } “ve Rablerinden kendilerine indirileni”, yani Allah'ın diğer bütün kitaplarını [uygulasalardı]; çünkü onlar bu kitapların tamamına inanmakla mükelleftirler, sanki kendilerine indirilmiş gibidir; bunun Kur'an olduğu da söylenmiştir. { لأَكَلُواْ مِن فوقهم } “elbette üstlerinden yerlerdi”, yani başlarının üstündeki meyvelerden [yerlerdi], { وَمِن تَحْتِ أَرْجُلِهِم } “ve ayaklarının altından”, yani ekinlerden [yerlerdi]. Bu, bolluk ve genişlikten kinayedir; nitekim 'falan kimse başının tepesinden ayağına kadar nimet içindedir' denilir. Bu ayet, Allah Teâlâ'ya itaatin rızkın bollaşmasına sebep olduğuna delalet etmektedir. Bu durum Allah Teâlâ'nın şu ayetleri gibidir: { ولو أن أهل القرى آمنوا واتقوا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بركات مِّنَ السماء والأرض } “Eğer o şehirlerin halkı iman edip sakınsalardı, muhakkak üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık”, { وَمَن يَتَّقِ الله يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ من حيث لا يحتسب } “Kim Allah'tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu sağlar ve onu beklemediği yerden rızıklandırır”, { فقلت استغفروا ربكم إنه كان غفارا } “Dedim ki: Rabbinizden bağışlanma dileyin; çünkü O, çok bağışlayandır” ayetleri...

وأن لو استقاموا على الطريقة لأسقيناهم ماء غدقا {مّنْهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ} طائفة حالها أُمَمٌ في عداوة رسول الله ﵇ وقيل هي الطائفة المؤمنة وهم عبد الله بن سلام وأصحابه وثمانية وأربعون من النصارى {وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ} فيه معنى التعجب كأنه قيل وكثير منهم ما أسوأ عملهم وقيل هم كعب بن الأشرف وأصحابه وغيرهم

{ وأن لو استقاموا على الطريقة لأسقيناهم ماء غدقا } “Eğer doğru yolda dosdoğru yürüselerdi, onlara bol bir su içirirdik”. { مّنْهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ } “İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır”, Resûlullah aleyhisselâm'a düşmanlıkta durumu ılımlı/itidalli olan bir fırkadır. Bunun iman eden taife olduğu da söylenmiştir ki onlar Abdullah b. Selâm ve arkadaşları ile Hristiyanlardan kırk sekiz kişidir. { وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ } “onlardan çoğunun yapmakta olduğu şey ise ne kötüdür!”. Bu ifadede taaccüb (şaşkınlık/vurgu) manası vardır; sanki 'onlardan çoğunun yaptığı iş ne kadar da kötüdür!' denilmiştir. Bunların Kâ'b b. el-Eşref ile arkadaşları ve başkaları olduğu da söylenmiştir.

يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٦٧)

{ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ } “Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır. Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.” (Mâide: 67)

{يا أيها الرّسول بلّغ ما أنزل إليك من رّبِّكَ} جميع ما أنزل إليك وأي شيء أنزل إليك غير مراقب في تبليغه أحداً ولا خائف أن ينالك مكروه {وإن لّم تفعل} وإن لم تبلغ جميعه كما أمرتك {فما بَلَّغْتَ رسالته} رسالاته مدني وشامي وأبو بكر أي فلم تبلغ إذاً ما كلفت من أداء الرسالة ولم تؤد منها شيئاً قط وذلك أن بعضها ليس بأولى بالأداء من بعض فإذا لم تود بعضها فكأنك أغفلت أداءها جميعاً كما أن من لم يؤمن ببعضها كان كمن لم يؤمن بكلها لكونها في حكم شيء واحد لدخولها تحت خطاب واحد والشئ الواحد لا يكون مبلغاً غير مبلغ مؤمناً به غير مؤمن قالت الملحدة لعنهم الله تعالى هذ كلام لا يفيد وهو كقولك لغلامك كل هذا الطعام فإن لم تأكله فإنك ما أكلته قلنا هذا أمر بتبليغ الرسالة في المستقبل أي بلغ ما أنزل إليك من ربك في المستقبل فإن لم تفعل أي إن لم تبلغ الرسالة في المستقبل فكأنك لم تبلغ الرسالة أصلاً أو بلغ ما أنزل إليك من ربك الآن ولا تنتظر به كثرة الشوكة والعهدة فإن لم تبلغ كنت كمن لم يبلغ أصلاً أو بلغ ذلك غير خائف أحداً فإن لم تبلغ على هذا الوصف فكأنك لم تبلغ الرسالة أصلاً ثم قال مشجعاً له في التبليغ {واللهُ يعصمك من النّاسِ}

{ يا أيها الرّسول بلّغ ما أنزل إليك من رّبِّكَ } “Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebliğ et”, sana indirilenin tamamını ve sana indirilen herhangi bir şeyi, tebliğ hususunda hiç kimseden çekinmeden ve sana hoşlanmadığın bir şeyin ulaşmasından korkmadan [tebliğ et]. { وإن لّم تفعل } “Eğer [bunu] yapmazsan”, yani sana emrettiğim gibi tamamını tebliğ etmezsen, { فما بَلَّغْتَ رسالته } “O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun”. Medine, Şam [kıraat imamları] ile Ebû Bekr 'risâlâtihî' (elçiliklerini/mesajlarını) şeklinde [çoğul] okumuşlardır. Yani o takdirde elçiliği yerine getirme hususunda mükellef kılındığın görevi tebliğ etmemiş ve ondan hiçbir şeyi asla eda etmemiş gibi olursun. Zira onun bir kısmının eda edilmesi diğer bir kısmından daha evla değildir. Dolayısıyla bir kısmını eda etmediğinde, sanki onun tamamını eda etmeyi ihmal etmiş gibi olursun. Tıpkı bir kısmına iman etmeyenin, tamamına iman etmemiş gibi olması gibi; çünkü tek bir hitap altına girmeleri hasebiyle tek bir şey hükmündedirler. Tek bir şey ise aynı anda hem tebliğ edilmiş hem tebliğ edilmemiş, hem iman edilmiş hem iman edilmemiş olamaz. Mülhidler -Allah Teâlâ onları lanetlesin- şöyle demişlerdir: 'Bu faydasız bir sözdür; nitekim kölene: Bu yemeği ye, eğer onu yemezsen onu yememiş olursun demen gibidir.' Biz deriz ki: Bu, gelecekte risaleti tebliğ etmeye yönelik bir emirdir; yani 'Gelecekte Rabbinden sana indirileni tebliğ et; şayet yapmazsan -yani gelecekte risaleti tebliğ etmezsen- sanki risaleti aslen hiç tebliğ etmemiş gibi olursun.' Veya 'Rabbinden sana indirileni hemen şimdi tebliğ et; güç ve sorumluluğun çoğalmasını bekleme; şayet tebliğ etmezsen aslen hiç tebliğ etmemiş kimse gibi olursun.' Veya 'Bunu kimseden korkmaksızın tebliğ et; şayet bu vasıf üzere tebliğ etmezsen sanki risaleti aslen tebliğ etmemiş gibi olursun.' Sonra tebliğ hususunda onu cesaretlendirerek şöyle buyurdu: { واللهُ يعصمك من النّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır”,

يحفظك منهم قتلاً فلم يقدر عليه وإن شج في وجهه يوم أحد وكسرت رباعيته أو نزلت بعدما أصابه ما أصابه

öldürülmekten seni onlara karşı muhafaza edecektir. Nitekim Uhud günü yüzü yaralanmış ve ön dişi kırılmış olsa da ona güç yetiremediler; yahut bu ayet başına gelenler geldikten sonra inmiştir.

والناس الكفار بدليل قوله {إنّ الله لا يهدي القوم الكافرين} لا يمكنهم مما يريدون إنزاله بك من الهلاك

İnsanlardan maksat kâfirlerdir; bunun delili O'nun şu kavlidir: { إنّ الله لا يهدي القوم الكافرين } “Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez”; yani senin başına getirmek istedikleri helak hususunda onlara imkân tanımaz.

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٦٨)

{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni gereğince uygulamadıkça hiçbir şey üzerinde değilsiniz.' Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü kesinlikle artıracaktır. O halde o kâfirler topluluğu için üzülme!” (Mâide: 68)

{قل يا أهل الكتاب لستم على شيءٍ} على دين يعتد به حتى يسمى شيئاً لبطلانه {حتّى تقيموا التوراة والإنجيل ومآ أنزل إليكم مّن رَّبِّكمْ} يعني القرآن {وليزيدنّ كثيراً مّنهم مّآ أنزل إليك من رّبّك طغياناً وكفراً} إضافة زيادة الكفر والطغيان إلى القرآن بطريق التسبيب {فلا تأس على القوم الكافرين} فلا تتأسف عليهم فإن ضرر ذلك يعود إليهم لا إليك

{ قل يا أهل الكتاب لستم على شيءٍ } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Hiçbir şey üzerinde değilsiniz'”, yani batıl oluşundan ötürü 'şey' diye adlandırılabilecek, itibar edilen bir din üzerinde değilsiniz, { حتّى تقيموا التوراة والإنجيل ومآ أنزل إليكم مّن رَّبِّكمْ } “Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni gereğince uygulamadıkça”, yani Kur'an'ı [uygulamadıkça]. { وليزيدنّ كثيراً مّنهم مّآ أنزل إليك من رّبّك طغياناً وكفراً } “Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü kesinlikle artıracaktır”. Küfür ve azgınlığın artmasının Kur'an'a isnat edilmesi sebep kılma yoluyladır. { فلا تأس على القوم الكافرين } “O halde o kâfirler topluluğu için üzülme!”, yani onlar için kederlenme; çünkü bunun zararı sana değil kendilerine döner.

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlardan kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” (Mâide: 69)

{إنَّ الّذين آمَنُوا} بألسنتهم وهم المنافقون ودل عليه قوله لا يحزنك الذين يسارعون في الكفر من الذين قالوا امنا بأفواههم ولم تؤمن قلوبهم {والذين هادوا والصابئون والنّصارى} قال سيبويه وجميع البصريين ارتفع الصابئون بالابتداء وخبره محذوف والنية به التأخير عما في حيز إن من اسمها وخبرها كأنه قيل إن الذين آمنوا والذين هادوا والنصارى {من آمن باللهِ واليومِ الآخر وعمل صالحاً فلا خوفٌ عليهم ولا هم يحزنون} والصابئون كذلك أي من آمن بالله واليوم الآخر فلا خوف عليهم فقدم وحذف الخبر كقوله ... فمن يك أمسى بالمدينة رحله ... فإني وقيار بها لغريب ...

{ إنَّ الّذين آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler”, dilleriyle [iman edenler] ki onlar münafıklardır. Buna { لا يحزنك الذين يسارعون في الكفر من الذين قالوا امنا بأفواههم ولم تؤمن قلوبهم } “Ağızlarıyla 'iman ettik' deyip de kalpleri iman etmemiş olanlardan küfürde yarışanlar seni üzmesin” kavli delalet etmektedir. { والذين هادوا والصابئون والنّصارى } “ve Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlar”. Sîbeveyh ve bütün Basralılar şöyle demiştir: 'es-Sâbiûn' kelimesi mübteda olarak merfû kılınmıştır, haberi ise hazfedilmiştir. Asıl yeri ise 'inne'nin ismi ve haberinden oluşan konumundan sonradır; sanki şöyle denilmiştir: 'Şüphesiz iman edenler, Yahudiler ve Hristiyanlardan { من آمن باللهِ واليومِ الآخر وعمل صالحاً فلا خوفٌ عليهم ولا هم يحزنون } “kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir”; Sâbiîler de böyledir; yani kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse onlara korku yoktur.' Böylece öne alınmış ve haberi hazfedilmiştir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi: '... Kimin bineği Medine'de akşamladıysa bilsin ki, ben ve Kayyâr orada kesinlikle birer garibiz ...'

أي فإني لغريب وقيار كذلك ودل اللام على أنه خبر إن ولا يرتفع بالعطف على محل إن واسمها لأن ذا لا يصح قبل الفراغ من الخبر

Yani 'Ben kesinlikle garibim, Kayyâr da böyledir.' [Şiirdeki] lâm harfi, bunun 'inne'nin haberi olduğuna delalet etmiştir. 'İnne' ve isminin mahalline atfedilerek merfû kılınamaz; çünkü bu durum haber tamamlanmadan önce sahih olmaz.

لا تقول إن زيدا وعمر ومنطلقان وإنما يجوز إن زيداً منطلق وعمرو والصابئون مع خبره المحذوف جملة معطوفة على جملة قوله إن الذين آمنوا إلى آخره ولا محل لها كما لا محل للتي عطفت عليها وفائدة التقديم التنبيه على أن الصابئين وهم أبين هؤلاء المعدودين ضلالاً وأشدهم غياً يتاب عليهم إن صح منهم الإيمان فما الظن بغيرهم ومحل من آمن الرفع على الابتداء وخبره فلا خوف عليهم والفاء لتضمن المبتدأ معنى الشرط ثم الجملة كما هي خبر أن والراجع إلى اسم إن محذوف تقديره من آمن منهم

Nitekim 'İnne Zeyden ve Amrun muntaligâni' diyemezsin; ancak 'İnne Zeyden muntaligun ve Amrun' demen caizdir. 'es-Sâbiûn' kelimesi hazfedilmiş haberiyle birlikte, ayetin başındaki { إن الذين آمنوا } “Şüphesiz iman edenler” cümlesine matuf bir cümledir ve üzerine matuf olduğu cümlenin mahalli olmadığı gibi bunun da iraptan mahalli yoktur. Öne alınmasının faydası ise, sayılan bu zümreler arasında sapıklığı en açık ve azgınlığı en şiddetli olan Sâbiîlerin dahi kendilerinden sahih bir iman meydana geldiği takdirde tevbelerinin kabul edileceğini bildirmektir; artık diğerleri hakkında ne zannedilir? { من آمن } “kim iman ederse” ifadesinin iraptaki yeri mübteda olarak ref konumundadır; haberi ise { فلا خوف عليهم } “onlara korku yoktur” ifadesidir. Fâ harfi, mübtedanın şart manasını içermesinden ötürü gelmiştir. Sonra cümle bu haliyle bütünüyle 'inne'nin haberidir; 'inne'nin ismine dönen rabıt zamiri ise mahzuftur, takdiri 'onlardan kim iman ederse' şeklindedir.

لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ (٧٠)

{ لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ } “Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü aldık ve onlara peygamberler gönderdik. Nefislerinin hoşlanmadığı bir şeyle onlara ne zaman bir peygamber geldiyse, bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı.” (Mâide: 70)

{لقد أخذنا ميثاق بني إسرائيل} بالتوحيد {وأرسلنا إليهم رسلاً} ليقفوهم على ما يأتون وما يذرون في دينهم {كلّما جآءَهُم رسول} جملة شرطية وقعت صفة لرسلا

{ لقد أخذنا ميثاق بني إسرائيل } “Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü aldık”, tevhid üzere [sözünü aldık], { وأرسلنا إليهم رسلاً } “ve onlara peygamberler gönderdik”, dinlerinde neyi yapıp neyi bırakacaklarını kendilerine bildirsinler diye. { كلّما جآءَهُم رسول } “Onlara ne zaman bir peygamber geldiyse”, 'rusulen' kelimesinin sıfatı olan bir şart cümlesidir.

المائدة (٧٠ _ ٧٣)

el-Mâide (70-73)

والراجع محذوف أي رسول منهم {بما لا تهوى أنفسهم} بما يخالف هواهم ويضاد شهواتهم من مشاق التكليف والعمل بالشرائع وجواب الشرط محذوف دل عليه {فريقاً كذَّبُوا وفريقاً يقتلون} كأنه قيل كلما جاءهم رسول منهم ناصبوه وقوله فريقاً كذبوا جواب مستأنف لقائل كأنه يقول كيف فعلوا برسلهم وقال يقتلون بلفظ المضارع على حكاية الحال الماضية استفظاعاً للقتل وتنبيهاً على أن القتل من شأنهم وانتصب فريقا وفريقا على أنه مفعول كذبوا ويقتلون وقيل التكذيب مشترك بين اليهود والنصارى والقتل مختص باليهود فهم قتلوا زكريا ويحيى

Rabıt zamiri mahzuftur; yani 'onlardan bir peygamber' demektir. { بما لا تهوى أنفسهم } “Nefislerinin hoşlanmadığı bir şeyle”, yani teklifin meşakkatleri ve şeriatların uygulanması kabilinden hevalarına muhalif ve arzularına zıt olan şeylerle [geldiyse]. Şartın cevabı mahzuftur, { فريقاً كذَّبُوا وفريقاً يقتلون } “bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı” ifadesi buna delalet etmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onlara kendilerinden ne zaman bir peygamber geldiyse ona düşmanlık ettiler.' { فريقاً كذَّبُوا } “bir kısmını yalanladılar” sözü, 'peygamberlerine ne yaptılar?' diyen bir kimseye yönelik yeni bir başlangıç (istînâf) cevabıdır. Öldürme fiilini çirkin ve korkunç göstermek ve öldürmenin onların şanından olduğuna dikkat çekmek amacıyla geçmiş hâlin hikâyesi kabilinden muzari lafzıyla { يقتلون } “öldürüyorlardı” demiştir. İki 'ferîkan' lafzı da 'kezzebû' ve 'yaktulûne' fiillerinin mef'ûlü olarak mansub kılınmıştır. Yalanlamanın Yahudiler ile Hristiyanlar arasında müşterek olduğu, peygamberleri öldürmenin ise Yahudilere mahsus olduğu söylenmiştir; nitekim onlar Zekeriyyâ ve Yahyâ'yı öldürmüşlerdir.

وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (٧١)

{ وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ } “Bir fitne (azap) olmayacağını sandılar da körleştiler, sağırlaştılar. Sonra Allah tevbelerini kabul etti. Ardından onlardan birçoğu yine körleşti ve sağırlaştı. Allah, yapmakta olduklarını hakkıyla görendir.” (Mâide: 71)

{وحسبوا ألا تكون فتنة} حمزة وعلى وأبو عمرو وعلى أن أن مخففة من الثقيلة أصله أنه لا تكون فخففت إن وحذف ضمير الشأن ونزل حسبانهم لقوته في صدورهم منزلة العلم فلذا دخل فعل الحسبان على أن التي هي للتحقيق {فتنةٌ} بلاء وعذاب أي وحسب بنو إسرائيل أنهم لا يصيبهم من الله عذاب بقتل الأنبياء وتكذيب الرسل وسد

{ وحسبوا ألا تكون فتنة } “Bir fitne olmayacağını sandılar”. Hamza, Alî ve Ebû Amr [kıraatlerinde bu kelime ref ile 'tekûnu fitnetün' okunmuştur]; bu, 'en' harfinin şeddeli olan 'enne'den hafifletilmiş (muhaffefe) olduğu esasına göredir; aslı 'ennehû lâ tekûnu' şeklindedir; 'enne' hafifletilmiş ve şan zamiri hazfedilmiştir. Onların bu zannı, göğüslerindeki kuvvetinden ötürü kesin bilgi (ilim) derecesine indirilmiştir; bu sebeple zann fiili tahkik ifade eden 'en' harfinin üzerine dahil olmuştur. { فتنةٌ } “bir fitne”, bela ve azap demektir; yani İsrailoğulları, peygamberleri öldürmeleri ve resulleri yalanlamaları sebebiyle Allah'tan kendilerine bir azap isabet etmeyeceğini sandılar ve...

ما يشتمل عليه صلة أن وأن من المسند والمسند إليه مسد مفعولي حسب {فَعَمُوا وصَمُّوا} فلم يعملوا بما رأوا ولا بما سمعوا أو فعموا عن الرشد وصموا عن الوعظ {ثمّ تابَ اللَّهُ عليهم} رزقهم التوبة {ثمّ عَمُوا وصَمُّوا كثيرٌ مِّنهم} هو بدل من الضمير أي الواو وهو بدل البعض من الكل أو هو خبر مبتدأ محذوف أي أولئك كثير منهم {والله بصيرٌ بما يعملون} فيجازيهم بحسب اعمالهم

'en' ile sılasının kapsadığı müsned ve müsnedün ileyh, 'hasibe' fiilinin iki mef'ûlü yerine geçmiştir. { فَعَمُوا وصَمُّوا } “körleştiler, sağırlaştılar”, böylece ne gördükleriyle ne de işittikleriyle amel etmediler; veya doğru yola karşı körleştiler ve vaazlara karşı sağırlaştılar. { ثمّ تابَ اللَّهُ عليهم } “Sonra Allah tevbelerini kabul etti”, onlara tevbe nasip etti. { ثمّ عَمُوا وصَمُّوا كثيرٌ مِّنهم } “Ardından onlardan birçoğu yine körleşti ve sağırlaştı”. ['Kesîrun' lafzı] zamirden -yani vav harfinden- bedeldir ve ba'zın küllden bedelidir; yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'onlar, içlerinden pek çoğudur' takdirindedir. { والله بصيرٌ بما يعملون } “Allah, yapmakta olduklarını hakkıyla görendir”, dolayısıyla amellerine göre onlara karşılık verecektir.

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (٧٢)

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ } “Andolsun: 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa Mesih şöyle demişti: 'Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin. Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, kesinlikle Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir. Zalimler için hiçbir yardımcı da yoktur.'” (Mâide: 72)

{لقد كفر الذين قالوا إن الله هو المسيح ابن مريم وقال المسيح يا بني إسرائيل اعبدوا الله ربّي وربّكم} لم يفرق عيسى ﵇ بينه وبينهم في أنه عبد مربوب ليكون حجة على النصارى {إنّه من يشرك بالله} في عبادته غير الله {فقد حَرَّمَ اللَُّه عليهِ الجنّةَ} التي هي دار الموحدين أى حرمه دخولها ومنعه منه {ومأواه النَّارُ} أي مرجعه {وما للظّالمين} أي الكافرين {من أنصَارٍ} وهو من كلام الله تعالى أو من كلام عيسى عليه السلام

{ لقد كفر الذين قالوا إن الله هو المسيح ابن مريم وقال المسيح يا بني إسرائيل اعبدوا الله ربّي وربّكم } “Andolsun: 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa Mesih şöyle demişti: 'Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin'”. İsa aleyhisselâm, Hristiyanlara karşı bir delil olsun diye yaratılmış bir kul olma hususunda kendisi ile onlar arasında bir ayrım yapmamıştır. { إنّه من يشرك بالله } “Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa”, O'na ibadette Allah'tan başkasını [ortak koşarsa], { فقد حَرَّمَ اللَُّه عليهِ الجنّةَ } “kesinlikle Allah ona cenneti haram kılmıştır”, yani muvahhidlerin yurdu olan cennete girmesini ona yasaklamış ve onu bundan men etmiştir. { ومأواه النَّارُ } “ve onun barınağı ateştir”, yani döneceği yerdir. { وما للظّالمين } “Zalimler için yoktur”, yani kâfirler için, { من أنصَارٍ } “hiçbir yardımcı”. Bu ifade, Allah Teâlâ'nın kelamından veya İsa aleyhisselâm'ın kelamındandır.

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٣)

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Andolsun: 'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır. Halbuki tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Eğer söylemekte olduklarından vazgeçmezlerse, onlardan kâfir olanlara kesinlikle elem verici bir azap dokunacaktır.” (Mâide: 73)

{لقد كفر الذين قالوآ إن الله ثالث ثلاثةٍ} أي ثالث ثلاثة آلهة والإشكال أنه تعالى قال في الآية الأولى لقد كفر الذين قالوا إن الله

{ لقد كفر الذين قالوآ إن الله ثالث ثلاثةٍ } “Andolsun: 'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır”, yani üç ilahın üçüncüsüdür. Müşkil olan husus şudur: Allah Teâlâ birinci ayette { لقد كفر الذين قالوا إن الله هو المسيح ابن مريم } “'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır” buyurmuş...

المائدة (٧٣ _ ٧٦)

el-Mâide (73-76)

هو المسيح ابن مريم وقال في الثانية لقد كفر الذين قالوآ إن الله ثالث ثلاثة والجواب أن بعض النصارى كانوا يقولون كان المسيح بعينه هو الله لأن الله ربما يتجلى في بعض الأزمان في شخص فتجلى في ذلك الوقت في شخص عيسى ولهذا كان يظهر من شخص عيسى أفعال

ikinci ayette ise { لقد كفر الذين قالوآ إن الله ثالث ثلاثة } “'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır” buyurmuştur. Cevap şudur: Hristiyanların bir kısmı 'Mesih bizzat Allah idi; zira Allah bazen bir şahısta tecelli eder ve nitekim o vakitte İsa'nın şahsında tecelli etmiştir; bu yüzden İsa'nın şahsından ancak Allah'ın güç yetirebileceği...

لا يقدر عليها إلا الله وبعضهم ذهبوا إلى آلهة ثلاثة الله ومريم والمسيح وأنه ولد الله من مريم ومن في قوله {وما من إلهٍ إلاّ إلهٌ واحد} للاستغراق أي وما إله قط في الوجود إلا إنه موصوف بالوحدانية لا ثاني له وهو الله وحده لا شريك له وفي قوله {وإن لّم ينتهوا عمّا يقولون ليمسّنّ الّذين كفروا منهم} للبيان كالتى فى فجتنبوا الرجس من الأوثان ولم يقل ليمسنهم لأن في إقامة الظاهر مقام المضمر تكرير للشهادة عليهم بالكفر أو للتبعيض أي ليمسن الذين بقوا على الكفر منهم لأن كثيراً منهم تابوا عن النصرانية {عذابٌ أليمٌ} نوع شديد الألم من العذاب

fiiller zuhur etmekteydi' diyorlardı. Bir kısmı ise üç ilah görüşüne gitmişti: Allah, Meryem ve Mesih; ve Mesih'in Meryem'den Allah'ın çocuğu olduğunu savunuyorlardı. { وما من إلهٍ إلاّ إلهٌ واحد } “Halbuki tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur” kavlindeki 'min' harfi istiğrak (kapsayıcılık) içindir; yani 'varlıkta asla hiçbir ilah yoktur ki tek olma sıfatıyla muttasıf olmasın, O'nun ikincisi yoktur; O, ortağı olmayan tek bir Allah'tır' demektir. { وإن لّم ينتهوا عمّا يقولون ليمسّنّ الّذين كفروا منهم } “Eğer söylemekte olduklarından vazgeçmezlerse, onlardan kâfir olanlara kesinlikle ... dokunacaktır” kavlindeki [min harfi] beyan içindir; tıpkı { فاجتنبوا الرجس من الأوثان } “pislik olan putlardan sakının” kavlinde olduğu gibidir. 'Onlara dokunacaktır' demeyip açık ismin zamir yerine konulması, onların küfrüne şahitliğin pekiştirilerek tekrar edilmesidir. Veya teb'îz (kısmiyet) içindir; yani 'onlardan küfür üzere kalan kimselere dokunacaktır' manasındadır; zira onların birçoğu Hristiyanlıktan tevbe etmiştir. { عذابٌ أليمٌ } “elem verici bir azap”, acısı son derece şiddetli bir azap türü [dokunacaktır].

أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤)

{ أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Hâlâ Allah'a tevbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (Mâide: 74)

{أفلا يتوبون إلى الله ويستغفرونه} ألا يتوبون بعد هذه الشهادة المكررة عليهم بالكفر وهذا الوعيد الشديد مما هم عليه وفيه تعجيب من إصرارهم {والله غفورٌ رّحيمٌ} يغفر لهؤلاء إن تابوا ولغيرهم

{ أفلا يتوبون إلى الله ويستغفرونه } “Hâlâ Allah'a tevbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi?”; küfürlerine dair yapılan bu mükerrer şahitlikten ve bu şiddetli tehditten sonra içinde bulundukları durumdan tevbe etmeyecekler mi? Bunda onların ısrarlarına karşı bir taaccüb (şaşkınlık ifadesi) vardır. { والله غفورٌ رّحيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”, tevbe ettikleri takdirde bunları da başkalarını da bağışlar.

مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥)

{ مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Meryem oğlu Mesih, ancak bir elçidir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Annesi de dosdoğru (sıddîka) bir kadındır. İkisi de yemek yerlerdi. Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra bak, nasıl da [haktan] çevriliyorlar!” (Mâide: 75)

{مّا المسيح ابن مريم إلاّ رسولٌ} فيه نفي الألوهية عنه {قد خلت من قبله الرسل} صفة الرسول أي ما هو إلا رسول من جنس الرسل الذين خلوا من قبله وإبراؤه الأكمه والأبرص وإحياؤه الموتى لم يكن منه لأنه ليس إلها بل الله أبرأ الأكمه والأبرص وأحيا الموتى على يده كما أحيا العصا وجعلها حية تسعى على يد موسى وخلقه من غير ذكر كخلق آدم من غير ذكر وأنثى {وأمُّهُ صِدِّيقَةٌ} أي وما أمه أيضاً إلا كبعض النساء المصدقات للأنبياء المؤمنات بهم ووقع اسم الصديقة عليهم لقوله تعالى {وصدقت بكلمات ربها وكتبه} ثم أبعدهما عما نسب إليهما بقوله {كانا يأكلان الطّعام} لأن من احتاج إلى الاغتذاء بالطعام

{ مّا المسيح ابن مريم إلاّ رسولٌ } “Meryem oğlu Mesih, ancak bir elçidir”. Bunda onun hakkında ilahlığın nefyi vardır. { قد خلت من قبله الرسل } “Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir”, 'el-Resûl' lafzının sıfatıdır; yani 'o, kendisinden önce gelip geçen peygamberler cinsinden bir peygamberden başkası değildir.' Onun anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmesi, ölüleri diriltmesi kendisinden kaynaklanmıyordu; çünkü o bir ilah değildir; bilakis Mûsâ'nın elinde asayı diriltip koşan bir yılan kıldığı gibi, Allah anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmiş ve ölüleri onun eliyle diriltmiştir. Onun bir erkek olmaksızın yaratılması da, Âdem'in bir erkek ve kadın olmaksızın yaratılması gibidir. { وأمُّهُ صِدِّيقَةٌ } “Annesi de dosdoğru (sıddîka) bir kadındır”, yani annesi de ancak peygamberleri tasdik eden ve onlara iman eden kadınlardan biri gibidir. Kendisine 'sıddîka' isminin verilmesi, Allah Teâlâ'nın { وصدقت بكلمات ربها وكتبه } “Rabbinin kelimelerini ve kitaplarını tasdik etti” kavlinden dolayıdır. Sonra Allah Teâlâ: { كانا يأكلان الطّعام } “İkisi de yemek yerlerdi” buyurarak onları kendilerine isnat edilen şeyden uzaklaştırdı; çünkü yemekle beslenmeye...

وما يتبعه من الهضم والنقض لم يكن إلا جسماً مركباً من لحم وعظم وعروق وأعصاب وغير ذلك مما يدل على أنه مصنوع مؤلف كغيره من الأجسام {انظر كيف نبيّن لهم الآيات} أي الأعلام من الأدلة الظاهرة على بطلان قولهم ثمّ انظر {أنى يؤفكون} كيف يصرفون عن استماع الحق وتأمله بعد هذا البيان وهذا تعجيب من الله تعالى في ذهابهم عن الفرق بين الرب والمربوب

ve onu takip eden hazım ve boşaltıma muhtaç olan kimse, ancak et, kemik, damarlar, sinirler ve benzerlerinden mürekkep bir cisim olabilir ki bu da onun diğer cisimler gibi yaratılmış ve birleştirilmiş olduğuna delalet eder. { انظر كيف نبيّن لهم الآيات } “Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz!”, yani onların sözlerinin batıl olduğuna dair açık delillerden oluşan işaretleri [nasıl beyan ediyoruz!] Sonra bak: { أنى يؤفكون } “nasıl da [haktan] çevriliyorlar!”, bu apaçık beyandan sonra hakkı dinlemekten ve onu tefekkür etmekten nasıl da çevriliyorlar! Bu, Rab ile yaratılmış kul arasındaki farkı göremeyip uzaklaşmalarına karşı Allah Teâlâ'dan bir taaccüb (şaşkınlık ifadesi) bildirmektir.

قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦)

{ قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz? Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.'” (Mâide: 76)

{قل أتعبدون من دون الله ما لا يملك لكم ضرًّا ولا نفعاً} هو عيسى ﵇ أي شيئاً لا يستطيع أن يضركم

{ قل أتعبدون من دون الله ما لا يملك لكم ضرًّا ولا نفعاً } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz?'”. Bu [şey], İsa aleyhisselâm'dır; yani size zarar vermeye gücü yetmeyen bir şeye mi [kulluk ediyorsunuz?]

المائدة (٧٦ _ ٨٠)

el-Mâide (76-80)

بمثل ما يضركم به الله من البلاء والمصائب في الأنفس والأموال ولا أن ينفعكم بمثل ما ينفعكم به من صحة الأبدان والسعة والخصب لأن كل ما يستطيعه البشر من المضار والمنافع فبتخليقه تعالى فكأنه لا يملك منه شيئاً وهذا دليل قاطع على أن أمره منافٍ للربوبية حيث جعله لا يستطيع ضراً ولا نفعاً وصفة الرب أن يكون قادراً على كل شيء لا يخرج مقدور عن قدرته {والله هو السّميعُ العليمُ} متعلق بأتعبدون أي أتشركون بالله ولا تخشونه وهو الذي يسمع ما تقولونه ويعلم ما تعتقدونه

Allah'ın canlarda ve mallarda bela ve musibetler vermek suretiyle size dokundurduğu zarar gibi bir zarar vermeye ve beden sıhhati, bolluk ve bereket gibi ihsan ettiği fayda misali bir fayda sağlamaya [gücü yetmez]. Çünkü insanların muktedir olduğu bütün zararlar ve faydalar ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyladır; dolayısıyla [insan] bunlardan hiçbir şeye malik değildir. Bu da onun durumunun rablik vasfına aykırı olduğuna kesin bir delildir; zira Allah onu ne bir zarara ne de bir faydaya güç yetiremez kılmıştır. Rabbin sıfatı ise her şeye kadir olmasıdır, O'nun kudretinin dışına hiçbir mukadder şey çıkamaz. { وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” ifadesi { أَتَعْبُدُونَ } kavline taalluk eder; yani söylediklerinizi işiten ve inandıklarınızı bilen Allah olduğu halde O'ndan korkmayıp O'na ortak mı koşuyorsunuz?

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٧٧)

{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Dininizde haksız yere haddi aşmayın (aşırılığa gitmeyin). Daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan sapmış bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın.'” (Mâide: 77)

{قل يا أهل الكتاب لا تغلوا في دينكم} الغلو مجاوزة الحد فغلو النصارى رفعه فوق قدره باستحقاق الألوهية وغلو اليهود وضعه عن استحقاق النبوة {غير الحقِّ} صفة لمصدر محذوف أي غلوا غير الحق يعني غلواً باطلاً {ولا تتّبعوآ أهوآءَ قومٍ قد ضلُّوا من قبلُ} أي أسلافكم

{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Dininizde haddi aşmayın (aşırılığa gitmeyin)'”. Gulüv (الْغُلُوُّ), haddi aşmaktır. Hristiyanların aşırılığı, [İsa'yı] uluhiyet hakkına sahip kılarak kendi kadrinin üstüne çıkarmaları; Yahudilerin aşırılığı ise onu peygamberlik hakkından aşağı düşürmeleridir. { غَيْرَ الْحَقِّ } “haksız yere” ifadesi hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır; yani hak olmayan bir aşırılıkla, yani batıl bir aşırılıkla [haddi aşmayın]. { وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce sapmış... bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın”, yani geçmişlerinizin

وأئمتكم الذين كانوا على الضلال قبل مبعث النبى ﷺ {وأضلُّوا كثيراً} ممن تابعهم {وضلُّوا} لما بعث رسول الله ﷺ {عن سوآءِ السَّبِيلِ} حين كذبوه وحسدوه وبغوا عليه

ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce sapıklık üzere olan önderlerinizin [hevalarına uymayın]. { وَأَضَلُّوا كَثِيرًا } “ve birçoğunu da saptırmış”, kendilerine tabi olan kimselerden [birçoğunu saptırmış], { وَضَلُّوا } “ve sapmış”, Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem gönderildiğinde { عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ } “doğru yoldan [sapmış olanların]”, onu yalanladıkları, ona haset ettikleri ve ona haksızlık yaptıkları zaman [sapmış olanların hevalarına uymayın].

لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨)

{ لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ } “İsrailoğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlendiler. Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmaları sebebiyledir.” (Mâide: 78)

{لعن الّذين كفروا من بني إسرائيل على لسان داود وعيسى ابن مريم} قيل إن أهل أيلة لما اعتدوا في السبت قال داود اللهم العنهم واجعلهم آية فمسخوا قردة ولما كفر أصحاب عيسى بعد المائدة قال عيسى اللهم عذب من كفر بعد ما أكل من المائدة عذاباً لم تعذبه أحداً من العالمين والعنهم كما لعنت أصحاب السبت فأصبحوا خنازير وكانوا خمسة آلاف رجل {ذلك بما عصوا وّكانوا يعتدون} ذلك اللعن بعصيانهم واعتدائهم

{ لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ } “İsrailoğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlendiler”. Denildi ki: Eyle halkı cumartesi yasağını çiğneyip haddi aşınca Davud: 'Allahım! Onları lanetle ve ibretlik bir ayet kıl' dedi ve onlar maymuna dönüştürüldüler. İsa'nın havarileri/ashabı maide (gökten inen sofra) olayından sonra inkâr edince İsa: 'Allahım! Sofradan yedikten sonra inkâr eden kimseye alemlerden hiç kimseye etmediğin bir azapla azap et ve onları cumartesi ehlini lanetlediğin gibi lanetle' dedi ve onlar domuza dönüştüler; bunlar beş bin adamdı. { ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ } “Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmaları sebebiyledir”, bu lanet onların isyanları ve haddi aşmaları sebebiyledir.

كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩)

{ كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “İşledikleri herhangi bir kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yapmakta oldukları şey ne kötüydü!” (Mâide: 79)

ثم فسر المعصية والاعتداء بقوله {كانوا لا يتناهون} لا ينهي بعضهم بعضاً {عن مّنكرٍ فعلوه} عن قبيح فعلوه ومعنى وصف المنكر يفعلوه ولا يكون النهي بعد الفعل أنهم لا يتناهون عن معاودة منكر فعلوه أو عن مثل منكر فعلوه أو عن منكر أرادوا فعله أو المراد لا ينتهون عن منكر فعلوه بل يصرون عليه يقال تناهى عن الأمر وانتهى عنه إذا امتنع منه وتركه ثم عجب من سوء فعلهم مؤكداً لذلك بالقسم بقوله {لبئس ما كانوا يفعلون} وفيه دليل على أن ترك النهي عن المنكر من العظائم فيا حسرة على المسلمين في اعراضهم عنه

Sonra Allah Teâlâ isyanı ve haddi aşmayı şu buyruğuyla açıkladı: { كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ } “birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı”, birbirlerini nehyetmezlerdi { عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ } “işledikleri herhangi bir kötülükten”, işledikleri çirkin bir fiilden. Münkerin 'işledikleri' (fa'alûhu) şeklinde vasıflandırılmasının ve işlendikten sonra nehyin olamayacağının manası şudur: Onlar işledikleri bir münkere tekrar dönmekten veya işledikleri bir münkerin benzerinden yahut işlemeyi kastettikleri bir münkerden birbirlerini sakındırmazlardı. Ya da mana şudur: Onlar işledikleri bir münkerden vazgeçmezler, bilakis onda ısrar ederlerdi. Bir şeyden kaçınıp onu terk ettiği zaman 'falan şeyden tenâhî etti / intihâ etti' denir. Sonra onların bu kötü fiillerine şaşkınlık belirterek ve bunu yeminle tekit ederek şöyle buyurdu: { لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “Yapmakta oldukları şey ne kötüydü!”. Bunda, kötülükten menetmeyi (nehy-i ani'l-münkeri) terk etmenin büyük günahlardan olduğuna delil vardır. Müslümanların bundan yüz çevirmeleri ne büyük bir hüsrandır!

تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ (٨٠)

{ تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ } “Onlardan birçoğunun inkâr edenleri dost edindiklerini görürsün. Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey ne kötüdür ki Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedî kalacaklardır.” (Mâide: 80)

{ترى كثيراً مِّنهم يتوّلّون الّذين كفروا} هم منافقو أهل الكتاب كانوا يوالون المشركين ويصافونهم {لبئس ما قدّمت لهم أنفسهم أن سَخِطَ الله عليهم} لبئس شيئاً قدموه لأنفسهم سخط الله

{ترى كثيراً مِّنهم يتوّلّون الّذين كفروا} “Onlardan birçoğunun inkâr edenleri dost edindiklerini görürsün.” Onlar Ehl-i Kitab'ın münafıklarıdır; müşrikleri dost ediniyor ve onlarla samimi ilişkiler kuruyorlardı. {لبئس ما قدّمت لهم أنفسهم أن سَخِطَ الله عليهم} “Nefislerinin kendileri için önceden hazırladığı şey, Allah'ın kendilerine gazap etmesi ne kötüdür!” Nefisleri için önceden hazırlayıp sundukları şey, [yani] Allah'ın gazabı ne kötüdür!

المائدة (٨٠ _ ٨٣ عليهم أي موجب سخط الله {وفي العذاب هم خالدون} أي في جهنم

el-Mâide (80-83) [Onların üzerine], yani Allah'ın gazabını gerektiren şey [ne kötüdür]. { وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ } “ve onlar azapta ebedî kalacaklardır”, yani cehennemde.

وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٨١)

{ وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ } “Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı onları dost edinmezlerdi; fakat onlardan birçoğu fasıklardır.” (Mâide: 81)

{ولو كانوا يؤمنون باللهِ} إيماناً خالصاً بلا نفاق {النبي} أى محمد ﷺ {ومآ أنزل إليه} يعني القرآن {ما اتّخذوهم أوليآء} ما اتخذوا المشركين أولياء يعني أن موالاة المشركين تدل على نفاقهم {ولكن كثيراً مّنهم فاسقون} مستمرون في كفرهم ونفاقهم أو معناه ولو كان هؤلاء اليهود يؤمنون بالله وبموسى وما أنزل إليه يعني التوراة ما اتخذوا المشركين أولياء كما لم يوالهم المسلمون ولكن كثيراً منهم فاسقون خارجون عن دينهم فلا دين لهم أصلاً

{ وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Eğer Allah'a iman etmiş olsalardı”, nifaktan uzak, halis bir imanla [iman etselerdi], { النَّبِيِّ } “Peygamber'e”, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e { وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ } “ve ona indirilene”, yani Kur'an'a [iman etmiş olsalardı], { مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ } “onları dost edinmezlerdi”, müşrikleri dost edinmezlerdi. Yani müşrikleri dost edinmeleri onların nifakına delalet eder. { وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ } “fakat onlardan birçoğu fasıklardır”, küfürlerinde ve nifaklarında devam etmektedirler. Yahut bunun manası şudur: Eğer bu Yahudiler Allah'a, Mûsâ'ya ve ona indirilen Tevrat'a iman etmiş olsalardı, Müslümanların onları dost edinmediği gibi onlar da müşrikleri dost edinmezlerdi; fakat onlardan birçoğu fasık kimselerdir, dinlerinden çıkmışlardır, dolayısıyla onların aslında hiçbir dinleri yoktur.

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢)

{ لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } “İnsanlar içerisinde iman edenlere düşmanlık bakımından en şiddetli olarak Yahudileri ve şirk koşanları bulursun. İman edenlere sevgi bakımından en yakın olarak da 'Biz Hristiyanlarız' diyenleri bulursun. Bu, onların içinde keşişlerin ve rahiplerin bulunması ve onların büyüklük taslamamaları sebebiyledir.” (Mâide: 82)

{لَتَجِدَنَّ أشدّ النّاس عداوة لّلّذين آمنوا اليهودَ} هو مفعول ثان لتجدن وعداوة تمييز {والّذين أشركوا} عطف عليهم {ولتجدنّ أقربهم مّودّةً لّلّذين آمنوا الّذين قالوا إنّا نصارى} اللام تتعلق بعداوة ومودة وصف اليهود بشدة الشكيمة والنصارى بلين العريكة وجل اليهود قرناء المشركين في شدة العداوة للمؤمنين ونبه على تقدم قدمهم فيها بتقديمهم على المشركين {ذلك بأنّ منهم قِسّيسينَ ورهباناً} أي علماء وعباداً {وأنّهم لا يستكبرونَ} علل سهولة مأخذ النصارى وقرب مودتهم للمؤمنين بأن منهم قسيسين ورهباناً وأن فيهم تواضعاً واستكانة واليهود على خلاف ذلك وفيه دليل على أن العلم أنفع شيء وأهداه إلى الخير وإن كان علم القسيسين وكذا علم الارخرة وإن كان في راهب والبراءة من الكبر وإن كانت في نصراني

{ لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ } “İnsanlar içerisinde iman edenlere düşmanlık bakımından en şiddetli olarak Yahudileri bulursun”. [el-Yehûde] kelimesi 'tetecedenne' fiilinin ikinci mefulüdür, 'adâveten' ise temyizdir. { وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا } “ve şirk koşanları” ifadesi onlara atfedilmiştir. { وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى } “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olarak da 'Biz Hristiyanlarız' diyenleri bulursun”. [Lillezîne kelimesindeki] lâm harf-i cerri 'adâveten' ve 'meveddeten' kelimelerine taalluk eder. Yahudileri katı tabiatlılıkla, Hristiyanları ise yumuşak huylulukla nitelemiştir. Yahudilerin çoğunluğunu müminlere düşmanlığın şiddetinde müşriklerle denk kılmış ve onları müşriklerden önce zikrederek bu düşmanlıkta ne kadar ileri gittiklerine dikkat çekmiştir. { ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا } “Bu, onların içinde keşişlerin ve rahiplerin bulunması... sebebiyledir”, yani âlimlerin ve âbidlerin [bulunması sebebiyledir]. { وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } “ve onların büyüklük taslamamaları [sebebiyledir]”. Hristiyanların kolay yaklaşımını ve müminlere sevgideki yakınlıklarını içlerinde keşişler ve rahipler bulunmasıyla ve onlarda tevazu ve tezellül (alçakgönüllülük) olmasıyla illetlendirmiştir; Yahudiler ise bunun aksinedir. Bunda, ilmin en faydalı ve hayra en çok ulaştıran şey olduğuna delil vardır; bu ilim keşişlerin ilmi olsa bile. Aynı şekilde ahiret ilmi bir rahipte olsa dahi böyledir ve kibirden uzak durmak bir Hristiyanda bulunsa dahi [övgüye layıktır].

وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣)

{ وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “Resûl'e indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları (öğrendikleri) şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. Derler ki: 'Rabbimiz! İman ettik; bizi şahitlerle beraber yaz.'” (Mâide: 83)

{وإذا سمعوا ما أنزل إلى الرسول ترى أعينهم تفيض من الدّمع ممّا عرفوا من الحقّ} وصفهم برقة القلوب وأنهم يبكون عند استماع القرآن كما روي عن النجاشي أنه قال لجعفر بن أبي طالب حين اجتمع في مجلسه المهاجرون إلى الحبشة والمشركون وهم يقرءونه عليهم هل في كتابكم ذكر مريم قال جعفر فيه سورة تنسب إلى مريم فقرأها إلى قوله ذلك عيسى ابن مريم وقرأ سورة طه إلى قوله هل أتاك حديث موسى فبكى النجاشي وكذلك فعل قومه الذين وفدوا على رسول الله ﷺ

{ وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ } “Resûl'e indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün”. Onları kalplerinin inceliğiyle ve Kur'an'ı dinlediklerinde ağlamalarıyla nitelemiştir. Nitekim Necaşi'den rivayet edildiğine göre; Habeşistan'a hicret edenler ile müşrikler onun meclisinde toplandıklarında ve onlar Kur'an'ı kendilerine okuduklarında Ca'fer b. Ebî Tâlib'e: 'Kitabınızda Meryem'in zikri var mı?' diye sormuş, Ca'fer de: 'Onda Meryem'e nispet edilen bir sure vardır' diyerek { ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } “İşte Meryem oğlu İsa budur” kavline kadar okumuş, ardından Tâhâ Suresi'ni de { هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى } “Mûsâ'nın haberi sana geldi mi?” kavline kadar okumuştur. Bunun üzerine Necaşi ağlamış ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna heyet olarak gelen kavmi de aynı şekilde yapmıştır.

المائدة (٨٣ _ ٨٦)

el-Mâide (83-86)

وهم سبعون رجلاً حين قرأ عليهم سورة يس فبكوا تفيض من الدمع تمتلئ من الدمع حتى تفيض لأن الفيض أن يمتلئ الإناء أو غيره حتى يطلع ما فيه من جوانبه فوضع الفيض الذي هو من الامتلاء موضع الامتلاء أو قصدت المبالغة في وصفهم بالبكاء فجعلت أعينهم كأنها تفيض بأنفسها أى تسيل من أجل البكاء ومن فى مما عرفوا لابتداء الغاية على أن فيض الدمع ابتدأ ونشأ من معرفة الحق وكان من أجله ومن في من الحق لتبيين الموصول الذي هو ما عرفوا أو للتبعيض على أنهم عرفوا بعض الحق فأبكاهم فكيف إذا عرفوا كله وقرءوا القرآن وأحاطوا بالسنَة {يقولون} حال من ضمير الفاعل فى عرفوا {ربنا آمنا} بمحمد ﷺ والمراد إنشاء الإيمان والدخول فيه {فاكتبنا مع الشّاهدين} مع أمة محمد ﵇ الذين هم شهداء على سائر الأمم يوم القيامة لتكونوا شهداء على الناس وقالوا ذلك لأنهم وجدوا ذكرهم في الإنجيل كذلك

Bunlar yetmiş adamdı; kendilerine Yâsîn Suresi okunduğunda ağladılar. 'Tefîdu mine'd-dem'i' (تفيض من الدمع), gözlerin taşacak kadar yaşla dolmasıdır. Çünkü feyezan (الْفَيْضُ), kabın veya başka bir şeyin içindekiler kenarlarından taşacak derecede dolmasıdır. Dolayısıyla dolmaktan kinaye olan feyiz kelimesi dolmanın yerine konmuştur; yahut onları ağlamakla nitelemede mübalağa kastedilerek ağlamaktan ötürü gözleri bizzat kendileri taşıp akıyormuş gibi kabul edilmiştir. 'Mimmâ arafû' (مِمَّا عَرَفُوا) ifadesindeki 'min' (مِنْ) harfi ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir; yani gözyaşının taşması hakkı tanımaktan başlamış, doğmuş ve onun sebebiyle olmuştur. 'Mine'l-hakk' (مِنَ الْحَقِّ) ifadesindeki 'min' (مِنْ) ise 'mâ arafû' şeklindeki ism-i mevsûlü açıklamak (tebyîn) içindir; yahut teb'îd (kısmilik) içindir, yani onlar hakkın bir kısmını tanıdılar ve bu onları ağlattı; peki tamamını tanıyıp Kur'an'ı okusalar ve sünneti kavrasalardı nasıl olurdu? { يَقُولُونَ } “Derler ki” cümlesi 'arafû'daki fail zamirinden hâldir. { رَبَّنَا آمَنَّا } “Rabbimiz! İman ettik”, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [iman ettik]; buradaki maksat imanı meydana getirmek ve ona girmektir. { فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “bizi şahitlerle beraber yaz”, yani kıyamet gününde diğer ümmetlere şahitlik edecek olan Muhammed aleyhisselâm'ın ümmetiyle beraber [yaz], nitekim insanlara şahit olasınız diye böyledir; bunu söylemelerinin sebebi onların zikrini İncil'de bu şekilde bulmuş olmalarıdır.

وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤)

{ وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ } “Rabbimizin bizi salihler topluluğuyla beraber [cennete] girdirmesini umup dururken, bize gelen hakka ve Allah'a niçin iman etmeyelim?” (Mâide: 84)

{وما لنا لا نؤمن بالله} إنكار واستبعاد لانتفاء الإيمان مع قيام موجبه وهو الطمع في إنعام الله عليهم بصحبة الصالحين وقيل لما رجعوا إلى قومهم لا موهم فاجابوهم بذلك وما لنا مبتدأ وخبر ولا نؤمن حال أي غير مؤمنين كقولك مالك قائماً {وما جآءنا} وبما جاءنا {من الحقِّ}

{ وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “Allah'a niçin iman etmeyelim?”, imanı gerektiren sebep mevcutken —ki o da Allah'ın kendilerini salihlerle beraber kılması nimetine kavuşma arzusudur— imanın yok sayılmasını inkâr ve uzak görmedir. Denildi ki: Kavimlerine döndüklerinde onlar kendilerini kınadılar; onlar da bu şekilde cevap verdiler. 'Ve mâ lenâ' (وَمَا لَنَا) mübteda ve haberdir; 'lâ nü'minü' (لَا نُؤْمِنُ) ise hâldir, yani senin 'Ayakta olduğun halde sana ne oluyor?' sözün gibi 'iman etmeyen kimseler olarak [bize ne oluyor?]' demektir. { وَمَا جَاءَنَا } “ve bize gelene”, yani bize gelen şeye de [niçin iman etmeyelim?] { مِنَ الْحَقِّ } “haktan”

عنى محمداً ﵇ والقرآن {ونطمع} حال من ضمير الفاعل في نؤمن والتقدير ونحن نطمع {أن يدخلنا ربّنا} الجنة {مع القوم الصّالحين} الأنبياء والمؤمنين

ifadesiyle Muhammed aleyhisselâm'ı ve Kur'an'ı kastetti. { وَنَطْمَعُ } “ve umup dururken” cümlesi 'nü'minü'deki fail zamirinden hâldir, takdiri 've biz umduğumuz halde' demektir. { أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا } “Rabbimizin bizi girdirmesini”, cennete [girdirmesini], { مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ } “salihler topluluğuyla beraber”, yani peygamberler ve müminlerle [beraber].

فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥)

{ فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ } “Böyle demeleri sebebiyle Allah onlara, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler mükâfat olarak verdi. İşte iyilik yapanların mükâfatı budur.” (Mâide: 85)

{فأثابهم الله بما قالوا} أي بقولهم ربنا آمنا وتصديقهم لذلك {جنّاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار خالدين فِيهَا وذلك جزآء المحسنين} وفيه دليل على أن الإقرار داخل في الإيمان كما هو مذهب الفقهاء وتعلقت الكرامية في أن الإيمان مجرد القول بقوله بما قالوا لكن الثناء بفيض الدمع فى السباق والإحسان في السياق يدفع ذلك وأنى يكون مجرد القول إيماناً وقد قال الله تعالى ومن الناس من يقول آمنا بالله وباليوم الآخر وما هم بمؤمنين نفى الإيمان عنهم مع قولهم آمنا بالله لعدم التصديق بالقلب وقال أهل المعرفة الموجود منهم ثلاثة أشياء البكاء على الجفاء والدعاء على العطاء والرضا بالقضاء فمن ادعى المعرفة ولم يكن فيه هذه الثلاثة فليس بصادق فى دعواه

{ فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا } “Böyle demeleri sebebiyle Allah onlara... mükâfat olarak verdi”, yani 'Rabbimiz iman ettik' demeleri ve bunu tasdik etmeleri sebebiyle, { جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ } “altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler mükâfat olarak verdi. İşte iyilik yapanların mükâfatı budur”. Bunda, fukahanın mezhebinde olduğu gibi ikrarın imana dâhil olduğuna delil vardır. Kerrâmiyye ise imanın sırf sözden ibaret olduğuna { بِمَا قَالُوا } “böyle demeleri sebebiyle” kavlini delil getirerek tutunmuştur; fakat ayetin başındaki (sebaktaki) gözyaşı dökme övgüsü ve bağlamdaki (siyaktaki) ihsan nitelemesi bunu reddeder. Sırf söz nasıl iman olabilir ki? Oysa Allah Teâlâ: 'İnsanlardan öyleleri vardır ki: Biz Allah'a ve ahiret gününe iman ettik derler; oysa onlar mümin değillerdir' buyurmuş, 'Allah'a iman ettik' demelerine rağmen kalple tasdik bulunmadığı için onlardan imanı nefyetmiştir. Marifet ehli şöyle demiştir: Onlarda bulunan şey üçtür: Cefaya karşı ağlamak, ihsana karşı dua etmek ve kazaya razı olmak. Kim marifet iddia eder de kendisinde bu üç şey bulunmazsa, o davasında sadık değildir.

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (٨٦)

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir.” (Mâide: 86)

{والذين كفروا وكذبوا بآياتنا أولئك أصحاب الجحيم} هذا أثر الرد في حق الأعداء والأول أثر القبول للأولياء

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir”. Bu, düşmanlar hakkındaki reddin eseridir; birincisi ise velî kullar için kabulün eseridir.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı tertemiz ve güzel şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah, haddi aşanları sevmez.” (Mâide: 87)

ونزل فى جماعة من الصحابة رضى الله عنهم حلفوا أن يترهبوا ويلبسوا المسوح ويقوموا الليل ويصوموا

Bu ayet, ruhban hayatı yaşamak, çul/çuval giymek, geceleri namaza durup gündüzleri oruç tutmak

المائدة (٨٧ _ ٨٩)

el-Mâide (87-89)

النهار ويسيحوا في الأرض ويجبّوا مذاكيرهم ولا يأكلوا اللحم والودك ولا يقربوا النساء والطيب {يا أيها الّذين آمنوا لا تحرّموا طيّباتِ مآ أحلّ الله لكم} ما طاب ولد من الحلال ومعنى لا تحرموا لا تمنعوها أنفسكم كمنع التحريم أو لا تقولوا حرمناها على أنفسنا مبالغة منكم في العزم على تركها تزهداً

yeryüzünde seyahat etmek, tenasül uzuvlarını kesip hadım olmak, et ve yağ yememek, kadınlara ve güzel kokulara yaklaşmamak üzere yemin eden bir grup sahabi radıyallâhu anhüm hakkında indi. { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı tertemiz ve güzel şeyleri haram kılmayın”, yani helalden güzel ve lezzetli olanları [kendinize yasaklamayın]. 'Haram kılmayın' ifadesinin manası; haram kılma gibi nefsinize bunları men etmeyin veya zühd

منكم وتقشفاً روي أن رسول الله ﷺ كان يأكل الدجاج والفالوذ وكان يعجبه الحواء والعسل وقال إن المؤمن حلو يحب الحلاوة وعن الحسن أنه دعي إلى طعام ومعه فرقد السنجي وأصحابه فقعدوا على المائدة وعليها الألوان من الدجاج المسمن والفالوذ وغير ذلك فاعتزل فرقد ناحية فسأل الحسن أهو صائم قالوا لا ولكنه يكره هذه الألوان فأقبل الحسن عليه وقال يا فريقد أترى لعاب النحل بلباب البر بخالص السمن يعيبه مسلم وعنه أنه قيل له فلان يأكل الفالوذ ويقول لا أؤدي شكره فقال أفيشرب الماء البارد قالوا نعم قال إنه جاهل أن نعمة الله عليه في الماء البارد أكبر من نعمته عليه في الفالوذ {ولا تعتدوا} ولا تجاوزوا الحد الذي حد عليكم في تحليل أو تحريم أو ولا تتعدوا حدود ما أحل لكم إلى ما حرم عليكم أو ولا تسرفوا في تناول الطيبات {إنّ الله لا يحبّ المعتدين} حدوده

ve takva gayretinizle onları terk etmeye kesin azmedip mübalağa ederek 'onları kendimize haram kıldık' demeyin. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tavuk eti ve fâlûzec (helva türü tatlı) yerdi; tatlı ve bal hoşuna giderdi ve: 'Mümin tatlıdır, tatlıyı sever' buyururdu. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre o bir yemeğe davet edildi, beraberinde Ferkad es-Sebehî ve arkadaşları da vardı. Sofraya oturdular; sofrada semiz tavuk, fâlûzec ve diğer çeşit çeşit yemekler vardı. Ferkad bir kenara çekildi. Hasan: 'O oruçlu mu?' diye sordu; 'Hayır, ama bu tür yemekleri sevmez' dediler. Bunun üzerine Hasan ona dönüp: 'Ey Ferkadcık! Arının tükürüğünü buğdayın özü ve halis tereyağı ile yemekte bir Müslümanın ayıplayacağı ne görüyorsun?' dedi. Yine Hasan'dan rivayet edildiğine göre ona: 'Falan kimse fâlûzec yiyor ve şükrünü eda edemiyorum diyor' denildi. Hasan: 'Soğuk su içer mi?' diye sordu; 'Evet' dediler. Hasan: 'O cahildir; zira Allah'ın soğuk sudaki nimeti, fâlûzecdeki nimetinden daha büyüktür' dedi. { وَلَا تَعْتَدُوا } “ve haddi aşmayın”, helal kılmada veya haram kılmada size çizilen sınırı aşmayın; yahut size helal kılınan şeylerin sınırlarını aşıp size haram kılınanlara geçmeyin; yahut güzel ve lezzetli şeyleri tüketmede israfa kaçmayın. { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz Allah, haddi aşanları sevmez”, yani O'nun sınırlarını aşanları.

وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨)

{ وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin. Kendisine iman ettiğiniz Allah'a karşı gelmekten sakının.” (Mâide: 88)

{وكلوا ممّا رزقكم الله حلالاً طيّباً} حلالاً حال مما رزقكم الله {واتّقوا الله} توكيد للتوصية بما أمر به وزاده توكيداً بقوله {الّذي أنتم به مؤمنون} لأن الإيمان به يوجب التقوى فيما أمر به ونهى

{ وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا } “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin”. 'Halâlen' kelimesi 'mimmâ razakakumu'llâhu' ifadesinden hâldir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'a karşı gelmekten sakının” emri, emredilen şeyle ilgili tavsiyeyi pekiştirmedir (tekittir). Bunu: { الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “Kendisine iman ettiğiniz” kavliyle daha da tekit etmiştir; çünkü O'na iman etmek, emrettiği ve yasakladığı şeylerde takvalı olmayı gerektirir.

لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩)

{ لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Allah sizi yeminlerinizdeki lağivden (kasıtsız yanılmalardan) sorumlu tutmaz; fakat bile bile bağladığınız (kastettiğiniz) yeminlerden sorumlu tutar. Bunun kefareti, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmak yahut onları giydirmek ya da bir köle azat etmektir. Kim [bunları] bulamazsa üç gün oruç tutmalıdır. İşte yemin ettiğiniz vakit yeminlerinizin kefareti budur. Yeminlerinizi koruyun. Şükredesiniz diye Allah size ayetlerini işte böyle açıklar.” (Mâide: 89)

{لا يؤاخذكم الله باللغو فى أيمانكم} اللغو في اليمين الساقط الذي لا يتعلق به حكم وهو أن يحلف على شيء يرى أنه كذلك وليس كما ظن وكانوا حلفوا على تحريم الطيبات على ظن أنه قربة فلما نزلت الآية قالوا فكيف أيماننا فنزلت وعند الشافعي ﵀ ما يجري على اللسان بلا قصد {ولكن يُؤَاخِذُكُم بِمَا عَقَّدتُّمُ الأيمان} أي بتعقيدكم الأيمان

{ لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ } “Allah sizi yeminlerinizdeki lağivden sorumlu tutmaz”. Yemindeki lağiv (hükümsüz söz), kendisine hiçbir hükmün bağlanmadığı boşa giden yemindir; o da bir kimsenin öyle olduğunu zannederek bir şeye yemin etmesi fakat durumun zannettiği gibi olmamasıdır. Sahabeler güzel/helal şeyleri haram kılmaya bunun bir ibadet ve yakınlık vesilesi olduğunu zannederek yemin etmişlerdi. Ayet inince: 'Yeminlerimiz ne olacak?' dediler, bunun üzerine bu ayet indi. Şâfiî rahmetullâhi aleyh'e göre lağiv, kasıt olmaksızın dilden dökülen sözdür. { وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ } “fakat bile bile bağladığınız yeminlerden sorumlu tutar”, yani yeminleri pekiştirmeniz sebebiyle [sorumlu tutar].

وهو توثيقها وبالتخفيف كوفي غير حفص والعقد العزم على الوطء وذا لا يتصور في الماضي فلا كفارة في الغموس وعند الشافعي ﵀ القصد بالقلب ويمين الغموس مقصودة فكانت معقودة فكانت الكفارة فيها مشروعة والمعنى ولكن يؤاخذكم بما عقدتم إذا حنثتم فحذف وقت المؤاخذة لأنه كان معلوماً عندهم أو بنكث ما عقدتم فحذف المضاف {فَكَفَّارَتُهُ} أي فكفارة نكثه أو فكفارة معقود الأيمان والكفارة الفعلة التي من شأنها أن تكفر الخطيئة أي تسترها {إِطْعَامُ عَشَرَةِ مساكين} هو أن يغديهم ويعشيهم ويجوز

Bu da yeminleri kuvvetlendirmektir; şeddesiz (tahfif ile 'akadtüm') okuyuş Hafs dışındaki Kûfe kıraatidir. Akid (bağlamak), bir şeyi yapmaya azmetmektir ve bu geçmiş zamanda tasavvur olunamaz; dolayısıyla gamûs yemininde kefaret yoktur. Şâfiî rahmetullâhi aleyh'e göre ise akid kalple kastetmektir; gamûs yemini kastedilmiş bir yemin olduğundan akdedilmiş sayılır ve onda kefaret meşrudur. Mana şudur: Fakat yeminlerinizi bozduğunuz (hânis olduğunuz) zaman akdettiğiniz yeminlerden ötürü sizi sorumlu tutar; sorumluluk vakti onlarca bilindiği için hazfedilmiştir; yahut akdettiğiniz şeyleri bozmanızdan ötürü [sorumlu tutar], burada da muzâf hazfedilmiştir. { فَكَفَّارَتُهُ } “Bunun kefareti”, yani yemini bozmanın kefareti yahut akdedilmiş yeminlerin kefareti [şudur]. Kefaret, günahı örtmek (tekfîr etmek) şanından olan fiildir. { إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ } “on yoksulu doyurmaktır”; bu da onlara öğle ve akşam yemeği yedirmektir.

المائدة (٨٩ _ ٩١)

el-Mâide (89-91)

أن يعطيهم بطريق التمليك وهو لكل أحد نصف صاع من بر أو صاع من شعير أو صاع من تمر وعند الشافعي ﵀ مد لكل مسكين {مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أهليكم} أى غذاء وعشاء من بر إذ الأوسع ثلاث مرات مع الإدام والأدنى مرة من تمر أو شعير {أَوْ كِسْوَتُهُمْ} عطف على إطعام أو على محل من أوسط ووجهه أن من أوسط بدل من إطعام والبدل هو المقصود في الكلام وهو ثوب يغطي العورة وعن ابن عمر رضى الله عنه إزار وقميص ورداء {أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} مؤمنة أو كافرة لإطلاق النص وشرط الشافعى رحمة الله الإيمان حملاً للمطلق على المقيد في كفارة القتل ومعنى أو التخيير وإيجاب إحدى الكفارات الثلاث {فَمَن لَّمْ يَجِدْ} إحداها {فَصِيَامُ ثلاثة أَيَّامٍ} متتابعة لقراءة أبيّ وابن مسعود كذلك {ذلك} المذكور {كَفَّارَةُ أيمانكم إِذَا حَلَفْتُمْ} وحنثتم فترك ذكر الحنث لوقوع العلم بأن الكفارة لا تجب بنفس الحلف ولذا لم يجز التكفير قبل الحنث {واحفظوا أيمانكم} فبروا فيها ولا تحنثوا إذا لم يكن الحنث خيراً أو ولا تحلفوا أصلاً

Onlara mülkiyet yoluyla [yiyeceğin bizzat kendisini] vermek de caizdir; bu da her bir fert için buğdaydan yarım sâ' yahut arpadan bir sâ' veya hurmadan bir sâ'dır. Şâfiî rahmetullâhi aleyh'e göre ise her bir yoksula bir müddür. { مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ } “ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden”, yani buğdaydan öğle ve akşam yemeğidir; zira en genişi katıkla beraber günde üç vakit, en düşüğü ise hurma veya arpadan bir vakittir. { أَوْ كِسْوَتُهُمْ } “yahut onları giydirmek” ifadesi 'it'âmu' üzerine yahut 'min evsatı'nın mahalli üzerine matuftur; bunun gerekçesi 'min evsatı'nın 'it'âmu'dan bedel olması ve kelamda asıl maksadın bedel olmasıdır; bu da avret yerini örten bir elbisedir. İbn Ömer radıyallâhu anh'tan rivayetle bu bir izâr, gömlek ve ridâdır. { أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “ya da bir köle azat etmektir”; nassın mutlak oluşundan dolayı mümin veya kâfir [köle olabilir]. Şâfiî rahmetullâhi aleyh, katil kefaretindeki mukayyed ifadeye mutlakı hamlederek imanı şart koşmuştur. 'Ev' (أَوْ) kelimesinin manası muhayyerlik bildirmek ve üç kefaretten birini vacip kılmaktır. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Kim [bunları] bulamazsa”, bu üçünden birini [bulamazsa], { فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ } “üç gün oruç tutmalıdır”; Übeyy ve İbn Mes'ud'un bu şekildeki kıraatinden ötürü peş peşe [tutulmalıdır]. { ذَلِكَ } “İşte”, zikredilen bu husus { كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ } “yemin ettiğiniz vakit yeminlerinizin kefareti budur”, yani yemin edip bozduğunuz vakit [kefareti budur]. Yeminin bizzat kendisiyle kefaretin vacip olmayacağı bilindiği için yemini bozma (hins) zikrinden vazgeçilmiştir; bu sebeple yemin bozulmadan önce kefaret ödemek caiz görülmemiştir. { وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ } “Yeminlerinizi koruyun”, yani yeminlerinizi yerine getirin; bozmak daha hayırlı olmadıkça onları bozmayın yahut asla [lüzumsuz yere] yemin etmeyin.

{كذلك} مثل ذلك البيان {يُبَيّنُ الله لَكُمْ آياته} أعلام شريعته وأحكامه {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} نعمته فيما يعلمكم ويسهل عليكم المخرج منه

{ كَذَلِكَ } “İşte böyle”, bunun gibi bir açıklamayla { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ } “Allah size ayetlerini açıklar”, şeriatının alametlerini ve hükümlerini [açıklar], { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Şükredesiniz diye”, size öğrettiği ve sizden çıkış yolunu kolaylaştırdığı hususlardaki nimetine [şükredesiniz diye].

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! Şarap (içki), kumar, dikili taşlar (putlar) ve fal okları ancak şeytan ameli birer pisliktir. Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz.” (Mâide: 90)

{يا أيها الذين آمنوا إِنَّمَا الخمر والميسر} أي القمار {والأنصاب} الأصنام لأنها تنصب فتعبد {والأزلام} وهي القداح التي مرت {رِجْسٌ} نجس أو خبيث مستقذر {مِّنْ عَمَلِ الشيطان} لأنه يحمل عليه فكأنه عمله والضمي في {فاجتنبوه} يرجع إلى الرجس أو إلى عمل الشيطان أو إلى المذكور أو إلى المضاف المحذوف كأنه قيل إنما تعاطى الخمر والميسر ولذا قال رجس {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} أكد تحريم الخمر والميسر من وجوه حيث صدر الجملة بإنما وقرنهما بعبادة الأصنام ومنه الحديث شارب الخمر كعابد الوثن وجعلهما رجا من عمل الشيطان ولا يأنى منه إلا الشر البحت وأمر بالاجتناب وجعل الاجتناب من الفلاح وإذا كان الاجتناب فلاحاً كان الارتكاب خساراً

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } “Ey iman edenler! Şarap (içki), kumar... ancak [birer pisliktir]”, Meysir kumardır. { وَالْأَنْصَابُ } “ve dikili taşlar”, putlardır; çünkü onlar dikilir ve ibadet edilirdi. { وَالْأَزْلَامُ } “ve fal okları”, daha önce geçen oklardır. { رِجْسٌ } “pisliktir”, necis veya iğrenç ve çirkin bir şeydir. { مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ } “şeytan amelidir”, çünkü [şeytan] buna sevk eder, dolayısıyla sanki onun ameli gibidir. { فَاجْتَنِبُوهُ } “Onlardan kaçının” emrindeki zamir; 'rics'e veya şeytanın ameline yahut zikredilen şeylere veya hazfedilmiş muzafa döner; sanki 'içki ve kumara teşebbüs etmek ancak şeytan amelidir' denilmiş gibidir ve bu yüzden [müfret olarak] 'rics' denmiştir. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “kurtuluşa eresiniz diye”. İçki ve kumarın haram kılınışını birçok yönden tekit etmiştir: Cümleye 'innemâ' (إِنَّمَا) ile başlamış, onları putlara tapmakla beraber zikretmiştir —nitekim hadiste: 'İçki içen puta tapan gibidir' buyrulmuştur—, onları şeytan amelinden bir pislik kılmıştır ki ondan katıksız şerden başkası gelmez, onlardan kaçınmayı emretmiş ve kaçınmayı kurtuluşun sebebi kılmıştır; kaçınmak kurtuluş olunca bunları irtikâp etmek hüsran olur.

إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١)

{ إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Şüphesiz şeytan içki ve kumar yoluyla aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi?” (Mâide: 91)

{إِنَّمَا يُرِيدُ الشيطان أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ العداوة والبغضاء فِي الخمر والميسر وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ الله وَعَنِ الصلاة} ذكر ما يتولد منهما من الوبال

{ إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ } “Şüphesiz şeytan içki ve kumar yoluyla aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister”. Bu ikisinden doğan vebali zikretti;

المائدة (٩١ _ ٩٤)

el-Mâide (91-94)

وهو وقوع التعادي والتباغض بين أصحاب الخمر والقمر وما يؤديان إليه من الصد عن ذكر الله وعن مراعاة أوقات الصلاة وخص الصلاة من بين الذكر لزيادة درجتها كأنه قال وعن الصلاة خصوصاً وإنما جمع الخمر والميسر مع الأنصاب والأزلام أو لا ثم أفردهما آخراً لأن الخطاب مع المؤمنين وإنما نهاهم عما كانوا يتعاطونه من شرب الخمر واللعب بالميسر وذكر الأنصاب والأزلام لتأكيد تحريم الخمر والميسر وإظهار أن ذلك جميعاً من أعمال أهل الشرك فكأنه

o da içki ve kumar ehli arasında düşmanlık ve kinin meydana gelmesi ve bu ikisinin Allah'ı anmaktan ve namaz vakitlerini gözetmekten alıkoymaya yol açmasıdır. Zikrin arasından namazı derecesinin üstünlüğünden dolayı tahsis etmiştir; sanki 've özellikle namazdan' demiştir. İçki ve kumarı ilk önce dikili taşlar ve fal oklarıyla beraber zikredip sonra [bu ayette] tek başlarına getirmesinin sebebi; hitabın müminlere olması ve onları içki içmek ve kumar oynamak gibi irtikâp ettikleri şeylerden menetmek istemesidir. Dikili taşları ve fal oklarını zikretmesi ise içki ve kumarın haramlığını tekit etmek ve bütün bunların şirk ehlinin amellerinden olduğunu göstermek içindir; dolayısıyla sanki

لا مباينة بين عابد الصنم وشارب الخمر والمقامر ثم أفردهما بالذكر ليعلم أنهما المقصود بالذكر {فهل أنتم منتهون} من أبلغ ما ينتهى به كأنه قيل قد تُلي عليكم ما فيهما من الصوارف والزواجر فهل أنتم مع هذه الصوارف منتهون أم انتم على ما كنتم عيه كأن لم توعظوا ولم تزجروا

puta tapan ile içki içen ve kumarbaz arasında hiçbir fark yoktur. Sonra asıl kastedilenin bunlar olduğunu bildirmek için onları ayrıca zikretmiştir. { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” ifadesi, nehyin en beliğ üsluplarındandır; sanki şöyle denilmiştir: 'Bu ikisinde bulunan vazgeçirici ve caydırıcı unsurlar size okundu; bunca caydırıcıya rağmen vazgeçtiniz mi, yoksa hiç öğüt almamış ve sakındırılmamış gibi eski haliniz üzere misiniz?'

وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (٩٢)

{ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ } “Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin ve sakının. Eğer yüz çevirirseniz bilin ki Elçimize düşen ancak apaçık bir tebliğdir.” (Mâide: 92)

{وَأَطِيعُواْ الله وَأَطِيعُواْ الرسول واحذروا} وكونوا حذرين خاشعين لأنهم إذا حذروا دعاهم الحذر إلى اتقاء كل سيئة وعمل كل حسنة {فَإِن تَوَلَّيْتُمْ} عن ذلك {فاعلموا أَنَّمَا على رَسُولِنَا البلاغ المبين} أي فاعلموا أنكم لم تضروا بتوليكم الرسول لأنه ما كلف إلا البلاغ المبين بالآيات وإنما ضررتم أنفسكم حين أعرضتم عما كلفتموه

{ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا } “Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin ve sakının”, yani sakınan ve huşû duyan kimseler olun; çünkü onlar sakındıkları vakit, bu sakınma onları her kötülükten korunmaya ve her iyiliği işlemeye sevk eder. { فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ } “Eğer yüz çevirirseniz”, bundan [yüz çevirirseniz], { فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ } “bilin ki Elçimize düşen ancak apaçık bir tebliğdir”, yani iyi bilin ki yüz çevirmekle Peygamber'e hiçbir zarar vermiş olmazsınız; zira o ancak ayetlerle apaçık tebliğle mükelleftir, siz ise emrolunduğunuz şeyden yüz çevirmekle ancak kendinize zarar vermiş olursunuz.

لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣)

{ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “İman edip salih ameller işleyenlere; sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri, sonra yine sakınıp iman ettikleri, sonra yine sakınıp iyilik ettikleri takdirde [daha önce] tatmış olduklarından dolayı bir günah yoktur. Allah iyilik edenleri sever.” (Mâide: 93)

ونزل فيمن تعاطى شيئاً من الخمر والميسر قبل التحريم {ليس على الذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُواْ} أي شربوا من الخمر وأكلوا من مال القمار قبل تحريمهما {إذا ما اتقوا} الشرك {وآمنوا} بالله {وَعَمِلُواْ الصالحات} بعد الإيمان {ثُمَّ اتَّقَواْ} الخمر والميسر بعد التحريم {وآمنوا} بتحريمهما {ثُمَّ اتَّقَواْ} سائر المحرمات أو الأول عن الشرك والثاني عن المحرمات والثالث عن الشبهات {وَأَحْسَنُواْ} إلى الناس {والله يُحِبُّ المحسنين}

[Bu ayet], haram kılınmadan önce içki ve kumardan bir şey irtikâp etmiş olanlar hakkında inmiştir: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا } “İman edip salih ameller işleyenlere tatmış olduklarından dolayı bir günah yoktur”, yani haram kılınmalarından önce içkiden içtikleri ve kumar malından yedikleri şeylerde [bir günah yoktur]. { إِذَا مَا اتَّقَوْا } “Sakındıkları takdirde”, şirkten [sakındıkları], { وَآمَنُوا } “ve iman ettikleri”, Allah'a [iman ettikleri], { وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ } “ve salih ameller işledikleri”, imandan sonra [salih ameller işledikleri], { ثُمَّ اتَّقَوْا } “sonra yine sakınıp”, haram kılındıktan sonra içki ve kumardan [sakınıp], { وَآمَنُوا } “ve iman ettikleri”, bu ikisinin haram kılındığına [iman ettikleri], { ثُمَّ اتَّقَوْا } “sonra yine sakınıp”, diğer bütün haramlardan [sakındıkları takdirde]. Ya da birincisi şirkten, ikincisi haramlardan, üçüncüsü ise şüpheli şeylerden [sakınmaktır]. { وَأَحْسَنُوا } “Ve iyilik ettikleri takdirde”, insanlara [iyilik ettikleri takdirde]. { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah iyilik edenleri sever.”

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٩٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Allah, görmediği halde kendisinden kimin korktuğunu ortaya çıkarmak için ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği avdan bir şeyle sizi mutlaka sınayacaktır. Bundan sonra kim haddi aşarsa, onun için can yakıcı bir azap vardır.” (Mâide: 94)

ولما ابتلاهم الله بالصيد عام الحديبية وهم محرمون وكثر عندهم حتى كان يغشاهم في رحالهم فيستمكنون من صيده أخذاً بأيديهم وطعناً برماحهم نزل {يا أيها الذين آمنوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ الله بِشَيْءٍ مّنَ الصيد تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ ورماحكم} ومعنى يبلوا بختبر وهو من الله لإظهار ما علم من العبد على ما علم لا لعلم مالم يعلم ومن للتبعيض إذ لا يحرم كل صيد أو لبيان الجنس {لِيَعْلَمَ الله مَن يَخَافُهُ بالغيب} ليعلم الله خوف الخائف منه بالامتناع عن

Hudeybiye senesinde ihramlı iken Allah onları av ile imtihan ettiğinde ve av hayvanları konaklama yerlerinde bizzat üzerlerine üşüşecek kadar çoğalıp elleriyle yakalayarak veya mızraklarıyla saplayarak kolayca avlayabilecek duruma geldiklerinde şu ayet indi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ } “Ey iman edenler! Allah, ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği avdan bir şeyle sizi mutlaka sınayacaktır.” *Yeblüvenneküm* (يَبْلُوَنَّكُمُ) ifadesinin anlamı 'sizi imtihan edecektir' demektir. Bu imtihan Allah açısından, kul hakkında ezelde bildiği şeyi bilindiği şekliyle fiilen ortaya çıkarmak içindir; yoksa bilmediği bir şeyi öğrenmek için değildir. *Min* (مِنَ) edatı teb'îz (kısmilik) içindir; zira her av haram kılınmamıştır veya cins beyanı içindir. { لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ } “Allah, görmediği halde kendisinden kimin korktuğunu bilsin/ortaya çıkarsın diye”, yani Allah'tan korkan kimsenin korkusunun,

الاصطياد موجوداً كما كان يعلم قبل وجوده أنه يوجد ليثيبه على عمله لا على علمه به {فَمَنِ اعتدى} فصاد {بَعْدَ ذَلِكَ} الابتلاء {فَلَهُ عذاب أليم} قلل فى قوله بشئ من الصيد ليعلم

avlanmaktan kaçınmak suretiyle fiilen var olduğunu bilsin diye —nitekim var olmadan önce de onun var olacağını biliyordu— ta ki kulunu sadece bilgisine göre değil, yaptığı ameline göre mükâfatlandırsın. { فَمَنِ اعْتَدَى } “Kim haddi aşarsa”, yani [haddi aşıp] avlanırsa, { بَعْدَ ذَلِكَ } “bundan sonra”, bu imtihandan sonra [avlanırsa], { فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “onun için can yakıcı bir azap vardır.” { بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ } “avdan bir şeyle” buyruğunda [avın] azımsanarak zikredilmesi,