المائدة (٩٥)
el-Mâide (95)
أنه ليس من الفتن العظام وتناله صفة لشئ
bunun büyük fitnelerden olmadığını bildirmek içindir. { تَنَالُهُ } “erişebileceği” ifadesi, *şey'* (شَيْءٍ) kelimesinin sıfatıdır.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ (٩٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ } “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin. İçinizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğünün benzeri bir davar ceza olarak gerekir. Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olmak üzere buna içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder. Yahut düşkünleri doyurmak şeklinde bir kefaret veya işlediğinin vebalini tatması için buna denk oruç tutmaktır. Allah geçmişte olanı bağışlamıştır. Kim de tekrar [av öldürmeye] dönerse, Allah ondan intikamını alır. Allah mutlak güç sahibidir, intikam sahibidir.” (Mâide: 95)
{يا أيها الذين آمنوا لاَ تَقْتُلُواْ الصيد} أي المصيد إذ القتل إنما يكون فيه {وَأَنتُمْ حُرُمٌ} أي محرمون جمع حرام كردح في جمع رداح في محل النصب على الحال من ضمير الفاعل في تقتلوا {وَمَن قَتَلَهُ مِنكُم مُّتَعَمّداً} حال من ضمير الفاعل أى ذاكرا لا حرامه أو عالماً أن ما يقتله مما يحرم قتله عليه فإن قتله ناسياً لإحرامه أو رمى صيداً وهو يظن أنه ليس بصيد فهو مخطئ وإنما شرط التعمد في الآية مع أن محظورات الإحرام يستوي فيها العمد والخطأ لأن مورده الآية فيمن تعمد فقد رُوي أنه عَنَّ لهم في عمرة الحديبية حمار وحش فحمل عليه أبو اليسر فقلنه فقيل له إنك قتلت الصيد وأنت محرم فنزلت ولأن الاصل فعل المتعمدة والخطأ ملحق به للتغليظ وعن الزهري نزل الكتاب بالعمد ووردت السنة بالخطأ {فَجَزَاءٌ مِّثْلُ مَا قَتَلَ} كوفي أي فعليه جزاء يماثل ما قتل من الصيد وهو قيمة الصيد يقوم حيث صيد فإن بلغت فيمته ثمن هدي خيّر بين أن يهدي من النعم ما قيمته قيمة الصيد وبين أن يشترى يقيمته طعاماً فيعطي كل مسكين نصف صاع من بر أو صاعاً من غيره وإن شاء صام عن طعام كل مسكين يوماً وعند محمد والشافعي رحمهما الله تعالى مثله نظيره من النعم فإن لم يوجد له نظير من النعم فكما مر فجزاء مثل على الإضافة غيرهم وأصله فجزاء مثل ما قتل أي فعليه أن يجزي مثل ما قتل ثم أضيف كما تقول عجبت من ضرب زيداً ثم من ضرب زيد مِنَ النعم حال من
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ } “Ey iman edenler! Avı öldürmeyin”, yani avlanan hayvanı [öldürmeyin]; çünkü öldürme fiili ancak canlı varlıkta gerçekleşir. { وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “İhramlı iken”, yani ihrama girmiş halde iken. *Hürüm* (حُرُمٌ), *harâm* (حَرَام) kelimesinin çoğuludur; tıpkı *redâh* (رَدَاح) kelimesinin çoğulunun *rüduh* (رُدُح) gelmesi gibi. { تَقْتُلُوا } fiilindeki fail zamirinden hâl olarak nasb mahallindedir. { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا } “İçinizden kim onu kasten öldürürse”, fail zamirinden hâldir; yani ihramlı olduğunu hatırlayarak veya öldürdüğü şeyin kendisine öldürülmesi haram olan şeylerden olduğunu bilerek [öldürürse]. Şayet ihramını unutarak öldürürse yahut av olmadığını sanarak bir ava atış yaparsa bu kimse hata etmiştir. İhram yasaklarında kasten yapmak ile hataen yapmak eşit olduğu halde ayette kasıt şartının getirilmesi, ayetin iniş sebebinin kasten yapan kimse hakkında olmasındandır. Nitekim rivayet edildiğine göre Hudeybiye umresinde karşılarına bir yaban eşeği çıkmış, Ebü'l-Yeser ona saldırıp öldürmüştür. Kendisine: 'Sen ihramlı olduğun halde av öldürdün!' denilmiş ve bunun üzerine ayet inmiştir. Bir diğer sebep de asıl olanın kasıtlı fiil olması, hatanın ise sakındırmayı şiddetlendirmek için ona mülhak kılınmasıdır. ez-Zührî'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Kitap kasıt hakkında indi, sünnet ise hata hakkında varid oldu.' { فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ } “Öldürdüğünün benzeri bir ceza gerekir”, Kûfe kıraatidir; yani öldürdüğü avın dengi olan bir ceza ona gerekir ki o da avın kıymetidir. Avlandığı yerde kıymeti takdir edilir. Eğer kıymeti bir hedy kurbanı bedeline ulaşırsa; kıymeti avın kıymetine denk bir davarı kurban etmek ile bu kıymetle yiyecek satın alıp her yoksula yarım sâ' buğday veya başka cinsten bir sâ' vermek arasında muhayyer bırakılır. Dilerse her yoksulun yiyeceği yerine bir gün oruç tutar. İmam Muhammed ve İmam Şâfiî'ye (*rahimehumallâh*) göre ise öldürdüğünün dengi, davar cinsinden onun benzeridir. Eğer davar cinsinden bir benzeri bulunamazsa az önce geçtiği gibidir. Diğer kıraat imamları ise { فَجَزَاءُ مِثْلِ } şeklinde izafetle okumuşlardır. Aslı { فَجَزَاءٌ مِثْلَ مَا قَتَلَ } olup 'öldürdüğünün benzerini ödemesi gerekir' demektir. Tıpkı önce *acebtü min darbin Zeyden* (عجبت من ضرب زيدا), sonra da *min darbi Zeydin* (من ضرب زيد) denilmesi gibi izafet yapılmıştır. { مِنَ النَّعَمِ } “Davar cinsinden” ifadesi,
الضمير في قتل إذا المقتول يكون من النعم أو صفة لجزاء يَحْكُمُ بِهِ بمثل ما قتل {ذَوَا عَدْلٍ مِّنْكُمْ} حكمان عادلان من المسلمين وفيه دليل على أن المثل القيمة لأن التقويم مما يحتاج إلى النظر والاجتهاد دون الأشياء المشاهدة ولأن المثل المطلق في الكتاب والسنة والإجماع مقيد بالصورة والمعنى أو بالمعنى لا بالصورة أو بالصورة بلا معنى والقيمة أريدت فيما لا مثل له صورة إجماعاً فلم يبق غيرها مراداً إذ لا عموم للمشترك فإن قلت قوله من النعم ينافي تفسير المثل بالقيمة قلت من أوجب القيمة خُير بين أن يشتري بها هدياً أو طعاماً أو يصوم كما خير الله تعالى في الآية فكان من النعم بياناً للهدي المشتري بالقيمة في أحد وجوه التخيير لأن من قوم الصيد واشترى بالقيمة هدياً فأهداه فقد جرى بمثل ما قتل من النعم على أن التخيير الذي في الآية بين أن يُجزي بالهدي أو يكفر بالطعام أو الصوم إنما يستقيم إذا قوم ونظر بعد التقويم أي
{ قَتَلَ } fiilindeki zamirden hâldir; zira öldürülen şey davar cinsindendir; yahut *cezâ'* (جَزَاءٌ) kelimesinin sıfatıdır. { يَحْكُمُ بِهِ } “Buna hükmeder”, öldürülenin benzerine [hükmeder], { ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “içinizden adalet sahibi iki kişi”, Müslümanlardan adaletli iki hakem [hükmeder]. Bu ifadede, 'misl' (benzer) kelimesinden maksadın kıymet olduğuna delil vardır; zira kıymet takdiri, gözle görülen nesneler gibi olmayıp görüşe ve ictihada ihtiyaç duyan hususlardandır. Ayrıca Kitap, Sünnet ve İcmâ'da mutlak olarak geçen 'misl' kelimesi ya şekil ve mana ile ya sadece mana ile ya da manasız sadece şekil ile kayıtlıdır. Şeklen benzeri olmayan şeylerde ise icmâ ile kıymet kastedilmiştir; müşterek lafzın umum ifade etmeyeceği kuralı gereğince geriye kıymetten başka bir mana kalmamaktadır. Eğer dersen ki: 'Ayetin { مِنَ النَّعَمِ } “davarlardan” ifadesi, benzerin kıymet olarak tefsir edilmesine manidir?' Şöyle derim: Kıymeti vacip kılan kimse, ayette Yüce Allah'ın muhayyer bıraktığı gibi, o kıymetle kurbanlık satın almak veya yiyecek almak ya da oruç tutmak arasında muhayyer bırakılmıştır. Dolayısıyla { مِنَ النَّعَمِ } ifadesi, muhayyerlik şekillerinden birinde kıymetle satın alınan hedy kurbanının açıklamasıdır; çünkü avın kıymetini takdir edip bu kıymetle bir hedy kurbanı alarak hediye eden kimse, öldürdüğünün davar cinsinden dengini ödemiş olur. Kaldı ki ayette kurban ile ceza ödemek veya yiyecek ya da oruçla kefaret vermek arasında yapılan muhayyerlik, ancak kıymet takdir edilip bu takdirden sonra
الثلاثة يختار فأما إذا عمد إلى النظير وجعله الواجب وحده من غير تخيير فإذا كان شيئاً لا نظير له قُوِّم حينئذ ثم تخير بين الطعام والصيام ففيه بنو عما في الآية ألا ترى إلى قوله أو كفارة طَعَامُ مساكين أَو عَدْلُ ذلك صِيَاماً كيف خير بين الأشياء الثلاثة ولا سبيل إلى ذلك إلا بالتقويم {هَدْياً} حال من الهاء في به أي يحكم به في حال الهدى {بالغ الكعبة أو}
bu üçünden hangisini seçeceğine bakıldığı zaman tutarlı olur. Ama doğrudan benzerine yönelip muhayyer bırakmaksızın sadece onu vacip kıldığında, şayet benzeri olmayan bir şey olursa ancak o zaman kıymet takdir edilir, sonra da yiyecek ile oruç arasında muhayyer bırakılırsa; bu durumda ayetteki tertipten uzaklaşılmış olur. Baksana Yüce Allah: { أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا } “Yahut düşkünleri doyurmak şeklinde bir kefaret veya buna denk oruç tutmaktır” buyurarak bu üç şey arasında nasıl muhayyerlik kılmıştır! Oysa kıymet takdiri olmaksızın buna imkân yoktur. { هَدْيًا } “Kurbanlık olmak üzere”, { بِهِ } ifadesindeki zamirden hâldir; yani hedy kurbanı olduğu halde ona hükmedilir. { بَالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak” ifadesi ise,
صفة لهديا لأن إضافته غير حقيقية ومعنى بلوغه الكعبة أن يذبح بالمحرم فأما التصدق به فحيث شئت وعند الشافعي ﵀ فى الرحم {أَوْ كَفَّارَةٌ} معطوف على جزاء {طَعَامٌ} بدل من كفارة أو خبر مبتدأ محذوف أي هي طعام أو كفارة طعام على الإضافة مدني وشامي وهذه الإضافة لتبيين المضاف كأنه قيل أو كفارة من طعام {مساكين} كما تقول خاتم فضة أي خاتم من فضة {أو عدل} وقرئ بكسر العين قال القراء العدل ما عدل الشئ من غير جنسه كالصوم والإطعام والعدل مثله من جنسه ومنه عدلا الحمل يقال عندي غلام عدل غلامك بالكسر إذا كان من جنسه قان أريد أن قيمته كقيمته ولم يكن من جنسه قيل هو عَدل غلامك
{ هَدْيًا } kelimesinin sıfatıdır; çünkü izafeti gayr-i hakikîdir. Kâbe'ye ulaşmasının manası, Harem bölgesinde kesilmesidir; sadaka olarak dağıtılması ise dilediğin yerde olabilir. Şâfiî'ye (*rahimehullâh*) göre ise Harem dahilindedir. { أَوْ كَفَّارَةٌ } “Yahut bir kefaret”, *cezâ'* (جَزَاءٌ) kelimesine matuftur. { طَعَامُ } “doyurmak”, *keffâret* (كَفَّارَةٌ) kelimesinden bedeldir veya mahzuf mübtedanın haberidir; yani 'o, yiyecektir' demektir. Medine ve Şam kıraatinde ise { كَفَّارَةُ طَعَامِ } şeklinde izafetle okunmuştur. Bu izafet, muzafı açıklamak içindir; sanki 'yiyecekten bir kefaret' denilmiş gibidir. Nitekim gümüşten yüzük anlamında *hâtemü fiddatin* (خَاتَمُ فِضَّةٍ) denilmesi gibidir. { مَسَاكِينَ } “Düşkünleri”. { أَوْ عَدْلُ } “Veya dengi”. *'Adl* kelimesi ayın harfinin kesresiyle (*'ıdl*) de okunmuştur. Dilbilimciler der ki: *'Adl* (عَدْل), oruç ve yedirme gibi kendi cinsinden olmayan bir şeyin dengidir; *'ıdl* (عِدْل) ise kendi cinsinden olan dengidir. Yükün iki dengi (*'ıdlâ el-hıml*) bu köktendir. Eğer kendi cinsinden bir köle ise *'ındî gulâmun 'ıdlü gulâmike* (عندي غلام عِدْل غلامك) [ayın harfinin] kesresiyle denir; şayet cinsinden olmayıp sadece kıymeti onun kıymetine denk ise [ayın harfinin] fethasıyla *hüve 'adlü gulâmike* (هو عَدْل غلامك)
بالفتح {ذلك} إشارة إلى الطعام {صِيَاماً} تمييز نحو لي مثله رجلاً والخيار في ذلك إلى القاتل وعند محمد ﵀ إلى الحكمين {لّيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ} متعلق بقوله فجزاء أى فعليه أى يجازي أو يكفر ليذوق سوء عقاب عاقبة هتكه لحرمة الإحرام والوبال المكروه والضرر الذي ينال في العاقبة من عمل سوء لثقله عليه من قوله تعالى {فأخذناه أَخْذاً وَبِيلاً} أي ثقيلاً شديداً والطعام الوبيل الذي يثقل على المعدة فلا يستمرأ {عَفَا الله عَمَّا سَلَفَ} لكم من الصيد قبل التحريم {وَمَنْ عَادَ} إلى قتل الصيد بعد التحريم أو في ذلك الإحرام {فَيَنْتَقِمُ الله مِنْهُ} بالجزاء وهو خبر مبتدأ فحذوف تقديره فهو ينتقم الله منه {والله عَزِيزٌ} بإلزام الأحكام {ذُو انتقام} لمن جاوز حدود الإسلام
denir. { ذَلِكَ } “Buna”, yiyeceğe işarettir. { صِيَامًا } “Oruç tutmaktır”, *lî mislühû racülen* (لي مثله رجلاً) cümlesindeki gibi temyizdir. Bu husustaki muhayyerlik avı öldürene aittir; İmam Muhammed'e (*rahimehullâh*) göre ise iki hakeme aittir. { لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ } “İşlediğinin vebalini tatması için”, { فَجَزَاءٌ } sözüne taalluk etmektedir; yani ihramın hürmetini çiğnemesinin kötü akıbetinin cezasını tatsın diye ona ceza ödemek veya kefaret vermek gerekir. *Vebâl* (الوبال); kişiye ağır gelmesi sebebiyle kötü bir amelden ötürü akıbette dokunan hoşnutsuzluk ve zarardır. Nitekim Yüce Allah'ın { فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا } “Bunun üzerine onu ağır ve çetin bir yakalayışla yakaladık” buyruğu da bu köktendir. *et-Taâmu'l-vebîl* (الطعام الوبيل) ise mideye ağır gelen ve hazmedilemeyen yiyecektir. { عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ } “Allah geçmişte olanı bağışlamıştır”, haram kılınmadan önce sizin avladığınız avları [bağışlamıştır]. { وَمَنْ عَادَ } “Kim de tekrar dönerse”, haram kılındıktan sonra yahut o ihramında tekrar av öldürmeye [dönerse], { فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “Allah ondan intikamını alır”, ceza ile [intikamını alır]. Bu cümle, takdiri *fe-hüve yentekımullāhu minhü* (فهو ينتقم الله منه) olan mahzuf bir mübtedanın haberidir. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah mutlak güç sahibidir”, hükümleri bağlayıcı kılmakla [güç sahibidir], { ذُو انْتِقَامٍ } “intikam sahibidir”, İslam'ın sınırlarını aşanlar için [intikam sahibidir].
أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦)
{ أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Hem size hem de yolculara bir faydalanma olmak üzere deniz avı ve onun yiyeceği size helal kılındı. İhramlı bulunduğunuz sürece kara avı ise size haram kılındı. Huzurunda toplanacağınız Allah'tan sakının.” (Mâide: 96)
{أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ البحر} مصيدات البحر مما يؤكل ومما لا يؤكل {وَطَعَامُهُ} وما يطعم من صيده والمعنى أحل لكم الانتفاع بجميع ما يصاد في البحر وأحل لكم أكل المأكول منه وهو السمك وحده {متاعا لَّكُمْ} مفعول له أي أحل لكم تمتيعاً لكم {وَلِلسَّيَّارَةِ} وللمسافرين والمعنى أحل لكم طعامه تمتيعاً لتُنّائكم يأكلونه طرياً ولسيارتكم يتزودونه قديداً كما تزود موسى ﵇ الحوت في مسيره إلى الخضر {وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ البر} ما صيد فيه وهو ما يفرخ فيه وإن كان يعيش في الماء في بعض الأوقات كالبط فإنه يرى لأنه يتولد في البر والبحر له مرعى كما للناس متجر {مَا دُمْتُمْ حُرُماً} محرمين {واتقوا الله} في الاصطياد في الحرم أو في الإحرام {الذي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} تبعثون فيجزيكم على أعمالكم
{ أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ } “Deniz avı size helal kılındı”, eti yensin veya yenmesin denizde avlanan hayvanlar [helal kılındı]. { وَطَعَامُهُ } “Ve onun yiyeceği”, avından yenen şeyler. Manası: Denizde avlanan her şeyden faydalanmak size helal kılındı ve ondan yenilen şey —ki o da yalnızca balıktır— size helal kılındı. { مَتَاعًا لَكُمْ } “Bir faydalanma olmak üzere”, mef'ûlün leh'tir; yani size fayda sağlamak üzere helal kılındı. { وَلِلسَّيَّارَةِ } “Ve yolculara”, yani seferde olanlara. Manası: Onun yiyeceği mukim olanlarınıza taze olarak yemeleri, yolcularınıza da azık edinip kurutulmuş olarak yemeleri için helal kılındı; nitekim Mûsâ aleyhisselâm da Hızır'a giderken balığı azık edinmişti. { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ } “Kara avı size haram kılındı”, karada avlanan hayvanlar [haram kılındı] ki bunlar karada yavrulayan hayvanlardır; ördek gibi kimi zaman suda yaşasa bile karada ürer ve karada otlar, deniz ise tıpkı insanların ticaret yeri olduğu gibi onun için sadece bir otlaktır. { مَا دُمْتُمْ حُرُمًا } “İhramlı bulunduğunuz sürece”, ihramda olduğunuz müddetçe. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının”, Harem'de veya ihramda iken avlanma hususunda [sakının]. { الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Huzurunda toplanacağınız”, diriltilip amellerinizin karşılığını göreceğiniz [Allah'tan sakının].
جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧)
{ جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah; Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı, haram ayı, kurbanı ve boyunbağlı hayvanları insanlar için bir ayakta kalma sebebi kıldı. Bu, Allah'ın göklerde ve yerde olan her şeyi bildiğini ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bilen olduğunu bilmeniz içindir.” (Mâide: 97)
{جَعَلَ الله الكعبة} أي صير {البيت الحرام} بدل أو
{ جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ } “Allah Kâbe'yi kıldı”, yani [onu bu hale] getirdi. { الْبَيْتَ الْحَرَامَ } “O Beyt-i Harâm'ı”, bedel veya
المائدة (٩٧ _ ١٠١)
el-Mâide (97-101)
عطف بيان {قِيَاماً} مفعول ثانٍ أو جعل بمعنى خلق وقياما حال {لِلنَّاسِ} أي انتعاشاً لهم في أمر دينهم ونهوضا إلى أعراضهم في معاشهم ومعادهم لما يتم لهم من أمر حجهم وعمرتهم وأنواع منافعهم قبل لو تركوه عاماً لم ينظروا ولم يؤخروا {والشهر الحرام} والشهر الذي يؤدي فيه الحج وهو ذو الحجة لأن في اختصاصه من بين الأشهر بإقامة موسم الحج فيه شأناً قد علمه الله أو أريد به جنس الأشهر الحرم وهو رجب وذو القعدة وذو الحجة والمحرم {والهدى} ما يهدى إلى مكة {والقلائد} والمقلد منه خصوصاً وهو البدن فالثواب فيه أكثر وبهاء الحج معه أظهر {ذلك} إشارة إلى جعل الكعبة قياماً أو إلى ما ذكر من حفظ حرمة الإحرام بترك الصيد وغيره {لِتَعْلَمُواْ أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا فِى السماوات وَمَا في الأرض وأن الله بكل شيء} أي لتعلموا أن الله يعلم مصالح ما في السموات وما في الأرض وكيف لا يعلم وهو بكل شيء عليم
atıf beyandır. { قِيَامًا } “Bir ayakta kalma sebebi”, ikinci mef'ûldür ya da *ce'ale* (جَعَلَ) 'yarattı' manasındadır ve *kıyâmen* (قِيَامًا) hâldir. { لِلنَّاسِ } “İnsanlar için”, yani hac ve umrelerinin, ayrıca çeşitli menfaatlerinin tamamlanması sebebiyle insanların din işlerinde bir canlanma, dünya ve ahiret maksatlarına doğru bir doğrulma vesilesi kıldı. Denildi ki: Eğer onu bir sene terk etselerdi mühlet verilmez ve tehir edilmezlerdi. { وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ } “Ve haram ayı”, haccın eda edildiği ay olan Zilhicce'dir; çünkü aylar arasından hac mevsiminin onda ikame edilmesiyle tahsis edilmesinde Allah'ın bildiği büyük bir hikmet vardır; yahut bununla haram ayların cinsi kastedilmiştir ki bunlar Receb, Zilkade, Zilhicce ve Muharrem'dir. { وَالْهَدْيَ } “Ve kurbanı”, Mekke'ye hediye edilen kurbanlıktır. { وَالْقَلَائِدَ } “Ve boyunbağlı hayvanları”, özellikle boynuna gerdanlık takılmış olan büyükbaş kurbanlıklardır; zira bunlardaki sevap daha çoktur ve haccın görkemi bunlarla daha belirgindir. { ذَلِكَ } “Bu”, Kâbe'nin bir kıyam kılınmasına veya avı terk etmek suretiyle ihram hürmetinin korunması gibi zikredilen hususlara işarettir. { لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ } “Allah'ın göklerde ve yerde olanı bildiğini ve Allah'ın her şeyi [bildiğini] bilmeniz içindir”, yani Allah'ın göklerde ve yerdekilerin maslahatlarını bildiğini bilesiniz diye; O nasıl bilmesin ki her şeyi hakkıyla bilendir!
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨)
{ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Bilin ki Allah, cezası pek şiddetli olandır ve gerçekten Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” (Mâide: 98)
{اعلموا أَنَّ الله شَدِيدُ العقاب} لمن استخف بالحرم والإحرام {وَأَنَّ الله غَفُورٌ} لآثام من عظم المشاعر العظام {رحيم} بالجانى الملتجئ إلى البلد الحرام
{ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Bilin ki Allah, cezası pek şiddetli olandır”, Harem'i ve ihramı hafife alan kimseler için [cezası pek şiddetlidir]. { وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Ve gerçekten Allah çok bağışlayıcıdır”, yüce şeâiri tazim edenlerin günahlarını [bağışlayıcıdır], { رَحِيمٌ } “Çok merhametlidir”, Belde-i Harâm'a sığınan suçluya karşı [çok merhametlidir].
مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ (٩٩)
{ مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ } “Peygamber'e düşen ancak tebliğdir. Allah, açığa vurduklarınızı da gizlediklerinizi de bilir.” (Mâide: 99)
{وما عَلَى الرسول إِلاَّ البلاغ} تشديد في إيجاب القيام بما أمر به وأن الرسول قد فرغ مما وجب عليه من التبليغ وقامت عليكم الحجة ولزمتكم الطاعة فلا عذر لكم في التفريط {والله يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ} فلا يخفى عليه نفاقكم ووفاقكم
{ مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ } “Peygamber'e düşen ancak tebliğdir” ifadesi, emredilen şeyleri yerine getirmenin vücubunu tekid etmekte ve Peygamber'in tebliğden ibaret olan vazifesini tamamladığını, aleyhinize hüccetin ikame edildiğini ve itaatin size farz kılındığını, dolayısıyla kusur işlemede hiçbir mazeretinizin kalmadığını bildirmektedir. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ } “Allah, açığa vurduklarınızı da gizlediklerinizi de bilir”, dolayısıyla sizin münafıklığınız da muvafakatiniz de O'na gizli kalmaz.
قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠)
{ قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “De ki: Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile, pis ile temiz bir olmaz. Ey akıl sahipleri! Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.” (Mâide: 100)
{قُل لاَّ يَسْتَوِي الخبيث والطيب} لما أخبر أنه يعلم ما يبدون
{ قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ } “De ki: Pis ile temiz bir olmaz”; onların açığa vurduklarını da
وما يكتمون ذكر أنه لا يستوي خبيثهم وطيبهم بل يميز بيهما فيعاقب الخبيث أي الكافر ويثيب الطيب أي المسلم {وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الخبيث فاتقوا الله} وآثروا الطيب وإن قل على الخبيث وإن كثر وقبل هو عام في حلال المال وحرامه وصالح العمل وطالحه وجيد الناس ورديئهم {يا أولي الألباب} أي العقول الخالصة {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}
gizlediklerini de bildiğini haber verince, onların kötüsü ile iyisinin bir olmadığını, bilakis aralarını ayırt edip habîs olanı yani kâfiri cezalandıracağını, tayyib olanı yani Müslümanı ise mükâfatlandıracağını zikretmiştir. { وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ } “Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile, Allah'tan sakının”, az da olsa temizi, çok da olsa pise tercih edin. Denildi ki: Bu hüküm helal ve haram malda, salih ve kötü amelde, iyi ve kötü insanlarda umumidir. { يَا أُولِي الْأَلْبَابِ } “Ey akıl sahipleri!”, yani katıksız akıl sahipleri! { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Kurtuluşa eresiniz diye.”
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın. Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır. Allah onları bağışlamıştır. Allah çok bağışlayandır, acele cezalandırmayandır (halîmdir).” (Mâide: 101)
كانوا يسألون النبى ﷺ عن أشياء امتحانا فنزل {يا أيها الذين آمنوا لا تسألوا عَنْ أَشْيَاءَ} قال الخليل وسيبويه وجمهور البصريين أصله شيئاء بهمزتين بينهما ألف وهي فعلاء من لفظ شيء وهمزتها الثانية للتأنيث ولذا لم تنصرف كحمراء وهي مفردة لفظاً جمع معنى ولما استثقلت الهمزتان المجتمعتان قدمت الأولى التي هي لام الكلمة فجعلت قبل الشين فصار وزنها لفعاء والجملة الشرطية والمعطوفة عليها أي قوله {إِن تبد لكم تسؤكم وإن تسألوا عنها حين ينزل القرآن تبد لكم}
İmtihan maksadıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bazı şeyler soruyorlardı; bunun üzerine şu ayet indi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ } “Ey iman edenler! Birtakım şeyleri sormayın.” el-Halîl, Sîbeveyh ve Basralıların cumhuru dediler ki: *Eşyâ'* (أَشْيَاء) kelimesinin aslı, aralarında elif bulunan iki hemzeli *şey'â'* (شَيْئَاء) şeklindedir. *Şey'* (شَيْء) lafzından türemiş *fa'lâ'* (فَعْلَاء) veznindedir; ikinci hemzesi müenneslik içindir ve bu sebeple tıpkı *hamrâ'* (حَمْرَاء) gibi gayr-i munsarıftır. Lafzen tekil, mana bakımından çoğuldur. Bir araya gelen iki hemzenin telaffuzu ağır bulununca kelimenin lâm'ı olan birinci hemze öne alınıp şın harfinden önceye getirildi ve vezni *lef'â'* (لَفْعَاء) oldu. Şart cümlesi ve ona matuf olan cümle yani: { إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ } “Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek, eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanacak” ifadesi,
صفة لأشياء أي وإن تسألوا عن هذه التكاليف الصعبة فى زمان الوحى وهو مادام الرسول بين أظهركم تبدلكم تلك التكاليف التي تسوؤكم أي تغمكم وتشق عليكم تؤمرون بتحملها فتعرضون أنفسكم لغضب الله بالتفريط فيها {عَفَا الله عَنْهَا} عفا الله عما سلف من مسألتكم فلا تعودوا إلى مثلها {والله غَفُورٌ حَلِيمٌ} لا يعاقبكم إلا بعد الإنذار
*eşyâ'* kelimesinin sıfatıdır; yani vahiy zamanında —ki Peygamber aranızda bulunduğu müddetçedir— bu zor teklifleri sorarsanız, sizi üzecek, kederlendirecek ve size ağır gelecek bu teklifler size açıklanır; onları yüklenmekle emrolunursunuz da onları yerine getirmemek suretiyle kendinizi Allah'ın gazabına maruz bırakırsınız. { عَفَا اللَّهُ عَنْهَا } “Allah onları bağışlamıştır”, geçmişteki sormanızı Allah bağışlamıştır, artık bir daha benzerine dönmeyin. { وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, halîmdir”, uyarmadıkça sizi cezalandırmaz.
قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ (١٠٢)
{ قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ } “Sizden önceki bir topluluk da onları sormuştu; sonra da bu yüzden kâfir olmuşlardı.” (Mâide: 102)
والضمير في {قَدْ سَأَلَهَا} لا يرجع إلى أشياء حتى يعدى بعن بل يرجع إلى المسألة التي دلت عليها لا تسألوا أي قد سأل هذه المسألة {قَوْمٌ مّن قَبْلِكُمْ} من الأولين {ثُمَّ أَصْبَحُواْ بِهَا} صاروا بسببها {كافرين} كما عرف في بنى إسرائيل
{ قَدْ سَأَلَهَا } “Onu sormuştu” ifadesindeki zamir, *an* (عَنْ) ile müteaddi kılınsın diye *eşyâ'* kelimesine dönmez; aksine { لَا تَسْأَلُوا } buyruğunun delalet ettiği 'mes'ele' (soru) lafzına döner. Yani: Bu soruyu sormuştu, { قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önceki bir kavim”, önceki ümmetlerden [bir kavim sormuştu], { ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا } “sonra bu yüzden oldular”, onun sebebiyle [oldular], { كَافِرِينَ } “kâfirler”, nitekim İsrâiloğulları hakkında bilindiği gibi.
مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٣)
{ مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “Allah ne bahîre ne sâibe ne vasîle ne de hâm diye bir şey meşru kılmıştır. Fakat inkâr edenler Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar. Onların çoğunun ise aklı ermez.” (Mâide: 103)
{مَا جَعَلَ الله مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ وَلاَ وَصِيلَةٍ وَلاَ حَامٍ} كان أهل الجاهلية إذا
{ مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ } “Allah ne bahîre ne sâibe ne vasîle ne de hâm diye bir şey meşru kılmıştır.” Câhiliye ehli,
نتجت الناقة خمسة أبطن آخرها ذكر بحروا إذنها أى شقوها وامتنعوا عن ركوبها وذبحا ولا تطرد عن ماء ولا مرعى واسمها البحيرة وكان يقول الرجل إذا قدمت من سفري أو برأت من مرضي فناقتي سائبة وجعلها كالبحيرة في تحريم الانتفاع بها وقيل كان الرجل إذا أعتق عبداً قال هو سائبة فلا عقل بينهما ولا ميراث وكانت الشاة إذا ولدت سبعة أبطن فإن كان السابع ذكراً أكله الرجال وإن كان أنثى أرسلت في الغنم وكذا إن كان ذكراً وأنثى وقالوا وصلت أخاها فالوصيلة بمعنى الواصلة وإذا نتجت من صلب الفحل عشرة أبطن قالوا قد حمى ظهره فلا يركب ولا يحمل عليه ولا يمنع من ماء ولا مرعى ومعنى ما جعل ما شرع ذلك ولا أمر به {ولكن الذين كَفَرُواْ} بتحريمهم ما حرموا {يَفْتَرُونَ عَلَى الله الكذب} في نسبتهم هذا التحريم إليه {وَأَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ} أن الله لم يحرم ذلك وهم عوامهم
deve sonuncusu erkek olmak üzere beş batın doğurduğunda onun kulağını yararlar, ona binmekten ve onu kesmekten kaçınırlardı; ne sudan ne de otlaktan kovulurdu, adı da *bahîre* (البحيرة) idi. Adam seferden döndüğünde veya hastalığından iyileştiğinde: 'Devem sâibedir' der ve ondan yararlanmanın haram kılınmasında onu bahîre gibi yapardı. Denildi ki: Adam köle azat ettiğinde: 'O sâibedir' derdi; aralarında ne diyet yardımlaşması ne de miras bağı olurdu. Koyun yedi batın doğurduğunda, şayet yedincisi erkek olursa onu erkekler yerdi; dişi olursa koyunların arasına salınırdı. Eğer hem erkek hem dişi olursa: 'Kardeşine ulaştı' derlerdi; işte *vasîle* (الوصيلة), 'ulaşan' anlamındadır. Erkek devenin dölünden on batın yavru alındığında: 'Sırtını korudu' derlerdi; artık ona binilmez, yük yüklenmez, sudan ve otlaktan menedilmezdi; buna da *hâm* (حام) denirdi. { مَا جَعَلَ } “Meşru kılmamıştır” ifadesinin manası; bunu din olarak koymamış ve bunu emretmemiştir. { وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Fakat inkâr edenler”, haram kıldıkları şeyleri haram saymakla [inkâr edenler], { يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar”, bu haram kılmayı O'na nispet etmekle [yalan uydurmaktadırlar]. { وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “Onların çoğunun ise aklı ermez”, Allah'ın bunu haram kılmadığına [akılları ermez] ki bunlar onların avam tabakasıdır.
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ (١٠٤)
{ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman: 'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler. Ya ataları hiçbir şey bilmiyor ve doğru yolu bulamamış idiyseler de mi?” (Mâide: 104)
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ إلى مَا أَنزَلَ الله وَإِلَى الرسول} أي هلموا إلى حكم الله ورسوله بأن هذه الأشياء غير محرمة {قالوا حسبنا ما وجدنا عليه آباءنا} أي كافينا ذلك حسبنا مبتدأ والخبر ما وجدنا وما بمعنى الذى والواو فى {أولو كان آباؤهم} للحال قد دخلت عليها همزة الإنكار وتقديره أحسبهم ذلك ولو كان آباؤهم {لاَ يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلاَ يَهْتَدُونَ} أي الاقتداء إنما يصح بالعالم المهتدى وإنما يعرف اهتداؤه بالحجة
{ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman”, yani Allah'ın ve Resûlü'nün bu şeylerin haram olmadığına dair hükmüne gelin [denildiğinde], { قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا } “'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler”, yani bu bize kâfidir [derler]. *Hasbünâ* (حَسْبُنَا) mübteda, haber ise *mâ vecednâ* (مَا وَجَدْنَا) ifadesidir; *mâ* ismi mevsuldür. { أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ } “Ya ataları [...] idiyseler de mi?” ifadesindeki vâv hâl içindir; üzerine inkâr hemzesi dahil olmuştur. Takdiri: 'Ataları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolda olmayan kimseler olsalar bile bu onlara yetecek midir?' şeklindedir. { لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ } “Hiçbir şey bilmiyor ve doğru yolu bulamamış [iseler de mi?]”; zira [birine] uymak ancak doğru yolda olan bir âlim için geçerlidir; onun hidayet üzere olduğu ise ancak delil ile bilinir.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah'adır. O zaman yaptıklarınızı size haber verecektir.” (Mâide: 105)
{يا أيها الذين آمنوا عليكم أنفسكم} انتصب أنفسكم بعليكم وهو من أسماء الأفعال أي الزموا إصلاح أنفسكم والكاف والميم في عليكم في موضع
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın”; *enfüseküm* (أَنْفُسَكُمْ) kelimesi fiil ismi olan *aleyküm* (عَلَيْكُمْ) ile mensub olmuştur; yani 'kendi nefislerinizi ıslah etmeye sarılın' demektir. *Aleyküm* ifadesindeki kâf ve mîm harfleri cerr mahallindedir;
المائدة (١٠٥ _ ١٠٦)
el-Mâide (105-106)
جر لأن اسم الفاعل هو الجار والمجرور لا على وحدها {لاَ يضركم} رفع على الاستئناف أو حزم على جواب الأمر وإنما ضمت الراء إتباعاً لضمة الضاد {مَّن ضَلَّ إِذَا اهتديتم} كان المؤمنون تذهب أنفسهم
çünkü fiil ismi olan sadece *'alâ* değil, car ve mecrurun bütünüdür. { لَا يَضُرُّكُمْ } “Size zarar veremez” ifadesi istînâf olarak merfû veya emir fiilinin cevabı olarak meczûmdur; râ harfi dâd harfinin zammesine tâbi olarak zammelenmiştir. { مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Siz doğru yolda oldukça sapan kimse”. Müminler inatçı kâfirlerin durumuna üzülüp içleri gidiyor,
حسرة على أهل العناد من الكفرة يتمنون دخولهم في الإسلام فقيل لهم عليكم أنفسكم وما كلفتم من إصلاحها لا يضركم الضلال من دينكم إذا كنتم مهتدين وليس المراد ترك الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر فإن تركهما مع القدرة عليهما لا يجوز {إلى اللهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً} رجوعكم {فَيُنَبّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} ثم يجزيكم على أعمالكم
onların İslam'a girmelerini arzuluyorlardı. Bunun üzerine onlara: 'Siz kendinize bakın ve nefislerinizi ıslah etme vazifenize sarılın; siz hidayet üzere olduğunuz takdirde dinden sapan kimse size zarar veremez' denildi. Bundan maksat iyiliği emredip kötülükten sakındırmayı terk etmek değildir; zira güç yetirildiği halde bunları terk etmek caiz değildir. { إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا } “Hepinizin dönüşü Allah'adır”, dönüş yeriniz O'dur. { فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yaptıklarınızı size haber verecektir”, sonra da amellerinizin karşılığını size verecektir.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ } “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik, içinizden adalet sahibi iki kişi yahut yeryüzünde yolculuk yaparken başınıza ölüm musibeti gelmişse sizden olmayan başka iki kişidir. Eğer şüpheye düşerseniz, namazdan sonra onları alıkoyarsınız da: 'Akraba bile olsa yeminimizi hiçbir dünyalığa satmayız ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; aksi takdirde şüphesiz günahkârlardan oluruz' diye Allah adına yemin ederler.” (Mâide: 106)
روي أنه خرج بديل مولى عمرو بن العاص وكان من المهاجرين مع عدى وتمام وكانا نصرانيين إلى الشام فمرض بديل وكتب كتاباً فيه ما معه وطرحه في متاعه ولم يخبر به صاحبيه وأوصى إليهما بأن يدفعا متاعه إلى أهل هـ ومات ففتشا متاعه فأخذا إناء من فضة فأصاب أهل بديل الصحيفة فطالبوهما بالإناء فجحدا فرفعوهما إلى رسول الله ﷺ فنزل {يا أيها الذين آمنوا شهادة بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الموت حِينَ الوصية اثنان} ارتفع اثنان لأنه خبر المبتدأ وهو شهادة بتقدير شهادة بينكم شهادة اثنين أو لأنه فاعل شهادة بينكم أي فيما فرض عليكم أن يشهد اثنان واتسع في بين فأضيف إليه المصدر وإذا حضر ظرف للشهادة حين الوصية بدل منه وفي إبداله منه دليل على وجوب الوصية لأن حضور الموت من الأمور الكائنة وحين الوصية بذل منه فيدل على وجود الوصية ولو وجدت بدون الاختيار لسقط الابتلاء فنقل إلى الوجوب وحضور الموت مشارفته وظهور أمارات بلوغ الأجل {ذوا عدل} صفة لاثنين {مِّنكُمْ} من أقاربكم لأنهم أعلم بأحوال الميت {أو آخران} عطف على اثنان {مِنْ غَيْرِكُمْ} من الأجانب {إِنْ أَنتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأرض} سافرتم فيها وأنتم فاعل فعل يفسره الظاهر {فَأَصَابَتْكُم مُّصِيبَةُ الموت} أو منكم من المسلمين ومن غيركم من أهل الذمة وقيل منسوخ إذ لا يجوز شهادة الذمي على المسلم وإنما جازت في أول الإسلام لقلة المسلمين {تَحْبِسُونَهُمَا} تقفونهما
Rivayet edildiğine göre Amr b. el-Âs'ın azatlısı Büdeyl —ki muhacirlerdendi— Hristiyan olan Adiyy ve Temîm ile birlikte Şam'a ticaret için çıktı. Büdeyl hastalandı ve yanında bulunan eşyaların dökümünü içeren bir mektup yazıp onu eşyalarının arasına koydu; iki arkadaşına ise bundan bahsetmedi. Eşyasını ailesine teslim etmelerini onlara vasiyet etti ve vefat etti. İkisi onun eşyalarını karıştırıp içinden gümüş bir kap aldılar. Büdeyl'in ailesi mektubu bulunca iki adamdan o kabı talep ettiler; onlar ise inkâr ettiler. Bunun üzerine durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz ettiler ve şu ayet indi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ } “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik [...] iki kişidir.” *İsnâni* (اثْنَانِ) kelimesi merfûdur; çünkü *şehâdetü* mübtedasının haberidir ve takdiri 'aranızdaki şahitlik iki kişinin şahitliğidir' şeklindedir; yahut *şehâdetü beyniküm* ifadesinin failidir, yani 'iki kişinin şahitlik etmesi size farz kılınan şeylerdendir' demektir. *Beyn* kelimesi genişletilerek masdar ona izafe edilmiştir. { إِذَا حَضَرَ } ifadesi şahitliğin zarfıdır, { حِينَ الْوَصِيَّةِ } ise ondan bedeldir. Ondan bedel kılınmasında vasiyetin vücubuna delil vardır; çünkü ölümün gelip çatması vuku bulacak işlerdendir, vasiyet vakti ise ondan bedeldir ve vasiyetin varlığına delalet eder; şayet ihtiyarsız gerçekleşseydi imtihan düşerdi, dolayısıyla vücuba hamledilmiştir. Ölümün gelip çatması ise onun yaklaşması ve ecelin eriştiğine dair alametlerin belirmesidir. { ذَوَا عَدْلٍ } “Adalet sahibi iki kişi”, *isnân* kelimesinin sıfatıdır. { مِنْكُمْ } “İçinizden”, akrabalarınızdan; zira onlar ölünün durumunu daha iyi bilirler. { أَوْ آخَرَانِ } “Yahut başka iki kişi”, *isnân* üzerine matuftur. { مِنْ غَيْرِكُمْ } “Sizden olmayan”, yabancılardan. { إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Eğer yeryüzünde yolculuk yaparken”, yani seferde iken; *entüm* açık zamirin açıkladığı bir fiilin failidir. { فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ } “Başınıza ölüm musibeti gelmişse”. Yahut { مِنْكُمْ } 'Müslümanlardan', { مِنْ غَيْرِكُمْ } ise 'zimmîlerden' demektir. Bunun mensuh olduğu da söylenmiştir; zira zimmînin Müslümana şahitliği caiz değildir, İslam'ın başında Müslümanların azlığı sebebiyle caiz kılınmıştı. { تَحْبِسُونَهُمَا } “Onları alıkoyarsınız”, yemin ettirmek için onları durdurursunuz.
للحلف هو استئناف كلام أو صفة لقوله أو آخران من غيركم أي أو آخران من غيركم محبوسان وإن أنتم ضربتم في الأرض فأصابتكم مصيبة الموت اعتراض بين الصفة والموصوف {مِن بَعْدِ الصلاة} من بعد صلاة العصر لأنه وقت اجتماع الناس وعن الحسن ﵀ بعد العصر أو الظهر لأن أهل الحجاز كانوا يقعدون للحكومة بعدهما وفي حديث بديل أنهما لما نزلت على رسول الله ﷺ صلاة العصر ودعا بعديِّ وتميم فاستحلفهما عند المنبر فحلفا ثم وجد الإناء بمكة فقالوا إنا اشتريناه من تميم وعدي {فَيُقْسِمَانِ بالله} فيحلفان به {إن ارتبتم} شككتم فى
Bu cümle yeni bir söz başıdır (istînâftır) ya da { أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } sözünün sıfatıdır; yani 'alıkonulacak sizden olmayan başka iki kişi' demektir. { إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ } şart cümlesi ise sıfat ile mevsuf arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). { مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ } “Namazdan sonra”, ikindi namazından sonra; çünkü o vakit insanların toplandığı vakittir. Hasan'dan (*radıyallâhu anh*) rivayetle: İkindi veya öğleden sonradır; zira Hicaz ehli hüküm vermek için bu iki namazdan sonra otururlardı. Büdeyl hadisinde geçtiği üzere, ikindi namazından sonra bu ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e inince Adiyy ve Temîm'i çağırıp minberin yanında onlara yemin ettirdi; onlar da yemin ettiler. Sonra kap Mekke'de bulundu ve [oradakiler]: 'Biz onu Temîm ve Adiyy'den satın aldık' dediler. { فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ } “Allah adına yemin ederler”, O'na kasem ederler. { إِنِ ارْتَبْتُمْ } “Eğer şüpheye düşerseniz”, ikisinin güvenilirliğinde şüphe ederseniz.
المائدة (١٠٦ _ ١٠٨)
el-Mâide (106-108)
أمانتهما وهو اعتراض بين يقسمان وجوابه وهو {لاَ نَشْتَرِي} وجواب الشرط محذوف أغنى عنه معنى الكلام والتقدير إن ارتبتم في شأنهما فحلفوهما {بِهِ} بالله أو بالقسم {ثَمَناً} عوضاً من الدنيا {وَلَوْ كَانَ} أي المقسم له {ذَا قربى} أي لا نحلف بالله كاذبين لأجل المال ولو كان من نقسم له قريباً منا {وَلاَ نَكْتُمُ شهادة الله} أي الشهادة التي أمر الله بحفظها وتعظيمها {إنّآ إذاً} إن كتمنا {لَّمِنَ الآثمين} وقيل إن أريد بهما الشاهدان فقد نسخ تحليف الشاهدين وإن أريد الوصيان فلم ينسخ تحليفهما
Bu ifade, { يُقْسِمَانِ } fiili ile onun cevabı olan { لَا نَشْتَرِي } arasına girmiş bir ara cümledir (itiraziyedir). Şartın cevabı mahzuftur, kelamın manası ona ihtiyaç bırakmamıştır. Takdiri: 'Eğer ikisinin durumundan şüpheye düşerseniz onlara yemin ettirin' şeklindedir. { بِهِ } “Onunla”, Allah adına veya yeminle [satmayız]. { ثَمَنًا } “Hiçbir dünyalığa”, dünyadan bir bedele [satmayız]. { وَلَوْ كَانَ } “Olsa bile”, yani lehine yemin edilen kimse [olsa bile], { ذَا قُرْبَى } “akraba [bile olsa]”, yani lehine yemin ettiğimiz kimse bize yakın bir akraba olsa dahi mal uğruna Allah adına yalan yere yemin etmeyiz. { وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ } “Ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz”, yani Allah'ın korunmasını ve tazim edilmesini emrettiği şahitliği [gizlemeyiz]. { إِنَّا إِذًا } “Aksi takdirde şüphesiz biz”, eğer gizlersek, { لَمِنَ الْآثِمِينَ } “günahkârlardan oluruz.” Denildi ki: Eğer bu iki kişiden maksat iki şahit ise, şahitlere yemin ettirme hükmü neshedilmiştir; şayet maksat iki vasi ise, vasilere yemin ettirme hükmü neshedilmemiştir.
فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧)
{ فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Eğer o ikisinin bir günah işledikleri (hıyanet ettikleri) anlaşılırsa, haklarına tecavüz edilen ölüye en yakın iki kişi onların yerine geçer ve: 'Bizim şahitliğimiz (yeminimiz) onların şahitliğinden elbette daha haktır ve biz haddi aşmadık; aksi takdirde şüphesiz zalimlerden oluruz' diye Allah adına yemin ederler.” (Mâide: 107)
{فَإِنْ عُثِرَ} فإن اطلع {على أَنَّهُمَا استحقا إثما} فعلا ما أوجب إثماً واستوجبا أن يقال إنهما لمن الآثمين {فآخران} فشاهدان آخران {يِقُومَانُ مَقَامَهُمَا مِنَ الذين استحق عَلَيْهِمُ} أي من الذين استحق عليهم الإثم ومعناه من الذين جني عليهم وهم أهل الميت وعشيرته وفي قصة بديل أنه لما ظهرت خيانة الرجلين حلف رجلا من ورثته إنه إناء صاحبهما وإن شهادتهما احق من شهادتهما {الأوليان} الأحقان بالشهادة لقرابتهما أو
{ فَإِنْ عُثِرَ } “Eğer anlaşılırsa”, vakıf olunursa, { عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا } “o ikisinin bir günah işledikleri”, günahı gerektiren bir fiil işledikleri ve 'onlar kesinlikle günahkârlardandır' denilmeyi hak ettikleri [anlaşılırsa]. { فَآخَرَانِ } “Başka iki şahit”, başka iki kişi, { يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا } “o ikisinin yerine geçer”, { مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ } “haklarına tecavüz edilenlerden”, yani aleyhlerine günah tahakkuk edenlerden; bunun manası kendilerine karşı haksızlık ve cinayet işlenen kimselerden demektir ki onlar da ölünün ailesi ve akrabalarıdır. Büdeyl kıssasında geçtiği üzere, iki adamın hıyaneti ortaya çıkınca onun mirasçılarından iki adam kabın sahiplerine ait olduğuna ve kendi şahitliklerinin o ikisinin şahitliğinden daha hak olduğuna yemin etmişlerdi. { الْأَوْلَيَانِ } “En yakın iki kişi”, akrabalıkları veya
معرفتهما وارتفاعهما على هما الأوليان كأنه قيل ومن هما فقيل الأوليان أو هما يدل منن الضمير في يقومان أو من آخران استحق عليهم الأوليان حفص أي من الورثة الذين استحق عليهم الأوليان من بينهم بالشهادة أن يجردوهما للقيام بالشهادة ويظهرا بهما كذب الكاذبين الأوَّلين حمزة وأبو بكر على أنه وصف للذين استحق عليهم مجرورو أو منصوب على المدح وسموا أولين لأنهم كانوا أولين في الذكر في قوله شهادة بينكم {فَيُقْسِمَانِ بالله لشهادتنا أَحَقُّ مِن شهادتهما} أي ليميننا أحق بالقبول من يمين هذين الوصيين الخائنين {وَمَا اعتدينا} وما تجاوزنا الحق في يميننا {إِنَّآ إِذاً لَّمِنَ الظالمين} أي إن حلقنا كاذبين
bilgileri sebebiyle şahitliğe en layık olan iki kişidir. Kelimenin ref' hali *hümâ el-evleyâni* (هما الأوليان) takdirindedir; sanki 'Bu ikisi kimdir?' diye sorulmuş da 'En layık/en yakın iki kişidir' denilmiştir. Yahut *yekûmâni* fiilindeki zamirden ya da *âharâni* lafzından bedeldir. Hafs kıraatinde { اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ } şeklindedir; yani mirasçılardan şahitliğe en layık olan iki kişinin şahitlik yapmak üzere öne çıkarılması ve bu iki yalancının yalanını ortaya çıkarmaları kendilerine vacip olan kimselerden demektir. Hamza ve Ebû Bekr ise [mecrur veya medih üzere mensub olarak] { الْأَوَّلِينَ } şeklinde okumuşlardır ki { الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ } ifadesinin sıfatıdır. Bunlara *evvelîn* (ilkler) denilmesi, { شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ } buyruğunda ilk zikredilenler olmalarındandır. { فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا } “'Bizim şahitliğimiz (yeminimiz) onların şahitliğinden elbette daha haktır' diye Allah adına yemin ederler”, yani bizim yeminimiz bu iki hain vasinin yemininden kabule daha layıktır [derler]. { وَمَا اعْتَدَيْنَا } “Ve biz haddi aşmadık”, yeminimizde haktan sapmadık [derler]. { إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Aksi takdirde şüphesiz zalimlerden oluruz”, yani yalan yere yemin edersek [zalimlerden oluruz].
ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (١٠٨)
{ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ } “Bu, şahitliği gerektiği gibi yapmalarını veya yeminlerinden sonra yeminlerin [davacı tarafa] reddedilmesinden korkmalarını sağlamaya en yakın yoldur. Allah'tan sakının ve dinleyin. Allah yoldan çıkmış topluluğu doğru yola iletmez.” (Mâide: 108)
{ذلك} الذي مر ذكره من بيان الحكم {أدنى} أقرب {أَن يَأْتُواْ} أي الشهداء على نحو تلك الحادثة {بالشهادة على وَجْهِهَا} كما حملوها بلا خيانة فيها {أَوْ يخافوا أَن تُرَدَّ أيمان بَعْدَ أيمانهم} أي تكرر أيمان شهود آخرين بعد أيمانهم فيقتضحوا بظهور كذبهم {واتقوا الله} في الخيانة واليمين الكاذبة {واسمعوا} سمع قبول وإجابة {والله لاَ يَهْدِي القوم الفاسقين} الخارجين عن الطاعة فإن قلت ما معنى أو هنا قلت معناه ذلك أقرب من أن يؤدّوا الشهادة بالحق والصدق إما لله أو لخوف العار والافتضاح برد الأيمان وقد احتج به من يرى رد
{ ذَلِكَ } “Bu”, hükmün açıklanması sadedinde zikredilen hususlar, { أَدْنَى } “en yakındır”, daha elverişlidir, { أَنْ يَأْتُوا } “yapmalarına”, yani böylesi bir olayda şahitlerin [yapmalarına], { بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا } “şahitliği gerektiği gibi”, yüklendikleri şekilde hıyanet etmeksizin [yapmalarına], { أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ } “veya yeminlerinden sonra yeminlerin reddedilmesinden korkmalarına”, yani kendi yeminlerinden sonra başka şahitlerin yeminlerinin tekrar edilip yalanlarının ortaya çıkmasıyla rezil olmaktan korkmalarına [en yakın yoldur]. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının”, hıyanet ve yalan yere yemin hususunda [sakının]. { وَاسْمَعُوا } “Ve dinleyin”, kabul ve icabet kulağıyla dinleyin. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ } “Allah yoldan çıkmış topluluğu doğru yola iletmez”, itaatten çıkanları [doğru yola iletmez]. Eğer: 'Buradaki *ev* (أَوْ) bağlacının manası nedir?' dersen; derim ki: Bunun manası; onların şahitliği hak ve doğrulukla yerine getirmeleri ya sırf Allah rızası için yahut yeminlerin reddedilmesiyle rezil ve rüsvay olma korkusuyla olmasına en yakın yoldur. [Yeminin davacıya] reddedilmesini kabul edenler bu ayeti delil getirmişlerdir.
المائدة (١٠٩ _ ١١١)
Mâide (109 - 111)
اليمين على المدعي والجواب أن الورثة قد ادّعوا على النصرانيين أنهما قد اختانا فحلفا فلما ظهر كذبهما ادعيا الشراء فيما كتما فأنكرت الورثة فكانت اليمين على الورثة لإنكارهما الشراء
...yeminin davacıya verileceği hükmüne [delil getirmişlerdir]. Cevap ise şudur: Varisler o iki Hristiyan aleyhine hainlik ettiklerini iddia etmiş, onlar da yemin etmişlerdi. Yalanları ortaya çıkınca gizledikleri malı satın aldıklarını iddia ettiler; varisler ise bunu inkâr etti. Dolayısıyla satın alma iddiasını inkâr ettikleri için yemin varislere düşmüştür.
يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (١٠٩)
{ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Allah'ın peygamberleri toplayıp: 'Size ne cevap verildi?' diyeceği gün, onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin' derler.” (Mâide: 109)
{يوم} منصوب باذكروا أو احذروا {يَجْمَعُ الله الرسل فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ} ما الذي أجابتكم به أممكم حين دعوتموهم إلى الإيمان وهذا السؤال توبيخ لمن انكرهم وماذا منصوب بأجبتم نصب المصدر على
{ يَوْمَ } “[O] gün” ifadesi, [takdiri bir] 'hatırlayın' veya 'sakının' fiiliyle mensubdur. { يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ } “Allah'ın peygamberleri toplayıp: 'Size ne cevap verildi?' diyeceği [gün]”, yani onları imana davet ettiğinizde ümmetleriniz size ne cevap verdi? Bu soru, peygamberleri inkâr edenleri azarlamak içindir. *Mâzâ* (مَاذَا) kelimesi, *ücibtüm* (أُجِبْتُمْ) fiiliyle mastar olarak mensubdur ve...
معنى أيَّ إجابة أجبتم {قَالُواْ لاَ عِلْمَ لَنَا} بإخلاص قومنا دليله {إِنَّكَ أَنتَ علام الغيوب} أو بما أحدثوا بعدنا دليله كنت أنت الرقيب عليهم أو قالوا ذلك تأدباً أي علمنا ساقط مع علمك ومغمور به فكأنه لا علم لنا
...'Size nasıl bir cevap verildi?' anlamındadır. { قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا } “[Onlar:] 'Bizim bilgimiz yoktur' derler”, kavmimizin [imanındaki] samimiyetine dair [bilgimiz yoktur]; bunun delili: { إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin” buyruğudur. Yahut bizden sonra ne ihdas ettiklerine dair [bilgimiz yoktur]; bunun delili de { كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ } “Sen onların üzerinde gözetleyiciydin” ayetidir. Ya da bunu edep gereği söylemişlerdir; yani Senin ilminin yanında bizim ilmimiz yok hükmündedir ve onda kaybolmuştur, dolayısıyla sanki hiçbir bilgimiz yok gibidir.
إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (١١٠)
{ إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Meryem oğlu İsa! Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla; hani seni Ruhu'l-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşuyordun. Hani sana Kitabı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim. Hani Benim iznimle çamurdan kuş biçiminde bir şey yaratıyor (yapıyor), sonra ona üflüyordun da Benim iznimle bir kuş oluyordu. Anadan doğma körü ve alacalıyı Benim iznimle iyileştiriyordun. Hani ölüleri Benim iznimle [diriltip] çıkarıyordun. Hani onlara apaçık delillerle geldiğin zaman İsrailoğullarını senden menetmiştim de içlerinden inkâr edenler: 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' demişlerdi.'” (Mâide: 110)
{إِذْ قَالَ الله} بدل من يوم يجمع {يا عيسى ابن مَرْيَمَ اذكر نِعْمَتِي عَلَيْكَ وعلى والدتك} حيث طهرتها واصطفيتها على نساء العالمين والعامل في {إِذْ أَيَّدتُّكَ} أي قويتك نعمتي {بِرُوحِ القدس} بجبريل ﵇ أيد به لتثبت الحجة عليهم أو بالكلام الذي يحيا به الدين وأضافه إلى القدس لأنه سبب الطهر من أوصام الآثام دليله {تُكَلّمُ الناس فِى المهد} حال أي تكلمهم طفلاً إعجازاً {وَكَهْلاً} تبليغاً {وَإِذْ عَلَّمْتُكَ} معطوف على إذ أيدتك ونحوه وإذ تخلق وإذ تخرج وإذ كففت وإذ أوحيت {الكتاب} الخط {والحكمة} الكلام المحكم الصواب {والتوراة والإنجيل وَإِذْ تَخْلُقُ} تقدر {مِنَ الطين كَهَيْئَةِ الطير} هيئة مثل هيئة الطير {بِإِذْنِى} بتسهيلي {فَتَنفُخُ فِيهَا} الضمير للكاف لأنها صفة الهيئة التي كان يخلقها عيسى وينفخ فيها ولا يرجع إلى الهيئة المضاف إليها لأنها ليست من خلقه وكذا الضمير في {فَتَكُونُ طَيْراً بإذني} وعطف {وتبرئ الأكمه والأبرص بِإِذْنِي} على تخلق {وَإِذْ تُخْرِجُ الموتى} من القبور أحياء {بِإِذْنِي} قيل أخرج سام ابن نوح ورجلين وامرأة وجارية {وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إسرائيل عَنكَ} أي اليهود حين هموا بقتله {إِذْ جئتهم} ظرف لكففت {بالبينات فَقَالَ الذين كَفَرُواْ مِنْهُمْ إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ مُّبِينٌ} ساحر حمزة وعلي
{ إِذْ قَالَ اللَّهُ } “Hani Allah şöyle buyurmuştu”, { يَوْمَ يَجْمَعُ } ifadesinden bedeldir. { يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ } “Ey Meryem oğlu İsa! Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla”, çünkü onu temiz kılmış ve âlemlerin kadınlarına üstün seçmişti. { إِذْ أَيَّدْتُكَ } “Hani seni desteklemiştim”, yani güçlendirmiştim ifadesinde amil olan kelime *nimetî*dir. { بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Ruhu'l-Kudüs ile”, Cebrail aleyhisselâm ile; aleyhlerindeki hüccetin sabit olması için onunla desteklendi. Yahut dinin kendisiyle hayat bulduğu söz [yani İncil] iledir. Günah lekelerinden temizlenmeye sebep olduğu için kutsallığa (el-Kuds) izafe edilmiştir; delili de şudur: { تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ } “Beşikteyken insanlarla konuşuyordun” hâl cümlesidir; yani mucize olarak çocukken onlarla konuşuyordun, { وَكَهْلًا } “yetişkinken de”, tebliğ maksadıyla [konuşuyordun]. { وَإِذْ عَلَّمْتُكَ } “Hani sana öğretmiştim”, { إِذْ أَيَّدْتُكَ } ifadesine matuftur; { وَإِذْ تَخْلُقُ }, { وَإِذْ تُخْرِجُ }, { وَإِذْ كَفَفْتُ } ve { وَإِذْ أَوْحَيْتُ } ifadeleri de böyledir. { الْكِتَابَ } “Kitabı”, yazıyı, { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti”, sağlam ve doğru sözü, { وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ } “ve Tevrat'ı ve İncil'i. Hani yaratıyordun (şekil veriyordun)”, biçimlendiriyordun, { مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } “çamurdan kuş biçiminde bir şey”, kuşun şekli gibi bir heyeti, { بِإِذْنِي } “Benim iznimle”, kolaylaştırmamla [yaratıyordun]. { فَتَنْفُخُ فِيهَا } “Ona üflüyordun”; buradaki zamir kâf harfine (ك) [yani teşbih sıfatına] râcidir; zira o, İsa'nın yarattığı (şekillendirdiği) ve içine üflediği heyetin sıfatıdır; kendisine izafe edilen heyete râci değildir, çünkü o heyet onun yaratması değildir. { فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي } “Benim iznimle bir kuş oluyordu” ifadesindeki zamir de böyledir. { وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي } “Anadan doğma körü ve alacalıyı Benim iznimle iyileştiriyordun” cümlesi { تَخْلُقُ } fiiline matuftur. { وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى } “Hani ölüleri [diriltip] çıkarıyordun”, kabirlerinden diri olarak, { بِإِذْنِي } “Benim iznimle”. Denildi ki: Nuh'un oğlu Sam'ı, iki adamı, bir kadını ve bir kız çocuğunu diriltip çıkarmıştır. { وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ } “Hani İsrailoğullarını senden menetmiştim”, yani onu öldürmeye kalkıştıklarında Yahudileri [senden engellemiştim]. { إِذْ جِئْتَهُمْ } “Onlara geldiğin zaman”, *kefeftü* fiilinin zarfıdır, { بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “apaçık delillerle [geldiğin zaman] içlerinden inkâr edenler: 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' demişlerdi”. Hamza ve Ali [el-Kisâî] *sâhirun* (ساحر / bu apaçık bir büyücüdür) şeklinde okumuşlardır.
وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ (١١١)
{ وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ } “Hani havarilere: 'Bana ve Peygamberime iman edin' diye vahyetmiş (ilham etmiş)tim. Onlar da: 'İman ettik, bizim müslümanlar olduğumuza şahit ol' demişlerdi.” (Mâide: 111)
{وَإِذْ أَوْحَيْتُ} ألهمت {إِلَى الحواريين} الخواص أو الأصفياء
{ وَإِذْ أَوْحَيْتُ } “Hani vahyetmiştim”, ilham etmiştim, { إِلَى الْحَوَارِيِّينَ } “havarilere”, [İsa'nın] has adamlarına veya seçkin dostlarına.
المائدة (١١١ _ ١١٥)
Mâide (111 - 115)
{أن آمنوا} أي آمنوا {بي وبرسولي قالوا آمنا وأشهد بأننا مسلمون} أي اشهد بأننا مخلصون من أسلم وجهه
{ أَنْ آمِنُوا } “iman edin diye”, yani iman edin, { بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ } “Bana ve Peygamberime. Onlar da: 'İman ettik, bizim müslümanlar olduğumuza şahit ol' demişlerdi”, yani [bütün varlığıyla Allah'a] teslim olan kimse gibi samimi ve ihlaslı olduğumuza şahit ol [demişlerdi].
إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١١٢)
{ إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Hani havariler: 'Ey Meryem oğlu İsa! Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?' demişlerdi. [İsa da]: 'Eğer mümin iseniz Allah'tan sakının' demişti.” (Mâide: 112)
{إذ قال الحواريون} أى اذكروا إذ {يا عيسى ابن مَرْيَمَ} عيسى نصب على اتباع حركته حركة الابن نحو يا زيد بن عمرو {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ} هل يفعل أو هل يعطيك ربك إن سألته فاستطاع وأطاع بمعنى كاستجاب وأجاب هل تستطيع ربك على أي هل تستطيع سؤال ربك فحذف المضاف والمعنى هل تسأله من غير صارف يصرفك عن سؤاله {أَن ينزل علينا} ينزل مكي وبصري {مَآئِدَةً مِّنَ السمآء} هي الخوان إذا كان عليه الطعام من مادَه إذا أعطاه كأنها تميد من تقدم إليها {قَالَ اتقوا الله} في اقتراح الآيات بعد ظهور المعجزات {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} إذ الإيمان يوجب التقوى
{ إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ } “Hani havariler demişlerdi”, yani hani ... olduğu zamanı hatırlayın. { يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ } “Ey Meryem oğlu İsa!”; *Îsâ* kelimesi, *İbn* kelimesinin harekesine tâbi kılınarak fetha (üstün) ile mansub kılınmıştır; nitekim *Yâ Zeyde'bne Amr* denir. { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ } “Rabbin yapabilir mi?”, Rabbin yapar mı veya O'ndan istersen sana verir mi? Nitekim *istatâ‘a* (استطاع) ile *etâ‘a* (أطاع) tıpkı *istecâbe* (استجاب) ile *ecâbe* (أجاب) gibi aynı anlamdadır. [Kıraat-i seb'adan Ali'nin kıraatinde] *Hel testetîu rabbeke* (هل تستطيع ربك) şeklindedir; yani 'Rabbinden istemeye gücün yeter mi?' demektir, muzaf hazfedilmiştir. Manası ise: 'Seni O'ndan istemekten alıkoyan bir engel olmaksızın O'ndan ister misin?' demektir. { أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا } “bize indirmeyi”; Mekkî [İbn Kesîr] ve Basrî [Ebû Amr] şeddesiz olarak *yünzile* okumuşlardır. { مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ } “gökten bir sofra”; mâide üzerinde yiyecek bulunan sofradır. Kendisine ihsanda bulunduğu zaman kullanılan *mâdehû* (مَادَهُ) kökündendir; sanki kendisine yönelen kimseye ihsanda bulunur (doyurur) gibidir. { قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ } “[İsa] dedi ki: Allah'tan sakının”, mucizelerin ortaya çıkmasından sonra [keyfî olarak] ayetler teklif etmek hususunda [sakının], { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer mümin iseniz”, zira iman takvayı gerektirir.
قَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ (١١٣)
{ قَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Onlar: 'İstiyoruz ki ondan yiyelim, kalplerimiz mutmain olsun, bize doğru söylediğini bilelim ve ona şahitlik edenlerden olalım' dediler.” (Mâide: 113)
{قَالُواْ نُرِيدُ أَن نَّأْكُلَ مِنْهَا} تبركاً {وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا} ونزداد يقيناً كقول إبراهيم ﵇ ولكن ليطمئن قلبى {وَنَعْلَمَ أَن قَدْ صَدَقْتَنَا} أي نعلم صدقك عياناً كما علمناه استدلالاً {وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشاهدين} بما عاينا لمن بعدنا ولما كان السؤال لزيادة العلم لا للتعنت
{ قَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا } “Onlar: 'Ondan yemek istiyoruz' dediler”, teberrük için, { وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا } “ve kalplerimiz mutmain olsun”, yakînimiz artsın; nitekim İbrahim aleyhisselâm'ın: { وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “fakat kalbimin mutmain olması için” demesi gibidir. { وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا } “ve bize doğru söylediğini bilelim”, yani senin doğruluğunu akıl yürütmeyle bildiğimiz gibi gözümüzle görerek de bilelim [diye istiyoruz], { وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ } “ve ona şahitlik edenlerden olalım”, bizzat gördüğümüz şeyle bizden sonrakilere şahitlik edelim [diye]. Bu talep inatlaşmak için değil, ilmi artırmak maksadıyla olduğu için...
قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١٤)
{ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Meryem oğlu İsa: 'Allahım! Rabbimiz! Bize gökten bir sofra indir ki, bizim için, öncekilerimiz ve sonrakilerimiz için bir bayram ve Senden bir mucize olsun. Bizi rızıklandır; Sen rızık verenlerin en hayırlısısın' dedi.” (Mâide: 114)
{قَالَ عِيسَى ابن مَرْيَمَ اللهم}
{ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ } “Meryem oğlu İsa: 'Allahım!' dedi”
أصله يا الله فحذف يَا وعوض منه الميم {رَبَّنَا} نداء ثانٍ {أَنزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مّنَ السماء تَكُونُ لَنَا عِيداً} أي يكون يوم نزولها عيداً قيل هو يوم الأحد ومن ثم اتخذه النصارى عيدا والعيد والسرور العائد ولذا يقال يوم عيد فكان معناه تكون لنا سرورا وفرحا {لأولنا وآخرنا} بدل من لنا بتكرير العامل أي لمن في زماننا من أهل ديننا ولمن يأتي بعدنا أو يأكل منها آخر الناس كما يأكل أولهم أو للمتقدمين منا والأتباع {وآيةً مِنكَ} على صحة نبوّتي ثم أكد ذلك بقوله {وارزقنا وَأَنتَ خَيْرُ الرازقين} وأعطنا ما سألناك وأنت خير المعطين
Bunun aslı *Yâ Allah* (يَا اللَّهُ) olup *yâ* nida harfi hazfedilmiş ve yerine mim harfi getirilmiştir. { رَبَّنَا } “Rabbimiz!” ikinci bir nidadır. { أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا } “Bize gökten bir sofra indir ki bizim için bir bayram olsun”, yani indiği gün bir bayram olsun. Bunun pazar günü olduğu söylenmiştir; bu sebeple Hristiyanlar pazar gününü bayram edinmişlerdir. *Îd* (عيد / bayram), tekrarlanan sevinçtir; bundan dolayı bayram günü denir. Dolayısıyla manası 'bizim için bir sürur ve sevinç olsun' demektir. { لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا } “öncekilerimiz ve sonrakilerimiz için”, amilin tekrarıyla { لَنَا } ifadesinden bedeldir; yani dinimize mensup olup zamanımızda yaşayanlar ve bizden sonra gelecek olanlar için [bir bayram olsun]; yahut insanların sonuncusu da ilki gibi ondan yesin; ya da önde gelenlerimiz ve onlara tâbi olanlar için [bayram olsun] demektir. { وَآيَةً مِنْكَ } “ve Senden bir mucize [olsun]”, peygamberliğimin doğruluğuna [bir mucize olsun]. Sonra bunu şu sözüyle tekit etti: { وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Bizi rızıklandır; Sen rızık verenlerin en hayırlısısın”, yani Senden istediğimiz şeyi bize ihsan et, Sen ihsan edenlerin en hayırlısısın.
قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ (١١٥)
{ قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ } “Allah: 'Şüphesiz Ben onu size indireceğim. Artık bundan sonra içinizden kim inkâr ederse, Ben ona âlemlerden hiç kimseye etmeyeceğim bir azap ile azap ederim' dedi.” (Mâide: 115)
{قَالَ الله إِنّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ} بالتشديد مدني وشامي وعاصم وعد الإنزال وشرط عليهم شرطاً بقوله {فَمَن يَكْفُرْ بَعْدُ مِنكُمْ} بعد إنزالها منكم {فَإِنّي أُعَذّبُهُ عَذَاباً} أي تعذيباً كالسلام بمعنى التسليم والضمير في {لآَّ أُعَذِّبُهُ} للمصدر ولو أريد بالعذاب
{ قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ } “Allah: Şüphesiz Ben onu size indireceğim dedi”; Medine, Şam ve Âsım kıraatinde [ze harfi] şeddeli olarak [münezzilühâ] okunur. İndireceğini vadetti ve şu sözüyle onlara bir şart koştu: { فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ } “Artık bundan sonra içinizden kim inkâr ederse”, indirilmesinden sonra içinizden [kim inkâr ederse], { فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا } “şüphesiz Ben ona öyle bir azap ederim ki”, yani *teslîm* manasında *selâm* gibi [burada da meful-i mutlak olan] cezalandırma ile azap ederim. { لَا أُعَذِّبُهُ } “etmeyeceğim [bir azap]” ifadesindeki zamir mastara râcidir. Eğer azap ile...
المائدة (١١٥ _ ١١٨)
Mâide (115 - 118)
ما يعذب به لم يكن بد من الباء {أَحَداً مِّنَ العالمين} عن الحسن أن المائدة لم تنزل ولو نزلت لكانت عيداً إلى يوم القيامة لقوله وآخرنا والصحيح أنها نزلت فعن وهب نزلت مائدة منكوسة تطير بها الملائكة عليها كل طعام إلا اللحم وقيل كانوا يجدون عليها ما شاءُوا وقيل كانت تنزل حيث كانوا بكرة وعشياً
...kendisiyle azap edilen şey kastedilseydi, [harf-i cer olan] bâ'nın (ب) bulunması zorunlu olurdu. { أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ } “âlemlerden hiç kimseye”. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre sofra inmemiştir; zira inseydi, { وَآخِرِنَا } “ve sonrakilerimiz için” buyruğundan ötürü kıyamete kadar bir bayram olurdu. Sahih olan ise sofranın inmiş olduğudur. Nitekim Vehb'den rivayet edildiğine göre, meleklerin uçurduğu, üzerinde et hariç her türlü yiyeceğin bulunduğu baş aşağı bir sofra inmiştir. Diledikleri her şeyi onun üzerinde buldukları da söylenmiştir. Nerede olurlarsa olsunlar sabah akşam indiği de söylenmiştir.
وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (١١٦)
{ وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Hani Allah: 'Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara: 'Beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?' dediği zaman [İsa] şöyle dedi: 'Seni tenzih ederim. Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer onu söylemiş olsaydım elbette Sen bunu bilirdin. Sen benim içimde olanı bilirsin, ben ise Senin zatında olanı bilmem. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin.'” (Mâide: 116)
{وإذ قال الله يا عيسى ابن مريم أأنت قُلتَ لِلنَّاسِ اتخذونى وَأُمّىَ إلهين مِن دُونِ الله} الجمهور على أن هذا السؤال يكون في يوم القيامة دليله سياق الآية وسباقها وقيل خاطبه به حين رفعه إلى السماء دليله لفظ إذ {قَالَ سبحانك} من أن يكون لك شريك {مَا يَكُونُ لِي} ما ينبغي لي {أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} أن أقول قولاً لا يحق لي أن أقوله {إِن كُنتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ} إن صح أني قلته فيما مضى فقد علمته والمعنى أني لا أحتاج إلى الاعتذار لأنك تعلم أني لم أقله ولو قلته علمته لأنك {تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي} ذاتي {وَلاَ أعلم ما في نفسك} ذاتك فنفس الشئ ذاته وهويته والمعنى تعلم معلومي ولا أعلم معلومك {إِنَّكَ أَنتَ علام الغيوب} تقرير للجملتين معاً لأن ما انطوت عليه النفوس من جملة الغيوب ولأن ما يعلم علام الغيوب لا ينتهي إليه علم أحد
{وإذ قال الله يا عيسى ابن مريم أأنت قُلتَ لِلنَّاسِ اتخذونى وَأُمّىَ إلهين مِن دُونِ الله} “Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin diyen sen misin?'” Çoğunluk [âlimler], bu sorunun kıyamet gününde olacağı görüşündedir; bunun delili ayetin öncesi ve sonrasıdır (bağlamıdır). Bir görüşe göre de onu göğe yükselttiği zaman ona böyle hitap etmiştir; bunun delili “iz” (o vakit) lafzıdır. {قَالَ سبحانك} “[İsa] dedi ki: 'Seni tenzih ederim'” yani senin bir ortağın olmasından [seni tenzih ederim]. {مَا يَكُونُ لِي} “Bana yakışmaz” [yani] bana yaraşmaz {أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} “hakkım olmayan bir şeyi söylemek.” [yani] söylemeye hakkım olmayan bir sözü söylemek. {إِن كُنتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ} “Eğer onu söylemişsem, muhakkak sen onu bilmişsindir.” Eğer geçmişte onu söylediğim doğru ise muhakkak sen onu bilmişsindir. Manası şudur: Benim mazeret beyan etmeme gerek yoktur; zira sen onu söylemediğimi bilirsin, şayet söyleseydim de onu bilirdin; çünkü sen {تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي} “benim içimde olanı bilirsin” [yani] benim zatımda olanı, {وَلاَ أعلم ما في نفسك} “ben ise senin zatında olanı bilmem.” [yani] senin zatında olanı. Zira bir şeyin nefsi, onun zatı ve hüviyetidir. Manası: “Sen benim bildiğimi bilirsin, ben ise senin bildiğini bilmem” demektir. {إِنَّكَ أَنتَ علام الغيوب} “Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak sensin!” [Bu ifade], her iki cümlenin birlikte pekiştirilmesidir; çünkü nefislerin gizlediği şeyler gayblar cümlesindendir ve gaybları hakkıyla bilenin bildiği şeylere hiç kimsenin ilmi ulaşamaz.
مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧)
{ مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Ben onlara ancak bana emrettiğin şeyi söyledim: 'Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin' dedim. İçlerinde bulunduğum müddetçe üzerlerine şahittim. Beni vefat ettirdiğinde (aralarından aldığında) artık Sen üzerlerinde gözetleyiciydin. Sen her şeye hakkıyla şahitsin.” (Mâide: 117)
{مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلاَّ مَآ أَمَرْتَنِي بِهِ} أى ماأمرتهم إلا بما أمرتنى به ثم فسرما أمر به فقال {أَنِ اعبدوا الله رَبّي وربكم} فإن مفسرة بمعنى أي {وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً} رقيباً {مَّا دُمْتُ فِيهِمْ} مدة كوني فيهم {فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنتَ أَنتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ} الحفيظ وَأَنتَ على كُلّ شَيْءٍ شَهِيدٌ من قولي وفعلي وقولهم وفعلهم
{ مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ } “Ben onlara ancak bana emrettiğin şeyi söyledim”, yani onlara ancak bana emrettiğin şeyi emrettim. Sonra kendisine emredilen şeyi açıklayarak şöyle dedi: { أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin diye”; buradaki *en* (أَنْ) harfi tefsiriyye olup 'yani' anlamındadır. { وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا } “üzerlerine şahittim”, gözetleyiciydim, { مَا دُمْتُ فِيهِمْ } “içlerinde bulunduğum müddetçe”, aralarında var olduğum süre boyunca. { فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ } “Beni vefat ettirdiğinde (aralarından aldığında) artık Sen üzerlerinde gözetleyiciydin”, koruyucuydun. { وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Sen her şeye hakkıyla şahitsin”, benim sözümden ve fiilimden, onların da sözünden ve fiilinden [her şeye hakkıyla şahitsin].
إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨)
{ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.” (Mâide: 118)
{إِن تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِن تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنتَ العزيز الحكيم} قال الزجاج علم عيسى ﵇ أن منهم من آمن ومنهم من أقام على الكفر فقال في جملتهم إن تعذبهم أي إن تعذب من كفر منهم فإنهم عبادك الذين علمتهم جاحدين لآياتك مكذبين لأنبيائك وأنت العادل في ذلك فإنهم قد كفروا بعد وجوب الحجة عليهم وإن تغفر لهم أي لمن أقلع منهم وآمن فذلك تفضل منك وأنت عزيز لا يمتنع عليك ما تريد حكيم في ذلك أو
{ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin”. Zeccâc şöyle demiştir: İsa aleyhisselâm onlardan kiminin iman ettiğini, kiminin de küfür üzere kaldığını bildi de hepsi hakkında genel olarak: 'Eğer onlara azap edersen', yani içlerinden inkâr edenlere azap edersen şüphesiz onlar ayetlerini inkâr ettiklerini, peygamberlerini yalanladıklarını bildiğin kullarındır. Sen bu hususta adilsin; çünkü aleyhlerine hüccet sabit olduktan sonra küfre sapmışlardır. 'Eğer onları bağışlarsan', yani içlerinden [küfürden] vazgeçip iman edenleri [bağışlarsan], bu Senden bir lütuftur; Sen dilediğin şey Kendisine engel olunamayan bir Azîzsin ve bunda Hakîmsin dedi. Yahut...
المائدة (١١٩ _ ١٢٠)
Mâide (119 - 120)
عزير قوي قادر على الثواب حكيم لا يعاقب إلا عن حكمة وصواب
...Azîz; güçlü ve sevap vermeye muktedir, Hakîm ise ancak bir hikmet ve doğruluk sebebiyle cezalandıran demektir.
قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١٩)
{ قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Allah buyurdu ki: 'Bu, doğru söyleyenlere doğruluklarının fayda vereceği gündür. Altlarından ırmaklar akan cennetler onlarındır; orada ebedî olarak kalıcıdırlar. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte büyük kurtuluş budur.'” (Mâide: 119)
{قَالَ الله هذا يَوْمُ يَنفَعُ الصادقين صِدْقُهُمْ} برفع اليوم والإضافة على أنه
{ قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } “Allah buyurdu ki: Bu, doğru söyleyenlere doğruluklarının fayda vereceği gündür”; *yevmü* lafzının merfu ve izafetle okunması...
خبر هذا أي يقول الله تعالى هذا يوم ينفع الصادقين صِدْقُهُمْ برفع اليوم والإضافة على أنه خبر هذا أي يقول الله تعالى هذا يوم ينفع الصادقين فيه المستمر في دنياهم وآخرتهم والجملة من المبتدأ والخبر في محل النصب على المفعولية كما تقول قال زيد عمرو منطلق وبالنصب نافع على الظرف أي قال الله هذا لعيسى ﵇ يوم ينفع الصادقين صدقهم وهو يوم القيامة {لَهُمْ جنات تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار خالدين فِيهَا أَبَداً ﵃} بالسعي المشكور {وَرَضُواْ عَنْهُ} بالجزاء الموفور {ذلك الفوز العظيم} لأنه باقٍ بخلاف الفوز في الدنيا فهو غير باقٍ
...*hâzâ* (هَذَا) kelimesinin haberi olması sebebiyledir. Yani Allah Teâlâ: 'Bu, dünyalarında ve ahiretlerinde devam eden doğruluklarının, doğru söyleyenlere kendisinde fayda vereceği gündür' buyurur. Mübteda ve haberden oluşan cümle, nitekim 'Zeyd: Amr gidiyor dedi' demen gibi meful olmak üzere nasb mahallindedir. Nâfi ise zarf olarak [yevme şeklinde] nasb ile okumuştur; yani: Allah Teâlâ bunu İsa aleyhisselâm'a doğru söyleyenlere doğruluklarının fayda vereceği gün olan kıyamet gününde söyledi [demektir]. { لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ } “Altlarından ırmaklar akan cennetler onlarındır; orada ebedî olarak kalıcıdırlar. Allah onlardan razı olmuştur”, makbul amellerinden ötürü [razı olmuştur], { وَرَضُوا عَنْهُ } “onlar da O'ndan razı olmuşlardır”, bol mükâfat sebebiyle [razı olmuşlardır]. { ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İşte büyük kurtuluş budur”; çünkü ebedîdir, dünyadaki kurtuluş ise bunun aksine kalıcı değildir.
لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٢٠)
{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerin, yerin ve içlerindekilerin mülkü Allah'ındır. O her şeye hakkıyla kadirdir.” (Mâide: 120)
{للَّهِ مُلْكُ السماوات والأرض وَمَا فِيهِنَّ} عظم نفسه عما قالت النصارى إن معه إلهاً آخر {وَهُوَ على كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} من المنع والإعطاء والإيجاد والإفناء نسأله أن يوفقنا لمرضاته ويجعلنا من الفائزين بجناته صلى الله على سيدنا محمد وآله وصحبه وسلم
{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ } “Göklerin, yerin ve içlerindekilerin mülkü Allah'ındır”; Hristiyanların O'nunla birlikte başka bir ilahın bulunduğu şeklindeki iddialarına karşı Zatını yüceltmiştir. { وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “O her şeye hakkıyla kadirdir”, menetmeye, vermeye, var etmeye ve yok etmeye [kadirdir]. O'ndan bizi rızasına muvaffak kılmasını ve cennetleriyle kurtuluşa erenlerden eylemesini dileriz. Allah, Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashabına salât ve selâm eylesin.