وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٧)
{ وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “«Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!» dediler. De ki: «Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye kādirdir. Fakat onların çoğu bilmezler.»” (37)
{وَقَالُواْ لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ} هلا أنزل عليه {آية مّن رَّبّهِ} كما نقترح من جعل الصفا ذهباً وتوسيع أرض مكة وتفجير الأنهار خلالها {قل إن الله قادر على أن ينزل آية} كما اقترحوا {ولكن أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ} إن الله قادر على أن ينزل تلك الآية أو لا يعلمون ما عليهم في الآية من البلاء لو أنزلت
{ وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ } “Dediler ki: «Ona indirilseydi ya!»”; { آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden bir mucize”; Safa tepesinin altın yapılması, Mekke arazisinin genişletilmesi ve aralarından ırmakların fışkırtılması şeklinde teklif ettiğimiz gibi [bir mucize]. { قُلْ إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً } “De ki: «Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye kādirdir»”; onların teklif ettikleri gibi. { وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”; Allah'ın o mucizeyi indirmeye kādir olduğunu veya o mucize indirildiği takdirde kendilerine gelecek belayı bilmezler.
وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (٣٨)
{ وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, sizin gibi birer ümmet olmasınlar. Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra onlar Rablerinin huzurunda toplanacaklardır.” (38)
{وَمَا مِن دَابَّةٍ} هي اسم لما يدب وتقع على المذكر والمؤنث {فِي الأرض} في موضع جر صفة لدابة {وَلاَ طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} قيد الطيران بالجناحين لنفي المجاز لأن غير الطائر قد يقال فيه طار إذا أسرع {إِلاَّ أُمَمٌ أمثالكم} في الخلق والموت والبعث والاحتياج إلى مدبر يدبر أمرها {مَّا فَرَّطْنَا} ما تركنا {فِي الكتاب} في اللوح المحفوظ {مِن شَيْءٍ} من ذلك لم نكتبه ولم نثبت ما وجب أن يثبت أو الكتاب القرآن وقوله مِن شَيْءٍ أي من شيء يحتاجون إليه فهو مشتمل على ما تعبدنا به عبارة وإشارة
{ وَمَا مِنْ دَابَّةٍ } “Hiçbir hayvan [yoktur]”; debelenen/yürüyen her şeyin adıdır, hem müzekker hem de müennes için kullanılır. { فِي الْأَرْضِ } “yerde”; cer mahallinde olup dâbbe kelimesinin sıfatıdır. { وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ } “ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş [yoktur]”; mecazı nefyetmek (ortadan kaldırmak) için uçmayı iki kanatla kayıtlamıştır; zira kuş dışındaki varlıklar için de hızlandığında “uçtu” denilebilir. { إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ } “ancak sizin gibi birer ümmettirler”; yaratılışta, ölümde, dirilişte ve işlerini çekip çeviren bir müdebbire muhtaç olmada [sizin gibidirler]. { مَا فَرَّطْنَا } “Biz eksik bırakmadık”; terk etmedik. { فِي الْكِتَابِ } “Kitap'ta”; Levh-i Mahfûz'da. { مِنْ شَيْءٍ } “hiçbir şeyi”; yazmadığımız ve sabit kılınması gerekip de tespit etmediğimiz hiçbir şeyi [bırakmadık]. Veyahut “el-Kitâb”, Kur'an'dır. { مِنْ شَيْءٍ } “hiçbir şeyi” sözü de ihtiyaç duydukları hiçbir şeyi [eksik bırakmadık demektir]. Dolayısıyla o, ibare, işaret...
الأنعام (٣٨ _ ٤٢)
el-En'âm (38 - 42)
ودلالة واقتضاء {ثُمَّ إلى رَبّهِمْ يُحْشَرُونَ} يعني الأمم كلها من الدواب والطيور فينصف بعضها من بعض كما رُوي أنه يأخذ للجماء من القرناء ثم يقول كوني تراباً وإنما قال إِلاَّ أُمَمٌ مع إفراد الدابة والطائر لمعنى الاستغراق فيهما
...delalet ve iktiza yoluyla kullukla mükellef kılındığımız her şeyi ihtiva etmektedir. { ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } “Sonra onlar Rablerinin huzurunda toplanacaklardır”; yani hayvanlardan ve kuşlardan oluşan bütün ümmetler [toplanacaktır]. Böylece boynuzsuz koyun için boynuzlu koyundan hakkı alıp sonra “Toprak olun!” diyeceği rivayet edildiği gibi, birbirlerinden hakları alınarak adalet sağlanacaktır. “Dâbbe” ve “tâir” kelimeleri tekil olduğu halde { إِلَّا أُمَمٌ } buyrulması, her ikisinde de istiğrak (bütün türleri kapsama) manası bulunduğu içindir.
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَإِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩)
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَإِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ayetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içinde sağırdırlar ve dilsizdirler. Allah kimi dilerse onu saptırır; kimi de dilerse onu dosdoğru bir yol üzere kılar.” (39)
ولما ذكر من خلائقه وآثار قدرته ما يشهد لربوبيته وينادي على عظمته قال {والذين كذبوا بآياتنا صم} لا يسمعون كلام المنيه {وَبُكْمٌ} لا ينطقون بالحق خابطون {فِي الظلمات} أي ظلمة الجهل والحيرة والكفر غافلون عن تأمل ذلك والتفكر فيه صُمٌّ وَبُكْمٌ خبر الذين ودخول الواو لا يمنع من ذلك وفى الظلمات خبر آخر ثم قال إيذاناً بأنه
[Allah Teâlâ], mahlûkatından ve kudretinin eserlerinden rubûbiyetine şahitlik eden ve büyüklüğünü haykıran delilleri zikrettikten sonra şöyle buyurdu: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ } “Ayetlerimizi yalanlayanlar sağırdırlar”; ikaz edenin sözünü işitmezler. { وَبُكْمٌ } “ve dilsizdirler”; hakkı söylemezler, { فِي الظُّلُمَاتِ } “karanlıklar içinde” bocalarlar; yani cehalet, şaşkınlık ve küfür karanlığı içinde bocalarlar, bunları tefekkür edip düşünmekten gafildirler. { صُمٌّ وَبُكْمٌ }, { الَّذِينَ } kelimesinin haberidir; araya “vâv” harfinin girmesi buna engel değildir. { فِي الظُّلُمَاتِ } ise diğer bir haberdir. Sonra [Allah], kendisinin...
فعال لما يريد {مَن يَشَأْ الله يُضْلِلْهُ} أي من يشأ الله ضلاله يضلله {وَمَن يَشَأْ يَجْعَلْهُ على صراط مُّسْتَقِيمٍ} وفيه دلالة خلق الأفعال وإرادة المعاصي ونفي الأصلح
...dilediğini bihakkın yapan olduğunu bildirmek üzere şöyle buyurdu: { مَنْ يَشَإِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ } “Allah kimi dilerse onu saptırır”; yani Allah kimin sapmasını dilerse onu saptırır. { وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Kimi de dilerse onu dosdoğru bir yol üzere kılar”. Bu ayette fiillerin yaratılmasına (halku'l-ef'âl), masiyetlerin irade edilmesine ve kul için en uygun olanı yaratmanın Allah'a vacip olmadığına (nefy-i aslah) dair delil vardır.
قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٠)
{ قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “De ki: «Bana haber verir misiniz; eğer size Allah'ın azabı gelir veya o kıyamet saati gelip çatarsa, Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız? Eğer doğru söyleyen kimseler iseniz [söyleyin]!»” (40)
{قل أرأيتكم} وبتليين الهمزة مدني وبتركه علي ومعناه هل علمتم أن الأمر كما يقال لكم فأخبروني بما عندكم والضمير الثاني لا محل له من الإعراب والتاء ضمير الفاعل ومتعلق الاستخبار محذوف تقديره أرءيتكم {إِنْ أتاكم عَذَابُ الله أَوْ أَتَتْكُمْ الساعة} من تدعون ثم بكتهم بقوله {أَغَيْرَ الله تَدْعُونَ} أي أتخصون آلهتكم بالدعوة فيما هو عادتكم إذا أصابكم ضر أم تدعون الله دونها {إِن كُنتُمْ صادقين} في أن الأصنام آلهة فادعوها لتخلصكم
{ قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ } “De ki: Bana haber verir misiniz?”; [ikinci] hemzenin teshili (yumuşatılması) Medine kıraatidir, hemzenin terk edilmesi ise Ali'nin kıraatidir. Manası: İşin size söylendiği gibi olduğunu bildiniz mi, öyleyse katınızda olanı bana haber verin, demektir. İkinci zamirin irabtan mahalli yoktur; “tâ” ise fail zamiridir. İstihbarın (bilgi istemenin) taalluk ettiği öge mahzuftur; takdiri şöyledir: “Bana haber verir misiniz, { إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ } “eğer size Allah'ın azabı gelir veya o kıyamet saati gelip çatarsa” kime dua edersiniz?” Sonra { أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ } “Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?” buyruğuyla onları payladı; yani başınıza bir zarar geldiğinde âdetiniz olduğu üzere duanızı ilahlarınıza mı has kılarsınız, yoksa onlar olmaksızın sadece Allah'a mı dua edersiniz? { إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyen kimseler iseniz”; putların ilah olduğu iddiasında [doğruysanız], sizi kurtarsınlar diye onlara dua edin!
بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ (٤١)
{ بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ } “Hayır, yalnız O'na yalvarırsınız; O da dilerse [kaldırılması için] O'na yalvardığınız sıkıntıyı kaldırır ve ortak koştuğunuz şeyleri unutursunuz.” (41)
{بَلْ إياه تَدْعُونَ} بل تخصونه بالدعاء دون الآلهة {فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ} أي ما تدعونه إلى كشفه {إِن شَاءَ} إن أراد أن يتفضل عليكم {وَتَنسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ} وتتركون آلهتكم أو لا تذكرون آلهتكم في ذلك الوقت لأن أذهانكم مغمورة بذكر ربكم وحده إذ هو القادر على كشف الضر دون غيره ويجوز أن يتعلق الاستخبار بقوله {أَغَيْرَ الله تدعون} كأنه قيل أرءيتكم أغير الله تدعون إن أتاكم عذاب الله
{ بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ } “Hayır, yalnız O'na yalvarırsınız”; aksine sahte ilahları bırakıp duayı yalnız O'na tahsis edersiniz. { فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ } “O da [kaldırılması için] O'na yalvardığınız sıkıntıyı kaldırır”; yani kaldırılması için O'na dua ettiğiniz sıkıntıyı. { إِنْ شَاءَ } “dilerse”; size lütufta bulunmayı dilerse. { وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ } “ve ortak koştuğunuz şeyleri unutursunuz”; ilahlarınızı terk edersiniz veya o anda ilahlarınızı hiç hatırlamazsınız; çünkü zihinleriniz sadece Rabbinizin zikriyle dolup taşmıştır, zira zararı gidermeye O'ndan başkası kādir değildir. İstihbarın (bilgi istemenin) { أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ } sözüne taalluk etmesi de caizdir; sanki şöyle denilmiştir: “Eğer size Allah'ın azabı gelirse, Allah'tan başkasına mı dua edersiniz, bana haber verir misiniz?”
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ } “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik; ardından yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve hastalıkla yakaladık.” (42)
{وَلَقَدْ أَرْسَلنَا إلى أُمَمٍ مّن قَبْلِكَ} رسلاً فالمفعول محذوف فكذبوهم {فأخذناهم بالبأساء والضراء} بالبؤس والضر والأول القحط والجوع والثاني المرض ونقصان الأنفس والأموال {لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ} يتذللون ويتخشعون لربهم ويتوبون عن ذنوبهم فالنفوس تتخشع عند نزول الشدائد
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de gönderdik”; peygamberler [gönderdik], meful mahzuftur. Fakat onlar peygamberleri yalanladılar. { فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ } “onları darlık ve hastalıkla yakaladık”; şiddetli sıkıntı ve zararla [yakaladık]. İlki (be'sâ) kıtlık ve açlık, ikincisi (darrâ) ise hastalık ile can ve mal eksikliğidir. { لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ } “yalvarıp yakarsınlar diye”; Rablerine boyun eğip tevazu göstersinler ve günahlarından tövbe etsinler diye; zira nefisler şiddet ve sıkıntılar indiğinde boyun eğer.
فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣)
{ فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Hiç olmazsa onlara azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan onlara yapmakta oldukları şeyleri süslü gösterdi.” (43)
{فَلَوْلا إِذْ جَآءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ} أي هلا تضرعوا بالتوبة ومعناه
{ فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا } “Hiç olmazsa onlara azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya!”; yani tövbe ile yalvarıp yakarsalardı ya! Bunun manası...
نفي التضرع كأنه قيل
...tazarruyu (yalvarıp yakarmayı) nefyetmektir (olmadığını bildirmektir). Sanki şöyle denilmiştir:
الأنعام (٤٢ _ ٤٨)
el-En'âm (42 - 48)
فلم يتضرعوا اذ جاءهم بأسنا ولكنه جاء بلولا ليفيد أنه لم يكن لهم عذر في ترك التضرع إلا عنادا {ولكن قست قلوبهم} فلم يتزوجوا بما ابتلوا به {وَزَيَّنَ لَهُمُ الشيطان مَا كَانُواّ يَعْمَلُونَ} وصاروا معجبين بأعمالهم التي زينها الشيطان لهم
“Onlara azabımız geldiğinde yalvarmadılar.” Ancak inattan başka yalvarmayı terk etmede hiçbir mazeretlerinin olmadığını ifade etmek için “levlâ” [edatı] ile gelmiştir. { وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ } “Fakat kalpleri katılaştı”; kendileriyle imtihan edildikleri şeylerden ibret almadılar (vazgeçmediler). { وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “ve şeytan onlara yapmakta oldukları şeyleri süslü gösterdi”; şeytanın kendilerine süslediği amellerini beğenir oldular.
فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤)
{ فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ } “Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik. Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada onları ansızın yakaladık; birdenbire bütün ümitlerini yitirip şaşakaldılar!” (44)
{فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُكِّرُواْ بِهِ} من البأساء والضراء أي تركوا الاتعاظ به ولم يزجرهم {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أبواب كُلِّ شَيْءٍ} من الصحة والسعة وصنوف النعمة فَتَحْنَا شامي {حتى إِذَا فَرِحُواْ بِمَا أُوتُواْ} من الخير والنعمة {أخذناهم بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُّبْلِسُونَ} آيسون متحسرون وأصله الإطراق حزناً لما أصابه أو ندماً على ما فاته وإذا للمفاجأة
{ فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında”; darlık ve hastalık gibi şeyleri [unuttuklarında], yani onlardan ibret almayı terk ettiler ve bu musibetler onları engellemedi. { فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ } “üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik”; sıhhat, genişlik ve çeşitli nimetlerden [her şeyin kapısını açtık]. “Fetehnâ” [şeddesiz olarak] Şam kıraatidir. { حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا } “nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada”; kendilerine verilen hayır ve nimetle [sevindiklerinde]. { أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ } “onları ansızın yakaladık; birdenbire bütün ümitlerini yitirip şaşakaldılar!”; ümitsizliğe düşmüş, hasret çeken kimseler oldular. Bunun aslı, başına gelen musibetten ötürü üzüntüyle veya elden kaçırdığı şeyden dolayı pişmanlıkla başını öne eğip susmaktır. { إِذَا } ise sürpriz (müfâcea) bildirir.
فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٥)
{ فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Böylece zulmeden o kavmin kökü kesildi. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.” (45)
{فَقُطِعَ دَابِرُ القوم الذين ظَلَمُواْ} أي أهلكوا عن آخرهم ولم يترك منهم أحد {والحمد للَّهِ رَبِّ العالمين} إيذان بوجوب الحمد لله عند هلاك الظلمة وأنه من أجل النعم وأجزل القسم أو احمدوا الله على إهلاك من لم يحمد الله
{ فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Böylece zulmeden o kavmin kökü kesildi”; yani son ferdine kadar helak edildiler, onlardan geriye hiçbir kimse bırakılmadı. { وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur”; zalimlerin helak edilmesi esnasında Allah'a hamd etmenin vacip olduğunu, bunun en yüce nimetlerden ve en bol paylardan biri olduğunu bildirmektedir; yahut [manası]: Allah'a hamd etmeyen kimselerin helak edilmesinden dolayı Allah'a hamd edin!
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ } “De ki: «Bana haber verin; eğer Allah işitmenizi ve gözlerinizi alır, kalplerinizi de mühürlerse, Allah'tan başka onları size getirecek ilah kimdir?» Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz da sonra onlar yüz çeviriyorlar!” (46)
ثم دل على قدرته وتوحيده بقوله {قُلْ أرأيتم إِنْ أَخَذَ الله سَمْعَكُمْ وأبصاركم} بأن أصمكم وأعماكم {وَخَتَمَ على قُلُوبِكُمْ} فسلب العقول والتمييز {مَّنْ إله غَيْرُ الله يَأْتِيكُمْ بِهِ} بما اخذ وختم عليه من رفع بالابتداء وإله خبره وغير صفة لإله وكذا يأتيكم والجملة فى موضع مفعولى أرأيتم وجواب الشرط محذوف {انظر كَيْفَ نُصَرِّفُ} لهم {الآيات} نكررها {ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ} يعرضون عن الآيات بعد ظهورها والصدوف الاعراض عن الشئ
Sonra kudretine ve tevhidine şu buyruğuyla delil getirdi: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ } “De ki: Bana haber verin; eğer Allah işitmenizi ve gözlerinizi alırsa”; sizi sağır ve kör etmek suretiyle [alırsa], { وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ } “kalplerinizi de mühürlerse”; akılları ve temyizi çekip alırsa, { مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ } “Allah'tan başka onu size getirecek ilah kimdir?”; alınan ve mühürlenen şeyleri [getirecek]. “Men” ibtida (özne) sebebiyle merfudur, “ilâhün” onun haberidir (yüklemidir), “gayru” ise “ilâhün” lafzının sıfatıdır; aynı şekilde “ye'tîküm” de [öyledir]. Bu cümle “eraeytüm” fiilinin iki mefulü konumundadır; şartın cevabı ise mahzuftur. { انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ } “Bak nasıl türlü türlü açıklıyoruz”; onlar için [açıklıyoruz], { الْآيَاتِ } “ayetleri”; tekrar tekrar beyan ediyoruz, { ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ } “sonra onlar yüz çeviriyorlar!”; ayetler açıkça ortaya çıktıktan sonra onlardan yüz çevirirler. Sadûf (صُدُوف), bir şeyden yüz çevirmektir.
قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧)
{ قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ } “De ki: «Bana haber verir misiniz; eğer size Allah'ın azabı ansızın yahut açıkça gelirse, zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?»” (47)
{قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أتاكم عَذَابُ الله بَغْتَةً} بأن لم تظهر أماراته {أَوْ جَهْرَةً} بأن ظهرت أماراته وعن الحسن ليلاً أو نهاراً {هَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ القوم الظالمون} ما يهلك هلاك تعذيب وسخط إلا الذين ظلموا أنفسهم بكفرهم بربهم
{ قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً } “De ki: Bana haber verir misiniz; eğer size Allah'ın azabı ansızın gelirse”; alametleri belirmeksizin [gelirse], { أَوْ جَهْرَةً } “yahut açıkça”; alametleri belirerek [gelirse]. Hasan [el-Basrî]'den rivayetle: Geceleyin yahut gündüzün [gelirse]. { هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ } “zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?”; azap ve gazap helakiyle ancak Rablerini inkâr ederek nefislerine zulmeden kimseler helak edilir.
وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨)
{ وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Artık kim iman eder ve [halini] düzeltirse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” (48)
{وَمَا نُرْسِلُ المرسلين إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ} بالجنان والنيران للمؤمنين والكفار ولن نرسلهم ليقترح عليهم الآيات بعد وضوح أمرهم بالبراهين القاطعة والأدلة الساطعة {فمن آمن وَأَصْلَحَ} أي داوم على إيمانه {فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ} فلا خوف يعقوب
{ وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz”; müminlere cennetleri müjdeleyici, kâfirlere cehennemleri uyarıcı olarak [göndeririz]. Durumları kesin burhanlar ve apaçık delillerle netleştikten sonra kendilerine mucizeler teklif edilsin diye peygamberleri göndermeyiz. { فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ } “Artık kim iman eder ve düzeltirse”; yani imanında sebat ederse, { فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de”; [felâ havfe aleyhim yerine] “felâ havfün” Ya'kûb'un kıraatidir.
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩)
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ } “Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, yoldan çıkmaları sebebiyle onlara azap dokunacaktır.” (49)
{والذين كذبوا بآياتنا يمسهم العذاب}
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ } “Ayetlerimizi yalanlayanlara azap dokunacaktır”;
جعل العذاب ماسا كأنه حى يفعل يهم ما يريد من الآلام {بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ} بسبب فسقهم وخروجهم عن طاعة الله تعالى بالكفر
...azabı, sanki canlıymış ve onlara dilediği acıları yaşatıyormuş gibi dokunan bir varlık kıldı. { بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ } “yoldan çıkmaları sebebiyle”; fıskları ve küfür yüzünden Allah Teâlâ'ya itaatten çıkmaları sebebiyle.
قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠)
{ قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ } “De ki: «Ben size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum. Gaybı da bilmem. Size ben bir meleğim de demiyorum. Ben ancak bana vahyolunana uyuyorum.» De ki: «Hiç kör ile gören bir olur mu? Hâlâ düşünmüyor musunuz?»” (50)
{قُل لاَّ أَقُولُ لَكُمْ عِندِي خَزَائِنُ الله} أي قسمه بين الخلق وأرزاقه ومحل {وَلا أَعْلَمُ الغيب} النصب عطفاً على محل عِندِي خَزَائِنُ الله لأنه من جملة المقول كأنه قال لا أقول لكم هذا القول ولا هذا القول {وَلآ أَقُولُ لَكُمْ إِنّي مَلَكٌ} أي لا أدعي ما يستبعد في العقول أن يكون لبشر من ملك خزائن الله وعلم الغيب ودعوى الملكية وإنما أدعي ما كان لكثير من البشر وهو النبوة {إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يوحى إِلَىَّ} أي ما أخبركم إلا بما أنزل الله علي {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأعمى والبصير} مثل للضال والمهتدي أو لمن اتبع ما يوحى إليه
{ قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ } “De ki: Ben size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum”; yani O'nun mahlûkat arasındaki taksimatı ve rızıkları [benim yanımdadır demiyorum]. { وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Gaybı da bilmem” ifadesinin irab mahalli, { عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ } mahalline atıfla nasptır; çünkü söylenmiş sözün bir parçasıdır. Sanki şöyle demiştir: Ben size ne bu sözü söylüyorum ne de şu sözü söylüyorum. { وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } “Size ben bir meleğim de demiyorum”; yani akılların bir beşer için imkânsız gördüğü; Allah'ın hazinelerine sahip olmak, gaybı bilmek ve melek olduğunu iddia etmek gibi şeyleri iddia etmiyorum. Ben ancak birçok beşerde bulunan şeyi, yani peygamberliği iddia ediyorum. { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ } “Ben ancak bana vahyolunana uyuyorum”; yani size ancak Allah'ın bana indirdiği şeyleri haber veriyorum. { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ } “De ki: Hiç kör ile gören bir olur mu?”; sapkın ile hidayete eren kimse için veya kendisine vahyolunana uyan...
ومن لم يتبع أو لمن يدعي المستقيم وهو النبوة والمحال وهو الإلهية {أَفَلاَ تَتَفَكَّرُونَ} فلا تكونوا ضالين أشباه العميان أو فتعلموا أني ما ادعيت ما لا يليق بالبشر أو فتعلموا أن اتباع ما يوحى إلى ما لا بد منه
...ile uymayan kimse için yahut istikamet üzere olan [mümkün bir makamı], yani peygamberliği iddia eden ile imkânsız olan [bir makamı], yani ilahlığı iddia eden kimse için bir meseldir. { أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünmüyor musunuz?”; böylece körlere benzeyen sapkınlar olmayasınız; veyahut beşere yakışmayan bir şeyi iddia etmediğimi bilesiniz; veyahut bana vahyolunana uymanın kaçınılmaz olduğunu bilesiniz!
وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١)
{ وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Rablerinin huzurunda toplanacaklarından korkanları onunla uyar ki, O'ndan başka kendileri için ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır; umulur ki sakınırlar.” (51)
{وَأَنذِرْ بِهِ} بما يوحى {الذين يَخَافُونَ أَن يُحْشَرُواْ إلى رَبّهِمْ} هم المسلمون المقرّون بالبعث إلا أنهم مفرطون في العمل فينذرهم بما أوحي إليه أو أهل الكتاب لأنهم مقرون بالبعث {لَيْسَ لَهُمْ مِّن دُونِهِ وَلِيٌّ وَلاَ شَفِيعٌ} في موضع الحال من يُحْشَرُواْ أي يخافون أن يحشروا غيرا منصورين ولا مشفوعاً لهم {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} يدخلون في زمرة أهل التقوى
{ وَأَنْذِرْ بِهِ } “Onunla uyar”; vahyolunan şeyle [uyar], { الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ } “Rablerinin huzurunda toplanacaklarından korkanları”; bunlar yeniden dirilişi ikrar eden, ancak amelde kusur gösteren müslümanlardır; dolayısıyla Peygamber kendilerine vahyolunan şeyle onları uyarır. Veyahut bunlar dirilişi kabul eden Ehl-i Kitaptır. { لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ } “O'ndan başka kendileri için ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır”; { يُحْشَرُوا } fiilinden hâl konumundadır; yani kendilerine yardım edilmeksizin ve şefaat olunmaksızın toplanmaktan korkarlar. { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “umulur ki sakınırlar”; takva ehli zümresine girerler.
وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢)
{ وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma! Onların hesabından sana hiçbir sorumluluk yoktur, senin hesabından da onlara hiçbir sorumluluk yoktur ki onları kovasın da zalimlerden olasın!” (52)
ولما أمر النبي ﵇ بإنذار غير المتقين ليتقوا أمر بعد ذلك بتقريب المتقين ونهى عن طردهم بقوله {وَلاَ تَطْرُدِ الذين يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بالغداة والعشي} وأثنى عليهم بأنهم يواصلون دعاء ربهم أي عبادته ويواظبون عليها والمراد بذكر الغداة والعشي الدوام أو معناه يصلون صلاة الصبح والعصر أو الصلوات الخمس بالغُدوة شامي ووسمهم بالإخلاص في عبادتهم بقوله {يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} فالوجه يعبر به عن ذات الشئ وحقيقته نزلت في الفقراء بلال وصهيب وعمار وأضرابهم حين قال رؤساء المشركين لو طردت هؤلاء السقاط لجلسناك فقال ﵇ ما أنا بطارد المؤمنين فقالوا اجعل لنا يوماً ولهم يوماً وطلبوا بذلك كتابا فدعا عليا رضى الله عنه ليكتب فقام الفقراء وجلسوا ناحية فنزلت فرمى ﵊ بالصحيفة وأتى الفقراء فعانقهم {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَيْءٍ}
Peygamber aleyhisselâm'a sakınsınlar diye takva sahibi olmayanları uyarması emredilince, bundan sonra takva sahiplerini yaklaştırması emredilmiş ve şu buyrukla onları kovması yasaklanmıştır: { وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma!”. Rablerine duayı -yani O'na ibadeti- aralıksız sürdürdüklerini ve buna devam ettiklerini belirterek onları övmüştür. Sabah ve akşamın zikredilmesinden maksat devamlılıktır; veya manası: Sabah ve ikindi namazını kılarlar yahut beş vakit namazı [kılarlar]. “Bi'l-ğudveti” Şam kıraatidir. { يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } “O'nun rızasını dileyerek” buyruğuyla ibadetlerindeki ihlaslarını nitelemiştir; vecih kelimesiyle bir şeyin zâtı ve hakikati ifade edilir. Bu ayet fakirler hakkında; Bilâl, Suheyb, Ammâr ve benzerleri hakkında indi. Müşriklerin reisleri: “Şu ayak takımını kovsaydın seninle otururduk” dediklerinde, Peygamber aleyhisselâm: “Ben müminleri kovacak değilim” buyurdu. Onlar: “O halde bize bir gün, onlara da bir gün ayır” dediler ve bunun için bir yazı istediler. Peygamber aleyhisselâm yazması için Ali radıyallâhu anh'ı çağırdı. Bunun üzerine fakirler kalkıp bir kenara oturdular. Tam o esnada bu ayet indi. Peygamber aleyhisselâm sahifeyi attı, fakirlerin yanına gelip onlara sarıldı. { مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Onların hesabından sana hiçbir sorumluluk yoktur”;
كقوله {إن حسابهم إلا على ربي} {وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مّن شَيْءٍ} وذلك أنهم طعنوا فى دينهم واخلاصهم فقال حسباهم عليهم لازم لهم لا يتعداهم إليك كما أن
{ إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي } “Onların hesabı ancak Rabbime aittir” buyruğu gibidir. { وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “senin hesabından da onlara hiçbir sorumluluk yoktur”. Bu durum şöyledir: Müşrikler fakir müminlerin dinlerine ve ihlaslarına dil uzatmışlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ buyurdu ki: Onların hesabı kendilerine aittir, kendilerini bağlar, onları aşıp sana geçmez; nitekim...
حسابك عليك لا يتعداك إليهم {فَتَطْرُدَهُمْ} جواب النفي وهو مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِم {فَتَكُونَ مِنَ الظالمين} جواب النهي وهو وَلاَ تَطْرُدِ ويجوز أن يكون عطفاً على فَتَطْرُدَهُمْ على وجه التسبيب لأن كونه ظالماً مسبب عن طردهم
...senin hesabın da sana aittir, seni aşıp onlara geçmez. { فَتَطْرُدَهُمْ } “ki onları kovasın”; nefyin (olumsuzluğun) cevabıdır, o da { مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ } sözüdür. { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } “da zalimlerden olasın”; nehyin (yasaklamanın) cevabıdır, o da { وَلَا تَطْرُدِ } sözüdür. Sebep bildirme yoluyla { فَتَطْرُدَهُمْ } kelimesine atfedilmesi de caizdir; zira kişinin zalim olması, onları kovmasından kaynaklanır.
وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣)
{ وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } “Böylece, «Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?» desinler diye onların bir kısmını diğerleriyle imtihan ettik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” (53)
{وكذلك فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} ومثل ذلك الفتن العظيم ابتلينا الأغنياء بالفقراء {ليقولوا} أى الأغنياء {أهؤلاء مَنَّ الله عَلَيْهِم مِّن بَيْنِنَا} أي أنعم الله عليهم بالإيمان ونحن المقدمون والرؤساء وهم الفقراء إنكاراً لأن يكون أمثالهم على الحق وممنوناً عليهم من بينهم بالخير ونحوه لَوْ كان خيرا ما سبقونا إليه {أَلَيْسَ الله بِأَعْلَمَ بالشاكرين} بمن يشكر نعمته
{ وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } “Böylece onların bir kısmını diğerleriyle imtihan ettik”; işte bu büyük imtihan gibi, zenginleri fakirlerle imtihan ettik. { لِيَقُولُوا } “desinler diye”; yani zenginler [desinler diye], { أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا } “Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?”; yani bizler önde gelenler ve reisler olduğumuz, onlar ise fakir oldukları halde Allah aramızdan onlara mı iman nimetini lütfetti? [Bunu], onların benzerlerinin hak üzere olmasını ve aralarından hayırla lütuflandırılmasını inkâr ederek söylediler. [Şu ayet] de bunun gibidir: “Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi.” { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } “Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?”; nimetine şükreden kimseleri en iyi bilen [değil midir]?
وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤)
{ وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ayetlerimize iman edenler sana geldikleri zaman de ki: «Selam sizlere! Rabbiniz, rahmeti kendi üzerine yazmıştır: Şüphesiz sizden her kim bilmeyerek bir kötülük işler de sonra ardından tövbe edip [halini] düzeltirse, muhakkak ki O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.»” (54)
{وإذا جاءك الذين يؤمنون بآياتنا فَقُلْ سلام عَلَيْكُمْ} إِما أن يكون أمراً بتبليغ سلام الله إليهم وإما أن يكون أمرا بأن يبدأهم بالسلام إكراما لهم وتطيبا لقلوبهم وكذا قوله {كَتَبَ رَبُّكُمْ على نَفْسِهِ الرحمة} من جملة ما يقول لهم ليبشرهم بسعة رحمة الله وقبوله التوبة منهم ومعناه وعدكم بالرحمة وعداً مؤكداً {أَنَّهُ} الضمير للشأن {مَن عَمِلَ مِنكُمْ سُوءا} ذنباً {بِجَهَالَةٍ} في موضع الحال أي عمله وهو جاهل بما يتعلق به من المضرة أو جعل جاهلاً لإيثاره المعصية على الطاعة {ثُمَّ تَابَ مِن بَعْدِهِ} من بعد السوء أو العمل {وَأَصْلَحَ} وأخلص توبته {فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} أَنَّهُ فَإِنَّهُ شامي وعاصم الأول بدل الرحمة والثاني خبر مبتدأ محذوف أي فشأنه أنه غفور رحيم أَنَّهُ فَإِنَّهُ مدني الأول بدل الرحمة والثاني مبتدأ
{ وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } “Ayetlerimize iman edenler sana geldikleri zaman de ki: «Selam sizlere!»”; bu ya Allah'ın selamını onlara tebliğ etme emridir ya da onlara ikramda bulunmak ve gönüllerini hoş etmek için söze selamla başlama emridir. Aynı şekilde { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Rabbiniz, rahmeti kendi üzerine yazmıştır” buyruğu da Allah'ın rahmetinin genişliğini ve onlardan tövbeyi kabul edeceğini kendilerine müjdelemek üzere onlara söyleyeceği sözlerdendir. Bunun manası: Size rahmeti kesin bir vaat ile vaat etmiştir, demektir. { أَنَّهُ } zamiri şan zamiridir. { مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا } “sizden her kim bir kötülük işlerse”; bir günah [işlerse]. { بِجَهَالَةٍ } “bilmeyerek”; hâl konumundadır, yani onun getireceği zararı bilmeyerek işlemiştir; yahut masiyeti itaate tercih etmesinden ötürü cahil sayılmıştır. { ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ } “sonra ardından tövbe eder”; kötülükten veya amelden sonra [tövbe eder], { وَأَصْلَحَ } “ve [halini] düzeltirse”; tövbesinde ihlaslı olursa, { فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “muhakkak ki O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. [Her ikisinin fethasıyla] “ennehû... fe-ennehû” Şam ve Âsım kıraatidir; birincisi “er-rahme” kelimesinden bedeldir, ikincisi ise mahzuf mübtedanın haberidir (yüklemidir); yani şanı şudur ki O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. [Birincisinin fethası, ikincisinin kesresiyle] “ennehû... fe-innehû” Medine kıraatidir; birincisi “er-rahme” kelimesinden bedeldir, ikincisi ise mübtedadır (öznedir).
إِنَّهُ فَإِنَّهُ غيرهم على الاستئناف كأن الرحمة استفسرت فقيل إنه من عمل منكم
[Her ikisinin kesresiyle] “innehû... fe-innehû” ise diğer kıraat imamlarının kıraatidir ve istînâfiyye (yeni bir başlangıç cümlesi) üzeredir; sanki rahmetin mahiyeti sorulmuş da “Şüphesiz sizden her kim işlerse...” denilmiştir.
وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥)
{ وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “Suçluların yolu apaçık ortaya çıksın diye ayetleri işte böyle ayrıntılı olarak açıklıyoruz.” (55)
{وكذلك نُفَصَّلُ الآياتِ وَلتستبينَ} وبالياء حمزة وعلي وأبو بكر {سَبِيلُ المجرمين} بالنصب مدني غيره بالرفع فرفع السبيل مع التاء والياء لأنها تذكر وتؤنث ونصب السبيل مع التاء على خطاب الرسول ﷺ يقال استبان الأمر وتبين واستبنته وتبيته والمعى ومثل ذلك التفصيل البين نفصل آيات القرآن ونلخصها في صفة أحوال المجرمين من هو مطبوع على قلبه ومن يرجى إسلامه ولتستوضح سبيلهم فتعامل كلاً منهم بما يجب أن يعامل به
{ وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ } “İşte böyle ayetleri açıklıyoruz, tâ ki apaçık ortaya çıksın”; [ye ile] “ve li-yestebîne” Hamza, Ali ve Ebû Bekr'in kıraatidir. { سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “suçluların yolu”; [sebîle şeklinde] nasp ile okunması Medine kıraatidir, diğerleri ise [sebîlü şeklinde] ref ile okumuştur. “Sebîl” lafzının “tâ” ve “yâ” ile merfu kılınması, müzekker ve müennes olarak kullanılabilmesindendir. “Sebîl” lafzının “tâ” ile mensub olması ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır. “İstebâne'l-emru” (iş açık oldu), “tebeyyene” (belli oldu), “istebentühü” (onu açıkça gördüm) ve “tebeyyentühü” (onu anladım) denir. Manası şudur: İşte bu apaçık tafsilat gibi Kur'an ayetlerini ayrıntılı olarak açıklıyor ve suçluların hallerinin vasfında -kalbi mühürlenmiş olan kimse ile müslüman olması umulan kimseyi- özetliyoruz; tâ ki sen onların yolunu apaçık göresin de her birine muamele edilmesi gerektiği şekilde muamele edesin.
الأنعام (٥٦ _ ٥٩)
el-En'âm (56-59)
فصلنا ذلك التفصيل
...o ayrıntılı açıklamayı yaptık.
قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦)
{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “De ki: 'Şüphesiz ben, Allah'ı bırakıp da taptığınız şeylere kulluk etmekten menedildim.' De ki: 'Sizin heveslerinize uymam; aksi halde sapıtmış ve doğru yolda olanlardan olmamış olurum.'” (56)
{قُلْ إِنّى نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الذين تَدْعُونَ مِن دُونِ الله} أي صرفت وزجرت بأدلة العقل والسمع عن عبادة ما تعبدون من دون الله {قُلْ لاَّ أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ} أي لا أجري في طريقتكم التي سلكتموها في دينكم من اتباع الهوى دون اتباع الدليل وهو بيان للسبب الذي منه وقعوا في الضلال {قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً} أي إن اتبعت أهواءكم فأنا ضال {وَمَا أَنَاْ مِنَ المهتدين} وما أنا من المهتدين في شيء يعني أنكم كذلك
{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: 'Şüphesiz ben, Allah'ı bırakıp da taptığınız şeylere kulluk etmekten menedildim'”; yani akıl ve nakil delilleriyle Allah'tan başka taptığınız şeylere ibadet etmekten çevrildim ve sakındırıldım. { قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ } “De ki: 'Sizin heveslerinize uymam'”; yani delile uymaksızın hevalara uymaktan ibaret olan dininizde tuttuğunuz yoldan gitmem. Bu, onların sapkınlığa düşmelerinin sebebinin açıklamasıdır. { قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا } “o takdirde sapmış olurum”; yani şayet sizin hevalarınıza uyarsam sapmış olurum. { وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “ve doğru yolda olanlardan olmamış olurum”; doğru yolda gidenlerden hiçbir şekilde olmamış olurum. Yani siz de böylesiniz demektir.
قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ (٥٧)
{ قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ } “De ki: 'Şüphesiz ben Rabbimden apaçık bir delil üzerindeyim, siz ise onu yalanladınız. Çabucak gelmesini istediğiniz şey benim yanımda değildir. Hüküm ancak Allah'ındır. O, hakkı anlatır ve O, ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısıdır.'” (57)
ولما نفي أن يكون الهوى متبعاً نبه على ما يجب اتباعه بقوله {قُلْ إِنّي على بَيّنَةٍ مِّن رَّبّي} أي إني من معرفة ربي وأنه لا معبود سواه على حجة واضحة {وَكَذَّبْتُم بِهِ} حيث أشركتم به غيره وقيل على بينة من ربي على حجة من جهة ربي وهو القرآن وكذبتم به بالبينة وذكر الضمير على تأويل البرهان أو البيان أو القرآن ثم عقبه بما دل على أنهم أحقاء بأن يعاقبوا بالعذاب فقال {مَا عِندِى مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ} يعني العذاب الذي استعجلوه في قولهم فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حجارة من السماء {إِنِ الحكم إِلاَّ للَّهِ} في تأخير عذابكم {يَقُصُّ الحق} حجازي
Hevaya uyulmasını nefyedince (reddettiğinde), { قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “De ki: 'Şüphesiz ben Rabbimden apaçık bir delil üzerindeyim'” sözüyle uyulması gereken şeye dikkat çekmiştir; yani 'Ben Rabbimi tanıma ve O'ndan başka ilah olmadığı hususunda apaçık bir delil üzerindeyim.' { وَكَذَّبْتُمْ بِهِ } “siz ise onu yalanladınız”; O'na başkasını ortak koşarak [yalanladınız]. Şöyle de denilmiştir: Rabbim tarafından apaçık bir hüccet -ki o Kur'an'dır- üzerindeyim, siz ise onu (beyyineyi) yalanladınız. Zamirin müzekker kılınması burhan, beyan veya Kur'an teviline göredir. Sonra bunu, azap ile cezalandırılmaya müstahak olduklarını gösteren ifadeyle takip edip şöyle buyurdu: { مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “Çabucak gelmesini istediğiniz şey benim yanımda değildir”; yani { فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ } “üzerimize gökten taş yağdır” sözlerinde acele istedikleri azabı kastediyor. { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır”; azabınızın tehir edilmesinde [hüküm yalnız O'na aittir]. { يَقُصُّ الْحَقَّ } “O, hakkı anlatır”; Hicazlılar...
وعاصم أي يتبع الحق والحكمة فيما يحكم به ويقدره من قص آثره الباقون بقص الحق في كل ما يقضي من التأخير والتعجيل فالحق أى القضاء الحق صفة لمصدر يقضي وقوله {وَهُوَ خَيْرُ الفاصلين} أي القاضين بالقضاء الحق إذ الفصل هو القضاء وسقوط الياء من الخط لاتباع اللفظ لالتقاء الساكنين
...ve Âsım'ın kıraatidir; yani 'izini takip etti' (kassa eserehû) ifadesinden hareketle, hükmettiği ve takdir ettiği şeylerde hakka ve hikmete uyar demektir. Diğer [kıraat imamları] ise tehir ve ta'cîl (öne alma) hususunda takdir ettiği her şeyde [yakdi'l-hakka anlamında] okumuşlardır. 'el-Hakk' yani hak olan kaza, 'yakdî' fiilinin masdarı için sıfattır. { وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ } “ve O, ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısıdır” sözü ise, hak hükümle hüküm verenlerin [en hayırlısıdır] demektir; zira 'fasl', hüküm vermek (kaza) demektir. [Mushaf] yazısında 'yâ' harfinin düşmesi, iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü lafza uyulmasındandır.
قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨)
{ قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } “De ki: 'Eğer çabucak istediğiniz şey benim yanımda olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş bitirilmiş olurdu. Allah zalimleri en iyi bilendir.'” (58)
{قُل لَّوْ أَنَّ عِندِى} أي في قدرتي وإمكاني {مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ} من العذاب {لَقُضِيَ الأمر بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} لأهلكتكم عاجلاً غضباً لربي {والله أَعْلَمُ بالظالمين} فهو ينزل عليكم العذاب في وقت يعلم أنه أردع
{ قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي } “De ki: 'Eğer benim yanımda olsaydı'”; yani kudretimde ve imkanımda [olsaydı], { مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “çabucak istediğiniz şey”; azaptan [acele istediğiniz şey], { لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “benimle sizin aranızdaki iş bitirilmiş olurdu”; Rabbim adına duyduğum öfkeden ötürü sizi hemen helak ederdim. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri en iyi bilendir”; bu sebeple O, azabı üzerinize en çok caydırıcı olduğunu bildiği bir vakitte indirir.
وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٥٩)
{ وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olanı da bilir. O'nun ilmi olmaksızın bir yaprak dahi düşmez. Yerin karanlıklarındaki bir dane, yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır.” (59)
{وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الغيب لاَ يَعْلَمُهَا إِلاَّ هُوَ} المفاتح جمع مفتح وهو المفتاح وهى خزائن العذاب والرزق أو ما غاب عن العباد من الثواب والعقاب والآجال والأحوال جعل للغيب مفاتح على طريق الاستعارة لأن المفاتح يتوصل بها إلى ما في الخزائن المستوثق منها بالأغلاق والأقفال ومن علم مفاتحها وكيفية فتحها توصل إليها فأراد أنه هو المتوصل إلى المغيبات وحده لا يتوصل إليها غيره كمن عنده مفاتح أقفال المخازن ويعلم فتحها فهو المتوصل إلى ما في المخازن قيل عنده مفاتح الغيب وعندك مفاتح الغيب فمن آمن بغيبه أسبل الله الستر على عيبه {وَيَعْلَمُ مَا فِي البر} من النبات والدواب {والبحر} من الحيوان والجواهر وغيرهما {وَمَا تَسْقُطُ من ورقة إلا يعلمها} ما للنفى ومن للاستغراق أى يعلم عددها
{وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الغيب لاَ يَعْلَمُهَا إِلاَّ هُوَ} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez.” Mefâtih (المفاتح), mefteh (مفتح) kelimesinin çoğuludur, o da anahtar demektir. Bunlar azap ve rızık hazineleridir ya da sevap, ceza, eceller ve durumlardan kullara gizli kalan şeylerdir. İstiare yoluyla gayb için anahtarlar kılınmıştır. Çünkü kilitler ve kapamalarla sağlamlaştırılmış hazinelerde bulunan şeylere ancak anahtarlarla ulaşılır. Kim bunların anahtarlarını ve açılış biçimini bilirse onlara ulaşır. Dolayısıyla [Allah Teâlâ], depoların kilitlerinin anahtarlarına sahip olan ve açılışını bildiği için depolarda bulunanlara sadece kendisi ulaşabilen kimse gibi, gayblara sadece Kendisinin ulaştığını, O'ndan başkasının bunlara ulaşamayacağını kastetmiştir. Şöyle denilmiştir: Gaybın anahtarları O'nun katındadır, senin gaybının anahtarları da O'nun katındadır; kim O'nun gaybına iman ederse, Allah onun ayıbının üzerine örtüyü salıverir. {وَيَعْلَمُ مَا فِي البر} “Karada olanı da bilir” bitkilerden ve canlılardan [olanları]; {والبحر} “denizde olanı da” hayvanlardan, mücevherlerden ve bu ikisinin dışındakilerden [olanları]. {وَمَا تَسْقُطُ من ورقة إلا يعلمها} “Düşen hiçbir yaprak yoktur ki, o bunu bilmesin.” Buradaki 'mâ' olumsuzluk, 'min' ise istiğrak (kapsayıcılık) içindir; yani onların sayısını bilir.
الأنعام (٥٩ _ ٦٣)
el-En'âm (59-63)
واحوالها قيل السقوط وبعد {وَلاَ حَبَّةٍ فِي ظلمات الأرض وَلاَ رَطْبٍ وَلاَ يَابِسٍ} عطف على وَرَقَةٍ وداخل في حكمها وقوله {إِلاَّ فِي كتاب مُّبِينٍ} كالتكرير لقوله إِلاَّ يَعْلَمُهَا لأن معنى إِلاَّ يَعْلَمُهَا ومعنى إلا كتاب مُّبِينٍ واحد وهو علم الله أو اللوح
...ve düşmeden önceki ve sonraki hallerini [bilir]. { وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ } “Yerin karanlıklarındaki bir dane, yaş ve kuru ne varsa”; 'veraka' kelimesine atıftır ve onun hükmüne dahildir. { إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } “hepsi apaçık bir kitaptadır” sözü ise, { إِلَّا يَعْلَمُهَا } “illaki onu bilir” sözünün bir tekrarı gibidir; zira 'illâ ya'lemuhâ' ile 'illâ fî kitâbin mübîn' ifadelerinin manası birdir, o da Allah'ın ilmi veya Levh[-i Mahfuz]'dur.
وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠)
{ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Geceleyin sizi öldüren (uyutan), gündüzün de ne işlediğinizi bilen, sonra belirlenmiş ecel tamamlansın diye gündüzün sizi dirilten (uyandıran) O'dur. Sonra dönüşünüz ancak O'nadır. Sonunda O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir.” (60)
ثم خاطب الكفرة بقوله {وَهُوَ الذي يتوفاكم بالليل} أي يقبض أنفسكم عن التصرف بالتمام في المنام {وَيَعْلَمَ مَا جَرَحْتُم بالنهار} كسبتم فيه من الآثام {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ} ثم يوقظكم في النهار أو التقدير ثم يبعثكم في النهار ويعلم ما جرحتم فيه فقدم الكسب لأنه أهم وليس فيه أنه لا يعلم ما جرحنا بالليل ولا أنه لا يتوفانا بالنهار فدل أن تخصيص الشئ بالذكر لا يدل على نفي ما عداه {ليقضى أَجَلٌ مّسَمًّى} لتوفى الآجال على الاستكمال {ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ} رجوعكم بالبعث بعد الموت {ثُمَّ يُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ} في ليلكم ونهاركم قال بعض أهل الكلام أن لكل حاسة من هذه الحواس روجا تقبض عند النوم ثم ترد إليها إذا ذهب النوم فأما الروح التي تحيا بها النفس فإنها لا تقبض إلا عند انقضاء الأجل والمراد بالأرواح المعاني والقوى التي تقوم بالحواس ويكون بها السمع والبصر والأخذ والمثنى والشم ومعنى ثم يبعثكم فيه أى يوقظكم ويرد إليكم أرواح الحواس فيستدل به على منكري البعث لأنه بالنوم يذهب أرواح هذه الحواس ثم يردها إليها فكذا يحيي الأنفس بعد موتها
Sonra { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi öldüren (uyutan) O'dur” sözüyle kafirlere hitap etti; yani uykuda nefislerinizi tasarrufta bulunmaktan tamamen kabzeder (çekip alır). { وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ } “gündüzün de ne işlediğinizi bilen”; gündüzün günahlardan kazandığınız şeyleri [bilen]. { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } “sonra onda sizi dirilten (uyandıran)”; yani gündüzün sizi uyandırır; yahut takdiri şöyledir: 'Sonra gündüzün sizi diriltir ve onda ne işlediğinizi bilir.' Ancak daha önemli olduğu için kesbi (kazanılan ameli) öne almıştır. Bu ifadede geceleyin ne işlediğimizi bilmediği veya gündüzün bizi vefat ettirmediği (uyutmadığı) anlamı yoktur. Bu da göstermektedir ki bir şeyin zikr ile tahsis edilmesi, onun dışındakilerin nefyine delalet etmez. { لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى } “belirlenmiş ecel tamamlansın diye”; eceller eksiksiz bir şekilde tamamlansın diye. { ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz ancak O'nadır”; ölümden sonra dirilme ile O'na dönersiniz. { ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Sonunda O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir”; gecenizde ve gündüzünüzde [yaptıklarınızı]. Kelam ehlinden bazıları demiştir ki: Bu duyulardan her birinin uykuda kabzedilen ve uyku gittiğinde kendisine geri verilen bir ruhu vardır. Nefsin kendisiyle diri kaldığı ruha gelince; o ancak ecel bittiğinde kabzedilir. Ruhlardan kasıt ise duyularda bulunan ve işitme, görme, tutma, yürüme ve koklamanın kendisiyle gerçekleştiği manalar ve kuvvetlerdir. { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } “sonra onda sizi dirilten (uyandıran)” ifadesinin manası; sizi uyandırır ve duyuların ruhlarını size geri verir demektir. Dolayısıyla bununla yeniden dirilmeyi inkar edenlere karşı delil getirilir; çünkü O, uyku ile bu duyuların ruhlarını gidermekte sonra da onlara geri vermektedir; tıpkı bunun gibi nefisleri de ölümlerinden sonra diriltecektir.
وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (٦١)
{ وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ } “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir ve üzerinize koruyucular gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar asla kusur etmezler.” (61)
{وَهُوَ القاهر فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً} ملائكة حافظين لأعمالكم وهم الكرام الكاتبون ليكون ذلك أزجر للعباد عن ارتكاب الفساد
{ وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً } “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir ve üzerinize koruyucular gönderir”; amellerinizi koruyan meleklerdir ki onlar Kirâmen Kâtibîn'dir. Bu durum, kulları fesat işlemekten daha çok caydırıcı olsun diyedir;
إذا تفكروا أن صحائفهم تقرأ على رؤس الأشهاد {حتى إِذَا جَاء أَحَدَكُمُ الموت} حتى لغاية حفظ الأعمال أي وذلك دأب الملائكة مع المكلف مدة الحياة إلى أن يأتيه الممات {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} أي استوفت روحه وهم ملك الموت وأعوانه توفيه واستوفيه بالإمالة حمزة رُسُلُنَا أبو عمرو {وَهُمْ لاَ يُفَرِّطُونَ} لا يتوانون ولا يؤخرون
amellerinin yazılı olduğu sahifelerin şahitlerin huzurunda okunacağını düşündüklerinde [caydırıcı olsun diyedir]. { حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } “Nihayet birinize ölüm geldiğinde”; 'hattâ', amellerin korunmasının nihayeti (gayesi) içindir; yani meleklerin mükellef olan kimse ile hali hayatı boyunca, ölüm ona gelinceye kadar böyledir. { تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا } “elçilerimiz onun canını alırlar”; yani ruhunu kabzederler; bunlar ölüm meleği ve onun yardımcılarıdır. İmale ile 'teveffeytühü' ve 'istevfeytühü' Hamza'nın kıraatidir; 'rusulünâ' [şeklinde sükun ile] Ebû Amr'ın kıraatidir. { وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ } “ve onlar asla kusur etmezler”; gevşeklik göstermezler ve geciktirmezler.
ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ أَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ (٦٢)
{ ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ أَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ } “Sonra gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin, hüküm yalnız O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir.” (62)
{ثُمَّ رُدُّواْ إلى الله} إلى حكمه وجزائه أي رد المتوفون برد الملائكة {مولاهم} مالكهم الذي يلي عليهم أمورهم {الحق} العدل الذي لا يحكم إلا بالحق وهما صفتان لله {أَلاَ لَهُ الحكم} يومئذ لا حكم فيه لغيره {وَهُوَ أَسْرَعُ الحاسبين} لا يشغله حساب عن حساب يحاسب جميع الخلق في مقدار حلب شاة وقيل الرد إلى من رباك خير من البقاء مع من آذاك
{ ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ } “Sonra Allah'a döndürülürler”; O'nun hükmüne ve cezasına [döndürülürler], yani vefat edenler meleklerin döndürmesiyle döndürülürler. { مَوْلَاهُمُ } “mevlaları”; onların işlerini üstlenen mâlikleri [olan], { الْحَقِّ } “gerçek”; ancak hak ile hükmeden adalet sahibi [olan mevlaları]. Bu ikisi Allah'ın sıfatıdır. { أَلَا لَهُ الْحُكْمُ } “Dikkat edin, hüküm yalnız O'nundur”; o gün O'ndan başkasına ait hiçbir hüküm yoktur. { وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ } “ve O, hesap görenlerin en süratlisidir”; hiçbir hesap O'nu başka bir hesaptan alıkoymaz. Bütün mahlukatı bir koyun sağımı müddetinde hesaba çeker. Şöyle de denilmiştir: Seni terbiye edene döndürülmek, sana eziyet edenle kalmaktan daha hayırlıdır.
قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣)
{ قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “De ki: 'Karanlıklarında O'na yalvararak ve gizlice: Eğer bizi bundan kurtarırsan kesinlikle şükredenlerden olacağız diye dua ettiğinizde, sizi karanın ve denizin karanlıklarından kim kurtarır?'” (63)
{قُلْ مَن يُنَجِّيكُمْ} يُنَجِّيكُمْ ابن عباس {مِّن ظلمات البر والبحر} مجاز عن مخاوفهما وأهوالهما أو ظلمات البر الصواعق والبحر
{ قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ } “De ki: 'Sizi kim kurtarır?'”; İbn Abbas [şeddesiz olarak] 'yüncîküm' şeklinde okumuştur. { مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “karanın ve denizin karanlıklarından”; onların korkularından ve dehşetlerinden mecazdır; yahut karanın karanlıkları yıldırımlar, denizin [karanlıkları ise]...
الأنعام (٦٣ _ ٦٨)
el-En'âm (63-68)
الأمواج وكلاهما في الغيم والليل {تَدْعُونَهُ} حال من ضمير المفعول في يُنَجِّيكُمْ {تَضَرُّعًا} معلنين الضراعة وهو مصدر في موضع الحال وكذا {وَخُفْيَةً} أي مسرين في أنفسكم خفية حيث كان أبو بكر وهما لغتان {لَّئِنْ أنجانا} عاصم وبالإمالة حمزة وعلي الباقون أَنْجَيْتَنَا والمعنى يقولون لئن خلصنا {مِنْ هذه} الظلمات {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشاكرين} لله تعالى
...dalgalardır; her ikisi de bulut ve gece vaktindedir. { تَدْعُونَهُ } “O'na dua edersiniz”; 'yünaccîküm'deki meful zamirinden hâldir. { تَضَرُّعًا } “yalvararak”; yalvarışı açığa vurarak [dua edersiniz]. Bu, hâl konumunda bir masdardır. Aynı şekilde { وَخُفْيَةً } “ve gizlice” ifadesi de böyledir; yani içinizde gizleyerek [dua edersiniz]. Ebû Bekr her nerede geçerse [hı'nın kesresiyle] 'hıfyeten' okumuştur, ikisi iki farklı lehçedir. { لَئِنْ أَنْجَانَا } “Eğer bizi kurtarırsan”; Âsım'ın kıraatidir; imale ile Hamza ve Ali okumuştur. Diğerleri ise [hitap sigasıyla] 'enceytenâ' (eğer bizi kurtarırsan) şeklinde okumuşlardır. Manası şudur: Şayet bizi { مِنْ هَذِهِ } “bundan”; bu karanlıklardan [kurtarırsa], { لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “kesinlikle şükredenlerden olacağız”; Yüce Allah'a [şükredenlerden olacağız] derler.
قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤)
{ قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ } “De ki: 'Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır; sonra da siz yine ortak koşarsınız.'” (64)
{قُلِ الله يُنَجّيكُمْ} بالتشديد كوفي {مِّنْهَا} من الظلمات {وَمِن كُلِّ كَرْبٍ} وغم وحزن {ثُمَّ أَنتُمْ تُشْرِكُونَ} ولا تشكرون
{ قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ } “De ki: 'Sizi Allah kurtarır'”; şedde ile [yünaccîküm şeklinde okumak] Kûfelilerin kıraatidir. { مِنْهَا } “ondan”; karanlıklardan [kurtarır], { وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ } “ve her türlü sıkıntıdan”; gam ve kederden [kurtarır]. { ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ } “sonra da siz yine ortak koşarsınız”; ve şükretmezsiniz.
قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥)
{ قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ } “De ki: 'O, sizin üzerinize üstünüzden yahut ayaklarınızın altından bir azap göndermeye ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya kadirdir.' Bak, anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz!” (65)
{قل هو القادر} هو الذى عرفتموه قادر أو هو الكامل القدرة فاللام يحتمل العهد والجنس {على أَن يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَاباً مّن فَوْقِكُمْ} كما أمطر على قوم
{ قُلْ هُوَ الْقَادِرُ } “De ki: 'O, kadirdir'”; O, sizin kadir olduğunu bildiğiniz zattır veya kudreti tam olandır; bu durumda 'el-' takısı ahd veya cins ihtimalini taşır. { عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ } “sizin üzerinize üstünüzden bir azap göndermeye”; Lût kavminin üzerine...
لوط وعلى أصحاب الفيل الحجارة {أَوْ مِن تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} كما غرّق فرعون وخسف بقارون أو من قبل سلاطينكم وسفلتكم أو هو حبس المطر والنبات {أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً} أو يخلطكم فرقاً مختلفين على أهواء شتى كل فرقة منكم مشايعة لإمام ومعنى خلطهم أن ينشب القتال بينهم فيختلطوا ويشتبكوا في ملاحم القتال {وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ} يقتل بعضكم بعضاً والبأس السيف وعنه ﵊ سألت الله تعالى أن لا يبعث على أمتي عذابا من فوقهم أو من تحت أرجلهم فأعطانى ذلك وسألته أن لا يجعل بأسهم بينهم فمعنى وأخبرني جبريل أن فناء أمتي بالسيف {انظر كَيْفَ نُصَرّفُ الآيات} بالوعد والوعيد {لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ}
...ve Fil ashâbının üzerine taş yağdırdığı gibi. { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “yahut ayaklarınızın altından”; Firavun'u suda boğduğu ve Kârûn'u yere batırdığı gibi; yahut sultanlarınız ve ayak takımınız tarafından [gelecek bir azap]; ya da yağmurun ve bitkinin tutulmasıdır. { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا } “ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp”; yahut her fırkanın bir lidere tabi olduğu, çeşitli hevalar üzerinde ayrışmış fırkalar halinde sizi birbirinize karıştırıp [birbirinize düşürmeye]. Onların birbirine karışmasının manası; aralarında savaşın patlak verip savaş meydanlarında birbirine girmeleri ve çatışmalarıdır. { وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya”; kiminizin kiminizi öldürmesidir. 'Be's' kılıç demektir. Ondan (Peygamber aleyhisselâm'dan) rivayet edildiğine göre: “Yüce Allah'tan ümmetimin üzerine üstlerinden yahut ayaklarının altından bir azap göndermemesini diledim, bunu bana verdi. Kendi aralarındaki şiddeti birbirine tattırmamasını (aralarında savaş olmamasını) diledim, bunu bana menetti ve Cebrail ümmetimin helakinin kılıçla olacağını bana haber verdi.” { انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ } “Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz!”; vaad ve vaîd ile [açıklıyoruz], { لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ } “anlasınlar diye”.
وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦)
{ وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “O hak olduğu halde senin kavmin onu yalanladı. De ki: 'Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.'” (66)
{وَكَذَّبَ بِهِ} بالقرآن أو بالعذاب {قَوْمُكَ} قريش {وَهُوَ الحق} أي الصدق أو لا بد أن ينزل بهم {قُل لَّسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ} بحفيظ وكل إليّ أمركم إنما أنا منذر
{ وَكَذَّبَ بِهِ } “Onu yalanladı”; Kur'an'ı veya azabı [yalanladı], { قَوْمُكَ } “senin kavmin”; Kureyş [yalanladı]. { وَهُوَ الْحَقُّ } “o hak olduğu halde”; yani doğru olduğu halde yahut başlarına inmesi muhakkak olduğu halde. { قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “De ki: 'Ben sizin üzerinize bir vekil değilim'”; işiniz bana havale edilmiş bir koruyucu değilim, ben ancak bir uyarıcıyım.
لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧)
{ لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Her haberin gerçekleşeceği bir zaman ve yer vardır; yakında bileceksiniz!” (67)
{لكل نبإ} لكل شيء ينبأ به يعني إنباءهم بأنهم يعذبون وإيعادهم به {مُّسْتَقَرٌّ} وقت استقرار وحصول لا بد منه {وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} تهديد
{ لِكُلِّ نَبَإٍ } “Her haberin”; haber verilen her şeyin -yani azap edileceklerine dair onlara verilen haberlerin ve bununla tehdit edilmelerinin-, { مُسْتَقَرٌّ } “gerçekleşeceği bir zaman vardır”; muhakkak gerçekleşeceği ve hasıl olacağı bir vakti vardır. { وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “yakında bileceksiniz”; bir tehdittir.
وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨)
{ وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma.” (68)
{وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا} أي القرآن يعني يخوضون فى الاستهزاء بها والطعن فيها وكانت قريش في أنديتهم يفعلون ذلك {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} ولا تجالسهم وقم عنهم {حتى يَخُوضُواْ فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ} غير القرآن مما يحل فحينئذ يجوز أن تجالسهم {وَإِمَّا ينسينك الشيطان} ما نهيت
{ وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman”; yani Kur'an hakkında; onunla alay etmeye ve onu kötülemeye dalanları [gördüğün zaman]. Kureyş meclislerinde böyle yapardı. { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “onlardan yüz çevir”; onlarla oturma ve yanlarından kalk. { حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “başka bir söze dalıncaya kadar”; Kur'an'dan başka caiz olan bir söze [dalıncaya kadar]; ancak o vakit onlarla oturman caiz olur. { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ } “Eğer şeytan sana unutturursa”; nehyolunduğun şeyi...
الأنعام (٦٨ _ ٧١)
el-En'âm (68-71)
عنه يُنسِيَنَّكَ
...şeyi [unutturursa]. [Şedde ile] 'yünessiyenneke'...
شامي نسّي وأنسى واحد {فَلاَ تَقْعُدْ بَعْدَ الذكرى} بعد أن تذكر {مَعَ القوم الظالمين}
...Şam kıraatidir; 'nessâ' ile 'ensâ' birdir. { فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى } “hatırladıktan sonra artık oturma”; hatırladıktan sonra, { مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “o zalimler topluluğu ile beraber”.
وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩)
{ وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Kötülüklerden sakınanlara, onların hesabından hiçbir sorumluluk yoktur; fakat belki sakınırlar diye bir hatırlatma gerekir.” (69)
{وَمَا عَلَى الذين يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِم} من حساب هؤلاء الذين يخوضون في القرآن تكذيباً وستهزاء {مِّن شَيْءٍ} أي وما يلزم المتقين الذين يجالسونهم شيء مما يحاسبون عليه من ذنوبهم {ولكن} عليهم أن يذكروهم {ذِكْرِى} إذا سمعوهم يخوضون بالقيام عنهم وإظهار الكراهة لهم وموعظتهم ومحل ذِكْرِى نصب أي ولكن يذكرونهم ذكرى أى تذكيرا أو رفع والتقدير ولكن عليهم ذكرى فذكرى مبتدأ والخبر محذوف {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} لعلهم يجتنبون الخوض حياء أو كراهة لمساءتهم
{ وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ } “Kötülüklerden sakınanlara, onların hesabından... yoktur”; yalanlayarak ve alay ederek Kur'an'a dalan şu kimselerin hesabından [bir şey yoktur], { مِنْ شَيْءٍ } “hiçbir şey”; yani onlarla bir arada oturan takva sahiplerine, o kafirlerin hesaba çekilecekleri günahlarından hiçbir şey terettüp etmez. { وَلَكِنْ } “fakat”; onların üzerine düşen, onlara hatırlatmaktır. { ذِكْرَى } “bir hatırlatma [gerekir]”; onları [batıla] dalarken işittiklerinde yanlarından kalkarak, hoşnutsuzluklarını göstererek ve onlara vaaz ederek [öğüt vermektir]. 'Zikrâ' lafzının iraptaki yeri nasptır; yani 'fakat onları bir hatırlatma ile (tezkîr ile) uyarırlar'; yahut reftir; takdiri 've lâkin aleyhim zikrâ' (fakat onlara düşen bir hatırlatmadır) şeklindedir, bu durumda 'zikrâ' mübteda olup haberi mahzuftur. { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “belki sakınırlar”; belki utanarak veya kendilerine kötülük edilmesinden hoşlanmayarak dalmaktan sakınırlar.
وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)
{ وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ } “Dinlerini oyun ve eğlence edinen ve dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak! Bir kimsenin kazandığı günahlar yüzünden helake sürüklenmemesi için Kur'an ile öğüt ver. O kimse için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. O, her türlü fidyeyi denk tutsa da kendisinden alınmaz. İşte onlar kazandıkları yüzünden helake sürüklenmiş kimselerdir. İnkar etmekte olduklarından dolayı onlar için kaynar sudan bir içecek ve elem verici bir azap vardır.” (70)
{وذر الذين اتخذوا دينهم} الذى كلفواه ودعوا إليه وهو دين الإسلام {لَعِباً وَلَهْواً} سخروا به واستهزءوا ومعنى ذَرْهُمْ أعرض عنهم ولا تبال بتكذيبهم واستهزائهم واللهو ما يشغل الإنسان من هوى أو طرب {وَغَرَّتْهُمُ الحياة الدنيا وَذَكّرْ بِهِ} وعظ بالقرآن {أَن تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ} مخافة أن تسلم إلى الهلكة والعذاب وترتهن بسوء كسبها وأصل الإبسال المنع {لَيْسَ لَهَا مِن دُونِ الله وَلِيٌّ} ينصرها بالقوة {وَلاَ شَفِيعٌ} يدفع عنها بالمسألة ولا وقف على كَسَبَتْ في الصحيح لأن قوله لَيْسَ لَهَا صفة لنفس والمعنى وذكر بالقرآن كراهة أن تبسل نفس عادمة ولياً وشفيعا يكسبها {وَإِن تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ} نصب على المصدر وإن تفد كل فداء والعدل الفدية لأن الفادي يعدل المفدي بمثله وفاعل {لاَّ يُؤْخَذْ مِنْهَا} لا ضمير العدل لأن العدل هنا مصدر فلا يسند إليه الأخذ وأما في قوله ولا يؤخذ منها عدل فبمعنى الفدى به فصح إسناده إليه {أولئك} إشارة إلى المتخذين من دينهم لعباً ولهواً وهو مبتدأ والخبر
{ وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ } “Dinlerini edinen kimseleri bırak”; mükellef kılındıkları ve davet edildikleri dini -ki o İslâm dinidir-, { لَعِبًا وَلَهْوًا } “oyun ve eğlence [edinen]”; onunla alay edip eğlendiler. 'Zerhüm'ün manası; onlardan yüz çevir, yalanlamalarına ve alaylarına aldırma demektir. 'Lehv' ise heva veya eğlenceden insanı meşgul eden şeydir. { وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِهِ } “ve dünya hayatının aldattığı kimseleri [bırak]! Onunla öğüt ver”; Kur'an ile vaaz et, { أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ } “bir kimsenin kazandığı yüzünden helake sürüklenmemesi için”; helake ve azaba teslim edilmesi ve kötü kazancı sebebiyle rehin tutulması korkusuyla [öğüt ver]. İbsâl kelimesinin aslı men etmektir. { لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ } “Onun için Allah'tan başka ne bir dost... vardır”; ona güçle yardım edecek [bir dost], { وَلَا شَفِيعٌ } “ne de bir şefaatçi”; ricada bulunarak azabı savacak [bir şefaatçi]. Sahih olan görüşe göre 'kesebet' üzerinde vakıf yapılmaz; çünkü { لَيْسَ لَهَا } “onun için yoktur” ifadesi 'nefs' kelimesinin sıfatıdır. Manası: Kur'an ile öğüt ver ki, kazancı sebebiyle dostu ve şefaatçisi bulunmayan bir nefis helake teslim edilmesin. { وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ } “O, her türlü fidyeyi denk tutsa da”; masdar olarak mansubdur; yani her fidyeyi feda etse de [alınmaz]. 'Adl', fidye demektir; çünkü fidye veren kimse fidyeyi kurtarılacak şeye denk tutar. { لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا } “kendisinden alınmaz” fiilinin faili 'adl' zamiri değildir; çünkü 'adl' burada masdardır ve 'ahz' (alma) eylemi ona isnat edilmez. Ancak { وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ } “ondan bir fidye alınmaz” ayetinde ise kendisiyle fidye verilen şey manasındadır ve bu sebeple isnat sahih olmuştur. { أُولَئِكَ } “İşte onlar”; dinlerini oyun ve eğlence edinenlere işarettir; mübteda olup haberi ise...
{الذين أُبْسِلُواْ بِمَا كَسَبُواْ} وقوله {لَهُمْ شَرَابٌ مِّنْ حَمِيمٍ} أي ماء سخين حار خبر ثان لأولئك والتقدير أولئك المبسلون ثابت لهم شراب من حميم أو مستأنف {وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُواْ يكفرون} بكفرهم
{ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا } “kazandıkları yüzünden helake sürüklenmiş kimselerdir” ifadesidir. { لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ } “onlar için kaynar sudan bir içecek vardır” sözü -ki kaynar, çok sıcak su demektir- 'ülâike' için ikinci haberdir; takdiri 'helak edilen o kimseler için kaynar sudan bir içecek sabittir' şeklindedir yahut müsteneftir (yeni cümledir). { وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ } “İnkar etmekte olduklarından dolayı elem verici bir azap vardır”; küfürleri sebebiyle [vardır].
قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٧١)
{ قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar verebilen şeylere mi yalvaralım? Allah bizi doğru yola ilettikten sonra, şeytanların ayartıp çölde şaşkın bıraktığı, arkadaşlarının ise: Bize gel! diye doğru yola çağırdığı kimse gibi ökçelerimiz üzerinde gerisin geri mi döndürülelim?' De ki: 'Şüphesiz Allah'ın rehberliği asıl rehberliğin ta kendisidir. Bize alemlerin Rabbine teslim olmamız emredildi.'” (71)
{قُلْ} لأبي بكر يقل لابنه عبد الرحمن وكان يدعوا أباه إلى عبادة الأوثان أَنَدْعُواْ أنعبد مِن دُونِ الله الضار النافع {مَا لاَ يَنفَعُنَا} مالايقدر على نفعنا إن دعوناه {وَلاَ يَضُرُّنَا} إن تركناه {وَنُرَدُّ} وأنرد {على أعقابنا} راجعين إلى الشرك {بعد إذ هدانا الله} للاسلام
{ قُلْ } “De ki”; Ebû Bekr'e, babasını putlara tapmaya çağıran oğlu Abdurrahman'a şöyle demesi [emredilmektedir]: { أَنَدْعُو } “yalvaralım mı?”; ibadet mi edelim, { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp da”; zarar ve fayda veren Allah'ı bırakıp da, { مَا لَا يَنْفَعُنَا } “bize fayda vermeyen şeylere”; kendisine yalvardığımız takdirde bize fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere, { وَلَا يَضُرُّنَا } “ve bize zarar vermeyen şeylere”; onu terk ettiğimiz takdirde [zarar vermeyen şeylere mi yalvaralım?] { وَنُرَدُّ } “ve döndürülelim mi?”; ve gerisin geri mi çevrilelim, { عَلَى أَعْقَابِنَا } “ökçelerimiz üzerinde”; şirke dönenler olarak, { بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ } “Allah bizi doğru yola ilettikten sonra”; İslâm'a [ilettikten sonra]...
الأنعام (٧١ _ ٧٤)
el-En'âm (71-74)
وأنقذنا من عبادة الأصنام {كالذي استهوته الشياطين} كالذي ذهبت به الغيلان ومردة الجن والكاف في محل النصب على الحال من الضمير في نُرَدُّ على أعقابنا أي أننكص مشبهين من استهوته الشياطين وهو استفعال من هوى في الأرض إذا ذهب فيها كأن معناه طلبت هو يه {فِي الأرض} في المهمه {حَيْرَانَ} حال من مفعول استهوته أي تائهاً ضالاً عن الجادة لا يدرى كيف يصنع {له} لهذا المستوى {أصحاب} رفقة {يَدْعُونَهُ إِلَى الهدى} إلى أن يهدوه الطريق سمي الطريق المستقيم بالهدى يقولون له {ائتنا} رقد اعتسف المهمة تابعاً للجن لا يجيبهم ولا يأتيهم وهذا مبني على ما يقال إن الجن تستهوي الإنسان والغيلان تستولي عليه فشبه به الضال عن طريق الإسلام التابع لخطوات الشيطان والمسلمون يدعونه إليه فلا يلتفت إليهم {قُلْ إِنَّ هُدَى الله} وهو الإسلام {هُوَ الهدى} وحده وما وراءه ضلال {وَأُمِرْنَا} محله
...ve bizi putlara tapmaktan kurtardıktan sonra [gerisin geri mi dönelim?] { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ } “şeytanların ayarttığı kimse gibi”; gulyabanilerin ve azgın cinlerin alıp götürdüğü kimse gibi. 'Kâf' harfi, 'nüreddü alâ a'kâbinâ'daki zamirden hâl olarak nasp mahallindedir; yani şeytanların ayarttığı kimseye benzer bir şekilde mi gerisin geri döneceğiz? Bu lafız, bir kimse yeryüzünde kaybolup gittiğinde kullanılan 'hevâ fi'l-ard' tabirinden istif'âl babıdır; sanki manası 'onun kaybolup gitmesini istediler' demektir. { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde (çölde)”; ıssız çölde. { حَيْرَانَ } “şaşkın”; 'istehvethü' fiilinin mefulünden hâldir; yani ana yoldan sapmış, ne yapacağını bilmez bir halde şaşkın [bıraktığı kimse gibi]. { لَهُ } “onun”; ayartılan bu kimsenin, { أَصْحَابٌ } “arkadaşları [vardır]”; yol arkadaşları vardır, { يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى } “onu doğru yola çağırırlar”; ona yolu göstermeye [çağırırlar]. Dosdoğru yola 'hüda' adı verilmiştir. Ona: { ائْتِنَا } “Bize gel!” derler; o ise cinlere uyup ıssız çölü rastgele aşmaya çalışır; ne onlara cevap verir ne de yanlarına gelir. Bu izah, cinlerin insanı ayarttığı ve gulyabanilerin insana musallat olduğu kabulüne dayanır. Böylece İslâm yolundan sapan, şeytanın adımlarına uyan, müslümanlar kendisini İslâm'a çağırırken onlara dönüp bakmayan kimse buna benzetilmiştir. { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ } “De ki: 'Şüphesiz Allah'ın rehberliği'”; ki o İslâm'dır, { هُوَ الْهُدَى } “asıl rehberliğin ta kendisidir”; yalnızca O'dur, O'nun ötesi ise sapıklıktır. { وَأُمِرْنَا } “Ve bize emredildi” ifadesinin iraptaki yeri...
النصب بالعطف على محل إِنَّ هُدَى الله هُوَ الهدى على أنهما مقولان كأنه قيل قل هذا القول وقل أمرنا {لِنُسْلِمَ لِرَبّ العالمين}
...her ikisinin de makûl (söz) olması üzere { إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى } “Şüphesiz Allah'ın rehberliği asıl rehberliğin ta kendisidir” cümlesinin mahalline atıfla nasptır; sanki 'Bu sözü söyle ve bize emredildi de' denilmiştir. { لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ } “Alemlerin Rabbine teslim olmamız [emredildi]”.
وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢)
{ وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Ve: 'Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının!' (diye de emrolunduk). Huzuruna toplanacağınız O'dur.” (72)
{وَأَنْ أَقِيمُواْ الصلاة} والتقدير وأمرنا لأن نسلم ولأن أقيموا أي للإسلام ولإقامة الصلاة {واتقوه وَهُوَ الذي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} يوم القيامة
{ وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ } “Ve namazı dosdoğru kılın (diye de emrolunduk)”. Takdiri: "İslâm'a teslim olmamız ve namazı ikame etmemiz [bize emredildi]" şeklindedir; yani İslâm için ve namazı kılmak için [emredildik]. { وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Ve O'ndan sakının. Huzuruna toplanacağınız O'dur”; kıyamet gününde.
وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣)
{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ } “Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur. 'Ol' dediği gün hemen oluverir. O'nun sözü haktır. Sûr'a üflendiği gün mülk yalnızca O'nundur. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, tam hüküm ve hikmet sahibidir, her şeyden hakkıyla haberdardır.” (73)