{وَهُوَ الذي خَلَقَ السماوات والأرض بالحق} بالحكمة أو محقاً {وَيَوْمَ يَقُولُ كُن فَيَكُونُ} على الخبر دون الجواب {قوله الحق} مبتدأ ويوم يقول خبره مقدما كما تقول يوم الجمعة قولك الصدق أي قولك الصدق كان يوم الجمعة واليوم بمعنى الحين والمعنى أنه خلق السموات والأرض بالحق والحكمة وحين يقول لشئ من الأشياء كن فيكون ذلك الشئ قوله الحق والحكمة أى لا يكون شيء من السموات والأرض وسائر المكونات إلا عن حكمة وصواب {وَلَهُ الملك} مبتدأ وخبر {يَوْمَ يُنفَخُ} ظرف لقوله وَلَهُ الملك {فِي الصور} هو القرن بلغة اليمن أو جمع صورة {عالم الغيب} هُوَ عَالِمُ الغيب {والشهادة} أي السر والعلانية {وَهُوَ الحكيم} في الإفناء والإحياء {الخبير} بالحساب والجزاء
{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } “Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur”; hikmetle yahut hak olarak [yaratandır]. { وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ } “'Ol' dediği gün hemen oluverir”; [fe-yekûn lafzı] cevap olmaksızın haber kipindedir. { قَوْلُهُ الْحَقُّ } “O'nun sözü haktır”; mübtedadır (özne), 've yevme yekûlü' ise takaddüm etmiş haberidir (yüklem). Tıpkı senin: "Cuma günü senin sözün doğrudur" yani "senin doğru sözün cuma günüydü" demen gibi. Buradaki 'yevm' kelimesi 'vakit/an' manasındadır. Mana şöyledir: O, gökleri ve yeri hak ve hikmetle yaratmıştır; şeylerden herhangi bir şeye "Ol" dediği anda ve o şey hemen oluverdiğinde O'nun sözü hak ve hikmetin ta kendisidir. Yani göklerden, yerden ve diğer varlıklardan hiçbir şey hikmet ve isabet dışında meydana gelmez. { وَلَهُ الْمُلْكُ } “Ve mülk yalnızca O'nundur”; mübteda ve haberdir. { يَوْمَ يُنْفَخُ } “üflendiği gün”; { وَلَهُ الْمُلْكُ } “mülk yalnızca O'nundur” ifadesinin zarfıdır. { فِي الصُّورِ } “Sûr'a”; Yemen lehçesinde boynuz manasındadır yahut sûret (şekil) kelimesinin çoğuludur. { عَالِمُ الْغَيْبِ } “Gaybı bilendir”; O, gaybı bilendir. { وَالشَّهَادَةِ } “ve görünen âlemi de”; yani gizliyi ve açığı [bilendir]. { وَهُوَ الْحَكِيمُ } “O, tam hüküm ve hikmet sahibidir”; yok etmede ve diriltmede. { الْخَبِيرُ } “her şeyden hakkıyla haberdardır”; hesap ve ceza/mükâfattan [haberdardır].
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٧٤)
{ وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } “Hani İbrâhim, babası Âzer'e: 'Sen putları ilâhlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni de kavmini de apaçık bir sapıklık içinde görüyorum' demişti.” (74)
{وإذ قال إبراهيم لأبيه آزر} هو اسم أبيه أو لقبه لأنه خلاف بين النسابين أن اسم أبيه تارح وهو عطف بيان لأبيه وزنه فاعل {أَتَتَّخِذُ أصناما آلهة} استفهام توبيخ أى أتتخذها آلهة
{ وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } “Hani İbrâhim, babası Âzer'e demişti”; [Âzer] babasının adı yahut lakabıdır; zira nesep âlimleri arasında babasının adının Târah olduğu konusunda ihtilaf vardır. Bu kelime 'ebîhi' lafzından atf-ı beyandır, vezni ise fâil (فَاعَل) kalıbındadır. { أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً } “'Sen putları ilâhlar mı ediniyorsun?'”; kınama amaçlı bir istifhamdır (sorudur); yani sen onları ilahlar mı ediniyorsun?
الأنعام (٧٤ _ ٧٨)
el-En'âm (74-78)
وهي لا تستحق الإلهية {إِنّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضلال مُّبِينٍ}
Oysa onlar ilahlığı hak etmemektedir. { إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } “'Doğrusu ben seni de kavmini de apaçık bir sapıklık içinde görüyorum.'”
وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥)
{ وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk ki kesin inananlardan olsun.” (75)
{وكذلك} أي وكما أريناه قبح الشرك {نُرِي إبراهيم مَلَكُوتَ السماوات والأرض} أي نري بصيرته لطائف خلق السموات والأرض ونرى حكاية حال ماضية والملكوت أبلغ من الملك لأن الواو والتاء تزادان للمبالغة قال مجاهد فرجت له السموات السبع فنظر إلى ما فيهن حتى انتهى نظره إلى العرش وفرجت له الأرضون السبع حتى نظر إلى ما فيهن {وَلِيَكُونَ مِنَ الموقنين} فعلنا ذلك أو ليستدل وليكون من الموقنين عياناً كما أيقن بيانا
{ وَكَذَلِكَ } “Böylece”; yani ona şirkin çirkinliğini gösterdiğimiz gibi, { نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk”; yani onun basiretine göklerin ve yerin yaratılışındaki incelikleri gösteriyorduk. 'Nürî' fiili geçmişteki bir durumun hikâye edilmesidir. 'Melekût' kelimesi 'mülk' kelimesinden daha beliğdir; çünkü 'vav' ve 'te' harfleri mübalağa için eklenir. Mücâhid şöyle demiştir: "Ona yedi kat gök açıldı da Arş'a kadar oradakilere baktı; ona yedi kat yer açıldı da oradakilere baktı." { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “ki kesin inananlardan olsun”; bunu yaptık; yahut delil getirsin ve beyanla kesin olarak inandığı gibi bizzat görerek de kesin inananlardan olsun diye [böyle yaptık].
فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦)
{ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Üzerine gece basınca bir yıldız gördü: 'Bu benim rabbimdir' dedi. Yıldız batınca da: 'Ben batanları sevmem' dedi.” (76)
{فلما جن عليه الليل} أي أظلم وهو عطف على قَالَ إبراهيم لأَبِيهِ وقوله وَكَذَلِكَ نُرِي إبراهيم جملة اعتراضية بين المعطوف والمعطوف عليه {رأى كَوْكَباً} أي الزهرة أو المشتري وكان أبوه وقومه يعبدون الأصنام والشمس والقمر والكواكب فأراد أن ينبههم على الخطأ في دينهم وأن يرشدهم إلى طريق النظر والاستدلال ويعرفهم أن النظر الصحيح مؤد إلى أن شيئاً منها ليس بإله لقيام دليل الحدوث فيها ولأن لها محدثاً أحدثها ومدبراً دبر طلوعها وأفولها وانتقالها ومسيرها وسائر أحوالها فلما رأى الكوكب الذي كانوا يعبدونه {قَالَ هذا رَبّي} أي قال لهم هذا ربي في زعمكم أو المراد أهذا استهزاء بهم وإنكاراً عليهم والعرب تكتفى عن حرف الاستفهام بنغمة الصوت والصحيح أن هذا قول من ينصف خصمه مع علمه أنه مبطل فيحكي قوله كما هو غير متعصب لمذهبه لأنه أدعى إلى الحق وأنجى من الشغب ثم يكر عليه بعد حكايته فيبطله بالحجة {فَلَمَّا أَفَلَ} غاب {قَالَ لا أُحِبُّ الآفلين} أي لا أحب عبادة الأرباب المتغيرين عن حال إلى حال لأن ذلك من صفات الأجسام
{ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } “Üzerine gece basınca”; yani karanlık çökünce. Bu ifade, { قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ } “İbrâhim babasına demişti” cümlesine atıftır; aradaki { وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ } “Böylece biz İbrâhim'e gösteriyorduk” sözü ise matuf ile matufun aleyh arasına girmiş bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). { رَأَى كَوْكَبًا } “bir yıldız gördü”; yani Zühre (Venüs) veya Müşteri (Jüpiter) yıldızını gördü. Babası ve kavmi putlara, Güneş'e, Ay'a ve yıldızlara tapıyorlardı. İbrâhim onları dinlerindeki hataya karşı uyarmak, tefekkür ve istidlâl (delil getirme) yoluna iletmek ve sahih bir tefekkürün bu varlıklardan hiçbirinin ilah olamayacağı sonucuna götüreceğini göstermek istedi; zira bunlarda sonradan yaratılmışlık (hudûs) delili sabittir ve onları sonradan var eden bir var edici (muhdis), doğuşlarını, batışlarını, intikallerini, hareketlerini ve diğer bütün hallerini yöneten bir idareci (müdebbir) vardır. Kavminin taptığı yıldızı görünce: { قَالَ هَذَا رَبِّي } “'Bu benim rabbimdir' dedi”; yani onlara: "Sizin iddianıza göre bu benim rabbimdir" dedi; yahut kastedilen, onları alaya almak ve ayıplamak için "Bu mu [benim rabbim]?" demektir. Zira Araplar istifham edatı yerine ses tonunun vurgusuyla yetinirler. Doğru olan görüş ise şudur: Bu, muhatabının bâtıl üzere olduğunu bildiği halde onunla insafla konuşan, mezhebine taassup göstermeksizin onun sözünü olduğu gibi nakleden kimsenin sözüdür; zira bu tavır hakka daha çok davet edicidir ve kargaşadan daha uzaktır. Ardından bu nakilden sonra dönüp o görüşü hüccetle (kesin delille) çürütür. { فَلَمَّا أَفَلَ } “Yıldız batınca”; kaybolunca, { قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “'Ben batanları sevmem' dedi”; yani halden hale değişen rabblere kulluk etmeyi sevmem; çünkü bu durum cisimlerin özelliklerindendir.
فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧)
{ فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } “Ay'ı doğarken görünce: 'Bu benim rabbimdir' dedi. O da batınca: 'Andolsun ki, Rabbim beni doğru yola iletmezse muhakkak sapan topluluktan olurum' dedi.” (77)
{فلما رأى القمر بَازِغاً} مبتدئاً في الطلوع {قَالَ هذا رَبّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِن لَّمْ يَهْدِنِي رَبّي لأَكُونَنَّ مِنَ القوم الضآلين} نبه قومه على أن من اتخذ القمر إلها فهو ضال وإنما احتج عليهم بالأفول دون البزوع وكلاهما انتقال من حال إلى حال لأن الاحتجاج به أظهر لأنه انتقال مع خفاء واحتجاب
{فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا} “Ayı doğarken görünce” doğmaya başladığında {قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ} “‘Rabbim budur’ dedi. [Ay] batınca da ‘Eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse mutlaka sapan topluluktan olurum’ dedi.” Kavmine, ayı ilah edinen kimsenin sapkın olduğunu bildirip dikkatlerini çekti. Her ikisi de bir halden başka bir hale geçiş olduğu halde onlara karşı doğuşla değil de batışla delil getirmesi, onunla delil getirmenin daha açık olmasındandır; çünkü o, gizlenme ve perdelenme ile birlikte olan bir geçiştir.
فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨)
{ فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Güneş'i doğarken görünce: 'Bu benim rabbimdir, bu daha büyük!' dedi. O da batınca: 'Ey kavmim! Doğrusu ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım' dedi.” (78)
{فلما رأى الشمس بازغة قال هذا ربي} وامنا ذكره لأنه أراد الطالع أو لأنه جعل المبتدأ مثل الخبر لأنهما شيء واحد معنى وفيه صيانة الرب عن شبهة التأنيث ولهذا قالوا في صفات الله تعالى علام ولم يقولوا علامة وان كان الثانى أبلغ تقاديا من علامة التأنيث {هذا أَكْبَرُ} من باب استعمال الصفة أيضا مع خصومه {فلما أفلت قال يا قوم إِنّي بَرِىءٌ مّمَّا تُشْرِكُونَ} من الأجرام التي تجعلونها
{ فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي } “Güneş'i doğarken görünce: 'Bu benim rabbimdir' dedi”; müzekker olarak 'hâzâ' (bu) zamirini kullanması, 'doğup parlayan cisim' manasını kastetmiş olmasındandır yahut mübtedayı haber gibi kılmıştır; çünkü mana bakımından ikisi aynı şeydir. Ayrıca bunda Rab teâlâyı dişillik (te'nîs) şüphesinden koruma gayesi vardır. Nitekim Allah Teâlâ'nın sıfatları hakkında, ikincisi daha mübalağalı olmasına rağmen, dişillik alâmetinden kaçınmak için 'allâme' değil 'allâm' demişlerdir. { هَذَا أَكْبَرُ } “'bu daha büyük!' [dedi]”; bu da hasımlarına karşı onların vasıflandırma tarzını kullanma kabilindendir. { فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “O da batınca: 'Ey kavmim! Doğrusu ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım' dedi”; yani yaratıcısına ortak kıldığınız şu gök cisimlerinden...
الأنعام (٧٩ _ ٨٤)
el-En'âm (79-84)
شركاء لخالقها وقيل هذا كان نظره واستدلاله في نفسه فحكاه الله تعالى والأول أظهر لقوله يا قوم إنى برئ مما تشركون
...[yaratıcısına ortak kıldığınız cisimlerden uzağım]. Bir rivayete göre bu, onun kendi içindeki tefekkürü ve delil arayışıydı da Allah Teâlâ bunu böylece hikâye etmiştir. Ancak birinci görüş; { يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “'Ey kavmim! Doğrusu ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım'” sözünden dolayı daha açıktır.
إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩)
{ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Ben, hanîf (hakka yönelmiş) olarak yüzümü gökleri ve yeri yoktan yaratana çevirdim ve ben müşriklerden değilim.” (79)
{إِنّى وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِى فَطَرَ السماوات والأرض} أي للذي دلت هذه المحدثات على أنه منشئها {حَنِيفاً} حال أي مائلاً عن الأديان كلها إلا هذا الإسلام {وَمَا أَنَاْ مِنَ المشركين} بالله شيئاً من خلقه
{ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ } “Ben yüzümü gökleri ve yeri yoktan yaratana çevirdim”; yani bu sonradan yaratılmış varlıkların kendisini var edici olduğuna delalet ettiği zâta [yüzümü çevirdim]. { حَنِيفًا } “hanîf olarak”; hâldir, yani bu İslâm hariç bütün dinlerden yüz çevirip meyletmiş olarak. { وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve ben müşriklerden değilim”; O'nun yarattıklarından herhangi bir şeyi Allah'a şirk koşanlardan değilim.
وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠)
{ وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّi شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti. O dedi ki: 'Beni doğru yola iletmişken Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz? Rabbimin dilemesi hariç, O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam. Rabbim ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?'” (80)
{وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ} في توحيد الله تعالى ونفى الشركاء عنه {قَالَ أَتُحَآجُّونّي فِي الله} في توحيده أَتُحَاجُّونّي مدني وابن ذكوان {وَقَدْ هدان} إلى التوحيد والياء في الوصل أبو عمرو ولما خوفوه أن معبوداتهم تصيبه بسوء قال {وَلاَ أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَن يَشَاءَ رَبّي شَيْئاً} أي لا أخاف معبوداتكم في وقت قط لأنها لا تقدر على منفعة ولا مضرة إلا إذا شاء ربي أن يصيبني منها بضر فهو قادر على أن يجعل فيما شاء نفعاً وفيما شاء ضراً لا الأصنام
{ وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti”; Allah Teâlâ'nın birliği ve O'ndan ortakların nefyedilmesi hususunda [onunla tartıştılar]. { قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ } “O dedi ki: 'Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?'”; O'nun tevhidi hususunda. { أَتُحَاجُّونِّي } kıraati Medineli (Nâfî) ve İbn Zekvân'a aittir. { وَقَدْ هَدَانِ } “Oysa O beni doğru yola iletmiştir”; tevhide iletmiştir. Vasl halinde 'yâ' harfini okuyan Ebû Amr'dır. Kavmi, ilahlarının kendisine bir kötülük dokunduracağıyla onu korkutunca şöyle dedi: { وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا } “Rabbimin dilemesi hariç, O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam”; yani sizin taptıklarınızdan hiçbir zaman asla korkmam; çünkü onlar fayda vermeye de zarar vermeye de muktedir değillerdir. Ancak Rabbim bana bunlardan bir zarar gelmesini dilerse o başka. Zira O, dilediği şeyde fayda, dilediği şeyde de zarar var etmeye kādirdir; putlar ise buna muktedir değildir.
{وَسِعَ رَبّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً} فلا يصيب عبداً شيء من ضر أو نفع إلا بعلمه {أَفَلاَ تَتَذَكَّرُونَ} فتميزوا بين القادر والعاجز
{ وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا } “Rabbim ilmiyle her şeyi kuşatmıştır”; bu sebeple kula ancak O'nun ilmi dahilinde bir zarar veya fayda dokunabilir. { أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?”; ki kādir olan ile âciz olanı birbirinden ayırt edesiniz!
وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١)
{ وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Siz, Allah'ın size hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan korkmazken, ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız, bu iki zümreden hangisi güvende olmaya daha lâyıktır?” (81)
{وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ} معبوداتكم وهي مأمونة الخوف {وَلاَ تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُم بالله مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ} بإشراكه {عَلَيْكُمْ سلطانا} حجة إذ الإشراك لا يصح أن يكون عليه حجة والمعنى وما لم تفكرون عليّ الأمن في موضع الأمن ولا تنكرون على أنفسكم الأمن في موضع الخوف {فَأَيُّ الفريقين} أي فريقي الموحدين والمشركين {أَحَقُّ بالأمن} من العذاب {إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} ولم يقل فأينا احترازاً من تزكية نفسه
{ وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ } “Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden nasıl korkarım?”; kendilerinden korkulması söz konusu olmayan putlarınızdan [nasıl korkarım]? { وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ } “hakkında hiçbir şey indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşmaktan siz korkmazken”; şirk koşulmasına dair [hiçbir şey indirmediği], { عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا } “üzerinize hiçbir delil”; kesin bir huccet [indirmediği halde]. Zira şirke dair bir delilin bulunması asla mümkün değildir. Mana şöyledir: Siz güven duyulacak yerde bana güven duymayı çok görüp ayıplarken, kendiniz korkulacak yerde güvende olmayı neden ayıplamıyorsunuz? { فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ } “Bu iki gruptan hangisi”; yani muvahhidler ve müşrikler zümresinden hangisi, { أَحَقُّ بِالْأَمْنِ } “güvende olmaya daha lâyıktır?”; azaptan emin olmaya [daha lâyıktır]? { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer biliyorsanız”. Kendi nefsini temize çıkarmaktan kaçınmak için "hangimiz" demeyip [bu iki gruptan hangisi] demiştir.
الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢)
{ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “İman edenler ve imanlarına zulüm (şirk) bulaştırmayanlar var ya, işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır.” (82)
ثم استأنف الجواب عن السؤال بقوله {الذين آمنوا وَلَمْ يَلْبِسُواْ إيمانهم بِظُلْمٍ} بشرك عن الصديق رضى الله عنه {أولئك لهم الأمن وهم مهتدون} ثم كلام إبراهيم عليه السلام
Sonra şu buyruğu ile bu soruya müstakil bir cevap verdi: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İman edenler ve imanlarına zulüm bulaştırmayanlar”; es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan [nakledildiğine göre] şirk [bulaştırmayanlar], { أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır”. Burada İbrâhim aleyhisselâm'ın sözü tamamlanmıştır.
وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣)
{ وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “İşte bu, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetimizdir. Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Şüphesiz senin Rabbin tam hüküm ve hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.” (83)
{وَتِلْكَ حُجَّتُنَا} إشارة إلى جميع ما احتج به إبراهيم ﵇ على قومه من قوله فلما جن عليه الليل إلى وهم مهتدون {آتيناها إبراهيم على قَوْمِهِ} وهو خبر بعد خبر {نَرْفَعُ درجات مَّن نَّشَاءُ} في العلم والحكمة وبالتنوين كوفي وفيه نقض قول المعتزلة في الأصلح {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ} بالرفع {عَلِيمٌ} بالأهل
{ وَتِلْكَ حُجَّتُنَا } “İşte bu hüccetimizdir”; { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } “Üzerine gece basınca” ayetinden { وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “doğru yolda olanlar da onlardır” ifadesine kadar İbrâhim aleyhisselâm'ın kavmine karşı getirdiği bütün delillere işarettir. { آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ } “kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz”; bu da haberden sonra gelen ikinci haberdir. { نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ } “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz”; ilim ve hikmette [yükseltiriz]. Tenvin ile [derecâtin men neşâ'] okuyuşu Kûfe ehline aittir. Bu ayette Mûtezile'nin 'aslah' (en uygun olanı yaratma zorunluluğu) görüşünün iptali vardır. { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ } “Şüphesiz senin Rabbin tam hüküm ve hikmet sahibidir”; [dereceleri] yükseltmede hikmet sahibidir; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; ehil olanı bilendir.
وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤)
{ وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Ona İshak'ı ve Yâkub'u bağışladık; her birini doğru yola ilettik. Daha önce Nûh'u ve onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u da doğru yola iletmiştik. İşte iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız.” (84)
{وَوَهَبْنَا لَهُ} لإبراهيم {إسحاق وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنَا}
{ وَوَهَبْنَا لَهُ } “Ona bağışladık”; İbrâhim'e, { إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنَا } “İshak'ı ve Yâkub'u; her birini doğru yola ilettik”.
أى
Yani...
كلهم وانتصب كلا بهدينا {وَنُوحاً هَدَيْنَا} أي وهدينا نوحاً {مِن قَبْلُ} من قبل إبراهيم {وَمِن ذُرّيَّتِهِ} الضمير لنوح أو لإبراهيم والأوّل أظهر لأن يونس ولوطاً لم يكونا من ذرية إبراهيم {دَاوُدَ وسليمان وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وموسى وهارون} والتقدير وهدينا من ذريته هؤلاء {وَكَذَلِكَ نَجْزِي المحسنين} ونجزي المحسنين جزاء مثل ذلك فالكاف في موضع نصب نعت لمصدر محذوف
...hepsini [doğru yola ilettik]. 'Küllen' lafzı 'hedeynâ' fiiliyle mansuptur. { وَنُوحًا هَدَيْنَا } “Nûh'u da doğru yola iletmiştik”; Nûh'u da hidayete erdirdik, { مِنْ قَبْلُ } “Daha önce”; İbrâhim'den önce. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ } “ve onun soyundan”; zamir Nûh'a yahut İbrâhim'e aittir. Birincisi daha açıktır; çünkü Yûnus ve Lût, İbrâhim'in soyundan değillerdir. { دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ } “Dâvûd'u, Süleyman'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u [da doğru yola iletmiştik]”; takdiri: "ve onun soyundan şunları hidayete erdirdik" şeklindedir. { وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız”; iyilik edenleri buna benzer bir mükâfatla mükâfatlandırırız. 'Kâf' harfi hazfedilmiş meful-i mutlakın sıfatı olarak nasp mahallindedir.
وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥)
{ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı, Îsâ'yı ve İlyâs'ı da (doğru yola iletmiştik). Hepsi de sâlihlerdendir.” (85)
{وَزَكَرِيَّا ويحيى وعيسى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ} أي كلهم {مِّنَ الصالحين} وذكر عيسى معهم دليل على أن النسب يثبت من قبل الأم أيضاً لأنه جعله من ذرية نوح ﵇ وهو لا يتصل به إلا بالأم وبذا أجيب الحجاج حين أنكر أن يكون بنو فاطمة أولاد النبي عليه السلام
{ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ } “Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı, Îsâ'yı ve İlyâs'ı da; hepsi”; yani onların hepsi, { مِنَ الصَّالِحِينَ } “sâlihlerdendir”. Îsâ'nın onlarla birlikte anılması, nesebin anne tarafından da sabit olduğuna delildir; çünkü onu Nûh aleyhisselâm'ın zürriyetinden kılmıştır, oysa Îsâ ona sadece anne yoluyla bağlanır. Haccâc, Fâtıma'nın oğullarının Peygamber aleyhisselâm'ın evlatları olduğunu inkâr ettiğinde kendisine bu delille cevap verilmiştir.
وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ (٨٦)
{ وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ } “İsmâil'i, Elyesa'ı, Yûnus'u ve Lût'u da (hidayete erdirdik). Her birini âlemlere üstün kıldık.” (86)
{وإسماعيل واليسع} والليسع حيث كان بلامين حمزة وعلى {وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكُلاًّ فَضَّلْنَا عَلَى العالمين} بالنبوة والرسالة
{ وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ } “İsmâil'i, Elyesa'ı”; Hamza ve Ali (el-Kisâî) her geçtiği yerde bu ismi iki lâm ile [ve'l-Leysa'] şeklinde okumuşlardır. { وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ } “ve Yûnus'u ve Lût'u da; her birini âlemlere üstün kıldık”; peygamberlik ve risalet ile [üstün kıldık].
وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧)
{ وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Babalarından, soylarından ve kardeşlerinden bir kısmını da (üstün kıldık). Onları seçtik ve onları dosdoğru bir yola ilettik.” (87)
{ومن آبائهم} في موضع النصب عطفاً على كُلاَّ أي وفضلنا بعض آبائهم {وذرياتهم وإخوانهم واجتبيناهم وهديناهم إلى صراط مستقيم}
{ وَمِنْ آبَائِهِمْ } “Babalarından bir kısmını da”; 'küllen' lafzına atıfla nasp mahallindedir; yani onların babalarından bazısını da üstün kıldık. { وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “soylarından ve kardeşlerinden de (bazılarını üstün kıldık). Onları seçtik ve onları dosdoğru bir yola ilettik.”
ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨)
{ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “İşte bu Allah'ın hidayetidir; kullarından dilediğini onunla doğru yola iletir. Eğer onlar da şirk koşsalardı, yapmış oldukları ameller kesinlikle boşa çıkardı.” (88)
{ذلك} أى مادان به هؤلاء المذكورون {هُدَى الله} دين الله {يَهْدِي بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} فيه نقض قول المعتزلة لأنهم يقولون إن الله شاء هداية الخلق كلهم لكنهم لم يهتدوا {وَلَوْ أَشْرَكُواْ} مع فضلهم وتقدمهم وما رفع لهم من الدرجات العلى {لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَّا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} لبطلت أعمالهم كما قال لئن أشركت ليحبطن عملك
{ ذَلِكَ } “İşte bu”; yani anılan bu zatların tabi olduğu din, { هُدَى اللَّهِ } “Allah'ın hidayetidir”; Allah'ın dinidir. { يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ } “kullarından dilediğini onunla doğru yola iletir”; bunda Mûtezile'nin görüşünün iptali vardır; zira onlar Allah'ın bütün yaratılanların hidayetini dilediğini fakat insanların hidayete ermediğini söylerler. { وَلَوْ أَشْرَكُوا } “Eğer onlar da şirk koşsalardı”; faziletlerine, öncülüklerine ve kendilerine verilen yüksek derecelere rağmen [şirk koşsalardı], { لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmış oldukları ameller kesinlikle boşa çıkardı”; amelleri bâtıl olurdu. Nitekim: "Andolsun ki, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar" buyurmuştur.
أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ (٨٩)
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ } “İşte onlar, kendilerine kitap, hüküm ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Eğer şunlar bunları inkâr ederse, biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu bunlara vekil kılmışızdır.” (89)
{أولئك الذين آتيناهم الكتاب} يريد الجنس {والحكم} والحكمة او
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ } “İşte onlar, kendilerine kitap verdiğimiz kimselerdir”; cins manası kastedilmiştir. { وَالْحُكْمَ } “ve hüküm”; hikmet veya...
فهم الكتاب {والنبوة} وهي أعلى مراتب البشر {فَإِن يَكْفُرْ بِهَا} بالكتاب والحكم والنبوة أو بآيات القرآن {هؤلاء} أي أهل مكة {فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْماً} هم الأنبياء المذكورون ومن تابعهم بدليل قوله أولئك الذين هَدَى الله فَبِهُدَاهُمُ اقتده أو أصحاب النبى ﵇ أو كل من آمن به أو العجم ومعنى توكيلهم بها أنهم وفقوا للإيمان بها والقيام بحقوقها كما يوكل الرجل بالشئ ليقوم به ويتعهد ويحافظ عليه والباء في {لَّيْسُواْ بِهَا} صلة كافرين وفي {بكافرين} لتأكيد النفي
...kitabı anlamak [verdiğimiz kimselerdir]. { وَالنُّبُوَّةَ } “ve peygamberlik”; ki o, insanlık mertebelerinin en yücesidir. { فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا } “Eğer bunları inkâr ederse”; kitaba, hükme ve peygamberliğe yahut Kur'an ayetlerine [küfrederse], { هَؤُلَاءِ } “şunlar”; yani Mekke ehli [inkâr ederse], { فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا } “biz bunlara bir topluluğu vekil kılmışızdır”; bunlar adı geçen peygamberler ve onlara uyanlardır; nitekim { أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların yoluna uy” buyruğu buna delildir. Yahut Peygamber aleyhisselâm'ın ashâbıdır ya da ona iman eden herkes veya Acemlerdir (Arap olmayanlardır). Onların bunlara vekil kılınmasının manası; bir kimsenin bir işi yerine getirmesi, gözetmesi ve koruması için o işe memur edilmesi gibi, onların da bu değerlere iman etmeye ve haklarını ikame etmeye muvaffak kılınmış olmalarıdır. { لَيْسُوا بِهَا } “bunlara... olmayan” ibaresindeki 'bâ' harfi 'kâfirîn' lafzının sılasıdır (tümlecidir); { بِكَافِرِينَ } “inkâr ediciler” başındaki 'bâ' harfi ise olumsuzluğu tekit etmek içindir.
أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ (٩٠)
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ } “İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların yoluna uy! De ki: 'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. O, bütün âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir.'” (90)
{أولئك الذين هَدَى الله} أي الأنبياء الذين مر ذكرهم
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir”; yani anılan peygamberlerdir.
الأنعام (٩٠ _ ٩٢)
el-En'âm (90-92)
{فَبِهُدَاهُمُ اقتده} فاختص هداهم بالاقتداء ولا تقتد إلا بهم وهذا معنى تقديم المفعول والمراد بهداهم طريقتهم في الإيمان بالله وتوحيده وأصول الدين دون الشرائع فهي مختلفة والهاء في اقتده للوقف تسقط في الوصل واستحسن إيثار الوقف لثبات الهاء فى المصحف وبحذفها حمزة وعلى في الوصل ويختلسها شامي {قُل لا أسألكم عَلَيْهِ} على الوحي أو على تبليغ الرسالة والدعاء إلى التوحيد {أجرا} جعلا وفيه دليلا على أن أخذ الأجر على تعليم القرآن ورواية الحديث لا يجوز {إِنْ هُوَ إِلاَّ ذكرى للعالمين} ما القرآن إلا عظة للجن والانس
{ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ } “sen de onların yoluna uy!”; sadece onların hidayetine uymayı tercih et ve onlardan başkasına uyma. Mefulün takaddüm etmesinin (önde gelmesinin) manası budur. Onların hidayetinden kasıt, Allah'a iman, O'nun tevhidi ve dinin asılları konusundaki yollarıdır; şeriatlar değildir; çünkü şeriatlar farklılık gösterir. 'Iktedih' kelimesindeki 'hâ' sekte hâsıdır (vakıf içindir), vasl halinde düşer. Mushaf'ta 'hâ' harfinin yazılı olması sebebiyle vakıf tercih edilmiştir. Hamza ve Ali (el-Kisâî) vasl halinde bu 'hâ'yı hazfederler; Şâmî (İbn Âmir) ise vasl durumunda onu ihtilas ile (hafif bir hareke ile) okur. { قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ } “De ki: 'Buna karşılık sizden istemiyorum'”; vahye yahut risaleti tebliğe ve tevhide davete karşılık [istemiyorum], { أَجْرًا } “hiçbir ücret”; bir karşılık. Bunda Kur'an öğretimi ve hadis rivayeti karşılığında ücret almanın caiz olmadığına delil vardır. { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ } “O, bütün âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir”; Kur'an, cinler ve insanlar için bir öğütten ibarettir.
وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١)
{ وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } “Onlar: 'Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir' demekle Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler. De ki: 'Öyleyse Mûsâ'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, sizin de parça parça kâğıtlar haline koyup bir kısmını açıkladığınız, çoğunu ise gizlediğiniz; sizin de atalarınızın da bilmediği şeylerin size öğretildiği o Kitab'ı kim indirdi?' 'Allah' de, sonra onları bırak, daldıkları bâtıl içinde oynayadursunlar!” (91)
{وَمَا قَدَرُواْ الله حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُواْ ما أنزل الله على بشر من شيء} أى ما عرفوه حتى معرفته في الرحمة على عباده حين أنكروا بعثة الرسل والوحي إليهم وذلك من أعظم رحمته وما أرسلناك إلا رحمة للعالمين رُوي أن جماعة من اليهود منهم مالك بن الصيف كانوا يجادلون النبي ﵇ فقال النبى ﵇ أليس في التوراة أن الله يبغض الحبر السمين قال نعم قال
{ وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Onlar: 'Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir' demekle Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler”; yani peygamberlerin gönderilmesini ve onlara vahiy indirilmesini inkâr ettiklerinde, O'nu kullarına olan merhameti bakımından hakkıyla tanıyamadılar. Oysa bu, O'nun en büyük rahmetidir; nitekim "Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik" buyurmuştur. Rivayet edildiğine göre Yahudilerden Mâlik b. Sayf'ın da aralarında bulunduğu bir topluluk Peygamber aleyhisselâm ile tartışıyorlardı. Peygamber aleyhisselâm: "Tevrat'ta Allah'ın şişman din adamına buğzettiği yazılı değil midir?" dedi. O: "Evet" dedi. [Peygamber] buyurdu ki:...
فأنت الحبر السمين فغضب وقال ما أنزل الله على بشر من شيء وحق قَدْرِهِ منصوب نصب المصدر {قُلْ مَنْ أَنزَلَ الكتاب الذي جاء به موسى نورا} مما فيه نعت رسول الله ﷺ أى بعضوه وجملوه قراطيس مقطعة وورقات مفرقة ليتمكنوا مماراموا من الابداء والاخفاء بالياء فى الثلاثة معي وأبو عمرو {وَعُلِّمْتُمْ} يا أهل الكتاب بالكتاب {ما لم تعلموا أنتم ولا آباؤكم} من أمور دينكم ودنياكم {قُلِ الله} جواب أي أنزله الله فإنهم لا يقدرون أن يناكروك {ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ} في باطلهم الذي يخوضون فيه {يَلْعَبُونَ} حال من ذَرْهُمْ أو مِنْ خَوْضِهِمْ
“Sen o şişman din adamısın.” [Mâlik b. Sayf] bunun üzerine öfkelendi ve: “Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir” dedi. { حَقَّ قَدْرِهِ } “kadrine yaraşır şekilde” ifadesi, mefulü mutlak (kaynak mastar) olarak mansuptur. { قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا } “De ki: 'Öyleyse Mûsâ'nın bir nur olarak getirdiği Kitab'ı kim indirdi?'”; onda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıfları da vardı. Yani [Tevrat'ı] parçaladılar, açığa vurmak ve gizlemek istedikleri şeyleri yapabilmek için onu dağınık sayfalar ve parça parça kâğıtlar haline getirdiler. Bu üç fiili [yani tec'alûnehû, tubdûnehâ, tuhfûne fiillerini] İbn Kesîr ve Ebû Amr 'yâ' ile [yec'alûnehû, yubdûnehâ, yuhfûne şeklinde] okumuştur. { وَعُلِّمْتُمْ } “Ve size öğretilmiştir”; ey Ehl-i Kitap, o kitap ile [öğretilmiştir], { مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ } “sizin de atalarınızın da bilmediği şeyler”; dininize ve dünyanıza dair [bilmedikleriniz]. { قُلِ اللَّهُ } “'Allah' de”; bu bir cevaptır; yani “Onu Allah indirdi” [de]; zira onlar sana itiraz edemezler. { ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ } “Sonra onları daldıkları bâtıl içinde bırak”; içine daldıkları bâtıl içinde [bırak], { يَلْعَبُونَ } “oynayadursunlar!”; { ذَرْهُمْ } “onları bırak” fiilindeki zamirden veya { خَوْضِهِمْ } “daldıkları bâtıl” ifadesinden haldir.
وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ (٩٢)
{ وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ } “Bu da kendisinden öncekileri doğrulayan, kendisiyle şehirlerin anasını (Mekke'yi) ve etrafındakileri uyarasın diye indirdiğimiz mübarek bir Kitap'tır. Âhirete inananlar buna da inanırlar ve onlar namazlarına devam ederler.” (92)
{وهذا كتاب أنزلناه} على نبينا ﵇ {مباركا} كثير المنافع والفوائد {مُّصَدِّقُ الذى بَيْنَ يَدَيْهِ} من الكتب {ولتنذر} وبالبياء أبو بكر أي الكتاب وهو معطوف على ما دل عليه صفة الكتاب كأنه قيل أنزلناه للبركات وتصديق ما تقدمه من الكتب ولا نذار {أُمَّ القرى} مكة وسميت أم القرى لأنها سرة الأرض وقبلة أهل القرى وأعظمها شأناً ولأن الناس يؤمونها {وَمَنْ حَوْلَهَا}
{ وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ } “Bu da indirdiğimiz bir Kitap'tır”; Peygamberimiz aleyhisselâm'a [indirdiğimiz], { مُبَارَكٌ } “mübarek”; menfaat ve faydaları pek çok olan, { مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendisinden öncekileri doğrulayan”; önceki kitapları [doğrulayan]. { وَلِتُنْذِرَ } “ve uyarasın diye”; Ebû Bekr (Şu'be) bunu 'yâ' ile { وَلِيُنْذِرَ } [“ve uyarsın diye”] şeklinde okumuştur, yani “o Kitap uyarsın diye”. Bu ifade, Kitab'ın sıfatının delalet ettiği anlama matuftur; sanki “Biz onu bereketler için, önceki kitapları doğrulaması için ve uyarmak için indirdik” denilmiştir. { أُمَّ الْقُرَى } “Şehirlerin anasını”; Mekke'yi. Ona Ümmü'l-Kurâ (şehirlerin anası) denmiştir; çünkü o, yeryüzünün göbeği, bütün belde halklarının kıblesi, şanı en yüce olanıdır ve insanlar ona yönelirler. { وَمَنْ حَوْلَهَا } “Ve etrafındakileri”;
أهل الشرق والغرب {والذين يُؤْمِنُونَ بالآخرة} يصدقون بالعاقبة ويخافونها {يُؤْمِنُونَ بِهِ} بهذا الكتاب فأصل الدين خوف العاقبة فمن خافها لم يزل به الخوف حتى يؤمن {وَهُمْ على صَلاَتِهِمْ يحافظون} حصت الصلاة بالذكر لأنها علم الإيمان وعماد الدين فمن حافظ عليها يحافظ على أخواتها ظاهراً
doğu ve batı ehlini [uyarasın diye]. { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Âhirete inananlar”; akıbeti tasdik eden ve ondan korkanlar, { يُؤْمِنُونَ بِهِ } “buna inanırlar”; bu Kitab'a [inanırlar]. Dinin esası, akıbetten korkmaktır; kim akıbetten korkarsa, bu korku onu iman edinceye dek terk etmez. { وَهُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ } “Ve onlar namazlarına devam ederler”; namaz özellikle zikredilmiştir; zira o, imanın alâmeti ve dinin direğidir. Kim namazı korursa, zâhirde onun benzeri diğer ibadetleri de korur.
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣)
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ } “Allah'a yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana vahyolundu' diyenden ve 'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden daha zâlim kim olabilir? O zâlimleri, ölümün şiddetleri içinde kıvranırken ve melekler ellerini uzatıp: 'Ruhlarınızı çıkarın! Bugün, Allah hakkında gerçek olmayanı söylediğinizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük tasladığınızdan ötürü alçaltıcı bir azap ile cezalandırılacaksınız' derken bir görsen!” (93)
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افترى عَلَى الله كَذِباً} هو مالك بن الصيف {أَوْ قَالَ أُوْحِي إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ} هو مسيلمة الكذاب {وَمَن قَالَ} في موضع جر عطف على مَنِ افترى أي وممن قال {سَأُنزِلُ مِثْلَ مَآ أَنَزلَ الله} أي سأقول وأملي هو عبد الله بن سعد بن أبي سرح كاتب الوحي وقد أملى النبي ﵇ عليه ولقد خلقنا الإنسان إلى خلق آخر فجرى على لسانه فَتَبَارَكَ الله أَحْسَنُ الخالقين فقال ﵇ اكتبها فكذلك نزلت فشك وقال إن كان محمدا صادقاً فقد أوحي إلي كما أوحي إليه وإن كان كاذباً فقد قلت كما قال فارتد ولحق بمكة أو النضر بن الحرث كان يقول والطاحنات طحناً فالعاجنات عجناً فالخابزات خبزاً كأنه يعارض {وَلَوْ تَرَى} جوابه محذوف أي لرأيت أمراً عظيماً {إِذِ الظالمون} يريد الذين ذكرهم من اليهود والمتنبئة فتكون اللام للعهد ويجوز أن تكون للجنس فيدخل فيه هؤلاء لاشماله {فِي غَمْرَاتِ الموت} شدائده وسكراته {والملائكة بَاسِطُوآ أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُواْ أَنفُسَكُمُ} أي يبسطون إليهم أيديهم يقولون هاتوا أرواحكم أخرجوها إلينا من أجسادكم وهذه عبارة عن التشديد في الإزهاق من غير تنفيس وإمهال {اليوم تُجْزَوْنَ عَذَابَ الهون} أرادوا وقت الإماتة وما يعذبون به من شدة النزع والهون والهوان الشديد وإضافة العذاب إليه كقولك رحل سوء يريد العراقة في الهوان والتمكن فيه {بِمَا كُنتُمْ تَقُولُونَ عَلَى الله غَيْرَ الحق} من أن له شريكا وصاحبة وولدا وغير الحق مفعول تَقُولُونَ أو وصف لمصدر محذوف أى قولا غير الحق {وكنتم عن آياته تستكبرون} فلا يؤمنون بها
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افترى عَلَى الله كَذِباً} “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” Bu, Mâlik b. Sayf'tır. {أَوْ قَالَ أُوْحِي إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ} “yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana da vahyolundu' diyenden” Bu, Müseylimetü'l-Kezzâb'dır. {وَمَن قَالَ} “ve [şöyle] diyenden” ifadesi, {مَنِ افترى} üzerine atıfla cer mahallindedir; yani 've [şöyle] diyen kimseden [daha zalim kimdir?]' demektir: {سَأُنزِلُ مِثْلَ مَآ أَنَزلَ الله} “'Ben de Allah'ın indirdiği gibisini indireceğim'” Yani 'Ben de [onun gibi] söyleyecek ve yazdıracağım' [diyenden]. Bu kimse, vahiy kâtibi Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh'tir. Peygamber aleyhisselâm ona {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ} ayetinden {خَلْقاً آخَرَ} kısmına kadar olan yeri yazdırmıştı da [Abdullah'ın] dilinden {فَتَبَارَكَ الله أَحْسَنُ الخالقين} sözü dökülüvermişti. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: “Onu [da] yaz, ayet öylece indi” buyurdu. Bunun üzerine o şüpheye düşüp: “Eğer Muhammed doğru sözlü ise, ona vahyolunduğu gibi bana da vahyolunmuştur; şayet yalancı ise, ben de onun dediği gibi demiş oldum” dedi, dinden dönüp Mekke'ye kaçtı. Yahut bu kimse, sanki [Kur'an'a] nazire yapıyormuşçasına: “Öğütenlere andolsun öğütüşle, yoğuranlara andolsun yoğuruşla, ekmek yapanlara andolsun yapışla” demekte olan Nadr b. Hâris'tir. {وَلَوْ تَرَى} “Bir görseydin!” Bunun cevabı hazfedilmiştir; yani 'Büyük bir iş görürdün' demektir. {إِذِ الظالمون} “o zalimleri...” Bununla Yahudilerden ve peygamberlik taslayanlardan zikrettiklerini kastetmektedir. Bu durumda [kelimenin başındaki] lâm, ahd içindir. Cins için olması da caizdir; bu durumda kapsaması sebebiyle bunlar da [o umumi hükmün içine] girer. {فِي غَمْرَاتِ الموت} “ölümün [şiddetli] dalgaları içinde” Yani onun şiddetleri ve can çekişme anları içinde [görseydin]. {والملائكة بَاسِطُوآ أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُواْ أَنفُسَكُمُ} “ve melekler ellerini uzatmış, 'Çıkarın canlarınızı!' [derken]” Yani onlara ellerini uzatır ve: 'Ruhlarınızı getirin, onları bedenlerinizden çıkarıp bize teslim edin!' derler. Bu, nefes aldırmaksızın ve mühlet tanımaksızın canı çekip almada [uygulanan] şiddetten kinayedir. {اليوم تُجْزَوْنَ عَذَابَ الهون} “Bugün alçaltıcı azap ile cezalandırılacaksınız” [Melekler bununla] ölüm vaktini ve can çekişmenin şiddetiyle uğradıkları azabı kastetmişlerdir. Hûn (الهُون), şiddetli zillet ve alçaklık demektir. Azabın buna izafe edilmesi; senin 'kötü bir adam' (رحل سوء) demen gibidir; bununla zillete kökten batmışlığı ve onda yerleşmişliği kasteder. {بِمَا كُنتُمْ تَقُولُونَ عَلَى الله غَيْرَ الحق} “Allah hakkında gerçek olmayanı söylemeniz sebebiyle” Yani O'nun ortağı, eşi ve çocuğu olduğuna dair [sözleriniz sebebiyle]. {غَيْرَ الحق} ifadesi {تَقُولُونَ} fiilinin mef'ûlüdür (nesnesidir) yahut hazfedilmiş bir mastarın sıfatıdır; yani 'gerçek olmayan bir sözü [söylemeniz sebebiyle]' demektir. {وكنتم عن آياته تستكبرون} “ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslıyordunuz” Dolayısıyla onlara iman etmiyorlardı.
وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤)
{ وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size verdiğimiz şeyleri de arkanızda bıraktınız. İçinizde ortaklar olduklarını iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz! Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir.” (94)
{وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا} للحساب والجزاء {فرادى} منفردين بلا مال ولا معين هو جمع فريد كأسير وأسارى {كَمَا خلقناكم} في محل النصب
{ وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا } “Andolsun ki bize geldiniz”; hesap ve ceza için [geldiniz], { فُرَادَى } “teker teker”; malsız ve yardımcısız tek başınıza. Bu kelime, ferîd (tek) kelimesinin çoğuludur; esîr (tutsak) ve üsârâ gibi. { كَمَا خَلَقْنَاكُمْ } “sizi yarattığımız gibi”; nasb mahallinde olup
صفة لمصدر جِئْتُمُونَا أي مجيئاً مثل ما خلقناكم {أول مرة} على الهيآت التى ولدتم عليها فى الانفراد
{ جِئْتُمُونَا } fiilinin mastarının sıfatıdır; yani “sizi yarattığımız gibi bir gelişle”, { أَوَّلَ مَرَّةٍ } “ilk defa”; yalnızlık hususunda doğduğunuz hal üzere [geldiniz].
الأنعام (٩٤ _ ٩٧)
el-En'âm (94-97)
{وَتَرَكْتُمْ مَّا خولناكم} ملكناكم {وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ} ولم تحتملوا منه نقيراً {وَمَا نرى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الذين زعمتم أنهم فيكم شركاء} فى استعبادكم {لقد تقطع بينكم} وصلكم عن الزجاج والبين الوصل والهجر قال ... فوالله لولا البين لم يكن الهوى ... ولولا الهوى ما حن للبين الف ...
{ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ } “Size verdiğimiz şeyleri bıraktınız”; size mülk kıldığımız şeyleri, { وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ } “arkanızda”; ondan bir zerre dahi yanınıza alamadınız. { وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ } “İçinizde ortaklar olduklarını iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz”; size kulluk yaptırmada [ortak olduklarını sandığınız]. { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun aranızdaki bağ kopmuştur”; Zeccâc'dan [nakledildiğine göre] bağınız ve irtibatınız kopmuştur. Beyn (بَيْن), hem vuslat (bağ) hem de hecr (ayrılık) anlamına gelir. Şair şöyle demiştir: ... “Vallahi ayrılık olmasaydı aşk olmazdı ... Ve aşk olmasaydı hiçbir dost ayrılığa özlem duymazdı” ...
بَيْنِكُمْ مدني وعلي وحفص أي وقع التقطع بينكم {وَضَلَّ عَنكُم} وضاع وبطل {مَّا كُنتُمْ تَزْعُمُونَ} أنها شفعاؤكم عند الله
{ بَيْنَكُمْ } kelimesini Medineliler (Nâfi ve Ebû Ca'fer), Ali (el-Kisâî) ve Hafs ref ile [beynüküm şeklinde fâil olarak] okumuşlardır; yani “aranızdaki bağ kopmuştur”. { وَضَلَّ عَنْكُمْ } “Ve sizden kaybolup gitmiştir”; zayi olmuş ve boşa çıkmıştır, { مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “iddia edip durduğunuz şeyler”; onların Allah katında şefaatçileriniz olduğu [iddianız].
إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥)
{ إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır. O, ölüden diriyi çıkarır; diriden de ölüyü çıkarandır. İşte Allah budur! O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” (95)
{إِنَّ الله فَالِقُ الحب والنوى} بالنبات والشجر أي فلق الحب عن السنبلة والنواة عن النخلة والقلق الشق وعن مجاهد أراد الشقين اللذين في النواة والحنطة {يُخْرِجُ الحي مِنَ الميت} النبات الغض النامي من الحب اليابس {وَمُخْرِجُ الميت مِنَ الحي} الحب اليابس من النبات النامي أو الإنسان من النطفة والنطفة من الإنسان أو المؤمن من الكافر والكافر من المؤمن فاحتج الله عليهم بما يشاهدونه من خلقه لأنهم أنكروا البعث فأعلمهم أنه الذي خلق هذه الأشياء فهو يقدر على بعثهم وإنما قال وَمُخْرِجُ الميت بلفظ اسم الفاعل لأنه معطوف على فالق الحب لا على الفعل وَيُخْرِجُ الحي مِنَ الميت موقعه موقع الجملة المبينة لقوله فَالِقُ الحب والنوى لأن فلق الحب والنوى بالنبات والشجر الناميين من جنس إخراج الحي من الميت لأن النامي في حكم الحيوان دليله قوله {ويحيي الأرض بعد موتها} {ذلكم الله} ذلكم المحيي والمميت هو الله الذي تحق له الربوبية لا الأصنام {فأنى تؤفكون} فكيف تصرفون عنه وعن توليه إلى غيره بعد وضوح الأمر بما ذكرنا
{ إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yaran Allah'tır”; bitki ve ağaç ile [yaran]; yani taneyi başaktan, çekirdeği de hurma ağacından yarandır. Felk (فَلْق), yarmak demektir. Mücâhid'den gelen rivayette ise: Çekirdekte ve buğdayda bulunan iki yarığı kastetmiştir. { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarır”; kuru taneden taze ve gelişen bitkiyi [çıkarır], { وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } “ve diriden ölüyü çıkarandır”; gelişen bitkiden kuru taneyi [çıkarandır]. Yahut nutfeden insanı, insandan da nutfeyi [çıkarır]; veya kâfirden mümini, müminden de kâfiri [çıkarır]. Müşrikler yeniden dirilmeyi inkâr ettiklerinde, Allah onların bizzat gözlemledikleri yaratılış delillerini aleyhlerine hüccet getirdi ve bu şeyleri yaratanın Kendisi olduğunu, dolayısıyla onları yeniden diriltmeye de kadir olduğunu bildirdi. { وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ } ifadesinin ism-i fâil lafzıyla gelmesi, fiile değil, { فَالِقُ الْحَبِّ } terkibine matuf olmasındandır. { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } cümlesi ise, { فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى } sözünü açıklayan bir cümle konumundadır; zira tane ve çekirdeğin gelişen bitki ve ağaçla yarılması, ölünün içinden dirinin çıkarılması türündendir. Çünkü gelişen bitki canlı hükmündedir; bunun delili O'nun şu ayetidir: { وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا } “Ölümünün ardından yeryüzünü diriltir”. { ذَلِكُمُ اللَّهُ } “İşte Allah budur”; işte dirilten ve öldüren, putlar değil, ulûhiyet ve rubûbiyet hakkı olan Allah'tır. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?”; zikrettiğimiz delillerle hakikat apaçık ortaya çıktıktan sonra, O'ndan ve O'na yönelmekten başkasına nasıl saptırılıyorsunuz?
فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦)
{ فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ } “Sabahı yarıp çıkarandır. Geceyi dinlenme zamanı, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kılmıştır. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir.” (96)
{فَالِقُ الإصباح} هو مصدر سمي به الصبح أى شاق عمودا صبح
{ فَالِقُ الْإِصْبَاحِ } “Sabahı yarıp çıkarandır”; isbâh (إِصْبَاح), sabahın kendisiyle isimlendirildiği bir mastardır; yani sabahın aydınlığını yarıp çıkarandır,
عن سواد الليل أو خالق نورالنهار {وجعل الليل} وجعل الليل كوفي لأن اسم الفاعل الذي قبله بمعنى المضي فلما كان فالق بمعنى فلق عطف عليه جَعَلَ لتوافقهما معنى {سَكَناً} مسكوناً فيه من قوله لتسكنوا فيه أي ليسكن فيه الخلق عن كد المعيشة إلى نوم الغفلة أو عن وحشة الخلق إلى الأنس بالحق {والشمس والقمر} انتصبا بإضمار فعل يدل عليه جاعل الليل أي وجعل الشمس والقمر {حُسْبَاناً} أي جعلهما على حسبان لأن حساب الأوقات يعلم بدورهما وسيرهما والحسبان بالضم مصدر حسب كما أن الحسبان بالكسر مصدر حسب {ذلك} إشارة إلى جعلهما حسباناً أي ذلك التسيير بالحساب المعلوم {تَقْدِيرُ العزيز} الذي قهرهما وسخرهما {العليم} بتدبيرهما وتدويرهما
gecenin karanlığından [sabahı yaran] yahut gündüzün nurunu yaratandır. { وَجَعَلَ اللَّيْلَ } “Ve geceyi kılmıştır”; Kûfeliler bunu { وَجَعَلَ اللَّيْلَ } şeklinde mazi fiil olarak okumuşlardır; zira kendisinden önceki ism-i fâil geçmiş zaman anlamındadır. { فَالِقُ } lafzı { فَلَقَ } (yardı) manasında olunca, mana bakımından aralarındaki uyum sebebiyle { جَعَلَ } mazi fiili ona atfedilmiştir. { سَكَنًا } “dinlenme zamanı”; içinde sükûn bulunan vakit. Bu, “içinde dinlenesiniz diye” ifadesindendir; yani mahlûkat geçim meşakkatinden uyku gafletine, yahut yaratılmışların vahşetinden Hakk ile ünsiyete sığınarak dinlensin diye. { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } “Güneşi ve ayı da”; { جَاعِلُ اللَّيْلِ } lafzının delalet ettiği gizli bir fiil ile mansup olmuşlardır; yani “Güneşi ve ayı da kıldı”. { حُسْبَانًا } “birer hesap ölçüsü”; yani onları bir hesaba göre kıldı; çünkü vakitlerin hesabı onların dönmesi ve hareketiyle bilinir. Husbân (حُسْبَان), ötre ile 'hasebe' fiilinin mastarıdır; nitekim hısbân (حِسْبَان) da esre ile 'hasibe' fiilinin mastarıdır. { ذَلِكَ } “İşte bu”; onların bir hesap üzere kılınmasına işarettir; yani bilinen bir hesapla yürütülmeleridir. { تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ } “Azîz olanın takdiridir”; ikisine boyun eğdiren ve onları teshir edenin, { الْعَلِيمِ } “Alîm olanın”; onları tedbir etmeyi ve döndürmeyi çok iyi bilenin [takdiridir].
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧)
{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “O, karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları yaratandır. Bilen bir topluluk için ayetleri uzun uzadıya açıkladık.” (97)
{وَهُوَ الذي جَعَلَ لَكُمُ النجوم} خلقها {لِتَهْتَدُواْ بِهَا فِي ظلمات البر والبحر} أي في ظلمات الليل
{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ } “O, sizin için yıldızları var edendir”; onları yaratandır, { لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye”; yani gece vakti
الأنعام (٩٧ _ ١٠٠)
el-En'âm (97-100)
بالبر والبحر وأضافها إليهما لملابستها لهما أو شبه مشتبهات الطرق بالظلمات {قَدْ فَصَّلْنَا الآيات لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} قد بينا الآيات الدالة على التوحيد لقوم يعلمون
karadaki ve denizdeki karanlıklarda [yol bulasınız diye]. Karanlıkları, onlarla irtibatlı olmaları sebebiyle karaya ve denize izafe etmiştir; yahut karışık yolları karanlıklara benzetmiştir. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir topluluk için ayetleri uzun uzadıya açıkladık”; tevhide delalet eden delilleri bilen bir topluluk için beyan ettik.
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ } “O, sizi tek bir nefisten yaratandır. Bir kalacak yer (müstakar), bir de emanet duracak yer (müstevda') vardır. İnce anlayış sahibi bir topluluk için ayetleri uzun uzadıya açıkladık.” (98)
{وَهُوَ الذي أَنشَأَكُم مّن نَّفْسٍ واحدة} هي آدم ﵇ {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} فَمُسْتَقَر بالكسر مكي وبصري فمن فتح القاف كان المستودع اسم مكان مثله ومن كسرها كان اسم فاعل والمستودع اسم مفعول يعني فلكم مستقر في الرحم ومستودع في الصلب أو مستقر فوق الأرض ومستودع تحتها أو فمنكم مستقر ومنكم مستودع {قَدْ فَصَّلْنَا الآيات لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ} وإنما قيل يعلمون ثم ويفقهون هنا لأن الدلالة ثمّ أظهر وهنا أدق لأن إنشاء الإنس من نفس واحدة وتصريفهم بين أحوال مختلفة أدق فكان ذكر الفقه الدال على تدقيق النظر أوفق
{وَهُوَ الذي أَنشَأَكُم مّن نَّفْسٍ واحدة} “O, sizi tek bir nefisten meydana getirendir.” Bu [tek nefis], Âdem aleyhisselâm'dır. {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “Artık [sizin için] bir kalış yeri ve bir emanet yeri vardır.” Mekkî (İbn Kesîr) ve Basrî (Ebû Amr) [kıraatlerinde] kâf harfinin kesresiyle {فَمُسْتَقِرٌّ} şeklindedir. Kâf harfini fethalı okuyana göre [müstekar], {المستودع} gibi mekân ismidir. Kesreli okuyana göre ise ism-i fâil (kalan/yerleşen), {المستودع} ise ism-i mef'ûldür (emanet edilen). Yani: Sizin için rahimde bir kalış yeri, sulbte ise bir emanet yeri vardır; yahut yerin üstünde bir kalış yeri, altında ise bir emanet yeri vardır; ya da sizden kimi yerleşip kalmış, kimi de emanet bırakılmıştır. {قَدْ فَصَّلْنَا الآيات لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ} “Şüphesiz biz, derinlemesine anlayan bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık.” Orada (önceki ayette) {يعلمون} "bilirler", burada ise {يفقهون} "inceden inceye anlarlar" buyrulmuştur; çünkü oradaki delil daha açıktır, buradaki ise daha incedir. Zira insanların tek bir nefisten yaratılması ve farklı durumlar arasında evrilip çevrilmesi daha dakik bir meseledir. Bu sebeple derinlemesine düşünmeye delalet eden "fıkıh" kelimesinin zikredilmesi [buraya] daha uygun düşmüştür.
وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “O, gökten su indirendir. İşte biz o su ile her şeyin bitkisini çıkardık; ondan da birbirine binmiş taneler çıkardığımız yemyeşil bir filiz çıkardık. Hurma ağacının tomurcuğundan sarkan salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar bahçeleri çıkardık. Meyve verdiği zaman meyvesine ve olgunlaşmasına bakın! Şüphesiz bunlarda inanan bir topluluk için ayetler (ibretler) vardır.” (99)
{وَهُوَ الذي أَنزَلَ مِنَ السماء مَاءً} من السحاب مطراً {فَأَخْرَجْنَا بِهِ} بالماء {نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ} نبت كل صنف من أصناف النامي أي السبب وهو الماء واحد والمسببات صنوف مختلفة {فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ} من النبات {خَضِْرًا} أي شيئاً غضاً أخضر يقال أخضر وخضر وهو ما تشعب من أصل النبات الخارج من الحبة {نُّخْرِجُ مِنْهُ} من الخضر {حَبّاً مُّتَرَاكِباً} وهو السنبل الذى تراكب فيه حبه {ومن النخل من طلعها قنوان} وهو جمع قنو وهو العذق نظيره صنو وصنوان {دانية} من المجتنى لا نحنائها يثقل حملها أو لقصر ساقها وفيه اكتفاء أي وغير دانية لطولها كقوله سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الحر {وجنات} بالنصب عطفاً على نَبَاتَ كُلّ شَيْءٍ أي وأخرجنا به جنات {مِّنْ أعناب} أي مع النخل وكذا {والزيتون والرمان} وجنات بالرفع الأعشى أي وثم جنات من أعناب أي مع النخل {مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ متشابه} يقال اشتبه الشيئان وتشابها نحو استويا وتساويا والافتعال والتفاعل يشتركان كثيرا أو تقديره والزيتون متشابهاً وغير متشابه والرمان كذلك يعني بعضه متشابه وبعضه غير متشابه في القدر واللون والطعم {انظروا إلى ثَمَرِهِ إِذَآ أَثْمَرَ} إذا أخرج ثمره كيف يخرجه ضعيفاً لا ينتفع به {وَيَنْعِهِ} ونضجه أي انظروا إلى نضجه كيف يعود شيئا جامعا لمنافع نظراعتبار واستدلال على قدرة مقدره ومدبره وناقله من حال إلى حال {إِنَّ فِي ذلكم لآيات لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} ثَمَرِهِ وكذا ما بعده حمزة
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً } “O, gökten su indirendir”; buluttan yağmur [indirendir]. { فَأَخْرَجْنَا بِهِ } “İşte biz onunla çıkardık”; o su ile, { نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyin bitkisini”; gelişen her türlü türün bitişini [çıkardık]. Yani sebep olan su tektir, fakat ondan meydana gelen varlıklar çeşit çeşittir. { فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ } “Ondan çıkardık”; o bitkiden, { خَضِرًا } “yemyeşil bir filiz”; taze ve yeşil bir şey [çıkardık]. Âhzar (أَخْضَر) ve hadır (خَضِر) denir; bu, taneden çıkan bitki kökünün dallanıp budaklanmış halidir. { نُخْرِجُ مِنْهُ } “Ondan çıkarırız”; o yeşillikten, { حَبًّا مُتَرَاكِبًا } “birbirine binmiş taneler”; taneleri birbirine geçmiş başaktır. { وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ } “Hurma ağacının tomurcuğundan salkımlar [çıkardık]”; kınevân (قِنْوَان), kınv (قِنْو) kelimesinin çoğuludur; hurma salkımı demektir; sınv ve sınvân gibidir. { دَانِيَةٌ } “sarkan/yakın”; meyvesinin ağırlığından eğildiği veya gövdesi kısa olduğu için toplayana yakın olan [salkımlar]. Burada bir iktifa sanatı vardır; yani uzunluğundan ötürü “yakın olmayanlar da [çıkardık]”; nitekim “sizi sıcaktan koruyan elbiseler” ayeti de [soğuğu da kastetmesi bakımından] böyledir. { وَجَنَّاتٍ } “ve bahçeler”; nasb ile { نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesine matuftur; yani “ve onunla bahçeler çıkardık”, { مِنْ أَعْنَابٍ } “üzümden”; yani hurmalarla beraber. Keza { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } “zeytini ve narı da [çıkardık]”. A'şâ ise { وَجَنَّاتٌ } kelimesini ref ile okumuştur; yani “ve hurmalarla beraber üzümlerden bahçeler de vardır”. { مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ } “birbirine benzeyen ve benzemeyen”; iki şey için 'istebehe' ve 'tesâbehe' denir; 'istevâ' ve 'tesâvâ' gibi. İftial ve tefâul kalıpları birçok yerde ortak anlama gelir. Yahut bunun takdiri: “Zeytin birbirine benzer ve benzemez olarak, nar da aynı şekilde [çıkarılmıştır]”; yani bir kısmı miktar, renk ve tat bakımından birbirine benzer, bir kısmı ise benzemez. { انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ } “Meyve verdiği zaman meyvesine bakın!”; meyvesini çıkardığı vakit, ondan faydalanılamayacak kadar zayıf bir şekilde nasıl çıkardığına bakın, { وَيَنْعِهِ } “ve olgunlaşmasına [bakın]”; olgunluğuna; yani onun birçok faydayı kendinde toplayan bir hale nasıl dönüştüğüne, onu takdir eden, tedbir buyuran ve halden hale geçiren kudretin deliline ibret ve istidlal nazarıyla bakın! { إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz bunlarda inanan bir topluluk için ayetler vardır”. { ثَمَرِهِ } kelimesini ve sonraki benzerlerini Hamza
وعلي جمع ثمار فهو جمع الجمع يقال ثمرة وثمر وثمار وثمر
ve Ali (el-Kisâî) 'simâr' (ثِمَار) kelimesinin çoğulu olarak [süsmür / sümer şeklinde] okumuşlardır; bu çoğulun çoğuludur. Semere (ثَمَرَة), semer (ثَمَر), simâr (ثِمَار) ve sümür (ثُمُر) denilir.
وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠)
{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ } “Cinleri Allah'a ortak koştular; oysa onları da O yaratmıştı. Bir de bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların nitelemelerinden münezzehtir ve yücedir.” (100)
{وَجَعَلُواْ للَّهِ شُرَكَاءَ الجن}
{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ } “Cinleri Allah'a ortak koştular”;
إن جعلت لِلَّهِ شُرَكَاءَ مفعولي جَعَلُواْ كان الجن بدلاً من شُرَكَاء وإلا كان شُرَكَاء الجن مفعولين قدم ثانيهما على الأوّل وفائدة التقديم استعظام أن يتخذلله شريك من كان ملكا أو جنبا أو غير ذلك والمعنى أنهم أطاعوا الجن فيما سولت لهم من شركهم فجعلوهم شركاء لله {وَخَلَقَهُمْ} أي وقد خلق الجن فكيف يكون المخلوق شريكاً لخالقه والجملة حال أو وخلق الجاعلين لله شركاء فكيف يعبدون غيره {وخرقوا له} أى اختلفوا يقال خلق الافك وخرقه واختلفه واخترقه بمعنى أو هو من خرق الثوب إذا شقه أي اشتقوا له {بَنْيَنَ} كقول أهل الكتابين في المسيح وعزير {وَبَنَاتٍ} كقول بعض العرب في الملائكة وَخَرَقُواْ بالتشديد للتكثير مدني لقوله بَنِينَ وَبَنَاتٍ {بِغَيْرِ عِلْمٍ} من غير أن يعلموا حقيقة ما قالوا من خطأ أو صواب ولكن رمياً بقول عن جهالة وهو حال من فاعل خرقوا أي جاهلين بما قالوا {سبحانه وتعالى عَمَّا يَصِفُونَ} من الشريك والولد
eğer { لِلَّهِ } ve { شُرَكَاءَ } lafızlarını { جَعَلُوا } fiilinin iki mefulü kılarsan, { الْجِنَّ } kelimesi { شُرَكَاءَ }'den bedel olur. Şayet böyle yapmazsan, { شُرَكَاءَ } ile { الْجِنَّ } iki meful olurlar ve ikincisi birincinin önüne geçmiş olur. Öne almanın faydası; melek olsun, cin olsun veya başkası olsun, herhangi bir varlığın Allah'a ortak kılınmasının ne büyük bir cürüm olduğunu vurgulamaktır. Mana şudur: Onlar, cinlerin kendilerine süslü gösterdiği şirk hususunda cinlere itaat ettiler ve böylece onları Allah'a ortak koştular. { وَخَلَقَهُمْ } “Oysa onları yaratmıştı”; yani cinleri de yaratmıştı. Yaratılan bir varlık, Yaratıcısına nasıl ortak olabilir? Cümle haldir. Yahut “Allah'a ortak koşanları da O yaratmıştır; öyleyse O'ndan başkasına nasıl kulluk ederler?” [demektir]. { وَخَرَقُوا لَهُ } “Ve O'na uydurdular”; yani yalan uydurdular. İftirayı yaratmak, uydurmak ve tertip etmek anlamında 'halaka'l-ifk', 'harakahû' ve 'ihtelekahû' denir. Veya bu, kumaşı yırtıp yarmaktan gelir; yani O'na [haksızca] nispet ettiler, { بَنِينَ } “oğullar”; Ehl-i Kitab'ın Mesîh ve Üzeyr hakkındaki sözleri gibi, { وَبَنَاتٍ } “ve kızlar”; bazı Arapların melekler hakkındaki sözleri gibi. Medineli (Nâfi), çokluk ifade etmesi için { وَخَرَّقُوا } şeklinde şeddeli okumuştur; zira ayette “oğullar ve kızlar” denilmektedir. { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Bilgisizce”; söylediklerinin doğru mu yanlış mı olduğunu bilmeksizin, sırf cehaletle söylenmiş bir laf olarak [uydurdular]. Bu ifade, fiili işleyenin fâilinden haldir; yani söyledikleri şey hakkında cahil oldukları halde. { سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ } “O, onların nitelemelerinden münezzehtir ve yücedir”; ortak ve çocuk isnatlarından [yücedir].
بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١)
{ بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Gökleri ve yeri yoktan var edendir. O'nun bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yaratmıştır ve O her şeyi hakkıyla bilendir.” (101)
{بديع السماوات والأرض} يقال بدع الشئ فهو بديع وهو من إضافة الصفة المشبهة إلى فاعلها يعني بديع سمواته وأرضه أو هو بمعنى المبدع أي مبدعها وهو خبر مبتدأ محذوف أو مبتدأ وخبره {أنى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ} أو هو فاعل تَعَالَى {وَلَمْ تكن له صاحبة} أى من يكون له ولد والولد لا يكون إلا من صاحبة ولا صاحبة له ولأن الولادة من صفات الأجسام ومخترع الأجسام لا يكون جسماً حتى يكون له ولد {وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} أي ما من شيء إلا وهو خالقه وعالمه ومن كان كذلك كان غنياً عن كل شيء والوالد إنما يطلبه المحتاج
{ بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yoktan var edendir”; bir şeyi eşsizce ortaya çıkardığında 'bedea'ş-şey'e fehüve bedîun' denir. Bu, sıfat-ı müşebbehenin fâiline izafe edilmesidir; yani gökleri ve yeri benzersiz olandır. Yahut 'mübdi'' (yoktan var eden) manasındadır; yani onları örneksiz yaratandır. Bu terkip mahzuf bir mübtedanın haberidir; yahut mübtedadır ve haberi { أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ } “Nasıl çocuğu olabilir?” cümlesidir; ya da { تَعَالَى } fiilinin fâilidir. { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ } “O'nun bir eşi olmadığı halde”; yani O'nun çocuğu nasıl olabilir ki? Zira çocuk ancak bir eşten meydana gelir; O'nun ise bir eşi yoktur. Ayrıca çocuk sahibi olmak cisimlerin vasıflarındandır; cisimleri yoktan var eden ise cisim olamaz ki çocuğu bulunsun. { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Her şeyi O yaratmıştır ve O her şeyi hakkıyla bilendir”; yani hiçbir şey yoktur ki O onun yaratıcısı ve bileni olmasın. Böyle olan bir zât ise her şeyden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir); çocuk sahibi olmayı ise ancak muhtaç olan ister.
ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢)
{ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur! O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur. Her şeyin yaratıcısıdır; öyleyse O'na kulluk edin! O, her şeye vekildir.” (102)
{ذلكم} إشارة إلى الموصوف بما تقدم من الصفات وهو
{ ذَلِكُمُ } “İşte bu”; daha önce geçen sıfatlarla nitelenmiş olan zâta işarettir ve bu kelime
مبتدأ وما بعده أخبار مترادفة وهي {الله رَبُّكُمْ لا إله إِلاَّ هُوَ خالق كُلِّ شَيْءٍ} وقوله {فاعبدوه} مسبب عن مضمون الجملة أي من استجمعت له هذه الصفات كان هوالحقيقى بالعبادة فاعبدوه ولا تعبدوا من دونه من بعض خلقه {وَهُوَ على كُلّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} أي هو مع تلك الصفات مالك لكل شيء من الأَرزاق والآجال رقيب على الأعمال
mübtedadır. Ondan sonrakiler ise peş peşe gelen haberlerdir: { اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Rabbiniz olan Allah'tır, O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur, her şeyin yaratıcısıdır”. Ayetteki { فَاعْبُدُوهُ } “öyleyse O'na kulluk edin!” buyruğu, cümlenin muhtevasından doğan bir neticedir; yani “bütün bu sıfatları kendinde toplayan zât, ibadete lâyık olan yegâne hak ilahtır; öyleyse O'na kulluk edin ve O'nun dışındaki mahlûkattan hiçbirine tapmayın!” { وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “O, her şeye vekildir”; yani O, bu yüce sıfatlarıyla birlikte rızıklardan ecellere kadar her şeyin mâlikidir, bütün amellerin gözetleyicisidir.
لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣)
{ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder. O, lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır.” (103)
{لاَّ تُدْرِكُهُ الأبصار} لا تحيط به أو أبصار من سبق ذكرهم وتشبث المعتزلة بهذه الآية لا يستنب لأن المنفي هو الإدراك لا الرؤية والإدراك هو الوقوف على جوانب المرئي وحدوده وما يستحيل عليه الحدود والجهات يستحيل إدراكه لا رؤيته فنزل الإدراك من الرؤية منزلة الإحاطة من العلم ونفى الإحاطة التي تقتضي الوقوف على الجوانب والحدود لا يقتضى نفى
{ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } “Gözler O'nu idrak edemez”; O'nu ihata edemez (kuşatamaz); yahut daha önce zikredilen kimselerin gözleri [O'nu idrak edemez]. Mutezile'nin bu ayete tutunması sağlam bir temele dayanmaz; zira nefyedilen şey rü'yet (görme) değil, idraktir (ihata ederek kavramadır). İdrak, görülen şeyin sınırlarına ve uçlarına vâkıf olmaktır. Sınırlar ve cihetler kendisi hakkında muhal olan bir zatın ise idrak edilmesi muhaldir, görülmesi değil. Dolayısıyla idrakin görmeye nispeti, ihatanın (kuşatmanın) bilgiye nispeti gibidir. Sınırları ve uçları kavramayı gerektiren ihatanın nefyedilmesi,
الأنعام (١٠٣ _ ١٠٧)
el-En'âm (103-107)
العلم به فهكذا هذا على أن مورد الآية وهو التمدح يوجب ثبوت الرؤية إذ نفي إدراك ما تستحيل رؤيته لا تمدح فيه لأن كل مالايرى لا يدرك وإنما التمدح بنفي الإدراك مع تحقيق الرؤية إذ انتفاؤه مع تحقق الرؤية دليل ارتفاع نقيصة التناهي والحدود عن الذات فكانت الآية حجة لنا علهيم ولو أنعموا النظر فيها لاغتنموا التقصي عن عهدتها ومن ينفي الرؤية يلزمه نفي أنه معلوم موجود والافكما يعلم موجودا بلاكيفية وجهة بخلاف كل موجود لم يجز أن يرى بلا كيفية وجهة بخلاف كل مرئي وهذا لأن الرؤية تحقق الشئ بالبصر كما هو فإن كان المرئي في الجهة يرى فيها وان كان إلا فى الجهة يرى لافيها {وَهُوَ} للطف إدراكه {يُدْرِكُ الأبصار وَهُوَ اللطيف} أي العالم بدقائق الأمور ومشكلاتها {الخبير} العليم بظواهر الأشياء وخفياتها وهو من قبيل اللف والنشر
O'na dair bilginin nefyedilmesini gerektirmez; işte bu durum da aynen böyledir. Kaldı ki ayetin geliş bağlamı övgü ifade etmektedir ve bu durum rü'yetin (görülmenin) sabit olmasını gerektirir. Zira görülmesi imkânsız olan bir şeyin idrak edilmediğini söylemekte bir övgü yoktur; çünkü görülmeyen hiçbir şey zaten idrak edilmez. Övgü ancak rü'yetin gerçekleşmesiyle birlikte idrakin olmaması halindedir. Çünkü rü'yet gerçekleştiği halde idrakin olmaması, Zât'tan sonluluk ve sınır gibi noksanlıkların kalktığına delildir. Dolayısıyla bu ayet onlar aleyhine bizim için bir hüccettir. Eğer ayeti hakkıyla inceleselerdi, onun getirdiği sorumluluktan sıyrılmayı ganimet bilirlerdi. Rü'yeti inkâr edene, O'nun bilinen bir mevcut olduğunu da inkâr etmek lâzım gelir. Aksi takdirde, her mevcudun aksine keyfiyetsiz ve cihetsiz bir mevcut olarak bilindiği gibi, görülen her şeyin aksine keyfiyetsiz ve cihetsiz olarak görülmesi de neden caiz olmasın? Çünkü rü'yet, bir şeyin gözle olduğu gibi idrak edilmesidir; şayet görülen cihette ise cihette görülür, cihette değilse cihetsiz görülür. { وَهُوَ } “O ise”; idrakinin inceliğinden ötürü, { يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ } “gözleri idrak eder”. { وَهُوَ اللَّطِيفُ } “O, Latîf'tir”; ince ve girift işleri bilendir, { الْخَبِيرُ } “Habîr'dir”; eşyanın zâhirini de gizliliklerini de hakkıyla bilendir. Bu durum leff ü neşr kabilindendir.
قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤)
{ قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (gönül gözünü açacak deliller) gelmiştir. Artık kim hakkı görürse kendi yararına, kim de körlük ederse kendi zararınadır. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.” (104)
{قَدْ جَاءكُمْ بَصَائِرُ مِن رَّبّكُمْ} البصيرة نور القلب الذي به يستبصر القلب كما أن البصر نور العين الذي به تبصر أي جاءكم من الوحي والتنبيه ما هو للقلوب كالبصائر {فَمَنْ أَبْصَرَ} الحق وآمن {فَلِنَفْسِهِ} أبصر وإياها نفع {وَمَنْ عَمِيَ} عنه وضل {فَعَلَيْهَا} فعلى نفسه عمى وإياها ضر بالعمى {وَمَا أَنَاْ عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} أحفظ أعمالكم وأجازيكم عليها إنما أنا منذر والله هو الحفيظ عليكم
{ قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler gelmiştir”; basiret, kalbin onunla gerçeği gördüğü kalp nurudur; nitekim basar da gözün onunla gördüğü göz nurudur. Yani size vahiyden ve uyarılardan öyle şeyler gelmiştir ki onlar kalpler için basiretler gibidir. { فَمَنْ أَبْصَرَ } “Kim görürse”; hakkı görüp iman ederse, { فَلِنَفْسِهِ } “kendi lehinedir”; görmüş ve kendi nefsine fayda sağlamıştır. { وَمَنْ عَمِيَ } “Kim de körlük ederse”; haktan yüz çevirip saparsa, { فَعَلَيْهَا } “kendi aleyhinedir”; kendi nefsi aleyhine körlük etmiş ve körlüğüyle bizzat nefsine zarar vermiştir. { وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim”; amellerinizi koruyup ona göre sizi cezalandıracak değilim; ben ancak bir uyarıcıyım, sizin üzerinize gerçek koruyucu ve gözetici olan ise Allah'tır.
وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥)
{ وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “İşte ayetleri bu şekilde türlü türlü açıklıyoruz; ta ki onlar 'Sen ders almışsın' desinler ve biz de onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım.” (105)
الكاف في {وكذلك نُصَرّفُ الآيات} في موضع نصب صفة المصدر المحذوف أي نصرف الآيات تصريفاً مثل ما تلونا عليك {وَلِيَقُولُواْ} جوابه محذوف أي وليقولوا {دَرَسْتَ} نصرفها ومعنى دَرَسْتَ قرأت كتب أهل الكتاب دارست مكي وأبو عمرو أي دارست أهل الكتاب دَرَسْتَ شامي أي قدمت هذه الآية ومضت كما قالوا أساطير الأولين {وَلِنُبَيِّنَهُ} أي القرآن وإن لم يجر له ذكر لكونه معلوماً أو الآيات لانها فى معنى القرآن قبل اللام الثاينة حقيقة والأولى لام العاقبة والصيرورة أى لنصير عاقبة أمرهم إلى أن يقولوا درست وهو كقولك فالتقطه آل فرعون ليكون لهم عدواً وحزناً وهم لم يلتقطوه للعداوة وإنما التقطوه ليصير لهم قرة عين ولكن صارت عاقبة أمرهم إلى العداوة فكذلك الآيات صرفت للتبيين ولم تصرف ليقولوا درست ولكن حصل هذا القول بتصريف الآيات كما حصل النبيين فشبه به وقيل ليقولوا لنبينه وعندنا ليس كذلك لما عرف {لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} الحق من الباطل
{ وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ } “İşte ayetleri bu şekilde türlü türlü açıklıyoruz” ayetindeki kâf harfi, mahzuf bir mastarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani “Ayetleri sana okuduğumuz gibi türlü türlü açıklarız”. { وَلِيَقُولُوا } “ve desinler diye”; bunun cevabı mahzuftur; yani “onlar { دَرَسْتَ } 'Sen ders almışsın' desinler diye ayetleri açıklarız”. 'Deraste' (دَرَسْتَ) ifadesinin anlamı: “Ehl-i Kitab'ın kitaplarını okudun” demektir. Mekkî (İbn Kesîr) ve Ebû Amr bunu 'dâraste' (دَارَسْتَ) şeklinde okumuşlardır; yani “Ehl-i Kitap ile karşılıklı ders yaptın”. Şâmî (İbn Âmir) ise 'deraset' (دَرَسَتْ) şeklinde okumuştur; yani “bu ayetler eskidi ve geçti”, nitekim “öncekilerin masalları” dedikleri gibi. { وَلِنُبَيِّنَهُ } “ve onu iyice açıklayalım diye”; yani bilindiği için açıkça zikredilmemiş olsa da Kur'an'ı; yahut Kur'an manasında olduğu için ayetleri [iyice açıklayalım diye]. İkinci 'lâm' harfi hakiki illet lâmıdır; birinci 'lâm' ise âkıbet ve sayrûret (sonuç) lâmıdır. Yani “işlerinin sonu 'sen ders almışsın' demelerine varsın diye”. Bu tıpkı, “Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve hüzün olsun diye aldılar” ayeti gibidir; oysa onlar onu düşman olsun diye değil, göz aydınlığı olsun diye almışlardı; fakat işlerinin sonu düşmanlığa vardı. İşte ayetler de beyan etmek (açıklamak) için evrilip çevrilmiştir; “sen ders almışsın” desinler diye değil. Ancak ayetlerin bu şekilde açıklanmasıyla, tıpkı beyanın hâsıl olması gibi bu söz de onlardan sâdır olmuş ve ona benzetilmiştir. Bir görüşe göre de “onu açıklayalım diye söylesinler” demektir; fakat bizce malum olan delillerden ötürü böyle değildir. { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir topluluğa”; hakkı bâtıldan ayırt edebilen [bir topluluğa].
اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦)
{ اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy! O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur. Müşriklerden de yüz çevir!” (106)
{اتبع مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ} ولا تتبع أهواءهم {لاَ إله إِلاَّ هُوَ} اعتراض أكد به اتباع الوحي لا محل له من الإعراب أو حال من ربكم مؤكدة {وَأَعْرِضْ عَنِ المشركين} في الحال إلى أن يرد الأمر بالقتال
{ اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy!”; onların hevalarına uyma. { لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur”; vahye uymayı tekit eden bir itiraziyye (ara) cümlesidir, iraptan mahalli yoktur; yahut Rabbinizden tekit edici bir haldir. { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden de yüz çevir!”; savaş emri gelinceye kadar şimdilik [yüz çevir].
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧)
{ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Allah dileseydi ortak koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık; sen onların üzerinde bir vekil de değilsin.” (107)
{وَلَوْ شَاءَ الله} أي إيمانهم فالمفعول محذوف {ما أشركوا}
{ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ } “Allah dileseydi”; yani onların iman etmesini [dileseydi]; meful hazfedilmiştir, { مَا أَشْرَكُوا } “ortak koşmazlardı”;
الأنعام (١٠٧ _ ١١٠)
el-En'âm (107-110)
بيّن أنهم لا يشركون على خلاف مشيئة الله ولو علم منهم اختيار الإيمان لهداهم إليه ولكن علم منهم اختيار الشرك فشاء شركهم فأشركوا بمشيئته {وَمَا جعلناك عَلَيْهِمْ حَفِيظاً} مراعياً لأعمالهم مأخوذاً بإجرامهم {وَمَا أَنتَ عَلَيْهِم بوكيل} بمسلط
onların Allah'ın meşietine (dilemesine) aykırı olarak şirk koşmadıklarını açıklamaktadır. Şayet onların imanı seçeceklerini bilseydi, onları imana iletirdi. Fakat onların şirki seçeceklerini bildi, bu sebeple şirklerini diledi; onlar da O'nun meşietiyle şirk koştular. { وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا } “Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık”; onların amellerini gözetleyen ve cürümlerinden ötürü hesaba çeken kılmadık. { وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin”; üzerlerine musallat kılınmış bir zorba değilsin.
وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨)
{ وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Allah'tan başka yalvarıp yakardıklarına sövmeyin ki, onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler. Böylece biz her ümmete amellerini süslü gösterdik. Sonra dönüşleri yalnız Rablerinedir. Artık O, yaptıklarını kendilerine haber verecektir.” (108)
وكان المسلمون يسبون آلهتهم فنهوا لئلا يكون سبهم سبباً لسب الله بقوله {ولا تسبوا} آلهة {الذين يَدْعُونَ مِن دُونِ الله فَيَسُبُّواْ الله} منصوبا على جواب النهي {عَدْوَاً} ظلماً وعدواناً {بِغَيْرِ عِلْمٍ} على جهالة بالله وبما يجب أن يذكر به {كذلك} مثل ذلك التزيين {زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ} من أمم الكفار {عَمَلَهُمْ} وهو كقوله أفمن زين له سوء علمه فرآه حَسَناً فَإِنَّ الله يُضِلُّ مَن يَشَاء وَيَهْدِي من يشاء وهو حجة لنا في الأصلح {ثُمَّ إلى رَبّهِمْ مَّرْجِعُهُمْ} مصيرهم {فَيُنَبّئُهُمْ بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} فيخبرهم بما عملوا ويجزيهم عليه
Müslümanlar onların ilâhlarına sövüyorlardı. Bu sebeple onların sövmeleri Allah'a sövülmesine yol açmasın diye { وَلَا تَسُبُّوا } “Sövmeyin” ilâhlarına { الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ } “Allah'tan başka yalvarıp yakardıklarına [sövmeyin ki,] onlar da Allah'a sövmesinler” nehyin cevabı olarak mansubdur; { عَدْوًا } “haddi aşarak”; zulüm ve düşmanlıkla, { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilgisizce”; Allah'a ve O'nun ne şekilde anılması gerektiğine dair cehaletle [sövmesinler]. { كَذَلِكَ } “Böylece”; işte bu süsleme gibi, { زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ } “Biz her ümmete süsledik”; kâfir ümmetlerden [her birine], { عَمَلَهُمْ } “amellerini”. Bu, { أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “Kötü ameli kendisine süslü gösterilip de onu güzel gören kimse mi?... Şüphesiz ki Allah dilediğini saptırır, dilediğini de hidayete erdirir” ayeti gibidir ve bu, aslah (kula en uygun olanı yaratma) konusunda bizim lehimize bir delildir. { ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ } “Sonra dönüşleri yalnız Rablerinedir”; varacakları yer O'dur. { فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Artık O, yaptıklarını kendilerine haber verecektir”; yaptıklarını onlara bildirip karşılığını cezalandırarak verecektir.
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩)
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, kendilerine bir ayet (mucize) gelirse mutlaka ona inanacaklar. De ki: 'Ayetler ancak Allah katındadır.' Ayet geldiğinde de onların iman etmeyeceklerini size bildiren nedir?'” (109)
{وَأَقْسَمُواْ بالله جَهْدَ أيمانهم} جهد مصدر وقع موقع الحال أي جاهدين في الإتيان بأوكد الإيمان {لئن جاءتهم آية} من مفترحاتهم {لَّيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الآيات عِندَ الله} وهو قادر عليها لا عندي فكيف آتيكم بها {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} وما يدريكم {إنَّهَا} أن الآية المقترحة {إِذَا جَاءَتْ لاَ يُؤْمِنُونَ} بها يعني أنا أعلم أنها إذا جاءت لا يؤمنون بها وأنتم لا تعلمون ذلك وكان المؤمنون يطمعون في إيمانهم إذا جاءت تلك الآية ويتمنون مجيئها فقال الله تعالى وما يدريكم أنهم لا يؤمنون على معنى إنكم لا تدرون ما سبق علمي به من أنهم لا يؤمنون إنها بالكسرة مكي وبصري وأبو بكر على أن
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ } “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler”; *cehd* (جَهْد) mastarı hal konumundadır; yani en tekitli yeminleri etmede bütün güçlerini ortaya koyarak [yemin ettiler]. { لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ } “Kendilerine bir ayet gelirse”; teklif ettikleri mucizelerden [biri gelirse], { لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ } “mutlaka ona inanacaklar. De ki: 'Ayetler ancak Allah katındadır.'”; O bunlara kâdirdir, benim yanımda değildir, o halde onları size nasıl getirebilirim? { وَمَا يُشْعِرُكُمْ } “Size bildiren nedir?”; ne bilirsiniz, { أَنَّهَا } “ki o”; o teklif edilen ayet { إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “geldiğinde inanmayacaklarını”; ona inanmayacaklarını. Yani: 'Ben biliyorum ki o ayet geldiğinde onlar inanmayacaklar, siz ise bunu bilmiyorsunuz.' Müminler, o ayet geldiğinde onların iman edeceklerini umuyor ve o ayetin gelmesini temenni ediyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: 'Onların iman etmeyeceğini ne bilirsiniz?' Bu, 'Benim onların iman etmeyeceklerine dair ezelî ilmimi siz bilemezsiniz' manasındadır. { إِنَّهَا } [kelimesi] İbn Kesir, Ebu Amr ve Ebu Bekr kıraatinde kesre ile okunmuştur; bu durumda
الكلام تم قبله أي وما يشعركم ما يكون منهم ثم أخبرهم بعلمه فيهم فقال إنها إذا جاءت لا يؤمنون البتة ومنهم من جعل لا مزيدة في قراءة الفتح كقوله وَحَرَامٌ على قَرْيَةٍ أهلكناها أَنَّهُمْ لاَ يَرْجِعُونَ لاَ تُؤْمِنُونَ شامي وحمزة
kelam bundan önce tamamlanmış olur; yani 'Onlardan ne sâdır olacağını size bildiren nedir?' [demektir]. Sonra onlar hakkındaki ilmini haber vererek { إِنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz o geldiğinde kesinlikle inanmazlar” buyurmuştur. Bazı âlimler ise fetha ile olan kıraatte { لاَ } edatını, { وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } ayetindeki gibi zaid (pekiştirme için) kabul etmişlerdir. { لَا تُؤْمِنُونَ } şeklinde [muhatap sîgasıyla] Şâmî ve Hamza okumuştur.