وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠)
{ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “İlk defasında ona iman etmedikleri gibi, yine onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz ve onları taşkınlıkları içinde kör ve şaşkın bırakırız.” (110)
{وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ} عن قبول الحق {وأبصارهم} عن رؤية الحق عند نزول الآية التي اقترحوها فلا يؤمنون بها قيل هو عطف على لا يؤمنون داخل فى حكم وما يعشركم أي وما يشعركم أنهم لا يؤمنون وما يشعركم أنا نقلب أفئدتهم وأبصارهم فلا يفقهون ولا يبصرون الحق {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُواْ بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} كما كانوا عند نزول آياتنا اولا لا يومنون بها {ونذرهم في طغيانهم يعمهون}
{ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ } “Onların kalplerini ters çeviririz”; hakkı kabul etmekten [ters çeviririz], { وَأَبْصَارَهُمْ } “ve gözlerini”; teklif ettikleri ayet indiğinde hakkı görmekten [çeviririz] de ona iman etmezler. Denildi ki bu, { لَا يُؤْمِنُونَ } üzerine matuftur ve { وَمَا يُشْعِرُكُمْ } ifadesinin hükmüne dâhildir. Yani: 'Onların inanmayacağını ve bizim onların kalplerini ve gözlerini ters çevireceğimizi, dolayısıyla hakkı kavrayamayacaklarını ve hakkı göremeyeceklerini size bildiren nedir?' { كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “İlk defasında ona iman etmedikleri gibi”; ilk olarak ayetlerimiz indiğinde ona iman etmedikleri gibi. { وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Ve onları taşkınlıkları içinde kör ve şaşkın bırakırız”.
الأنعام (١١٠ _ ١١٤)
el-En'âm (110-114)
قيل وما يشعركم أنا نذرهم في طغيانهم يعمهون يتحيرون
Şöyle denilmiştir: 'Onları azgınlıkları içinde şaşkınca bocalar halde bırakacağımızı size bildiren nedir?' [demektir].
وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١)
{ وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi; fakat onların çoğu cahillik ederler.” (111)
{وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الملائكة} كما قالوا لولا أنزل علينا الملائكة {وَكَلَّمَهُمُ الموتى} كما قالوا فأتوا بآبائنا {وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ} جمعنا {كُلَّ شيء قبلا} كفلاء بصحة ما بشر نابه وأنذرنا جمع قبيل وهو الكفيل قُبُلاً مدني وشامي أي عياناً وكلاهما نصب على الحال {مَّا كَانُواْ لِيُؤْمِنُواْ إِلاَّ أَن يَشَاء الله} إيمانهم فيؤمنوا وهذا جواب لقول المؤمنين لعلهم يؤمنون بنزول الآية {ولكن أكثرهم يجهلون} ان هؤلاء لا يؤمنون إذا جاءتهم الآية المقترحة
{ وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik”; onların 'Bize melekler indirilseydi ya!' dedikleri gibi. { وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى } “Ölüler de kendileriyle konuşsaydı”; onların 'Babalarımızı getirin' dedikleri gibi. { وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ } “Ve üzerlerine toplasaydık”; bir araya getirseydik, { كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا } “her şeyi karşılarına”; müjdelediğimiz ve uyardığımız şeylerin doğruluğuna kefiller olarak. *Kubel* (قُبَل), kefil anlamındaki *kabîl* (قبيل) kelimesinin çoğuludur. Medine ve Şam ehli *kubulen* (قُبُلاً) şeklinde [ötre ile] okumuştur ki bu 'açıkça, gözle görülür şekilde' demektir. Her iki kıraatte de hal olarak mansubdur. { مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi”; onların iman etmesini [dilemedikçe] onlar da iman etmezlerdi. Bu, müminlerin 'Ayetin inmesiyle belki iman ederler' sözüne bir cevaptır. { وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ } “Fakat onların çoğu cahillik ederler”; teklif edilen ayet kendilerine gelse dahi bunların iman etmeyeceğini bilmezler.
وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١١٢)
{ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ } “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları ve uydurdukları iftiraları kendi hallerine bırak!” (112)
{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلّ نِبِيّ عَدُوّاً} وكما جعلنا لك أعداء من المشركين جعلنا لمن تقدمك من الأنبياء أعداء لما فيه من الابتلاء الذى هو سبب ظهور الثبات والصبروكثرة الثواب والأجر وانتصب {شياطين الإنس والجن} على البدل من عدو أو على أنه من المفعول الأول وعدوا مفعول ثانٍ
{ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } “Böylece biz her peygambere düşman kıldık”; sana müşriklerden düşmanlar kıldığımız gibi, sebat ve sabrın ortaya çıkmasına, mükâfat ve ecrin çoğalmasına vesile olan imtihan hikmeti gereğince senden önceki peygamberlere de düşmanlar kıldık. { شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } “İnsan ve cin şeytanlarını”; [ifadesi] *adüvven* (عدواً) kelimesinden bedel olarak veya birinci meful olarak mansub kılınmıştır, *adüvven* ise ikinci mefuldür.
{يُوحِي بَعْضُهُمْ إلى بَعْضٍ} يوسوس شياطين الجن إلى شياطين الإنس وكذلك بعض الجن إلى بعض وبعض الإنس إلى بعض وعن مالك بن دينار إن شيطان الإنس أشد عليّ من شيطان الجن لأني إذا تعوذت بالله ذهب شيطان الجن عني وشيطان الإنس يجيئني فيجرني إلى المعاصي عياناً وقال ﵇ قرناء السوء شر من شياطين الجن {زُخْرُفَ القول} ما زينوه من القول والوسوسة والاغراء على المعاصى {غرورا} خداعا وأخذاً على غرة وهو مفعول له {وَلَوْ شَاء رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ} أي الإيحاء يعني ولو شاء الله لمنع الشياطين من الوسوسة ولكنه امتحن بما يعلم أنه أجزل في الثواب {فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ} عليك وعلى الله فإن الله يخزيهم وينصرك ويجزيهم
{ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ } “Birbirlerine fısıldarlar”; cin şeytanları insan şeytanlarına vesvese verir, aynı şekilde cinlerin bir kısmı diğerine, insanların bir kısmı da diğerine vesvese verir. Mâlik b. Dinar'dan [rivayet edildiğine göre şöyle demiştir]: 'İnsan şeytanı bana cin şeytanından daha zorludur; zira ben Allah'a sığındığımda cin şeytanı benden uzaklaşır, insan şeytanı ise yanıma gelir ve beni göz göre göre günahlara sürükler.' Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: 'Kötü arkadaşlar cin şeytanlarından daha şerlidir.' { زُخْرُفَ الْقَوْلِ } “Yaldızlı sözler”; süsledikleri sözler, vesveseler ve günahlara teşvikler. { غُرُورًا } “Aldatmak için”; kandırma ve gafil avlama gayesiyle; bu ifade mefulün lieclihdir. { وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ } “Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı”; yani bu fısıldamayı yapamazlardı. Şayet Allah dileseydi şeytanları vesvese vermekten menederdi, fakat mükâfatı daha bol olacağını bildiği şeyle imtihan etmiştir. { فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ } “Artık onları ve uydurdukları iftiraları kendi hallerine bırak!”; sana ve Allah'a karşı uydurdukları şeyleri bırak; şüphesiz Allah onları rezil edecek, sana yardım edecek ve cezalarını verecektir.
وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣)
{ وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ } “Bir de ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin, ondan hoşnut olsunlar ve işleyecekleri günahları işleyedursunlar diye [bunu yaparlar].” (113)
{وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الذين لاَ يُؤْمِنُونَ بالآخرة} ولتميل إلى زخرف القول قلوب الكفار وهي معطوفة على غرورا أى ليغروه ولتصفى إليه {وليرضوه} لأنفسهم {وليقترفوا ما هم مُّقْتَرِفُونَ} من الآثام
{ وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin diye”; kâfirlerin kalpleri yaldızlı söze meyletsin diye. Bu ifade { غُرُورًا } kelimesine matuftur; yani onları aldatsınlar ve ona meyletsinler diye. { وَلِيَرْضَوْهُ } “Ve ondan hoşnut olsunlar diye”; kendileri için [hoşnut olsunlar], { وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ } “ve işleyecekleri günahları işleyedursunlar diye”; günahlardan [kazanacaklarını kazansınlar diye].
أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤)
{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “'Allah size Kitap'ı açıklanmış olarak indirmişken, O'ndan başka bir hakem mi arayayım?' Kendilerine kitap verdiklerimiz, onun gerçekten Rabbin tarafından indirilmiş olduğunu bilirler. O halde sakın şüpheye düşenlerden olma!” (114)
{أَفَغَيْرَ الله أَبْتَغِي حَكَماً} أي قل يا محمد أفغير الله أطلب حاكماً يحكم بيني وبينكم ويفصل المحق منا من المبطل {وَهُوَ الذي أَنَزَلَ إِلَيْكُمُ الكتاب} المعجز {مُفَصَّلاً} حال من الكتاب أي مبيناً فيه الفصل بين الحق والباطل والشهادة لي بالصدق وعليكم بالافتراء ثم عضد الدلالة على أن القرآن حق بعلم أهل الكتاب أنه حق لتصديقه
{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا } “Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?”; yani de ki ey Muhammed: 'Benimle sizin aranızda hüküm verecek, haklı olanımızı bâtıl olanımızdan ayırt edecek Allah'tan başka bir hâkim mi arayayım?' { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ } “Oysa O, size Kitap'ı indirendir”; o mu’ciz Kitap'ı, { مُفَصَّلًا } “açıklanmış olarak”; *el-Kitâb* kelimesinden haldir; yani içinde hak ile bâtılın ayrımı, benim lehime doğruluğumun ve sizin aleyhinize de iftiranızın şahitliği açıklanmış halde [indirmiştir]. Sonra Kur'an'ın hak olduğuna dair delili, Ehl-i Kitab'ın onun hak olduğunu bilmesiyle kuvvetlendirdi; zira Kur'an onların elindekini tasdik etmekte
الأنعام (١١٤ _ ١١٩)
el-En'âm (114-119)
ماعندهم وموافقته له بقوله {والذين آتيناهم الكتاب} أي عبد الله بن سلام وأصحابه {يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ} شامي وحفص {مِّن رَّبِّكَ بالحق فَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الممترين} الشاكين فيه أيها السماع
ve ona uymaktadır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz”; yani Abdullah b. Selâm ve arkadaşları, { يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ } “onun indirilmiş olduğunu bilirler”; Şâmî ve Hafs [şeddeli olarak *münezzelün* (مُنَزَّلٌ)] okumuştur; { مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Rabbin tarafından hak ile [indirilmiş olduğunu bilirler]. O halde sakın şüpheye düşenlerden olma!”; onda şüphe edenlerden olma ey dinleyen kimse!
أو فلا تكونن من الممترين في أن أهل الكتاب يعلمون أنه منزل بالحق ولا يربك جحودا اكثرهم وكفرهم به
Yahut Ehl-i Kitab'ın onun hak olarak indirildiğini bildikleri hususunda şüpheye düşenlerden olma. Onların çoğunun inkârı ve onu yalanlaması seni şüpheye düşürmesin.
وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥)
{ وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tam kemaline ermiştir. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (115)
{وتمت كلمة رَبِّكَ} أي ما تكلم به كلمات رَبّكَ حجازى وشامى وأبو عمرو أى ثم كل ما أخبر به وأمر ونهي ووعد وأوعد {صِدْقاً} في وعده ووعيده {وَعَدْلاً} في أمره ونهيه وانتصبا على التمييز أو على الحال {لاَ مُبَدّلَ لكلماته} لا أحد يبدل شيئاً من ذلك {وَهُوَ السميع} لإقرار من أقر {العليم} بإصرار من أصر أو السميع لما يقولون العليم بما يضمرون
{ وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ } “Rabbinin kelimesi tam kemaline ermiştir”; yani kelâmı. Hicâzî, Şâmî ve Ebu Amr çoğul olarak { كَلِمَاتُ رَبِّكَ } okumuştur. Yani O'nun haber verdiği, emrettiği, nehyettiği, vaad ettiği ve tehdit ettiği her şey tamamlanmıştır; { صِدْقًا } “doğruluk [bakımından]”; vaadinde ve tehdidinde, { وَعَدْلًا } “ve adalet bakımından”; emrinde ve nehyinde. Her ikisi de temyiz yahut hal olarak mansubdur. { لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ } “O'nun kelimelerini değiştirebilecek yoktur”; bunlardan hiçbir şeyi değiştirecek kimse yoktur. { وَهُوَ السَّمِيعُ } “O, hakkıyla işitendir”; ikrar edenin ikrarını [işitendir], { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir”; inkârda ısrar edenin ısrarını [bilendir]. Yahut onların söylediklerini işiten, içlerinde gizlediklerini bilendir.
وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (١١٦)
{ وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan söylerler.” (116)
{وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِي الأرض} أي الكفار لأنهم الأكثرون {يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ الله} دينه {إِن يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظن} وهو ظنهم أن آباءهم كانوا على الحق فهم يقلدونهم {وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ} يكذبون في أن الله حرم عليهم كذا وأحل لهم كذا
{ وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ } “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan”; yani kâfirlere, çünkü çoğunluk onlardır; { يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “seni Allah'ın yolundan saptırırlar”; O'nun dininden [saptırırlar]. { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Onlar sadece zanna uyarlar”; bu da atalarının hak üzere olduğuna dair zanlarıdır ve bu sebeple onları taklit ederler. { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Ve onlar yalnızca yalan söylerler”; Allah'ın kendilerine şunu haram kıldığı ve şunu helal kıldığı hususunda yalan söylerler.
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧)
{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir. O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.” (117)
{إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَن يَضِلُّ عَن سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بالمهتدين} أي هو يعلم الكفار والمؤمنين من رفع بالابتداء ولفظها لفظ الاستفهام والخبر يضل وموضع الجملة نصب بيعلم المقدر لا باعلم لأن أفعل لا يعمل في الاسم الظاهر النصب ويعمل الجر وقيل تقديره أعلم بمن يضل بدليل ظهور الباء بعده فى المهتدين
{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir. O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir”; yani kâfirleri de müminleri de en iyi O bilir. { مَنْ } edatı mübteda olarak merfûdur, lafzı istifham lafzıdır, haberi ise { يَضِلُّ } fiilidir. Cümlenin mahalli ise *a'lem* (أعلم) ile değil, takdir edilen *ya'lemu* (يعلم) fiili ile mansubdur; çünkü *ef'al* (أفعل) kalıbı zahir ismi nasb etmez, ancak cer edebilir. Şöyle de denilmiştir: Takdiri 'yolundan sapan kimseyi en iyi bilendir' (*a'lemu bimen yadillu*) şeklindedir; bunun delili ise ardından gelen { بِالْمُهْتَدِينَ } ifadesinde 'bâ' harf-i cerinin açıkça yer almasıdır.
فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨)
{ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ } “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız, üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yiyin!” (118)
{فَكُلُواْ مِمَّا ذُكِرَ اسم الله عَلَيْهِ إِن كنتم بآياته مؤمنين} هو مسبب على إنكار اتباع المضلين الذين يحلون الحرام ويحرمون الحلال وذلك أنهم كانوا يقولون للمسلمين إنكم تزعمون أنكم تعبدون الله فما قتل الله أحق أن تأكلوا مما قتلتم أنتم فقيل للمسليمن إن كنتم متحققين بالإيمان فكلوا مما ذكر اسم
{ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ } “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız, üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yiyin!”; bu, haramı helal, helali de haram kılan saptırıcı kimselere uymanın reddedilmesi neticesinde ortaya çıkan bir hükümdür. Zira onlar Müslümanlara şöyle diyorlardı: 'Siz Allah'a ibadet ettiğinizi iddia ediyorsunuz; oysa Allah'ın öldürdüğü (leş), sizin kendi ellerinizle öldürdüğünüzden (kestiğinizden) yenmeye daha layıktır.' Bunun üzerine Müslümanlara: 'Eğer imanda sebat edenlerseniz, üzerine yalnızca Allah'ın ismi
الله عليه خاصة أي على ذبحه دون ما ذكر عليه اسم غيره من آلهتم أو مات حتف أنفه
anılmış olanlardan yiyin' denildi; yani ilâhlarından başka bir şeyin ismi anılan yahut kendiliğinden ölenlerden değil, özellikle O'nun adı anılarak kesilenlerden [yiyin].
وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩)
{ وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ } “Size ne oluyor da üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yemiyorsunuz? Oysa darda kalmanız dışında, size haram kıldıklarını O ayrıntılı olarak açıklamıştır. Doğrusu birçokları bilgisizce kendi hevalarına uyup saptırıyorlar. Şüphesiz Rabbin haddi aşanları en iyi bilendir.” (119)
{وَمَا لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُواْ} ما استفهام في موضع رفع بالابتداء ولكم الخبر أي وأي غرض لكم في أن لا تأكلوا {مِمَّا ذُكِرَ اسم الله عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُم} بين لكم {مَّا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ} مما لم يحرم بقوله {حُرّمَتْ عَلَيْكُمُ الميتة} فصل وحرم كوفي غير حفص وبفتحهما مدني وحفص وبضمهما غيرهم {إِلاَّ مَا اضطررتم إِلَيْهِ} مما حرم عليكم فإنه حلال لكم في حال الضرورة أى شدة المجاعة إلى أكله
{ وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا } “Size ne oluyor da yemiyorsunuz?”; *mâ* (ما) istifhamiyye olup mübteda olarak ref mahallindedir, *leküm* (لكم) ise haberdir; yani 'yememenizde sizin için ne gibi bir gerekçe olabilir ki?' { مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ } “Üzerine Allah'ın ismi anılanlardan? Oysa O size ayrıntılı olarak açıklamıştır”; beyan etmiştir, { مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } “size haram kıldıklarını”; { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Leş size haram kılındı” buyruğuyla haram kılınmayanlardan ayırt etmiştir. *Fassale* ve *harrame* kelimelerini Hafs dışındaki Kûfe kurrâsı [meçhul sîgada *fussile* ve *hurrime* olarak], Medine ehli ve Hafs fetha ile [*fassale* ve *harrame* olarak], diğerleri ise zammeli olarak okumuşlardır. { إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } “Darda kalmanız dışında”; size haram kılınan şeylerden, zaruret anında yani onu yemeyi gerektiren şiddetli açlık halinde bu size helaldir.
الأنعام (١١٩ _ ١٢٣)
el-En'âm (119-123)
{وَإِنَّ كَثِيرًا لَّيُضِلُّونَ} ليضلون كوفي {بِأَهْوَائِهِم بِغَيْرِ عِلْمٍ} أي يضلون فيحرمون ويحللون بأهوائهم وشهواتهم من غير تعلق بشريعة {إِنَّ رَّبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بالمعتدين} بالمتجاوزين من الحق إلى الباطل
{ وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ } “Doğrusu birçokları saptırıyorlar”; Kûfe kurrâsı [fetha ile *leyadıllûne* (لَيَضِلُّونَ)] okumuştur; { بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilgisizce kendi hevalarıyla”; yani bir şeriata dayanmaksızın sırf heva ve arzularıyla haram ve helal koyarak sapıp saptırırlar. { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz Rabbin haddi aşanları en iyi bilendir”; haktan bâtıla sapanları en iyi bilendir.
وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠)
{ وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ } “Günahın açığını da bırakın, gizlisini de! Çünkü günah kazananlar, işledikleri kötülüklerin karşılığını mutlaka göreceklerdir.” (120)
{وَذَرُواْ ظاهر الإثم وَبَاطِنَهُ} علانيته وسره أو الزنا في الحوانيت والصديقة في السر أو الشرك الجلي والخفي {إِنَّ الذين يَكْسِبُونَ الإثم سَيُجْزَوْنَ} يوم القيامة {بِمَا كَانُواْ يَقْتَرِفُونَ} يكتسبون فى الدنيا
{ وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ } “Günahın açığını da bırakın, gizlisini de!”; aşikâr olanını da gizli olanını da; yahut meyhanelerde açıkça zina etmeyi de gizlice dost tutmayı da; yahut açık şirki de gizli şirki de [bırakın]. { إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ } “Şüphesiz günah kazananlar cezalandırılacaklardır”; kıyamet gününde, { بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ } “işledikleri kötülükler sebebiyle”; dünyada kazandıkları [günahlar sebebiyle].
وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١)
{ وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmamış olanlardan yemeyin; çünkü bu kesinlikle bir fısktır (yoldan çıkmaktır). Doğrusu şeytanlar, sizinle tartışmaları için kendi dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz.” (121)
{وَلاَ تَأْكُلُواْ مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسم الله عَلَيْهِ} عند الذبح {وَأَنَّهُ} وإن أكله {لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشياطين لَيُوحُونَ} ليوسوسون {إلى أَوْلِيَائِهِمْ} من المشركين {ليجادلوكم} بقولهم لا تأكلون مما قتله الله وتأكلون مما تذبحون بأيديكم والآية تحرم متروك التسمية وخصت حالة النسيان بالحديث أو يجعل الناسي ذاكراً تقديراً {وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ} في استحلال ماحرمه الله {إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ} لأن من اتبع غير الله دينه فقد أشرك به ومن حق المتدين أن لا يأكل مما لم يذكر اسم
{ وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmamış olanlardan yemeyin”; boğazlama esnasında [anılmamış olandan], { وَإِنَّهُ } “çünkü o”; onu yemek { لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ } “kesinlikle bir fısktır. Doğrusu şeytanlar fısıldarlar”; vesvese verirler, { إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ } “kendi dostlarına”; müşriklerden olan [dostlarına], { لِيُجَادِلُوكُمْ } “sizinle tartışmaları için”; 'Allah'ın öldürdüğünü yemiyorsunuz da kendi ellerinizle kestiğinizi yiyorsunuz' şeklindeki sözleriyle. Bu ayet besmelesiz kesileni haram kılmaktadır. Unutma hali hadisle tahsis edilmiştir yahut unutan kimse hükmen besmele çekmiş sayılır. { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ } “Eğer onlara uyarsanız”; Allah'ın haram kıldığını helal sayma konusunda, { إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz”; çünkü kim dininde Allah'tan başkasına uyarsa O'na şirk koşmuş olur. Dindar bir kimseye düşen, üzerine Allah'ın ismi
الله عليه لما في الآية من التشديد العظيم ومن أوّل الآية بالميتة وبما ذكر غير اسم الله عليه لقوله أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ الله بِهِ وقال إن الواو في وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ للحال لأن عطف الجملة الاسمية على الفعلية لا يحسن فيكون القتدير ولا تأكلوا منه حال كونه فسقاً والفسق مجمل فبين بقوله أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ الله بِهِ فصار التقدير ولا تأكلوا منه حال كونه مهلاً لغير الله به فيكون ما سواه حلالاً بالعمومات المحلة منها قوله قل لا أجد الآية فقد عدل عن ظاهر اللفظ
anılmamış olandan yememektir; çünkü bu ayette çok şiddetli bir tehdit bulunmaktadır. Kim bu ayeti leş ve Allah'tan başkasının adı anılarak kesilen hayvanlar şeklinde tevil ederse, { أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “Yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk” ayetine dayanır ve { وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } cümlesindeki vav harfinin hal için olduğunu söyler; zira isim cümlesinin fiil cümlesine atfedilmesi uygun düşmez. Bu takdirde anlam: 'Fısk olduğu halde ondan yemeyin' olur. Fısk ise mücmeldir ve { أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } ayetiyle açıklanmıştır. Böylece mana: 'Allah'tan başkası adına kesilmiş olduğu halde ondan yemeyin' şeklini alır. Dolayısıyla bunun dışındakiler, { قُلْ لَا أَجِدُ } “De ki: 'Bana vahyolunanda bulamıyorum...'” ayeti gibi helal kılıcı genel nasslar gereğince helal olur. [Bu görüşü savunan kimse] lafzın zahirinden uzaklaşmış olur.
أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢)
{ أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp ondan hiç çıkamayacak kimse gibi olur mu? İşte kâfirlere, yapmakta oldukları ameller böyle süslü gösterildi.” (122)
{أو من كان ميتا فأحييناه} أى كافرا فهديناه لأن الإيمان حيات القلوب مَيْتًا مدني {وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي به في الناس} مستضيا به والمراد به اليقين {كَمَن مَّثَلُهُ} أي صفته {فِي الظلمات} أي خابط فيها {لَيْسَ بِخَارِجٍ مّنْهَا} لا يفارقها ولا يتخلص منها وهو حال قيل المراد بهما حمزة وأبو جهل والأصح أن الآية عامة لكل من هداه الله ولكل من أضله الله فبين أن مثل المهتدي مثل الميت الذي أحيي وجعل مستضيّئاً يمشي في الناس بنور الحكمة والإيمان ومثل الكافر مثل من هو في الظمات التى لا يتخلص منها {كذلك} كما زين للمؤمن إيمانه {زُيّنَ للكافرين} بتزيين الله تعالى كقوله زينا لهم أعمالهم {مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} أي أعمالهم
{ أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ } “Ölü iken dirilttiğimiz kimse”; yani kâfir iken hidayete erdirdiğimiz kimse; çünkü iman kalplerin hayatıdır. Medine ehli [şeddesiz olarak *meyten* (مَيْتًا)] okumuştur. { وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ } “Ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz [kimse]”; onunla aydınlanarak [yürüyebileceği]; bundan kasıt yakîndir. { كَمَنْ مَثَلُهُ } “Durumu olan kimse gibi mi?”; yani sıfatı [şöyle olan], { فِي الظُّلُمَاتِ } “karanlıklar içinde”; yani onun içinde bocalar halde, { لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا } “ondan hiç çıkamayacak”; ondan asla ayrılamayan ve kurtulamayan. Bu ifade haldir. Bu iki kişinin Hamza ile Ebu Cehil olduğu söylenmiştir. Ancak en sahih olanı, ayetin Allah'ın hidayet ettiği ve saptırdığı herkes hakkında umumi olmasıdır. Böylece Allah, hidayete eren kimsenin durumunun diriltilen ve hikmet ile iman nuruyla insanlar arasında aydınlanarak yürüyen kimse gibi olduğunu; kâfirin durumunun ise içinden asla çıkamayacağı karanlıklarda kalan kimse gibi olduğunu açıklamıştır. { كَذَلِكَ } “Böylece”; müminin imanı kendisine süslü gösterildiği gibi, { زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ } “kâfirlere süslü gösterildi”; Allah Teâlâ'nın { زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ } “Onlara amellerini süsledik” buyruğunda olduğu gibi O'nun süslemesiyle; { مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta oldukları ameller”; yani kendi amelleri [süslü gösterildi].
وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (١٢٣)
{ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ } “Böylece biz her şehirde, orada hile ve tuzak kursunlar diye oranın günahkârlarını elebaşları kıldık. Oysa onlar sadece kendilerini aldatırlar da farkına varmazlar.” (123)
{وكذلك} أي وكما جعلنا في مكة صناديدها ليمكروا فيها
{ وَكَذَلِكَ } “Böylece”; yani Mekke'de orada tuzak kursunlar diye oranın elebaşlarını kıldığımız gibi,
الأنعام (١٢٣ _ ١٢٦)
el-En'âm (123-126)
{جَعَلْنَا} صيرنا {فِي كُلّ قَرْيَةٍ أكابر مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُواْ فِيهَا} ليتجبروا على الناس فيها ويعملوا بالمعاصي واللام على ظاهرها عند أهل السنة وليست بلام العاقبة وخص الأكابر وهم الرؤساء لأن ما فيهم من الرياسة والسعة أدعى لهم إلى المكر والكفر من غيرهم دليله وَلَوْ بَسَطَ الله الرزق لِعِبَادِهِ لَبَغَوْاْ فِي الأرض ثم سلى رسوله ﵇ ووعد له النصرة بقوله {وَمَا يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنفُسِهِمْ} لأن مكرهم يحيق بهم {وَمَا يَشْعُرُونَ} أنه يحيق بهم أكابر مفعول أول والثاني فِي كُلِّ قرية ومجرميها بدل من أكابر أو الأول مُجْرِمِيهَا والثاني أكبار والتقدير مجرميها أكابر
{جَعَلْنَا} “Kıldık” [yani] yaptık, {فِي كُلّ قَرْيَةٍ أكابر مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُواْ فِيهَا} “Her kentte, orada hile ve tuzak kursunlar diye günahkârlarının ileri gelenlerini [yetkili] kıldık”; [yani] orada insanlara karşı zorbalık etsinler ve günah işlesinler diye. [Buradaki] lâm harfi, Ehl-i Sünnet nezdinde zahiri anlamı üzeredir (illet bildirir), akıbet lâmı değildir. İleri gelenler -ki onlar reislerdir- özellikle zikredilmiştir; çünkü onlardaki reislik ve geniş imkânlar, onları başkalarına nispetle tuzağa ve inkâra daha çok sevk edicidir. Bunun delili: {وَلَوْ بَسَطَ الله الرزق لِعِبَادِهِ لَبَغَوْاْ فِي الأرض} “Eğer Allah rızkı kullarına yayıp bollaştırsaydı, yeryüzünde mutlaka azarlardı” ayetidir. Sonra [Allah], Resûlü’nü aleyhisselâm teselli etti ve: {وَمَا يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنفُسِهِمْ} “Oysa onlar ancak kendilerine tuzak kurarlar” buyurarak ona yardım vaadinde bulundu; çünkü onların tuzağı kendi başlarına döner. {وَمَا يَشْعُرُونَ} “Fakat farkına varmazlar”, yani [tuzaklarının] kendi başlarına döndüğünü [anlamazlar]. “Ekâbir” (أكابر) birinci meful, ikincisi ise “fî külli karyetin” (فِي كُلِّ قرية) ifadesidir. “Mücrimîhâ” (مجرميها) ise “ekâbir”den bedeldir. Yahut birincisi “mücrimîhâ”, ikincisi “ekâbir”dir; takdiri de “mücrimîhâ ekâbire” (مجرميها أكابر) şeklindedir.
وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)
{ وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ } “Onlara bir ayet geldiğinde: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' derler. Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılanma ve şiddetli bir azap erişecektir.” (124)
ولما قال أبو جهل زاحمنا بنو عبد مناف في الشرف حتى إذا صرنا كفرسي رهان قالوا منا نبي يوحي إليه والله لا نرضى به إلا أن يأتينا وحي كما يأتيه نزل {وَإِذَا جَآءَتْهُمْ} أي الأكابر {آية} معجزة أو آية من القرآن تأمرهم بالإيمان {قَالُواْ لَن نُّؤْمِنَ حتى نؤتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ الله} أي نعطي من الآيات مثل ما أعطي الأنبياء فأعلم الله تعالى أنه أعلم بمن يصلح للنبوة فقال تعالى {الله أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} مكي وحفص رسالاته غيرها حَيْثُ مفعول به والعامل محذوف والتقدير يعلم موضع رسالته {سَيُصِيبُ الذين أَجْرَمُواْ} من أكابرها {صغار} ذل وهوان {عَندَ الله} في القيامة {وَعَذَابٌ شَدِيدٌ} في الدارين من القتل والأسر وعذاب النار {بِمَا كَانُواْ يَمْكُرُونَ} في الدنيا
Ebu Cehil: 'Abdimenâfoğulları şerefte bizimle yarıştılar; nihayet yarış atları gibi başa baş hale geldiğimizde, 'Bizden kendisine vahiy gelen bir peygamber çıktı' dediler. Vallahi ona gelen vahyin bir benzeri bize gelmedikçe biz buna asla razı olmayız!' dediğinde şu ayet indi: { وَإِذَا جَاءَتْهُمْ } “Onlara geldiğinde”; yani o elebaşlarına, { آيَةٌ } “bir ayet”; bir mucize yahut kendilerine imanı emreden Kur'an'dan bir ayet [geldiğinde], { قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } “'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler”; yani peygamberlere verilen mucizelerin benzeri bize de verilmedikçe. Bunun üzerine Allah Teâlâ peygamberliğe kimin layık olduğunu en iyi kendisinin bildiğini haber vererek şöyle buyurdu: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini nereye koyacağını en iyi bilendir”. İbn Kesir ve Hafs [müfred olarak *risâletehû* (رِسَالَتَهُ)], diğerleri ise çoğul olarak [ *risâlâtihî* (رسالاته)] okumuştur. *Haysü* (حَيْثُ) mefulün bihdir, âmili ise mahzuftur; takdiri: 'Peygamberliğini nereye koyacağını bilir' şeklindedir. { سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا } “Suç işleyenlere erişecektir”; o elebaşlarına, { صَغَارٌ } “bir aşağılanma”; zillet ve horluk, { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında”; kıyamet gününde, { وَعَذَابٌ شَدِيدٌ } “ve şiddetli bir azap”; dünyada ve ahirette; öldürülme, esaret ve cehennem azabı olarak [erişecektir], { بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ } “kurdukları tuzaklar sebebiyle”; dünyada [yaptıkları hileler sebebiyle].
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢٥)
{ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun kalbini İslâm'a açar. Kimi de saptırmak isterse, onun kalbini göğe tırmanıyormuş gibi dar ve sıkıntılı kılar. Allah, iman etmeyenlerin üstüne işte böyle murdarlık indirir.” (125)
{فَمَن يُرِدِ الله أَن يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ للإسلام} يوسعه وينور قلبه قال ﵇ إذا دخل الندر في القلب انشرح وانفتح قيل وما علامة ذلك قال الإنابة إلى دار الخلود والتجافي عن دار الغرور والاستعداد للموت قبل نزول الموت {وَمَن يُرِدِ} أي الله {أَن يُضِلَّهُ يجعل صدره ضيقا} ضيقا مكى {حرجا} صفة لضيقا مدنى وأبو بكر بالغا فى الضيق
{ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun kalbini İslâm'a açar”; kalbini genişletir ve nurlandırır. Peygamber aleyhisselâm: 'Nur kalbe girdiği zaman genişler ve açılır' buyurmuştur. 'Bunun alameti nedir?' diye sorulunca: 'Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm inmeden önce ölüme hazırlanmaktır' buyurmuştur. { وَمَنْ يُرِدْ } “Kimi de isterse”; yani Allah [isterse], { أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا } “onun sapmasını, göğsünü daraltır”; İbn Kesir [hafifleterek *daykan* (ضَيْقاً)] okumuştur; { حَرَجًا } “sıkıntılı [kılar]”; *dayyikan* kelimesinin sıfatıdır; Medine ehli ve Ebu Bekr [kesre ile *haricen* (حَرِجاً)] okumuştur; yani son derece dar [kılar].
حَرَجاً غيرهما وصفاً بالمصدر {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السماء} كأنه كلف أن يصعد إلى السماء إذا دعي إلى الإسلام من ضيق صدره عن إذا ضاقت عليه الأرض فطلب مصعداً في السماء أو كعازب الرأي طائر القلب في الهواء يَصْعَدُ مكي يصّاعد أبو بكر وأصله يتصاعد الباقون يصعدو أصله يتصعد {كذلك يَجْعَلُ الله الرجس} العذاب في الآخرة واللعنة في الدنيا {عَلَى الذين لاَ يُؤْمِنُونَ} والآية حجة لنا على المعتزلة في إرادة المعاصي
Diğer kıraat imamları ise masdar ile sıfat yaparak [fetha ile *haracen* (حَرَجاً)] okumuşlardır. { كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ } “sanki göğe tırmanıyormuş gibi”; İslâm'a davet edildiğinde, göğsünün darlığından dolayı sanki kendisine göğe çıkması teklif edilmiş gibi olur veya yeryüzü kendisine dar gelip gökte bir çıkış yeri aramış gibi yahut aklı başından gitmiş, kalbi havada uçuşan kimse gibi olur. İbn Kesir [*yes'adü* (يَصْعَدُ)], Ebu Bekr ise aslı *yetasâ'adü* olan [*yessâ'adü* (يصّاعد)] şeklinde okumuştur. Diğerleri ise aslı *yetassa'adü* olan [ *yessa'adü* (يَصَّعَّدُ)] şeklinde okumuşlardır. { كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ } “Allah, işte böyle murdarlık indirir”; ahirette azap, dünyada ise lanet kılar, { عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “iman etmeyenlerin üstüne”. Bu ayet, günahların iradesi konusunda Mutezile'ye karşı bizim için bir delildir.
وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦)
{ وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } “İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur. Şüphesiz biz, düşünüp öğüt alan bir topluluk için ayetleri genişçe açıkladık.” (126)
{وهذا صراط ربك} أى
{ وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ } “İşte bu, Rabbinin yoludur”; yani
الأنعام (١٢٦ _ ١٣٠)
el-En'âm (126-130)
طريقه الذي اقتضته الحكمة وسنته في شرح صدر من أراد هدايته وجعله ضيقاً لمن أراد ضلاله {مستقيما} عادلا مطردا أو حال مؤكدة {قَدْ فَصَّلْنَا الآيات لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ} يتعظون
hikmetinin gerektirdiği yolu ve hidayetini dilediği kimsenin göğsünü açıp, sapkınlığını dilediği kimsenin göğsünü daraltma konusundaki sünnetidir. { مُسْتَقِيمًا } “dosdoğru olarak”; adil ve intizamlı [bir yol olarak] yahut tekit edici bir hâldir. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } “Öğüt alan bir topluluk için ayetleri genişçe açıkladık”; ibret alanlar [için].
لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧)
{ لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Rableri katında selamet yurdu onlarındır. Ve O, yapmakta oldukları şeylerden dolayı onların velisidir (dostudur).” (127)
{لَهُمْ} أي لقوم يذكرون {دَارُ السلام} دار الله يعني الجنة أضافها إلى نفسه تعظيماً لها أو دار السلامة من كل آفة وكدر أو السلام التحية سميت دار السلام لقوله تحيتهم فيها سلام إلا قيلا سلاما سلاما {عِندَ رَبِّهِمْ} في ضمانة {وَهُوَ وَلِيُّهُم} محبهم أو ناصرهم على أعدائهم {بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} بأعمالهم أو متوليهم بجزاء ما كانوا يعملون أو هو ولينا في الدنيا بتوفيق الأعمال وفى العقبى تبحقيق الآمال
{ لَهُمْ } “Onlarındır”; yani öğüt alan topluluğundur, { دَارُ السَّلَامِ } “selamet yurdu”; Allah'ın yurdu yani cennettir; onu tazim etmek için kendi zatına izafe etmiştir. Yahut her türlü afet ve kederden esenlik yurdudur. Veya *selâm* (السَّلَامُ), esenlik ve tahiyyedir; [cennet] { تَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ } “Oradaki dirlik temennileri selamdır” ve { إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا } “Ancak 'esenlik, esenlik' sözü işitirler” buyurulduğu için 'Dârü's-Selâm' diye isimlendirilmiştir. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında”; O'nun güvencesi altında, { وَهُوَ وَلِيُّهُمْ } “ve O, onların velisidir”; onları seven veya düşmanlarına karşı onlara yardım edendir, { بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta oldukları şeylerden dolayı”; amelleri sebebiyle veya yapmakta olduklarının karşılığını vererek onların işlerini üstlenendir. Yahut dünyada amellere muvaffak kılmakla, ahirette de umutları gerçekleştirmekle bizim velimizdir.
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨)
{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Onların hepsini toplayacağı gün: 'Ey cin topluluğu! İnsanlardan birçoğunu yoldan çıkardınız' (der). Onların insanlardan olan dostları ise: 'Rabbimiz! Birbirimizden istifade ettik ve bizim için belirlediğin süremizin sonuna ulaştık' derler. (Allah da): 'Ateş, Allah'ın dilemesi hariç, içinde ebedî kalacağınız barınağınızdır. Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir' buyurur.” (128)
{ويوم نحشرهم جَمِيعاً} وبالياء حفص أي واذكر يوم
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا } “Onların hepsini toplayacağımız gün”; Hafs 'ye' ile [ *yahşüruhüm* (يَحْشُرُهُمْ) şeklinde] okumuştur. Yani onları toplayacağımız günü hatırla veya onları toplayacağımız gün [şöyle] deriz:
نحشرهم أو ويوم نحشرهم قلنا {يا معشر الجن قَدِ استكثرتم مّنَ الإنس} أضللتم منهم كثيراً وجعلتموهم أتباعكم كما تقول استكثر الأمير من الجنود {وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُم مّنَ الإنس} الذين أطاعوهم واستمعوا إلى وسوستهم {رَبَّنَا استمتع بَعْضُنَا بِبَعْضٍ} أي انتفع الإنس بالشياطين حيث دلوهم على الشهوات وعلى أسباب التوصل إليها وانتفع الجن بالإنس حيث أطاعوهم وساعدوهم على مرادهم في أغوائهم {وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الذي أَجَّلْتَ لَنَا} يعنون يوم البعث وهذا الكلام اعتراف بما كان منهم من طاعة الشياطين واتباع الهوى والتكذيب بالبعث وتحسر على حالهم {قَالَ النار مَثْوَاكُمْ} منزلكم {خالدين فِيهَا} حال والعامل معنى الإضافة كقوله تعالى {أن دابر هؤلاء مقطوع مصبحين} فمصبيحن الحال من هؤلاء والعامل في الحال معنى الاضافة إذ معناه الممازجة والمضامّة والمثوى ليس بعامل لأن المكان لا يعمل في شيء {إِلاَّ مَا شَاءَ الله} أي يخلّدون في عذاب النار الأبد كله إلا ماشاء الله إلا الأوقات التي ينقلون فيها من عذاب السعير إلى عذاب الزمهرير {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ} فيما يفعل بأوليائه وأعدائه {عَلِيمٌ} بأعمالهم فيجزى كلا على وفق علمه
{ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ } “Ey cin topluluğu! İnsanlardan pek çoğunu elde ettiniz”; onlardan birçoğunu saptırdınız ve onları kendinize tabi kıldınız; nitekim 'Komutan çok sayıda asker edindi' denir. { وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ } “Onların insanlardan olan dostları dedi ki”; onlara itaat eden ve vesveselerine kulak verenler: { رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ } “Rabbimiz! Birbirimizden faydalandık”; yani insanlar, şeytanların kendilerine şehvetleri ve onlara ulaşma yollarını göstermesiyle onlardan faydalandı; cinler de insanların kendilerine itaat etmesi ve onları saptırma hedeflerine yardımcı olmasıyla insanlardan faydalandı. { وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا } “Ve bizim için belirlediğin süremize ulaştık”; diriliş gününü kastetmektedirler. Bu söz, şeytanlara itaat etmiş olmalarını, hevalarına uymalarını, dirilişi yalanlamalarını itiraf etmektir ve hallerine bir hayıflanmadır. { قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ } “[Allah] buyurdu ki: Ateş barınağınızdır”; ikamet yerinizdir; { خَالِدِينَ فِيهَا } “içinde ebedî kalıcılar olarak”; hâldir, âmili ise izafet manasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın { أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ } “Sabaha çıkarlarken şunların kökünün kesileceği...” ayetinde *musbihîn* (مُصْبِحِينَ) kelimesi *hâülâi* (هَؤُلَاءِ) kelimesinden hâldir ve hâldeki âmil izafet manasıdır. Çünkü onun anlamı karışma ve bitiştirmedir. *Mesvâ* (مَثْوَى) ise âmil değildir; zira mekân hiçbir şeyde âmil olmaz. { إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği hariç”; yani cehennem azabından zemherir azabına nakledildikleri vakitler müstesna, Allah'ın dilediği hariç, cehennem azabında ebediyen kalacaklardır. { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ } “Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir”; dostlarına ve düşmanlarına yaptıklarında [hikmet sahibidir], { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; onların amellerini bilir, dolayısıyla ilmine uygun olarak herkese karşılığını verir.
وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩)
{ وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “İşte biz, kazanmakta oldukları (günahlar) sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böylece musallat ederiz.” (129)
{وكذلك نُوَلّي بَعْضَ الظالمين بَعْضاً} نتبع بعضهم بعض في النار أو نسلط بعضهم على بعض أو نجعل بعضهم أولياء بعض {بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} بسبب ما كسبوا من الكفر والمعاصي ثم يقال لهم يوم القيامة على جهة التوبيخ
{ وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا } “İşte böylece zalimlerin bir kısmını diğerine veli (musallat) kılarız”; ateşte bir kısmını diğerinin ardına takarız veya bir kısmını diğerine musallat ederiz yahut bir kısmını diğerinin dostu yaparız, { بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “kazanmakta oldukları şeyler sebebiyle”; küfür ve günahlardan kazandıkları şeyler yüzünden. Sonra kıyamet gününde azarlama kabilinden onlara şöyle denilir:
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ (١٣٠)
{ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ } “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve bu gününüzle karşılaşacağınıza dair sizi uyaran peygamberler gelmedi mi? Onlar: 'Kendi aleyhimize şahitlik ederiz' derler. Dünya hayatı onları aldattı da kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler.” (130)
{يا معشر الجن والإنس أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِّنْكُمْ} عن الضحاك بعث إلى
{ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size peygamberler gelmedi mi?”. Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre, insanlara kendilerinden peygamberler gönderildiği gibi,
الأنعام (١٣٠ _ ١٣٥)
el-En'âm (130-135)
الجن رسلا منهم كما بعث إلى الإنس رسلا منهم لأنهم به آنس وعليه ظاهر النص وقال آخرون الرسل من الإنس خاصة وإنما قيل رُسُلٌ
cinlere de kendilerine daha ünsiyetli olsunlar diye kendilerinden peygamberler gönderilmiştir ve nassın zahiri de buna işaret eder. Başkaları ise şöyle demiştir: Peygamberler sadece insanlardandır. { رُسُلٌ مِنْكُمْ } “içinizden peygamberler” buyrulması ise,
مّنكُمْ لأنه لما جمع الثقلين في الخطاب صح ذلك وإن كان من أحدهما كقوله يَخْرُجُ منهما اللؤلؤ والمرجان أو رسلهم رسل نبينا كقوله وَلَّوْاْ إلى قومهم منذرين {يقصون عليكم آياتي} يقرءون كتبي {وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هذا} يعني يوم القيامة {قَالُواْ شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا} بوجوب الحجة علينا وتبليغ الرسل إلينا {وَغَرَّتْهُمُ الحياة الدنيا وَشَهِدُواْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُواْ كافرين} بالرسل
iki topluluk hitapta bir araya getirildiğinde, [peygamberler] ikisinden sadece birinden olsa bile bu ifadenin sahih olmasından dolayıdır; nitekim { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ } “O ikisinden de inci ve mercan çıkar” buyrulmuştur. Yahut cinlerin elçileri, Peygamberimiz'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] elçileridir; nitekim { وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ } “Uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler” buyrulmuştur. { يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي } “Size ayetlerimi anlatan”; kitaplarımı okuyan, { وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا } “ve bu gününüzle karşılaşacağınıza dair sizi uyaran”; yani kıyamet gününü [bildiren]. { قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا } “Onlar: 'Kendi aleyhimize şahitlik ederiz' dediler”; aleyhimize hüccetin sübut bulduğuna ve peygamberlerin tebliğinin bize ulaştığına [şahitlik ederiz]. { وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ } “Dünya hayatı onları aldattı da kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler”; peygamberleri [inkâr ettiklerine şahitlik ettiler].
ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ (١٣١)
{ ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ } “Bu, halkı habersizken Rabbinin ülkeleri haksız yere helak edici olmadığından dolayıdır.” (131)
{ذلك} إشارة إلى ما تقدم من بعثة الرسل إليهم وهو خبر مبتدأ محذوف أي الأمر ذلك {أَن لَّمْ يَكُنْ رَّبُّكَ مُهْلِكَ القرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غافلون} تعليل أي الأمر ما قصصنا عليك لانتفاء كون ربك مهلك القرى بظلم على أن أن مصدرية ويجوز أن تكون مخففة من الثقيلة والمعنى لأن الشأن والحديث لم يكن ربك مهلك القرى بظلم بسبب ظلم أقدموا عليه أو ظالماً على أنه لو أهلكهم وهم غافلون لم ينهوا برسول وكتاب لكان ظالماً وهو متعال عنه
{ ذَلِكَ } “Bu”; kendilerine peygamberler gönderilmesine dair geçen hususa işarettir ve mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: 'Durum böyledir'. { أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ } “Rabbinin, halkı habersizken ülkeleri haksız yere helak edici olmadığından”; gerekçedir; yani 'Durum, sana anlattığımız gibidir; zira *en* (أَنْ) harfinin masdariyye olmasına binaen Rabbinin ülkeleri zulüm ile helak edici olmaması içindir'. Bu harfin şeddeliden hafifletilmiş (muhaffefe) olması da caizdir; bu takdirde mana: 'Çünkü şan ve durum şudur ki; Rabbin ülkeleri cüret ettikleri bir zulüm sebebiyle helak edici değildir' veya 'zalim olarak helak edici değildir' şeklinde olur; zira eğer onları bir peygamber ve kitap ile uyarılmadan habersiz halde helak etseydi zalim olurdu; halbuki O bundan yücedir.
وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢)
{ وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Yaptıklarından ötürü herkesin dereceleri vardır. Rabbin onların yaptıklarından habersiz değildir.” (132)
{وَلِكُلٍّ} من المكلفين {درجات} منازل {مّمَّا عَمِلُواْ} من جزاء أعمالهم وبه استدل أبو يوسف ومحمد رحمهما الله على أن للجن الثواب بالطاعة لأنه ذكر عقيب ذكر الثقلين {وَمَا رَبُّكَ بغافل عَمَّا يَعْمَلُونَ} بساه عنه وبالتاء شامى
{ وَلِكُلٍّ } “Herkes için”; mükelleflerden her biri için, { دَرَجَاتٌ } “dereceler vardır”; mertebeler vardır, { مِمَّا عَمِلُوا } “yaptıklarından ötürü”; amellerinin karşılığından [dereceler vardır]. Ebu Yusuf ve Muhammed rahimehumellâh, itaatten ötürü cinler için de sevap olduğuna bununla delil getirmişlerdir; zira bu ifade insan ve cin zikrinin hemen ardından zikredilmiştir. { وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir”; ondan habersiz değildir. İbn Âmir 'te' ile [ *ta'melûn* (تعملون) şeklinde] okumuştur.
وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣)
{ وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ } “Rabbin zengindir, rahmet sahibidir. Dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir kavmin soyundan yarattığı gibi, sizden sonra da yerinize dilediğini getirir.” (133)
{وربك الغني} عن عباده وعن عباتهم {ذُو الرحمة} عليهم بالتكليف ليعرِّضهم للمنافع الدائمة {إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} أيها الظلمة
{ وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ } “Rabbin zengindir (ihtiyaçsızdır)”; kullarından ve onların ibadetlerinden müstağnidir, { ذُو الرَّحْمَةِ } “rahmet sahibidir”; onları kalıcı menfaatlere erdirmek için teklifle onlara merhamet edendir. { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “Dilerse sizi yok eder”; ey zalimler!
{وَيَسْتَخْلِفْ مِن بَعْدِكُم مَّا يَشَاءُ} من الخلق المطيع {كَمَا أنشأكم من ذرية قوم آخرين} من أولاد قوم آخرين لم يكونوا على مثل صفتكم وهم أهل سفينة نوح عليه السلام
{ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ } “Ve sizden sonra dilediğini yerinize getirir”; itaatkâr mahlukattan [yerinize getirir], { كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ } “sizi başka bir kavmin soyundan var ettiği gibi”; sizin sıfatınızda olmayan başka bir kavmin evlatlarından var ettiği gibi ki onlar da Nûh aleyhisselâm'ın gemisindekilerdir.
إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (١٣٤)
{ إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Size vadedilen şeyler mutlaka gelecektir; siz (bunu) engelleyemezsiniz.” (134)
{إِنَّ مَا} ما بمعنى الذي {تُوعَدُونَ} من البعث والحساب والثواب والعقاب {لآتٍ} خبر إن أي لكائن {وَمَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ} بفائتين رد لقولهم من مات فقد فات المكانة تكون مصدراً يقال مكن مكانة إذا تمكن أبلغ التمكن وبمعنى المكان يقال مكان ومكانة ومقام ومقامة
{ إِنَّ مَا } “Şüphesiz o şey ki”; *mâ* (مَا), ismi mevsul anlamındadır, { تُوعَدُونَ } “size vadedilen”; diriliş, hesap, mükâfat ve cezadan [vadedilenler], { لَآتٍ } “mutlaka gelecektir”; *inne*nin haberidir, yani mutlaka gerçekleşecektir. { وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “ve siz aciz bırakacak değilsiniz”; kaçıp kurtulacak değilsiniz; bu, onların 'Ölen kimse kurtulup gitmiştir' sözlerine bir reddir. *Mekânet* (المكانة) kelimesi masdar olur; 'son derece muktedir oldu' anlamında *meküne mekâneten* (مَكُنَ مَكَانَةً) denir. Mekân anlamında da kullanılır; nitekim *mekân* (مكان) ve *mekânet* (مكانة), *makam* (مقام) ve *makâme* (مقامة) denir.
قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥)
{ قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “De ki: Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, ben de yapıyorum! Yurdun (dünyanın) sonunun kime ait olacağını yakında bileceksiniz. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler.” (135)
وقوله {يا قوم اعملوا على مَكَانَتِكُمْ} يحتمل اعملوا على تمكنكم من أمركم وأقصى استطاعتكم وإمكانكم واعملوا على جهتكم وحالكم التي أنتم عليها ويقال للرجل إذا أمر أن يثبت على حاله على مكانتك يا فلان أي اثبت على ما أنت عليه {إني عامل} على
{ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ } “Ey kavmim! Durumunuza göre amel edin” ayeti; 'İşinize olan imkânınıza, gücünüzün ve iktidarınızın son noktasına göre yapın' manasına da, 'Bulunduğunuz cihet ve hal üzere yapın' manasına da ihtimallidir. Bir kimseye hali üzere sebat etmesi emredildiğinde: 'Olduğun hal üzere kal ey falan!' anlamında *alâ mekânetike yâ fülân* (على مكانتك يا فلان) denir. { إِنِّي عَامِلٌ } “Şüphesiz ben de yapıcıyım”; kendi
الأنعام (١٣٥ _ ١٣٨)
el-En'âm (135-138)
مكانتي التي أنا عليها أي اثبتوا على كفركم وعداوتكم لي فإني ثابت على الإسلام وعلى مصابرتكم وهو أمر تهديد ووعيد ودليله قوله {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَن تَكُونُ لَهُ عاقبة الدار} أي فسوف تعلمون أينا تكون له العاقبة المحمودة وهذا طريق لطيف في الإنذار {إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الظالمون} أي الكافرون مكاناتكم حيث كان أبو بكر يَكُونَ حمزة وعلي وموضع منْ رفع إذا كان بمعنى أي وعلق عنه فعل العلم أو نصب إذا كان بمعنى الذي
üzerinde bulunduğum halim üzere [amel edeceğim]. Yani 'Siz küfrünüzde ve bana olan düşmanlığınızda sebat edin; zira ben de İslâm üzere ve size karşı sabretmekte sebat edeceğim'. Bu bir tehdit ve korkutma emridir; bunun delili de { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ } “Dünya yurdunun sonunun kimin olacağını yakında bileceksiniz” ayetidir; yani hangimiz için övgüye değer bir akıbet olacağını yakında bileceksiniz. Bu, uyarıda pek latif bir üsluptur. { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz zalimler kurtuluşa ermez”; yani kâfirler. Ebu Bekr [geçtiği her yerde çoğul olarak *alâ mekânâtiküm* (مَكَانَاتِكُمْ)] okumuştur. Hamza ve Ali 'ye' ile [ *yekûnü* (يَكُونُ) şeklinde] okumuşlardır. *Men* (مَنْ) kelimesi 'hangi' anlamında olduğunda mahallen merfudur ve ilim fiili amelden alıkonulmuştur (ta'lik); 'o kimse ki' (ellezî) anlamında olduğunda ise mahallen mansubdur.
وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (١٣٦)
{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar ve kendi zanlarınca: 'Bu Allah'a, bu da ortaklarımıza (putlarımıza)' dediler. Ortakları için olan pay Allah'a ulaşmaz, fakat Allah için olan pay ortaklarına ulaşır. Ne kötü hüküm veriyorlar!” (136)
{وَجَعَلُواْ لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الحرث والأنعام نَصِيباً} أي وللأصنام نصيباً فاكتفى بدلالة قوله تعالى {فَقَالُواْ هذا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وهذا لِشُرَكَائِنَا} بزعمهم علي وكذا ما بعده أي زعموا أنه لله والله لم يأمرهم بذلك ولا شرع لهم تلك القسمة {فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلاَ يَصِلُ إِلَى الله} أي لا يصل إلى الوجوه التي كانوا يصرفونه إليها من قرى الضيفان والتصدق على المساكين {وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إلى شُرَكَائِهِمْ} من إنفاقهم عليها والإجراء على سدنتها رُوي أنهم كانوا يعينون أشياء من حرث ونتاج لله وأشياء منهما لآلهتم فإذا رأوا ما جعلوا لله زاكياً نامياً رجعوا فجعلوه للأصنام وإذا زكا ما جعلوه للأصنام تركوه لها وقالوا إن الله غني وإنما ذاك لحبهم آلهتهم وإيثارهم لها وفي قوله {مِمَّا ذَرَأَ} إشارة إلى أن الله كان أولى بأن يجعل له الزاكي لأنه هو الذي ذرأه ثم ذم صنيعهم بقوله {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} في إيثار آلهتهم على الله وعملهم على مالم يشرع لهم وموضع ما رفع أى ساءالحكم حكمهم أو نصب أي ساء حكماً حكمهم
{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا } “Yarattığı ekin ve hayvanlardan Allah'a bir pay ayırdılar”; yani putlara da bir pay ayırdılar; Allah Teâlâ'nın { فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا } “Zanlarınca: 'Bu Allah'a, bu da ortaklarımıza' dediler” kavlinin delaletiyle yetinilmiştir. Ali [ve Kisâî], *bi-ze'mihim* (بِزَعْمِهِمْ) ve sonraki geçenleri [ze harfinin zammesiyle *bi-zu'mihim*] okumuşlardır. Yani onlar bunun Allah için olduğunu iddia ettiler; halbuki Allah onlara bunu emretmedi ve böyle bir taksimatı da meşru kılmadı. { فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ } “Ortakları için olan pay Allah'a ulaşmaz”; yani misafir ağırlamak ve yoksullara sadaka vermek gibi onu harcadıkları hayır yollarına ulaşmaz. { وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ } “Allah için olan pay ise ortaklarına ulaşır”; onlara harcama yapmak ve türbedarlarına maaş bağlamak kabilinden [ulaşır]. Rivayet edildiğine göre onlar ekinden ve hayvan yavrularından bir kısmını Allah'a, bir kısmını da ilahlarına ayırırlardı. Allah'a ayırdıkları şeyin bereketlenip geliştiğini gördüklerinde bundan vazgeçip onu putlara verirlerdi; putlara ayırdıkları şey bereketlenip geliştiğinde ise onu putlara bırakır ve 'Allah zengindir' derlerdi. Bu da sadece ilahlarını sevmelerinden ve onları üstün tutmalarındandır. { مِمَّا ذَرَأَ } “Yarattığı şeylerden” buyruğunda, bereketli olanın Allah'a tahsis edilmeye daha layık olduğuna bir işaret vardır; çünkü onu yaratan bizzat O'dur. Sonra onların bu fiillerini şu buyruğuyla yermiştir: { سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Ne kötü hüküm veriyorlar!”; ilahlarını Allah'a tercih etme ve kendilerine meşru kılınmayan şeyler doğrultusunda amel etme hususunda [ne kötü hüküm veriyorlar]. *Mâ* (مَا) kelimesinin mahalli; 'Onların hükmü ne kötü hükümdür' takdirinde merfu, yahut 'Hüküm olarak onların hükmü ne kötüdür' takdirinde mansubdur.
وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١٣٧)
{ وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ } “Yine bunun gibi, ortakları (putların hizmetkârları ve şeytanlar), müşriklerden çoğuna çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi ki, hem onları helak etsinler hem de dinlerini karıştırıp bozsunlar. Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı. O halde onları iftiralarıyla baş başa bırak!” (137)
{وكذلك زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِّنَ المشركين} أي كما زين لهم تجزئة المال زين وأد البنات {قتل} مفعول زين {أولادهم شُرَكَاؤُهُمْ} هو فاعل زين زُيِّنَ بالضم قَتْلَ بالرفع أولادهم بالنصب شُرَكَائِهِمْ بالجر شامي على إضافة القتل إلى الشركاء أي الشياطين والفصل بينهما بغير الظرف وهو المفعول وتقديره زين لكثير من المشركين قتل شركائهم أولادهم {لِيُرْدُوهُمْ} ليهلكوهم بالإغواء {وَلِيَلْبِسُواْ عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ} وليخلطوا عليهم ويشوبوه ودينهم ما كانوا عليه من دين
{ وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Böylece müşriklerden çoğuna güzel gösterdi”; yani malları taksim etmeyi onlara güzel gösterdiği gibi, kız çocuklarını diri diri gömmeyi de güzel gösterdi. { قَتْلَ } “öldürmeyi”; *zeyyene* fiilinin mefulüdür. { أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ } “ortakları çocuklarını”; *zeyyene* fiilinin failidir. İbn Âmir; [ *züykine* (زُيِّنَ)] zammeyle, [ *katlü* (قَتْلُ)] ref' ile, [ *evlâdehim* (أَوْلَادَهِمْ)] nasb ile, [ *şürekâihim* (شُرَكَائِهِمْ)] cer ile okumuştur; bu kıraat, katl kelimesinin ortaklara yani şeytanlara izafetine ve zarf dışındaki bir öğeyle yani mef'ul ile aralarının ayrılmasına dayanır. Takdiri ise şöyledir: 'Müşriklerin çoğuna ortaklarının, çocuklarını öldürmesi süslü gösterildi'. { لِيُرْدُوهُمْ } “onları helak etsinler diye”; saptırarak onları helak etmek için, { وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ } “ve dinlerini karıştırıp bozsunlar diye”; onlara karıştırıp bulandırsınlar diye. Onların dini ise üzerinde bulundukları İsmail
إسمعيل حتى زلوا عنه إلى الشرك {وَلَوْ شَاء الله مَا فَعَلُوهُ} وفيه دليل على أن الكائنات كلها بمشيئة الله تعالى {فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ} وما يفترونه من الإفك أو وافتراءهم لأن ضرر ذلك الافتراء عليهم لا عليك ولا علينا
[aleyhisselâm]'ın diniydi; öyle ki ondan kayıp şirke düştüler. { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ } “Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı”; bunda bütün varlıkların Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğuna bir delil vardır. { فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ } “Onları uydurdukları şeylerle baş başa bırak”; uydurdukları iftiralarla yahut iftiralarıyla baş başa bırak; çünkü bu iftiranın zararı onlaradır, sana ve bize değildir.
وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (١٣٨)
{ وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “Ve kendi zanlarınca dediler ki: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir; bunları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez. Bunlar da sırtlarına binilmesi haram kılınmış hayvanlardır.' Bir kısım hayvanlar da vardır ki, Allah'a iftira ederek üzerlerine O'nun adını anmazlar. Allah, yapmakta oldukları iftiraları sebebiyle onları cezalandıracaktır.” (138)
{وَقَالُواْ هذه أنعام وَحَرْثٌ} للأوثان {حِجْرٍ} حرام فعل بمعنى المفعول كالذبح والطعن ويستوى فى الوصف به المذكر والمؤنث
{ وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ } “Ve dediler ki: Bunlar hayvanlar ve ekinlerdir”; putlar için ayrılmış [hayvanlar ve ekinlerdir], { حِجْرٌ } “dokunulmazdır”; haramdır; *zibh* (ذِبْح) ve *ta'n* (طَعْن) kelimeleri gibi meful anlamında *fi'l* (فِعْل) veznindedir. Kendisiyle sıfat yapılmasında müzekker, müennes,
الأنعام (١٣٨ _ ١٤١)
el-En'âm (138-141)
والواحد والجمع لأن حكمه حكم الأسماء غير الصفات وكانوا إذا عينوا أشياء من حرثهم وأنعامهم لآلهتهم قالوا {لاَّ يَطْعَمُهَآ إِلاَّ مَن نَّشَاءُ بِزَعْمِهِمْ} يعنون خدم الأوثان والرجال دون النساء والزعم قول الظن يشوبه الكذب {وأنعام حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا} هي البحائر والسوائب والحوامي {وأنعام لاَّ يَذْكُرُونَ اسم الله عَلَيْهَا} حالة الذبح وإنما يذكرون عليها أسماء الأصنام {افتراء عَلَيْهِ} هو مفعول له أو حال أي قسموا أنعامهم قسم حجر وقسم لا يركب وقسم لا يذكر اسم الله عليها ونسبوا ذلك إلى الله افتراء عليه {سَيَجْزِيهِم بِمَا كَانُواْ يَفْتَرُونَ} وعيد
tekil ve çoğul eşittir; çünkü onun hükmü sıfat olmayan isimlerin hükmü gibidir. Onlar ekinlerinden ve hayvanlarından bazı şeyleri ilahlarına tahsis ettikleri vakit şöyle derlerdi: { لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ } “Zanlarınca: 'Bunları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez' [derlerdi]”; putların hizmetkârlarını ve kadınlar hariç sadece erkekleri kastederlerdi. *Zahm* (الزَّعْمُ) ise içerisine yalan karışan zan sözüdür. { وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا } “Ve sırtları haram kılınmış hayvanlar”; bunlar bahîre, sâibe ve hâmî develeridir. { وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا } “Ve üzerlerine Allah'ın adını anmadıkları hayvanlar”; boğazlama esnasında [anmazlar], üzerlerine sadece putların isimlerini anarlardı. { افْتِرَاءً عَلَيْهِ } “O'na iftira ederek”; mef'ûlün lieclihdir yahut hâldir; yani hayvanlarını bir kısmı dokunulmaz, bir kısmına binilmez, bir kısmının da üzerine Allah'ın adı anılmaz şeklinde taksim ettiler ve Allah'a iftira ederek bunu O'na nispet ettiler. { سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “İftira etmekte oldukları şeyler sebebiyle onları cezalandıracaktır”; bu bir tehdittir.
وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٣٩)
{ وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Dediler ki: 'Şu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize aittir, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır. Eğer ölü doğarsa, hepsi onda ortaktırlar.' Allah onlara bu nitelemelerinin cezasını verecektir. Şüphesiz O hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.” (139)
{وَقَالُواْ مَا فِي بُطُونِ هذه الأنعام خَالِصَةٌ لِّذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ على أزواجنا} كانوا يقولون في أجنة البحائر والسوائب ما ولد منها حياً فهو خالص للذكور لا يأكل منه الإناث وما ولد ميتاً اشترك فيه الذكور والإناث وأنث خَالِصَةٌ وهو خبر ما للحمل على المعنى لأن ما في معنى الأجنة وذكر وَمُحَرَّمٌ حملاً على اللفظ أو التاء للمبالغة كنسابة {وَإِن يَكُن مَّيْتَةً} أي وإن يكن ما في بطونها ميتة وَأَنْ تَكُنْ مَيْتَةً أبو بكر
{ وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا } “Dediler ki: Şu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize helaldir, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır”; bahîre ve sâibe develerinin ceninleri hakkında şöyle derlerdi: 'Onlardan canlı doğan erkeklere helaldir, dişiler ondan yiyemez; ölü doğan şeyde ise erkekler ve dişiler ortaktır'. *Mâ* (مَا) kelimesinin haberi olan *hâlisatün* (خَالِصَةٌ) kelimesinin müennes getirilmesi manaya hamledilmesindendir; zira *mâ*, ceninler (el-ecinne) anlamındadır. *Muharramün* (مُحَرَّمٌ) kelimesinin müzekker kılınması ise lafza hamledilmesindendir yahut oradaki 'tâ' harfi *nessâbe* (نسابة) kelimesinde olduğu gibi mübalağa içindir. { وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً } “Eğer ölü olursa”; yani şayet karınlarındakiler ölü olursa. Ebu Bekr [*ve-en teküne meyteten* (وَأَنْ تَكُنْ مَيْتَةً)] şeklinde okumuştur;
أي وإن تكن الأجنة ميتة وَإِنْ تَكُنْ مَيْتَةً شامي على كان التامة يكن مية مكي لتقدم الفعل وتذكير الضمير في {فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ} لأن الميتة اسم لكل ميت ذكر أو أنثى فكأنه قيل وإن يكن ميت فهم فيه شركاء {سيجزيهم وصفهم} جزءا وصفهم الكذب على الله فى التحليل والتحريم {إِنَّهُ حَكِيمٌ} في جزائهم {عَلِيمٌ} باعتقادهم
yani eğer ceninler ölü olursa. İbn Âmir tam kâne olarak [ *ve-in tekün meytetün* (وَإِنْ تَكُنْ مَيْتَةٌ)] şeklinde okumuştur. İbn Kesir ise fiil önce geldiği için [ *yekün meyte* (يكن مية)] okumuştur. { فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ } “onlar onda ortaktırlar” ayetindeki zamirin müzekker olması; *meyte* (المَيْتَةُ) kelimesinin erkek olsun dişi olsun her ölüye verilen bir isim olmasından dolayıdır; sanki 'Eğer ölü bir şey olursa, onlar onda ortaktırlar' denilmiştir. { سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ } “Bu nitelemelerinin cezasını onlara verecektir”; helal ve haram kılma hususunda Allah'a karşı uydurdukları yalan vasıfların cezasını [verecektir]. { إِنَّهُ حَكِيمٌ } “Şüphesiz O hikmet sahibidir”; onları cezalandırmasında [hikmet sahibidir], { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; onların inançlarını bilendir.
قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (١٤٠)
{ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ } “Beyinsizlikleri yüzünden bilgisizce çocuklarını öldürenler ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı Allah'a iftira ederek haram kılanlar muhakkak ziyana uğramışlardır. Onlar gerçekten sapmışlardır ve doğru yolu bulmuş da değillerdir.” (140)
{قَدْ خَسِرَ الذين قَتَلُواْ أولادهم} كانوا يئدون بناتهم مخافة السبي والفقر قَتَّلُواْ مكي وشامي {سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ} لخفة أحلامهم وجهلهم بأن لله هو رازق أولادهم لا هم {وَحَرَّمُواْ مَا رَزَقَهُمُ الله} من البحائر والسوائب وغيرها {افتراء عَلَى الله} مفعول له {قَدْ ضَلُّواْ وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ} إلى الصواب
{ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ } “Çocuklarını öldürenler muhakkak ziyana uğramışlardır”; esir düşme ve fakirlik korkusuyla kız çocuklarını diri diri gömerlerdi. İbn Kesir ve İbn Âmir şeddeli olarak [*kattelû* (قَتَّلُوا)] okumuşlardır. { سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Beyinsizlikleri yüzünden bilgisizce”; akıllarının kıtlığından ve çocuklarının rızkını kendilerinin değil Allah'ın verdiğini bilmediklerinden [bunu yaparlardı]. { وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } “Ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı haram kıldılar”; bahîre, sâibe ve diğer şeylerden haram kıldılar, { افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ } “Allah'a iftira ederek”; mef'ûlün lieclihdir. { قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ } “Gerçekten sapmışlardır ve doğru yolu bulmuş da değillerdir”; hakka ve doğruya [ulaşamamışlardır].
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (١٤١)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “O, çardaklı ve çardaksız bağları, ürünleri çeşit çeşit hurmaları ve ekinleri, birbirine benzer ve benzemez biçimde zeytin ve narları yaratandır. Meyve verdiği zaman ürününden yiyin ve hasat günü de hakkını (öşrünü) verin. İsraf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez.” (141)
{وَهُوَ الذي أَنشَأَ} خلق {جنات} من الكروم {معروشات} مسموكات مرفوعات {وَغَيْرَ معروشات} متروكات على وجه الأرض لم تعرش يقال عرشت الكرم إذا جعلت له دعائم وسمكاً تعطف عليه القضبان {والنخل والزرع مُخْتَلِفًا} في اللون والطعم والحجم والرائحة وهو حال مقدرة لأن النخل وقت خروجه لا أكل فيه حتى يكون مختلفا وهو كقوله {فادخلوها خالدين} أَكُلُهُ أَكْله حجازي وهو ثمره الذي يؤكل والضمير للنخل
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ } “O yaratandır”; var edendir, { جَنَّاتٍ } “bahçeleri”; üzüm bağlarını, { مَعْرُوشَاتٍ } “çardaklı”; tavan yapılmış, yükseltilmiş, { وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ } “ve çardaksız”; çardak yapılmayıp yerin üzerinde serbest bırakılmış. Bir kimse asmaya dayanaklar ve dallarını üzerine sereceği çardak yaptığında *araştü'l-kerme* (عَرَّشْتُ الكَرْمَ) denir. { وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا } “ve ürünleri çeşit çeşit olan hurmaları ve ekinleri”; renk, tat, hacim ve koku bakımından farklı [ürünleri yaratandır]. Bu mukadder bir hâldir; çünkü hurma ağacı ilk çıktığı vakit farklılaşacak bir yiyeceği yoktur; bu tıpkı { فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ } “Orada ebedî kalıcılar olarak girin oraya” ayeti gibidir. Hicaz ehli [kef harfinin sükûnuyla *eklehû* (أَكْلَهُ)] okumuştur; bu, onun yenilen meyvesidir. Zamir hurmaya aittir;
الأنعام (١٤١ _ ١٤٤)
el-En'âm (141-144)
الزرع داخل في حكمه لأنه معطوف عليه أو لكل واحد {والزيتون والرمان متشابها}
ekin de onun üzerine matuf olduğu için hükmüne dahildir veya [zamir] her birine aittir. { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا } “ve birbirine benzer zeytin ve narları”;
في اللون {وَغَيْرَ متشابه} في الطعم {كُلُواْ مِن ثَمَرِهِ} من ثمر كل واحد وفائدة إِذَا أَثْمَرَ أن يعلم أن أول وقت الإباحة وقت إطلاع الشجر الثمر ولا يتوهم أنه لا يباح إلا إذا أدرك {وآتوا حقه} عشره وهو حجة أبى حنيفة ﵀ فى تعيمم
renk bakımından [benzer], { وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ } “ve benzemez”; tat bakımından [benzemez olarak yarattı]. { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ } “Ürününden yiyin”; her birinin meyvesinden yiyin. { إِذَا أَثْمَرَ } “meyve verdiği zaman” ifadesinin faydası; mübahlığın ilk vaktinin ağacın meyve verdiği vakit olduğunun bilinmesi ve meyve ancak olgunlaştığında helal olur zannının giderilmesidir. { وَآتُوا حَقَّهُ } “ve hakkını verin”; öşrünü [verin]; bu, Ebu Hanife rahimehullâh'ın öşrü genel kılma hususundaki
العشر {يَوْمَ حَصَادِهِ} بصري وشامي وعاصم وبكسر الجاء غيرهم وهما لغتان {وَلاَ تُسْرِفُواْ} بإعطاء الكل وتضييع العيال وقوله كُلُواْ إلى {إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ المسرفين} اعتراض
delilidir. { يَوْمَ حَصَادِهِ } “hasat günü”; Basra ehli, İbn Âmir ve Âsım [ha harfinin fethasıyla *hasâdihî* (حَصَادِهِ)], diğerleri ise ha harfinin kesresiyle [*hısâdihî* (حِصَادِهِ)] okumuşlardır; bunlar iki ayrı lügattir. { وَلَا تُسْرِفُوا } “Ve israf etmeyin”; hepsini verip bakmakla yükümlü olunan kimseleri zayi etmek suretiyle [israf etmeyin]. { كُلُوا } “yiyin” ifadesinden { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Şüphesiz O, israf edenleri sevmez” kavline kadar olan kısım bir ara cümledir (itiraziyye).
وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٤٢)
“Hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı [yaratan O'dur]. Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır.” (142)
{وَمِنَ الأنعام حَمُولَةً وَفَرْشًا} عطف على جنات أي وأنشأ من الأنعام ما يحمل الأثقال وما يفرش للذبح أو الحمولة الكبار التي تصلح للحمل والفرش الصغار كالفصلان والعجاجيل والغنم لأنها دانية من الأرض مثل الفرش المفروش عليها {كُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ الله} أي ما أحل لكم منها ولا تحرموها كما في الجاهلية {وَلاَ تَتَّبِعُواْ خطوات الشيطان} طرقه في التحليل والتحريم كفعل أهل الجاهلية {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مبين} فانهموه على دينكم
{ وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا } “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı [yaratan O'dur]”; { جَنَّاتٍ } “bahçeleri” lafzı üzerine matuftur; yani hayvanlardan yükleri taşıyanı ve kesilmek için yere yatırılanı (serileni) var etmiştir. Yahut hamûle (حَمُولَةً), yük taşımaya elverişli büyük hayvanlar; ferş (فَرْشًا) ise yaygı gibi yere yakın oldukları için sütten kesilmiş deve yavruları, buzağılar ve koyunlar gibi küçük hayvanlardır. { كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin”; yani bunlardan size helal kıldıklarını [yiyin] ve Cahiliye döneminde olduğu gibi bunları haram kılmayın. { وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ } “ve şeytanın adımlarına uymayın”; Cahiliye ehlinin yaptığı gibi helal ve haram kılma hususundaki yollarına [uymayın]. { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır”; bu sebeple dininiz hususunda onu suçlayın (ona güvenmeyin).
ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٤٣)
“Sekiz eş: Koyundan iki, keçiden de iki. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı? Eğer doğru sözlü iseniz bana bir ilimle haber verin.'” (143)
{ثمانية أزواج} بدل من حَمُولَةً وَفَرْشًا {مّنَ الضأن اثنين وَمِنَ المعز اثنين} زوجين اثنين يريد الذكر والأنثى والواحد إذا كان وحده فهو فرد وإذا كان معه غيره من جنسه سمي كل واحد منهما زوجاً وهما زوجان بدليل قوله خَلَقَ الزوجين الذكر والأنثى ويدل عليه قوله ثمانية أزواج ثم فسرها بقوله مّنَ الضأن اثنين وَمِنَ المعز اثنين وَمِنَ الإبل اثنين وَمِنَ البقر اثنين والضأن والمعز جمع ضائن وماعز كتاجر وتجر وفتح عين المعز مكي وشامي وأبو عمرو وهما لغتان والهمزة فى {قل آلذكرين حَرَّمَ أَمِ الأنثيين أَمَّا اشتملت عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنثيين} للإنكار والمراد بالذكرين الذكر من الضأن والذكر من المعز والانثيين الأنثى من الضأن والأنثى من المعز والمعنى إنكار أن يحرم الله من جنسي الغنم ضأنها ومعزها شيئاً من نوعي ذكورها وإناثها ولا مما تحمل الإناث وذلك أنهم كانوا يحرمون ذكورة الأنعام تارة وإناثها طوراً وأولادها كيفا كانت ذكورا أو إناثا أو مختلطة وكانوا يقولون قد حرمها الله فأنكر
{ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ } “Sekiz eş”; { حَمُولَةً وَفَرْشًا } “yük taşıyanı ve sergi olanı” ifadesinden bedeldir. { مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } “Koyundan iki, keçiden de iki”; iki eş [demektir], erkek ve dişiyi kastetmektedir. Tek başına olduğu vakit bire ferd (tek), yanında kendi cinsinden bir başkası bulunduğu vakit ise her birine zevc (eş) denir ve ikisi birden zevcân (iki eş) olur; nitekim { خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى } “İki eşi; erkeği ve dişiyi yarattı” ayeti ve { ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ } “sekiz eş” buyurup ardından bunu { مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } “koyundan iki, keçiden de iki”, deve ve sığırdan ikişer eş ile tefsir etmesi buna delalet eder. ed-Da'n (الضَّأْنُ) ve el-Ma'z (الْمَعْزُ), tâcir (تَاجِر) kelimesinin çoğulunun tecr (تَجْر) gelmesi gibi dâin (ضَائِن) ve mâiz (مَاعِز) kelimelerinin çoğuludur. İbn Kesir, İbn Âmir ve Ebu Amr [ma'z kelimesinin] ayın harfinin fethasıyla [*el-meazi* (المَعَزِ)] okumuşlardır; bunlar iki ayrı lügattir. { قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ } “De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı?” ayetindeki hemze inkâr içindir. İki erkekten kasıt, koyunun erkeği ile keçinin erkeğidir; iki dişiden kasıt da koyunun dişisi ile keçinin dişisidir. Manası: Allah'ın davar cinsinden -koyun ve keçisinden- erkek ve dişi türlerinden herhangi bir şeyi yahut dişilerin taşıdığı yavruları haram kılmış olmasını inkâr etmektir. Zira onlar hayvanların erkeklerini bazen, dişilerini başka bir zaman, yavrularını ise erkek, dişi veya karışık olsun her halükarda haram kılıyor ve 'Bunu Allah haram kıldı' diyorlardı. İşte [Cenâb-ı Hak]
ذلك عليهم وانتصب آلذكرين يحرم وكذا أَمِ الأنثيين أي أم حرم الأنثيين وكذا ما فى أم ما اشتملت {نَبّئُونِي بِعِلْمٍ} أخبروني بأمر معلوم من جهة الله يدل على تحريم ما حرمتم {إِن كُنتُمْ صادقين} في أن الله حرمه
bunu onlara inkâr etti (reddetti). { آلذَّكَرَيْنِ } “İki erkeği mi” kelimesi { حَرَّمَ } “haram kıldı” fiili ile mansubdur; aynı şekilde { أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } “yoksa iki dişiyi mi” ifadesi de 'Yoksa iki dişiyi mi haram kıldı?' anlamındadır; keza { أَمَّا اشْتَمَلَتْ } “ya da kapsadığını mı” ifadesindeki *mâ* (مَا) da böyledir. { نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ } “Bana bir ilimle haber verin”; haram kıldığınız şeylerin haram olduğuna delalet eden, Allah katından [gelmiş] kesin olarak bilinen bir delille bana haber verin. { إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz”; bunu Allah'ın haram kıldığı iddianızda [doğru iseniz].
وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤)
“Deveden iki, sığırdan da iki. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı? Yoksa Allah size bunu vasiyet ettiği (emrettiği) zaman şahitler miydiniz?' İnsanları bir ilme dayanmaksızın saptırmak için Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kimdir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.” (144)