{ومن الإبل اثنين ومن البقر اثنين قل آلذكرين}
{ وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ } “Deveden iki, sığırdan da iki. De ki: İki erkeği mi”;
منهما {حَرَّمَ أَمِ الأنثيين} منهما {أَمَّا اشتملت عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنثيين} أم ما تحمل إناثها {أم كنتم شهداء} أى منقطعة أى بل كنتم شهداء {إِذْ وصاكم الله بهذا} يعني أم شاهدتم ربكم حين أمركم بهذا التحريم ولما كانوا لا يؤمنون برسول الله وهم يقولون الله حرم هذا الذي نحرمه تهكم بهم في قوله {أَمْ كُنتُمْ شُهَدَاءَ} على معنى أعرفتم التوصية به مشاهدين لأنكم لا تؤمنون بالرسل {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افترى عَلَى الله كَذِبًا} فنسب إليه تحريم ما لم يحرم {لِيُضِلَّ الناس بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ الله لاَ يَهْدِي القوم الظالمين} أي الذين في علمه أنهم يختمون على الكفر ووقع الفاصل بين بعض المعدود وبعضه اعتراضاً غير أجنبي من المعدود وذلك أن الله تعالى مَنَّ على عباده بانشاء الأنعام لمنافعهم وباباحتها لهم فالاعترض بالاحتجاج على من حرمها يكون تأكيد للتحليل والاعترضات في الكلام لا تساق إلا للتوكيد
bu ikisinden [iki erkeği mi], { حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } “haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi”; bu ikisinden [iki dişiyi mi], { أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ } “ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı?”; yoksa dişilerinin taşıdığı yavruları mı? { أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ } “Yoksa şahitler miydiniz?”; [buradaki 'em' (أَمْ)] munkatıadır; yani 'Aksine siz şahitler miydiniz?' demektir. { إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا } “Allah size bunu vasiyet ettiği (emrettiği) zaman”; yani Rabbiniz size bu haram kılmayı emrettiği vakit O'nu bizzat gördünüz mü? Onlar Allah'ın Resûlü'ne inanmıyor ve 'Haram kıldığımız bu şeyi Allah haram kıldı' diyorlardı. Bunun üzerine { أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ } “Yoksa şahitler miydiniz?” kavliyle onlarla alay edildi; bunun manası şudur: Peygamberlere inanmadığınıza göre, bizzat görerek mi O'nun bunu emrettiğini öğrendiniz? { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kimdir?”; haram kılmadığı şeyin haramlığını O'na isnat ederek [yalan uydurandan]. { لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “İnsanları bir ilme dayanmaksızın saptırmak için. Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez”; yani [Allah'ın] ilminde kâfirlik üzere hayatlarını noktalayacakları bulunan kimseleri. Sayılan maddelerin bazısı ile bazısı arasına giren fasıla, sayılan şeylerin konusuna yabancı olmayan bir ara cümle (itiraziyye) olarak gelmiştir. Bu şöyledir: Allah Teâlâ kullarına menfaatleri için hayvanları var ederek ve onları kendilerine helal kılarak lütufta bulunmuştur. Dolayısıyla onları haram kılan kimselere karşı delil getirerek araya girmek (itiraz), helalliği tekit etmek içindir; zira kelamdaki itiraziyye cümleleri ancak tekit için sevk edilir.
قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥)
“De ki: 'Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği [şeyler] hususunda ölü eti, akıtılmış kan, domuz eti -ki o şüphesiz bir murdardır- veya Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum. Kim mecbur kalırsa, taşkınlık etmemek ve haddi aşmamak şartıyla [yiyebilir]. Şüphesiz senin Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'” (145)
{قل لا أجد فيما أُوْحِيَ إِلَيَّ} أي في ذلك الوقت أو في وحي القرآن لأن وحي السنة قد حرم غيره أو من الأنعام لأن الآية في رد البحيرة وأخواتها وأما الموقوذة والمتردية والنطيحة فمن الميتة وفيه تنبيه على أن التحريم إنما يثبت بوحي الله وشرعه لا بهوى الأنفس {مُحَرَّمًا} حيواناً حرم أكله {على طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ} على آكل يأكله {إِلا أَن يَكُونَ ميتة} إلا أن يكون الشئ المحرم ميتة أَن تَكُونَ مكي وشامي وحمزة مَيْتَةً شامي {أَوْ دَمًا مَّسْفُوحًا} مصبوباً سائلاً فلا يحرم الدم الذي في اللحم والكبد والطحال {أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ} نجس {أَوْ فِسْقًا} عطف على المنصوب قبله وقوله {فَإِنَّهُ رِجْسٌ} اعتراض بين المعطوف والمعطوف عليه {أُهِلَّ لِغَيْرِ الله بِهِ} منصوب المحل صفة لفسقا أي رفع الصوت على ذبحه باسم غير الله وسمي بالفسق لتوغله في باب الفسق {فَمَنِ اضطر} فمن دعته الضرورة إلى أكل شيء من هذه المحرمات {غَيْرَ بَاغٍ} على مضطر مثله تارك لمواساته {وَلاَ عَادٍ} متجاوز قدر حاجته من تناوله {فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} لا يؤاخذه
{قل لا أجد فيما أُوْحِيَ إِلَيَّ} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde...” yani o vakitte veya Kur'an vahyinde; çünkü sünnet vahyi bunun dışındakileri de haram kılmıştır, yahut davarlardan [bana vahyolunanlar içinde]; zira ayet bahîre ve benzerlerini reddetmek hakkındadır. Mevkûze (vurularak öldürülmüş), mütereddiye (yuvarlanıp ölmüş) ve natîha (toslanarak ölmüş) ise meyte (leş) cinsindendir. Bunda, haram kılmanın nefislerin hevasıyla değil, ancak Allah'ın vahyi ve şeriatı ile sabit olacağına bir dikkat çekme vardır. {مُحَرَّمًا} “...haram kılınmış...” yenmesi haram kılınmış bir hayvan [bulamıyorum], {على طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ} “...yiyen bir kimseye...” onu yiyen bir kimseye, {إِلا أَن يَكُونَ ميتة} “...ancak leş olması müstesna...” haram olan şeyin leş olması müstesna. (أَن تَكُونَ) [şeklindeki okuyuş] Mekkî, Şâmî ve Hamza'nın kıraatidir; (مَيْتَةً) [nasb ile okuyuş ise] Şâmî'nin kıraatidir. {أَوْ دَمًا مَّسْفُوحًا} “...yahut akıtılmış kan...” dökülmüş, akıcı [kan], dolayısıyla ette, karaciğerde ve dalaktaki kan haram olmaz. {أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ} “...yahut domuz eti -ki o şüphesiz pistir-...” necistir. {أَوْ فِسْقًا} “...yahut bir fısk...” kendisinden önceki mensub üzerine matuftur. {فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} ifadesi ise matuf ile matufun aleyh arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). {أُهِلَّ لِغَيْرِ الله بِهِ} “...Allah'tan başkası adına boğazlanmış...” mahallen mensub olup 'fıskan' kelimesinin sıfatıdır. Yani kesilirken üzerine Allah'tan başkasının adı ile ses yükseltilmiş [olan hayvan]. Fısk sahasına aşırı derecede girdiği için fısk olarak isimlendirilmiştir. {فَمَنِ اضطر} “Kim mecbur kalırsa...” kim bu haram kılınan şeylerden birini yemeye zaruret nedeniyle sevk edilirse, {غَيْرَ بَاغٍ} “...haddi aşmaksızın...” kendi gibi darda kalmış birine haksızlık etmeksizin [ve] onunla yardımlaşmayı terk etmeksizin, {وَلاَ عَادٍ} “...ve taşkınlık etmeksizin...” onu yemekten ihtiyacı miktarını aşmaksızın [yerse], {فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “...şüphesiz senin Rabbin çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” onu cezalandırmaz.
وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (١٤٦)
“Yahudilere tırnaklı her hayvanı haram kıldık. Sığır ve koyunun da sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı ya da kemiğe karışan yağları hariç iç yağlarını onlara haram kıldık. Taşkınlıkları sebebiyle onları böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz.” (146)
{وَعَلَى الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا كُلَّ ذِى ظُفُرٍ} أي ماله أصبع من دابة أو طائر ويدخل فيه الإبل والنعام {وَمِنَ البقر والغنم حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا} أي حرمنا عليهم لحم كل ذي ظفر وشحمه وكل شيء منه ولم يحرم من البقر والغنم إلا الشحوم وهي الثروب وشحوم الكلى {إِلاَّ مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا} إلا ما اشتمل على الظهور والجنوب
{ وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } “Yahudilere tırnaklı her hayvanı haram kıldık”; yani binek veya kuşlardan [bitişik] parmağı olan hayvanları. Deve ve devekuşu da buna dahildir. { وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا } “Sığır ve koyunun da iç yağlarını onlara haram kıldık”; yani tırnaklı her hayvanın etini, yağını ve ona ait her şeyi onlara haram kıldık; sığır ve koyundan ise sadece yağları haram kıldık; bunlar da gömlek yağı (sersur) ve böbrek yağlarıdır. { إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا } “sırtlarının taşıdığı hariç”; sırtlara ve yanlara bitişik olanlar hariç,
من السَّحفة {أَوِ الحوايا} أو ما اشتمل على الأمعاء واحدها حاوياء أو حوية {أَوْ مَا اختلط بِعَظْمٍ} وهو الألية أو المخ {ذلك} مفعول ثان لقوله {جزيناهم} والتقدير جزيناهم ذلك {بِبَغْيِهِمْ} بسبب ظلمهم {وِإِنَّا لصادقون} فيما أخبرنا به وكيف نشكر من سبب معصيتهم لتحريم الحلال ومعصية سالفنا لتحليل الحرام حيث قال وعفا عنكم فالآن باشروهن
[Bu da] sırt yağıdır (sahfe). { أَوِ الْحَوَايَا } “veya bağırsaklarının [taşıdığı]”; yahut bağırsakların kapsadığı [yağlar hariç]. Çoğulu havâyâ olan bu kelimenin tekili hâviyâ veya haviyyedir. { أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ } “ya da kemiğe karışan [hariç]”; bu da kuyruk yağı veya iliktir. { ذَلِكَ } “Bunu”; { جَزَيْنَاهُمْ } “onları cezalandırdık” kavlinin ikinci mefulüdür; takdiri 'Onları bununla cezalandırdık' şeklindedir. { بِبَغْيِهِمْ } “Taşkınlıkları sebebiyle”; zulümleri yüzünden. { وَإِنَّا لَصَادِقُونَ } “Şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz”; haber verdiğimiz şeylerde [doğruyuz]. Onların isyanı helalin haram kılınmasına sebep olurken, geçmişlerimizin isyanı { وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “ve sizi affetti; artık onlara yaklaşın” buyurulduğu üzere haramın helal kılınmasına sebep olduğu halde [Allah'a] nasıl şükretmeyiz?
فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧)
“Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Rabbiniz geniş bir merhamet sahibidir; fakat O'nun azabı, suçlular topluluğundan geri çevrilemez.'” (147)
{فَإِن كَذَّبُوكَ} فيما أوحيت إليك من هذا {فَقُل رَّبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسعة} بها يمهل المكذبين ولا يعاجلهم بالعقوبة {وَلاَ يُرَدُّ بَأْسُهُ} عذابه مع
{ فَإِنْ كَذَّبُوكَ } “Eğer seni yalanlarlarsa”; sana vahyettiğim bu hususlarda [yalanlarlarsa], { فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ } “de ki: Rabbiniz geniş bir merhamet sahibidir”; bu merhameti sebebiyle yalanlayanlara mühlet verir ve onları cezalandırmakta acele etmez. { وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ } “fakat O'nun azabı geri çevrilemez”; merhametinin genişliğiyle beraber O'nun azabı [geri çevrilmez],
سعة رحمته {عَنِ القوم المجرمين} إذا جاء فلا تغتر بسعة رحمته عن خوف نقمته
{ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } “suçlular topluluğundan”; [azap] geldiği zaman [geri çevrilemez]. O halde O'nun merhametinin genişliği seni intikamından korkmaktan alıkoyup aldatmasın.
سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ (١٤٨)
“Şirk koşanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız şirk koşardık ve hiçbir şeyi de haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı. De ki: 'Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir ilim var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan söylüyorsunuz.'” (148)
{سَيَقُولُ الذين أَشْرَكُواْ} إخبار بما سوف يقولونه {لو شاء الله} لانشرك {ما أشركنا ولا آباؤنا وَلاَ حَرَّمْنَا مِن شَيْءٍ} ولكن شاء فهذا عذرنا يعنون أن شركهم وشرك آبائهم وتحريمهم ما أحل الله لهم بمشيئته ولولا مشيئته لم يكن شيء من ذلك {كذلك كَذَّبَ الذين من قبلهم} أى كتكذبيهم إياك كان تكذيب المقدمين رسلهم وتشبثوا بمثل هذا فلم ينفعهم ذلك إذ لم يقولوه عن اعتقاد بل قالوا ذلك استهزاء ولانهم جعلوا مشيئته الشرك والشرك مراد لكنه غير مرضي ألا ترى أنه قال فلوا شاء لهداكم أجمعين اخبرانه لو شاء منهم الهدى لآمن كلهم ولكن لم يشأ من الكل الإيمان بل شاء من البعض الإيمان ومن البعض الكفر فيحب حمل المشيئة هنا على ما ذكرنا دفعا للتناقض {حتى ذاقوا بأسنا} حى أنزلنا عليهم العذاب {قُلْ هَلْ عِندَكُم مِّنْ عِلْمٍ} من أمر معلوم يصح الاحتجاج به فيما قلتم {فَتُخْرِجُوهُ لَنَا} فتظهروه {إِن تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظن وَإِنْ أَنتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ} تكذبون
{ سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “Şirk koşanlar diyecekler ki”; ileride söyleyecekleri şeyi haber vermektedir. { لَوْ شَاءَ اللَّهُ } “Eğer Allah dileseydi”; şirk koşmamamızı [dileseydi], { مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ } “ne biz ne de atalarımız şirk koşardık ve hiçbir şeyi de haram kılmazdık”; fakat O diledi, işte bu bizim mazeretimizdir. Kendilerinin ve atalarının şirk koşmasının ve Allah'ın kendilerine helal kıldığı şeyleri haram kılmalarının O'nun meşîeti (dilemesi) ile olduğunu, O'nun dilemesi olmasaydı bunlardan hiçbirinin gerçekleşmeyeceğini kastetmektedirler. { كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı”; yani önceki ümmetlerin peygamberlerini yalanlamaları da tıpkı onların seni yalanlaması gibi olmuş ve onlar da bunun benzerine sarılmışlardı. Ancak bunu bir inanç sebebiyle değil, aksine alay yoluyla söyledikleri ve O'nun şirki dilemesini [rızası saydıkları için] bu onlara fayda vermemiştir. Oysa şirk [kaderen] irade edilmiştir fakat rıza gösterilen bir şey değildir. Görmez misin ki Cenâb-ı Hak “Eğer dileseydi hepinizi doğru yola iletirdi” buyurmuştur. Onlardan hidayeti dileseydi hepsinin iman edeceğini, fakat hepsinden imanı dilemeyip bazısından imanı, bazısından ise küfrü dilediğini haber vermiştir. Dolayısıyla çelişkiyi gidermek için buradaki meşîeti (dilemeyi) zikrettiğimiz manaya hamletmek vaciptir. { حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا } “azabımızı tadıncaya kadar”; nihayet üzerlerine azabımızı indirdik. { قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ } “De ki: Yanınızda bir ilim var mı?”; söylediğiniz şey hususunda kendisiyle delil getirilmesi sahih olan, kesin olarak bilinen bir deliliniz var mı, { فَتُخْرِجُوهُ لَنَا } “bize çıkarıp göstereceğiniz?”; açığa çıkaracağınız? { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ } “Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan söylüyorsunuz”; yalan uyduruyorsunuz.
قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩)
“De ki: 'Kesin ve üstün delil yalnızca Allah'ındır. Eğer O dileseydi, hepinizi elbette doğru yola iletirdi.'” (149)
{قُلْ فَلِلَّهِ الحجة البالغة} عليكم بأوامره ونواهيه ولا حجة لكم على الله بمشيئته {فَلَوْ شَاء لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} أي فلو شاء هدايتكم وبه تبطل صولة المعتزلة
{ قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ } “De ki: Kesin ve üstün delil yalnızca Allah'ındır”; emir ve yasaklarıyla sizin aleyhinizedir; sizin ise O'nun meşîetini (dilemesini) öne sürerek Allah'a karşı hiçbir deliliniz yoktur. { فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ } “Eğer O dileseydi, hepinizi elbette doğru yola iletirdi”; yani sizin hidayetinizi dileseydi [iletirdi]. Bu ayetle Mutezile'nin galebesi (iddiası) bâtıl olur.
قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١٥٠)
“De ki: 'Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!' Eğer şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme! Ayetlerimizi yalanlayanların ve ahirete inanmayanların hevalarına uyma! Onlar Rablerine [başkalarını] denk tutuyorlar.” (150)
{قُلْ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ} هاتوا شهداءكم وقربوهم ويستوي في هذه الكلمة الواحد والجمع والمذكر والمؤنث عند الحجازيين وبنوا تميم تؤنث
{ قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ } “De ki: Şahitlerinizi getirin!”; şahitlerinizi getirin ve yaklaştırın. Hicazlılara göre bu kelime tekil, çoğul, müzekker ve müenneste aynı kalır; Temimoğulları ise müennes
وتجمع {الذين يَشْهَدُونَ أَنَّ الله حرم هذا} أى زعموه محرما
ve çoğul yaparlar. { الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا } “Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek [şahitlerinizi]”; yani haram olduğunu iddia ettikleri şeyleri [şahitlik edecekleri].
{فَإِن شَهِدُواْ فَلاَ تَشْهَدْ مَعَهُمْ} فلا تسلم لهم ما شهدوا به ولا تصدقهم لأنه إذا سلم لهم فكأنه شهد معهم مثل شهادتهم فكان واحداً منهم {وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الذين كَذَّبُواْ بآياتنا} من وضع الظاهر موضع المضمر للدلالة على أن من كذب بآيات الله فهومتبع للهوى إذ لو تبع الدليل لم يكن إلا مصدقاً بالآيات موحداً لله {والذين لاَ يُؤْمِنُونَ بالآخرة} هم المشركون {وَهُم بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} يسوون الأصنام
{ فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ } “Eğer şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme!”; şahitlik ettikleri şeyi onlara onaylama ve onları tasdik etme. Zira onlara onay verirse, sanki onların şahitliği gibi onlarla beraber şahitlik etmiş ve onlardan biri olmuş olur. { وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا } “Ayetlerimizi yalanlayanların hevalarına uyma!”; açık ismin zamir yerine konulması, Allah'ın ayetlerini yalanlayan kimsenin hevaya uymuş olduğunu belirtmek içindir. Zira delile uysaydı ancak ayetleri tasdik eder ve Allah'ı birlerdi. { وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “ve ahirete inanmayanların”; onlar müşriklerdir. { وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } “Onlar Rablerine denk tutuyorlar”; putları [O'na] eşit kılıyorlar.
قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١)
“De ki: 'Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya iyilik edin, fakirlik endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin; sizi de onları da biz rızıklandırırız. Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın. Hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. İşte aklınızı kullanasınız diye [Allah] size bunları vasiyet etti (emretti).'” (151)
{قُلْ} للذين حرموا الحرث والأنعام {تَعَالَوْاْ} هو من الخاص الذى صار عام وأصله أن يقوله من كان في مكان عالٍ لمن هو أسفل منه ثم كثر حتى عم {أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ} الذي حرمه ربكم {عَلَيْكُمْ} من صلة حرم {أَلاَّ تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئاً} أى مفسرة لفعل التلاوة ولا للنهي {وبالوالدين إِحْسَانًا} وأحسنوا بالوالدين إحساناً ولما كان إيجاب الإحسان تحريماً لترك الإحسان ذكر في المحرمات وكذا حكم ما بعده من الأوامر {وَلاَ تَقْتُلُواْ أولادكم مِّنْ إملاق} من أجل فقر ومن خشيته كقوله خَشْيَةَ إملاق {نَّحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ} لأن رزق العبيد على مولاهم {وَلاَ تَقْرَبُواْ الفواحش مَا ظَهَرَ مِنْهَا} ما بينك وبين الخلق {وَمَا بَطَنَ} ما بينك وبين الله ما ظهر بدل من الفواحش {وَلاَ تَقْتُلُواْ النفس التي حَرَّمَ الله إِلاَّ بالحق} كالقصاص والقتل على الردة والرجم {ذلكم وصاكم بِهِ} أي المذكور مفصلاً أمركم ربكم بحفظه {لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} لتعقلوا عظمها عند الله
{ قُلْ } “De ki”; ekini ve hayvanları haram kılan kimselere [de ki]: { تَعَالَوْا } “Gelin”; has iken sonradan âmm olan lafızlardandır. Aslı, yüksek bir yerde olan kimsenin kendisinden daha aşağıda bulunan kimseye bunu söylemesidir; ardından yaygınlaşarak genel bir hitap olmuştur. { أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ } “Rabbinizin haram kıldığını okuyayım”; Rabbinizin haram kıldığı şeyleri, { عَلَيْكُمْ } “size”; haram fiilinin sılasıdır (tümlecidir). { أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا } “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın”; 'en' (أَنْ), tilavet fiilini açıklayan tefsiriyye edatıdır, 'lâ' (لَا) ise nehiy içindir. { وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا } “ve ana babaya iyilik edin”; ana babaya tam bir iyilikle iyilik ediniz. İyiliğin vacip kılınması iyiliği terk etmenin haram kılınması demek olduğundan dolayı haramlar arasında zikredilmiştir; bundan sonraki emirlerin hükmü de böyledir. { وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ } “fakirlik endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin”; fakirlik yüzünden ve { خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ } “fakirlik endişesiyle” ayetinde olduğu gibi [fakirlik] korkusuyla [öldürmeyin]. { نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ } “sizi de onları da biz rızıklandırırız”; çünkü kulların rızkı onların Mevlâ'sına aittir. { وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “Kötülüklerin açığına yaklaşmayın”; seninle mahlukat arasında cereyan eden [günahlara], { وَمَا بَطَنَ } “ve gizlisine”; seninle Allah arasında cereyan eden [günahlara]. { مَا ظَهَرَ } “açığına” ifadesi { الْفَوَاحِشَ } “kötülükler” kelimesinden bedeldir. { وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın”; kısas, dinden dönme (irtidat) sebebiyle öldürme ve recim gibi. { ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ } “İşte size bunları vasiyet etti (emretti)”; yani tafsilatıyla zikredilen bu şeyleri korumanızı Rabbiniz size emretti, { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “aklınızı kullanasınız diye”; bunların Allah katındaki büyüklüğünü kavrayasınız diye.
وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢)
“Yetimin malına, ergenlik çağına erişinceye kadar en güzel olan şeklin dışında yaklaşmayın. Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman, bir akraba bile olsa adaleti gözetin. Allah'ın ahdine vefa gösterin. İşte düşünüp öğüt alasınız diye [Allah] size bunları vasiyet etti (emretti).” (152)
{ولا تقربوا مال اليتيم إلا بالتي هي أَحْسَنُ} إلا بالخصلة التي هي أحسن وهي حفظه وتثميره {حتى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} أشده مبلغ حلمه فادفعوه إليه وواحده شد كفلس وأفلس {وَأَوْفُواْ الكيل والميزان بالقسط} بالسوية والعدل {لاَ نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا} إلا ما يسعها ولا تعجز عنه وإنما أتبع الأمر بإيفاء الكيل والميزان ذلك لأن مراعاة الحد من القسط الذى لا زيادة ولا نقصان مما فيه حرج فأمر
{ وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Yetimin malına en güzel olan şeklin dışında yaklaşmayın”; ancak en güzel olan hasletle [yaklaşın] ki o da onu korumak ve nemalandırmaktır. { حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ } “ergenlik çağına erişinceye kadar”; eşüddü (أَشُدَّهُ), onun ergenlik çağına ulaşmasıdır; o vakit [malı] ona teslim ediniz. Fels (فَلْس) kelimesinin çoğulunun eflüs (أَفْلُس) gelmesi gibi bunun tekili de şüdd (شُدّ) kelimesidir. { وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ } “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın”; eşitlik ve adaletle [tam yapın]. { لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا } “Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz”; ancak gücünün yettiği ve aciz kalmadığı şeyi [yükleriz]. Ölçü ve tartıyı tam yapma emrinin ardından bunun getirilmesi şundandır: Ne artısı ne eksisi olan tam adalet sınırını gözetmekte zorluk vardır; bu sebeple
ببلوغ الوسع وأن ما وراءه معفو عنه {وَإِذَا قُلْتُمْ فاعدلوا} فاصدقوا {وَلَوْ كَانَ ذَا قربى} ولو كان المقوم له أو عليه في شهادة أو غيرها من أهل قرابة للقائل كقوله {وَلَوْ عَلَى أَنفُسِكُمْ أَوِ الوالدين والأقربين} وَبِعَهْدِ الله يوم الميثاق أو في الأمر والنهي والوعد والوعيد والنذر واليمين {أَوْفُواْ ذلكم} أى مامر {وصاكم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} بالتخفيف حيث كان حمزة وعلي وحفص على حذف إحدى التاءين غيرهم بالتشديد أصله تتذكرون فأدغم التاء الثانية في الذال أي أمركم به لتتعظوا
gücün yettiği kadarına ulaşmayı emretmiş ve bunun ötesinde kalanın bağışlandığını [bildirmiştir]. { وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا } “Söylediğiniz zaman adaleti gözetin”; doğruyu söyleyin. { وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى } “bir akraba bile olsa”; ister lehine ister aleyhine şahitlikte veya başka bir konuda söz söylenen kimse, { وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “İster kendi aleyhinize, ister ana-baba ve akrabaların aleyhine olsun” ayetinde olduğu gibi sözü söyleyenin akrabalarından olsun. { وَبِعَهْدِ اللَّهِ } “Allah'ın ahdine”; Misak günündeki ahde veya emir ve yasaklardaki, vaad ve tehditteki, adak ve yemindeki ahde, { أَوْفُوا ذَلِكُمْ } “vefa gösterin. İşte bu”; yani geçen hususlar, { وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “size bunları vasiyet etti (emretti), ola ki düşünüp öğüt alırsınız”; Hamza, Kisâî ve Hafs nerede geçerse geçsin iki te harfinden birinin hazfiyle hafifletilerek [*tezakkerûn* (تَذَكَّرُونَ)], diğerleri ise şeddeli olarak [*tezzekkerûn* (تَذَّكَّرُونَ)] okumuşlardır; aslı *tetèzekkerûn* (تَتَذَكَّرُونَ) olup ikinci te harfi zâl harfine idgam edilmiştir; yani öğüt alasınız diye size bunu emretti.
وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٥٣)
“Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur; artık ona uyun. Başka yollara uymayın; yoksa sizi O'nun yolundan ayırıp parçalar. İşte sakınasınız diye [Allah] size bunları vasiyet etti (emretti).” (153)
{وَأَنَّ هذا صراطي} ولأن هذا صراطي فهو علة للاتباع بتقدير اللام وَأَنْ بالتخفيف شامي وأصله وأنه على أن الهاء ضمير الشأن والحديث وَإنْ على الابتداء حمزة وعلي {مُّسْتَقِيماً} حال {فاتبعوه وَلاَ تَتَّبِعُواْ السبل} الطرق المختلفة في الدين من اليهودية والنصرانية والمجوسية وسائر البدع والضلالات {فتفرق بكم عن سبيله} فنفرقكم أيادي سبأ عن صراط الله المستقيم وهو دين الإسلام روى أن رسول الله ﷺ خط خطاً مستوياً ثم قال هذا سبيل الرشد وصراط الله فاتبعوه ثم خط على كل
{ وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي } “Şüphesiz bu, benim yolumdur”; 'Ve bu benim yolum olduğu için' takdirindedir; lâm harfi takdir edilerek tâbi olmanın gerekçesidir. İbn Âmir hafifletme ile [*ve en* (وَأَنْ)] okumuştur; aslı *ve ennehû* (وَأَنَّهُ) olup he zamiri şân ve hadis zamiridir. Hamza ve Kisâî ise mübteda olarak kesre ile [*ve inne* (وَإِنَّ)] okumuşlardır. { مُسْتَقِيمًا } “dosdoğru”; hâldir. { فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ } “artık ona uyun. Başka yollara uymayın”; Yahudilik, Hristiyanlık, Mecusilik ve diğer bidat ve sapıklıklardan oluşan dindeki farklı yollara [uymayın]. { فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ } “yoksa sizi O'nun yolundan ayırıp parçalar”; sizi darmadağın ederek Allah'ın dosdoğru yolundan -ki o İslam dinidir- uzaklaştırır. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem düz bir çizgi çizdi, sonra: 'Bu, dosdoğru yol ve Allah'ın yoludur, ona uyun' buyurdu. Sonra her iki
جانب ستة خطوط ممالة ثم قال هذه سبل على كل سبيل منها شيطان يدعوا إليه فاجتنوها وتلا هذه الآية ثم يصير كل واحد من الاثني عشر طريقاً ستة طرق فتكون اثنين وسبعين وعن ابن عباس رضى الله عنهما هذه الآيات محكمات لم ينسخهن شيء من جميع الكتب وعن كعب إن هذه الآيات لأول شيء فى التوارة {ذلكم وصاكم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} لتكونوا على رجاء إصابة التقوى ذكر أولاً تَعْقِلُونَ ثم تَذَكَّرُونَ ثم تَتَّقُونَ لأنهم إذا عقلوا تفكروا ثم تذكروا أى اتعظوا فاتقوا المحارم
yanına eğik altışar çizgi çizdi; sonra: 'Bunlar öyle yollardır ki her bir yolun başında ona çağıran bir şeytan vardır, onlardan sakının' buyurdu ve bu ayeti okudu. Sonra on iki yolun her biri altışar yol haline gelir ve yetmiş iki [fırka] olur. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle dediği] rivayet edilmiştir: 'Bu ayetler muhkemdir; onları hiçbir kitaptan hiçbir şey neshetmemiştir.' Kâ'b'dan ise şöyle rivayet edilmiştir: 'Şüphesiz bu ayetler Tevrat'taki ilk şeylerdir.' { ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “İşte sakınasınız diye size bunları vasiyet etti (emretti)”; takvaya ulaşma ümidi üzere olasınız diye. Önce { تَعْقِلُونَ } “aklınızı kullanasınız”, sonra { تَذَكَّرُونَ } “düşünüp öğüt alasınız”, sonra { تَتَّقُونَ } “sakınasınız” lafızlarını zikretmiştir; çünkü akıllarını kullandıkları zaman tefekkür ederler, sonra tezekkür eder yani ibret ve öğüt alırlar, böylece haramlardan sakınırlar.
ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤)
“Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak, her şeyi açıklamak ve bir hidayet ve rahmet olmak üzere Musa'ya Kitab'ı verdik; ta ki Rablerine kavuşacaklarına iman etsinler.” (154)
{ثم آتينا مُوسَى الكتاب تَمَامًا} أي ثم أخبركم إنا آتينا أو هو عطف على قُلْ أي ثم قل آتينا أو ثم مع الجملة تأتي بمعنى الواو كقوله ثم الله شهيد {عَلَى الذي أَحْسَنَ} على من كان محسناً صالحاً يريد جنس المحسنين دليله قراءة عبد الله عَلَى الذين أَحْسَنُواْ أو أراد به {وَتَفْصِيلاً لّكُلِّ شَيْءٍ} وبياناً مفصلاً لكل ما يحتاجون إليه في دينهم {وَهُدًى وَرَحْمَةً لَّعَلَّهُم} أي بني إسرائيل {بِلِقَاء رَبّهِمْ يُؤْمِنُونَ} يصدقون أي بالبعث والحساب وبالرؤية
{ ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا } “Sonra Musa'ya Kitab'ı verdik tamamlamak üzere”; yani 'Sonra size haber veriyorum ki biz verdik' yahut { قُلْ } “de ki” üzerine matuftur; yani 'Sonra de ki: Biz verdik' takdirindedir. Yahut cümle ile beraber gelen sümme (ثُمَّ), { ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ } “Sonra Allah şahittir” kavlinde olduğu gibi vâv (وَ) manasındadır. { عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ } “iyilik eden kimseye”; iyilik yapan, salih olan kimseye; muhsinler cinsini kastetmektedir. Abdullah [b. Mes'ud]'un { عَلَى الَّذِينَ أَحْسَنُوا } “iyilik eden kimselere” şeklindeki kıraati buna delildir; yahut bununla [Musa'yı] kastetmiştir. { وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “ve her şeyi açıklamak”; dinlerinde ihtiyaç duydukları her şey için detaylı bir beyan olarak, { وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ } “ve bir hidayet ve rahmet olmak üzere; ta ki onlar”; yani İsrailoğulları, { بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ } “Rablerine kavuşacaklarına iman etsinler”; tasdik etsinler; yani dirilişe, hesaba ve [Allah'ı] görmeye [inansınlar].
وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥)
“İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır; artık ona uyun ve [Allah'tan] sakının, ta ki merhamet olunasınız.” (155)
{وهذا} أى القرآن
{ وَهَذَا } “İşte bu da”; yani Kur'an,
{كتاب أنزلناه مُبَارَكٌ} كثير الخير {فاتبعوه واتقوا} مخالفته {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} لترحموا
{ كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ } “indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır”; hayrı pek çoktur. { فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا } “artık ona uyun ve sakının”; ona muhalefet etmekten [sakının], { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “ta ki merhamet olunasınız”; merhamete eresiniz diye.
أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ (١٥٦)
“'Kitap yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi; biz ise onların okumasından gerçekten habersizdik' demeyesiniz diye.” (156)
{أَن تَقُولُواْ} كراهة أن تقولوا أو لئلا تقولوا {إِنَّمَا أُنزِلَ الكتاب على طَائِفَتَيْنِ مِن قبلنا} أى أهل التوارة وأهل الإنجيل وهذا دليل على أن المجوس ليسوا بأهل كتاب {وَإِن كُنَّا عَن دِرَاسَتِهِمْ} عن تلاوة كتبهم {لغافلين} لا علم لنا بشئ من ذلك إن مخففة من الثقيلة واللام فارقة بينها وبين النافية والأصل وإنه كنا عن دراستهم غافلين على أن الهاء ضمير الشأن والخطاب لأهل مكة والمراد إثبات الحجة علهيم بانزال القرآن على محمد ﷺ كى لا يقولوا يوم القيامة إن التوراة والإنجيل أنزلا على طائفتين من قبلنا وكنا غافلين عما فيهما
{ أَنْ تَقُولُوا } “Demeyesiniz diye”; demenizin çirkinliği sebebiyle yahut demeyesiniz diye [indirdik]. { إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا } “Kitap yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi”; yani Tevrat ehli ve İncil ehline [indirildi]. Bu, Mecusilerin ehl-i kitap olmadıklarına bir delildir. { وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ } “biz ise onların okumasından”; kitaplarını okumalarından, { لَغَافِلِينَ } “gerçekten habersizdik”; bundan hiçbir bilgimiz yoktu. 'İn' (إِنْ) edatı şeddeli olandan hafifletilmiştir, lâm harfi ise bununla nâfiye (olumsuzluk edatı) arasındaki farkı belirtir. Aslı *ve innehû künnâ an dirâsetihim le-gâfilîn* (وَإِنَّهُ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ) olup he zamiri şân zamiridir. Hitap Mekke ehline yöneliktir. Maksat, kıyamet günü 'Tevrat ve İncil bizden önceki iki topluluğa indirildi ve biz o ikisinin içindekilerden habersizdik' dememeleri için Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'an'ı indirmek suretiyle aleyhlerine hücceti ikâme etmektir.
أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧)
“Yahut: 'Eğer bize de Kitap indirilseydi, elbette onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye. İşte size Rabbinizden apaçık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kimdir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız.” (157)
{أَوْ تَقُولُواْ} كراهة أن تقولوا {لَوْ أَنَّا أُنزِلَ عَلَيْنَا الكتاب لَكُنَّا أهدى مِنْهُمْ} لحدة أذهاننا وثقابة أفهامنا وغزارة حفظنا لأيام العرب {فَقَدْ جَآءَكُمْ بَيّنَةٌ مّن رَّبِّكُمْ} أي إن صدقتم فيما كنتم تعدون من أنفسكم فقد جاءكم ما فيه البيان الساطع والبرهان القاطع فحذف الشرط وهو من أحاسن الحذوف {وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن كَذَّبَ بآيات الله} بعدما عرف صحتها وصدقها {وصدف عنها} أى أعرض {سَنَجْزِي الذين يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنَا سُوءَ العذاب} وهو النهاية في النكاية {بِمَا كَانُواْ يصدفون} بإعراضهم
{ أَوْ تَقُولُوا } “Yahut demeyesiniz diye”; demenizin çirkinliği sebebiyle [indirdik], { لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ } “Eğer bize de Kitap indirilseydi, elbette onlardan daha doğru yolda olurduk”; zihinlerimizin keskinliği, anlayışlarımızın inceliği ve Arapların geçmiş günlerine dair kuvvetli hafızamız sebebiyle [onlardan daha doğru yolda olurduk]. { فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “İşte size Rabbinizden apaçık bir delil geldi”; yani kendi adınıza vadettiğiniz şeyde doğru sözlü idiyseniz, işte size parlak bir beyan ve kesin bir burhan taşıyan [Kitap] geldi. Burada şart cümlesi hazfedilmiştir ki bu, haziflerin en güzellerindendir. { وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ } “ve bir hidayet ve bir rahmet. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayandan daha zalim kimdir?”; onların doğruluğunu ve hak olduğunu bildikten sonra [yalanlayandan], { وَصَدَفَ عَنْهَا } “ve onlardan yüz çevirenden”; yani yüz çeviren kimseden. { سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ } “Ayetlerimizden yüz çevirenleri azabın en kötüsüyle cezalandıracağız”; ki o, helak ediciliğin son noktasıdır. { بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ } “yüz çevirmelerinden ötürü”; yüz çevirmeleri sebebiyle.
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨)
“Onlar ancak kendilerine meleklerin gelmesini veya Rabbinin gelmesini yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanı hiçbir fayda vermez. De ki: 'Bekleyin! Şüphesiz biz de beklemekteyiz.'” (158)
{هَلْ يَنظُرُونَ} أي أقمنا حجج الوحدانية وثبوت الرسالة وأبطلنا ما يعتقدون من الضلالة فما ينتظرون في ترك الضلالة بعدها {إِلا أَن تأتيهم الملائكة} أى ملاك الموت لقبض أرواحهم يَأْتِيهِمُ حمزة وعلي {أَوْ يأتي ربك} أى أمر ربكم وهو العذاب أو القيامة وهذا لأن الإتيان متشابه وإتيان أمره منصوص عليه محكم فيرد إليه {أو يأتي بعض آيات رَبِّكَ} أي أشراط الساعة كطلوع الشمس من مغربها وغير ذلك {يوم يأتي بعض آيات رَبِّكَ لاَ يَنفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا} لأنه ليس بإيمان اختيارى بل هل إيمان دفع العذاب والبأس عن أنفسهم {لَمْ تكن آمنت مِن قَبْلُ} صفة نَفْساً {أَوْ كَسَبَتْ فِي إيمانها خيرا}
{هَلْ يَنظُرُونَ} “Onlar [başka bir şey] mi bekliyorlar?” Yani; biz birliğin delillerini ve peygamberliğin sübutunu ikame ettik, inandıkları sapıklığı da boşa çıkardık. Bundan sonra sapıklığı terk etme hususunda ne bekliyorlar; {إِلا أَن تأتيهم الملائكة} “kendilerine meleklerin gelmesinden” yani ruhlarını kabzetmek için ölüm meleğinin [gelmesinden] başka? Hamza ve Ali [el-Kisâî bu fiili] يَأْتِيَهُمُ (müzekker) şeklinde okumuştur. {أَوْ يأتي ربك} “yahut Rabbinin gelmesinden” yani Rabbinizin emrinin -ki o da azap yahut kıyamettir- [gelmesinden başka]? Bu böyledir; çünkü [Allah'a nispetle] gelme (ityân) müteşabihtir, O'nun emrinin gelmesi ise hakkında nass bulunan muhkem [bir mana]dır, dolayısıyla ona irca edilir. {أو يأتي بعض آيات رَبِّكَ} “yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesinden [başka]?” Yani güneşin batıdan doğması ve benzeri kıyamet alametlerinin [gelmesinden]. {يوم يأتي بعض آيات رَبِّكَ لاَ يَنفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, hiçbir nefse imanı fayda vermez;” çünkü bu, ihtiyarî (kendi iradesiyle gerçekleşen) bir iman değildir, bilakis azabı ve şiddeti kendilerinden savuşturma imanıdır. {لَمْ تكن آمنت مِن قَبْلُ} “[eğer o nefis] daha önceden iman etmemişse” ifadesi, {نَفْسًا} kelimesinin sıfatıdır. {أَوْ كَسَبَتْ فِي إيمانها خيرا} “yahut imanında bir hayır kazanmamışsa.”
أي إخلاصاً كما لا يقبل إيمان الكافر بعد طلوع الشمس من مغربها لا يقبل إخلاص المنافق أيضاً أو توبته وتقديره لا ينفع إيمان من لم يؤمن ولا توبة من لم يتب قبل {قُلِ انتظروا} إحدى الآيات الثلاث {إِنَّا مُنتَظِرُونَ} بكم إحداها
yani ihlas kazanmamış [kimseye]. Güneş batıdan doğduktan sonra kâfirin imanı kabul olunmadığı gibi münafığın ihlası veya tövbesi de kabul olunmaz. Takdiri: 'Daha önce iman etmemiş kimsenin imanı da daha önce tövbe etmemiş kimsenin tövbesi de fayda vermez' şeklindedir. { قُلِ انْتَظِرُوا } “De ki: Bekleyin!”; bu üç ayetten (alametten) birini. { إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “Şüphesiz biz de beklemekteyiz”; sizin başınıza bunlardan birinin gelmesini.
إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩)
“Dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır; sonra O, yapmakta oldukları şeyleri kendilerine haber verecektir.” (159)
{إن الذين فرقوا دينهم} اختلفوا فيه وصاروا فرقاً كما اختلفت اليهود والنصارى وفي الحديث افترقت اليهود على إحدى وسبعين فرقة كلها فى الهاوية إلا واحدة وتفترق أمتي على ثلاث وسبعين فرقة كلها في الهاوية إلا واحدة وهي السواد الأعظم وفي رواية وهي ما أنا عليه وأصحابي وقيل فرقوا دينهم فآمنوا ببعض وكفروا ببعض فارقوا دِينَهُمُ حمزة وعلي أي تركوا {وَكَانُواْ شِيَعاً} فرقاً كل فرقة تشيع إماماً لها {لَّسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ} أي من السؤال عنهم وعن تفرقهم أو من عقابهم {إنما أمرهم إلى الله ثم يُنَبّئُهُم بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ} فيجازيهم على ذلك
{ إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ } “Şüphesiz dinlerini parça parça edenler”; onda ihtilafa düşüp Yahudi ve Hristiyanların ihtilaf ettiği gibi fırka fırka olanlar. Hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Yahudiler yetmiş bir fırkaya ayrıldı, biri hariç hepsi cehennemdedir. Ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır, biri hariç hepsi cehennemdedir; o da sevad-ı azamdır (büyük çoğunluktur).' Bir rivayette ise 'Benim ve ashabımın üzerinde bulunduğu yoldur' şeklindedir. Bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ettiler [şeklinde de tefsir edilmiştir]. Hamza ve Kisâî [elif ile *fârakû dînehüm* (فَارَقُوا دِينَهُمْ)] okumuşlardır; yani terk ettiler [demektir]. { وَكَانُوا شِيَعًا } “ve fırkalara ayrılanlar”; her fırkanın kendi önderine tâbi olduğu gruplar haline gelenler. { لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ } “senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur”; yani onlardan ve onların ayrılığından sorumlu tutulacak değilsin yahut onların cezalandırılmasından sorumlu değilsin. { إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “Onların işi ancak Allah'a kalmıştır; sonra O, yapmakta oldukları şeyleri kendilerine haber verecektir”; böylece onları bununla cezalandıracaktır.
مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦٠)
“Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, ancak onun misliyle cezalandırılır ve onlar haksızlığa uğratılmazlar.” (160)
{مَن جَاءَ بالحسنة فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} تقديره عشر حسنات أمثالها إلا
{ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا } “Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır”; takdiri 'onun misli on hasene vardır' şeklindedir; ancak
أنه أقيم صفة الجنس المميز مقام الموصوف {وَمَن جَاء بالسيئة فَلاَ يُجْزَى إِلاَّ مِثْلَهَا وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ} بنقص الثواب وزيادة العقاب
temyiz edici cinsin sıfatı, mevsubun yerine geçirilmiştir. { وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Kim de bir kötülükle gelirse, ancak onun misliyle cezalandırılır ve onlar haksızlığa uğratılmazlar”; mükâfatın eksiltilmesi veya cezanın artırılması suretiyle [asla zulme uğramazlar].
قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١)
“De ki: Şüphesiz Rabbim beni doğru yola, dosdoğru dine, bâtıldan yüz çeviren İbrahim'in dinine iletti. O, müşriklerden değildi.” (161)
{قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبّي} رَبّي أبو عمرو ومدني {إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ دِينًا} نصب على البدل من محل إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ لأن معناه هداني صراطاً بدليل قوله {وَيَهْدِيَكُمْ صراطا مستقيما} فيما فيعل من قام كسدي من ساد وهو أبلغ من القائم قَيِّماً كوفي وشامي وهو مصدر بمعنى القيام وصف به {مِلَّةِ إبراهيم} عطف بيان {حَنِيفاً} حال من إِبْرَاهِيمَ {وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} بالله يا معشر قريش
{ قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي } “De ki: Şüphesiz Rabbim beni iletti”; Ebû Amr ve Medine kıraati ehli [yâ harfini fetha ile] *Rabbiye* (رَبِّيَ) okumuştur. { إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا } “doğru yola, [...] dine”; { إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “doğru yola” ifadesinin mahallinden bedel olarak nasb edilmiştir. Zira anlamı 'beni bir yola iletti' demektir; nitekim { وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا } “ve sizi dosdoğru bir yola iletir” buyruğu da buna delildir. [Kıraatlerden *kıyemen* (قِيَمًا) lafzı], *kâme* (قَامَ) fiilinden *fey'al* (فَيْعَل) veznindedir; tıpkı *sâde* (سَادَ) fiilinden gelen *seyyid* (سَيِّد) gibidir ve *kâim* lafzından daha mübalağalıdır. Kûfe ve Şam kıraati ehli ise *kayyimen* (قَيِّمًا) okumuştur; bu da *el-kıyâm* (الْقِيَام) anlamında bir masdardır ve onunla sıfat yapılmıştır. { مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ } “İbrahim'in dinine”; atf-ı beyândır. { حَنِيفًا } “bâtıldan yüz çeviren”; *İbrâhîm* lafzından hâldir. { وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “O, müşriklerden değildi”; ey Kureyş topluluğu, [o sizin gibi] Allah'a ortak koşanlardan değildi.
قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٦٢)
“De ki: Şüphesiz benim namazım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir.” (162)
{قل إن صلاتي ونسكي} أى عبادتى والنسك العابد أو ذبحي أو حجي {وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي} وما أتيته في حياتي وأموت عليه من الإيمان والعلم الصالح {لله رب العالمين} خالصة لوجهه محياى وَمَمَاتِي بسكون الياء الأول وفتح الثاني مدني وبعكسه غيره
{ قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي } “De ki: Şüphesiz benim namazım, ibadetlerim”; yani ibadetim. *en-Nüsük* (النسك), ibadet eden kimse demektir; yahut kurbanım veya haccım [anlamındadır]. { وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي } “hayatım ve ölümüm”; hayatımda işlediğim ve üzerinde öleceğim iman ve salih amel. { لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “âlemlerin Rabbi olan Allah içindir”; O'nun rızasına halistir. *Mahyâye* ve *memâtî* kelimelerinde birinci yâ'nın sükûnu ve ikincisinin fethası Medine kıraatine aittir; diğer kıraat imamları ise bunun aksini [okumuştur].
لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣)
“O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben müslümanların ilkiyim.” (163)
{لاَ شَرِيكَ لَهُ} في شيء من ذلك {وبذلك} الإخلاص {أُمِرْتُ وَأَنَاْ أَوَّلُ المسلمين} لأن إسلام كل نبيٍ متقدم على إسلام أمته
{ لَا شَرِيكَ لَهُ } “O'nun hiçbir ortağı yoktur”; bunlardan hiçbirinde [O'nun ortağı yoktur]. { وَبِذَلِكَ } “ve bana böyle”; bu ihlasla. { أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ } “emrolundu ve ben müslümanların ilkiyim”; çünkü her peygamberin İslâm'a girmesi kendi ümmetinin İslâm'a girmesinden öncedir.
قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤)
“De ki: O her şeyin Rabbi iken ben Allah'tan başka bir rab mi arayayım? Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir. Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. Sonra dönüşünüz ancak Rabbinizedir; O, hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri size haber verecektir.” (164)
{قُلْ أَغَيْرَ الله أَبْغِي رَبّاً} جواب عن دعائهم له على عبادة آلهتهم والهمزة للإنكار أي منكر أن أطلب رباً غيره وتقديم المفعول للإشعار بأنه أهم {وهو رب كل شيء}
{ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا } “De ki: Ben Allah'tan başka bir rab mi arayayım?”; onların kendisini ilahlarına tapmaya davet etmelerine bir cevaptır. Hemze inkâr içindir; yani O'ndan başka bir rab aramam inkâr edilecek bir durumdur. Mef'ûlün (tümlecin) öne alınması, onun daha önemli olduğunu hissettirmek içindir. { وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ } “O her şeyin Rabbi iken”;
وكل من دونه مربوب ليس في الوجود من له الربوبية غيره {وَلاَ تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْهَا} جواب عن قولهم اتبعوا سبيلنا ولنحمل خطاياكم {وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أخرى} أي لا تؤخذ نفس آثمة
O'ndan başka her şey yaratılmıştır ve varlıkta O'ndan başka rubûbiyete sahip hiçbir kimse yoktur. { وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا } “Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir”; onların: 'Bizim yolumuza uyun da günahlarınızı biz yüklenelim' sözlerine bir cevaptır. { وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى } “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez”; yani günahkâr hiçbir kimse sorgulanmaz,
بذنب نفس أخرى {ثُمَّ إلى رَبِّكُمْ مَّرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} من الأديان التي فرقتموها
başka bir kimsenin günahıyla. { ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “Sonra dönüşünüz ancak Rabbinizedir; O, hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri size haber verecektir”; fırkalara ayırdığınız dinler hususundaki [ihtilafları haber verecektir].
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥)
“Sizi yeryüzünün halifeleri kılan ve size verdikleriyle sizi sınamak için kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan O'dur. Şüphesiz Rabbin cezalandırması çabuk olandır ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (165)
{وَهُوَ الذي جَعَلَكُمْ خلائف الأرض} لأن محمداً ﷺ خاتم النبيين فأمته قد خلفت سائر الأمم أو لأن بعضهم يخلف بعضاً أو هم خلفاء الله فى أرضه يملكونها ويترفون فيها {وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ} في الشرف والرزق وغير ذلك {درجات} مفعول ثانٍ أو التقدير إلى درجات أو هى واقعة موقع المصدر كأنه قيل رفعة بعد رفعة {لّيَبْلُوَكُمْ فِى ما آتاكم} فيما أعطاكم من نعمة الجاه والمال كيف تشكرون تلك النعمة وكيف يصنع الشريف بالوضيع والغني بالفقير والمالك بالمملوك {إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ العقاب} لمن كفر {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ} لمن قام بشكرها ووصف العقاب بالسرعة لأن ما هو آتٍ قريب وَمَا أَمْرُ الساعة إِلاَّ كَلَمْحِ البصر أَوْ هُوَ أقرب عن النبى ﷺ من قرأ ثلاث آيات من أول الأنعام حين يصبح وكل الله تعالى به سبيعن ألف ملك يحفظونه وكتب له مثل أعمالهم إلى يوم القيامة
{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ } “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan O'dur”; zira Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin sonuncusudur, dolayısıyla onun ümmeti diğer bütün ümmetlerin ardılı olmuştur; yahut bir kısmı diğerlerinin yerine geçtiği için böyledir; veya onlar Allah'ın yeryüzündeki halifeleridir, ona malik olur ve onda refah içinde yaşarlar. { وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ } “ve kiminizi kiminize üstün kılan”; şerefte, rızıkta ve diğer hususlarda. { دَرَجَاتٍ } “derecelerle”; ikinci mef'ûldür yahut takdiri 'derecelere doğru' şeklindedir ya da masdar makamına kaimdir; sanki 'derece derece bir yükseltişle' denilmiş gibidir. { لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ } “size verdikleriyle sizi sınamak için”; size makam ve mal nimetinden verdiği şeylerde, o nimete nasıl şükredeceğinizi ve şereflinin düşküne, zenginin fakire, efendinin köleye nasıl davranacağını [sınamak için]. { إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ } “Şüphesiz Rabbin cezalandırması çabuk olandır”; inkâr eden kimse için. { وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; o nimete şükrü eda eden kimse için. Cezanın süratle nitelenmesi, gelecek olan her şeyin yakın olması sebebiyledir; 'Kıyametin kopması ancak bir göz kırpması kadardır veya daha da yakındır.' Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: 'Kim sabahladığında En'âm sûresinin başından üç ayet okursa, Allah Teâlâ onu koruyacak yetmiş bin melek görevlendirir ve kıyamet gününe kadar ona o meleklerin amelleri gibi sevap yazılır.'