{فَمَنْ أَظْلَمُ} فمن أشنع ظلماً {مِمَّنِ افترى على الله كذبا أو كذب بآياته} ممن تقول على الله مالم يقله أو كذب ما قاله {أُوْلَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُم مّنَ الكتاب} ما كتب لهم من الأرزاق والأعمار {حتى إِذَا جَاءتْهُمْ رُسُلُنَا} ملك الموت وأعوانه وحتى تغاية لنيبلهم نصيبهم واستيفائهم له وهى حتى التى يبتداأ بعدها الكلام والكلام هنا الملة الشرطية وهى إذا جاءتهم رسلنا
{فَمَنْ أَظْلَمُ} “Daha zalim kim olabilir?” Yani zulmü daha çirkin olan kimdir? {مِمَّنِ افترى على الله كذبا أو كذب بآياته} “Allah'a karşı yalan uydurandan veya O'nun ayetlerini yalanlayandan” Allah'a söylemediği şeyi isnat edenden veya söylediği şeyi yalanlayandan [daha zalim kimdir]? {أُوْلَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُم مّنَ الكتاب} “İşte onlara Kitap'tan nasipleri erişecektir” kendileri için yazılmış olan rızıklar ve ömürler [erişecektir]. {حتى إِذَا جَاءتْهُمْ رُسُلُنَا} “Nihayet elçilerimiz kendilerine geldiklerinde” ölüm meleği ve yardımcıları [geldiğinde]. Buradaki *hattâ* (حَتَّى), nasiplerine kavuşup onu tamamlamalarının gayesidir (son noktasıdır). Bu, kendisinden sonra söze başlanan (ibtida) *hattâ*dır. Buradaki söz ise şart cümlesidir, o da {إِذَا جَاءتْهُمْ رُسُلُنَا} kısmıdır.
{يَتَوَفَّوْنَهُمْ} يقبضون أرواحهم وهو حال من الرسل أى متوفيهم ومافى {قَالُواْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ تَدْعُونَ} في خط المصحف موصولة باين وحقها أن تكبت مفصولة لاها موصولة والمعنى أين الآلهة الذين تعبدون {مِن دُونِ الله} ليذبوا عنكم {قَالُواْ ضَلُّواْ عَنَّا} فابوا عنا فلا نراهم {وَشَهِدُواْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانوا كافرين} اعترفوا بكفرهم بلفظ لشهادة التاريخ هى لتحقيقف الخبر
{يَتَوَفَّوْنَهُمْ} “Canlarını alırken” ruhlarını kabzederler; bu, elçilerin hâlidir yani onları vefat ettirirlerken. {قَالُواْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ تَدْعُونَ} “Dediler ki: Yalvarıp durduklarınız nerede?” ayetindeki *mâ*, mushaf hattında *eyne*ye bitişiktir, oysa ism-i mevsûl olduğu için ayrı yazılması gerekirdi. Anlamı ise şudur: {مِن دُونِ الله} “Allah'tan başka” taptığınız ilahlar nerede [ki] sizi savunsunlar? {قَالُواْ ضَلُّواْ عَنَّا} “Dediler ki: Bizi bırakıp kayboldular” bizden kayboldular, onları göremiyoruz. {وَشَهِدُواْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانوا كافرين} “Ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler” haberi pekiştirmek için şahitlik lafzıyla küfürlerini itiraf ettiler.
قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ (٣٨)
{قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ ۖ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا ۖ حَتَّىٰ إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَٰؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ ۖ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَٰكِنْ لَا تَعْلَمُونَ} “[Allah] buyurur ki: 'Sizden önce geçmiş cin ve insan toplulukları arasında siz de ateşe girin!' Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet eder. Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca, sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar; onun için onlara ateşten kat kat azap ver!' derler. [Allah da:] 'Herkes için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz' buyurur.” (38)
{قَالَ ادخلوا} أي يقول الله تعالى يوم القيامة لهؤلاء الكفار ادخلوا {فِى أُمَمٍ} في موضع الحال أى كائنين فى جمل أمم مصاحبين لهم {قَدْ خَلَتْ} مضت {مِن قَبْلِكُم مّن الجن والإنس} من كفار الجن والانس {في النار} متعلق بادخلوا {كلما دخلت أمة} النار {لعنت أختها} شكاها في الدين أي التي ضلت بالاقتداء بها {حَتَّى إِذَا اداركوا فِيهَا} أصله تداركوا أي تلاحقوا واجتمعوا في النار فأبدلت التاء دالاً وسكنت للإدغام ثم أدخلت همزة الوصل {جَمِيعاً} حال {قالت أخراهم} منزلة وهى الأتباع والسفة ل {لأولاهم} منزلة وهي القادة والرءوس ومعنى لأولاهم لجل أولاهم لأن خطابهم مع الله لا معهم {ربنا} يار بنا {هؤلاء أضلونا فآتهم عَذَابًا ضِعْفًا} مضاعفاً {مّنَ النار قَالَ لِكُلّ ضعف} للقادة بالغواية والاغواء وللاتباع بالكفر والقتداء {ولكن لاَّ تَعْلَمُونَ} ما لكل فريق منكم من العذاب لاَّ يَعْلَمُونَ أبو بكر أي لا يعلم كل فريق مقدار عذاب
{قَالَ ادخلوا} “[Allah] buyurur ki: Girin!” Yani Allah Teâlâ kıyamet günü bu kâfirlere: "Girin!" buyurur. {فِى أُمَمٍ} “topluluklar arasında” hâl mahallindedir; yani ümmetler topluluğu içinde, onlarla beraber olarak. {قَدْ خَلَتْ} “geçmiş” [sizden önce] gelip geçmiş. {مِن قَبْلِكُم مّن الجن والإنس} “Sizden önce cin ve insandan” cin ve insanların kâfirlerinden. {في النار} “ateşe” [ifadesi] *üdhulû* fiiline mütealliktir. {كلما دخلت أمة} “Her ümmet girdikçe” ateşe girdikçe {لعنت أختها} “kardeşine/yoldaşına lânet eder” dindeki benzerine; yani kendisine uyarak saptığı kimseye [lânet eder]. {حَتَّى إِذَا اداركوا فِيهَا} “Nihayet orada hepsi birbiri ardınca toplanınca” aslı *tedârakû*dur; yani birbirine ulaşıp ateşte bir araya geldiklerinde. Tâ harfi dâl harfine dönüştürülmüş ve idgam için sakin kılınmış, sonra da vasıl hemzesi getirilmiştir. {جَمِيعاً} “hepsi” hâldir. {قالت أخراهم} “Sonrakiler dedi ki” mertebece sonrakiler, yani tâbiler ve ayak takımı {لأولاهم} “öncekiler için” mertebece öncekiler, yani liderler ve reisler hakkında demiştir. *Li-ûlâhüm* ifadesinin anlamı, "öncekiler sebebiyle/onlar hakkında" demektir; çünkü hitapları onlarla değil Allah iledir. {ربنا} “Ey Rabbimiz!” {هؤلاء أضلونا فآتهم عَذَابًا ضِعْفًا} “İşte bunlar bizi saptırdılar; onun için onlara kat kat azap ver” katmerli [azap ver] {مّنَ النار قَالَ لِكُلّ ضعف} “Ateşten. [Allah da] buyurur ki: Herkes için kat kat vardır” liderlere azdırma ve saptırma sebebiyle, tâbilere ise küfür ve uyma sebebiyle [kat kat azap vardır]. {ولكن لاَّ تَعْلَمُونَ} “Fakat siz bilmezsiniz” sizden her bir grubun azabının ne kadar olduğunu. Ebû Bekir {لاَّ يَعْلَمُونَ} [şeklinde gaib sığasıyla] okumuştur; yani her bir grup diğer grubun azap miktarını bilmez.
الأعراف (٥٧ _ ٤٢) الفريق الآخر
el-A'râf (42-57) diğer grubun [azabını bilmez].
وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩)
{وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} “Öncekiler de sonrakilere derler ki: 'Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz yoktur. Artık kazanmakta olduğunuz şeylere karşılık azabı tadın!'” (39)
{وَقَالَتْ أولاهم لأُِخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِن فَضْلٍ} عطفوا هذا الكلام على قول الله تعالى للسفلة لِكُلّ ضِعْفٌ أي فقد ثبت أن لا فضل لكم علينا وأنا متساوون في استحقاق الضعف {فَذُوقُواْ العذاب بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ} بكسبكم وكفركم وهو من قول القادة للسفلة ولا وقف على فَضَّلَ أو من قول الله لهم جيمعا والوقف على فضل
{وَقَالَتْ أولاهم لأُِخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِن فَضْلٍ} “Öncekileri de sonrakilerine şöyle dedi: ‘Sizin bize karşı bir üstünlüğünüz olmadı.’” Bu sözü, Allah Teâlâ'nın ayak takımına [yönelik] {لِكُلّ ضِعْفٌ} [kavline] atfetmişlerdir. Yani: Sizin bize karşı bir üstünlüğünüz olmadığı ve kat kat [azap] hak etmede eşit olduğumuz böylece sabit olmuştur. {فَذُوقُواْ العذاب بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ} “‘O halde kazanmakta olduğunuz şeylere karşılık azabı tadın!’” [Yani] kazandıklarınız ve inkârınız sebebiyle. Bu [ifade], önderlerin ayak takımına olan sözündendir ve فَضْلٍ (fadl) üzerinde vakıf yoktur; yahut Allah'ın onların hepsine olan sözündendir ve فَضْلٍ üzerinde vakıf yapılır.
إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠)
{إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّىٰ يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ} “Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, onlara gök kapıları açılmayacak ve deve iğne deliğinden geçmedikçe onlar cennete giremeyeceklerdir. İşte suçluları böyle cezalandırırız.” (40)
{إن الذين كذبوا بآياتنا واستكبروا عَنْهَا لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أبواب السماء} أي لا يؤذن لهم في صعود السماء ليدخلوا الجنة إذ هى فى السماء اولا يصعد لهم عمل صالح ولا تنزل عليهم البركة أو لا تصعد أرواحهم إذا ماتوا كما تصعد أرواح المؤمنين إلى السماء وبالتاء مع التخفيف أبو عمرو والبياء معه وعلي {وَلاَ يَدْخُلُونَ الجنة حتى يَلِجَ الجمل فِى سَمّ الخياط} حتى يدخل البعير في ثقب الإبرة أي لا يدخلون الجنة أبداً لأنه علقه بما لا يكون والخياط والمخيط ما يخلاط به وهو الإبرة {وكذلك} ومثل ذلك الجزاء الفظيع الذي وصفنا {نَجْزِي المجرمين} أي الكافرين بدلالة التكذيب بآيات الله والاستكبار عنها
{إن الذين كذبوا بآياتنا واستكبروا عَنْهَا لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أبواب السماء} “Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, onlara gök kapıları açılmayacak” Yani cennete girmeleri için göğe yükselmelerine izin verilmez; zira cennet göktedir. Yahut onların hiçbir salih ameli yukarı yükselmez ve üzerlerine bereket inmez. Ya da müminlerin ruhlarının göğe yükseldiği gibi öldüklerinde ruhları göğe yükselmez. Ebû Amr tâ ile ve şeddesiz olarak (tüftehu), Ali ise yâ ile ve şeddesiz olarak (yüftehu) okumuştur. {وَلاَ يَدْخُلُونَ الجنة حتى يَلِجَ الجمل فِى سَمّ الخياط} “ve deve iğne deliğinden geçmedikçe onlar cennete giremeyeceklerdir” deve iğnenin deliğine girinceye kadar; yani cennete asla giremeyeceklerdir, çünkü [cennete girmelerini] imkânsız bir şarta bağlamıştır. *el-Hıyât* (الخِيَاط) ve *el-mihyat* (المِخْيَط), kendisiyle dikiş dikilen şeydir ki o da iğnedir. {وكذلك} “İşte böylece” nitelediğimiz bu korkunç ceza gibi bir ceza ile {نَجْزِي المجرمين} “suçluları cezalandırırız” yani Allah'ın ayetlerini yalanlama ve onlara karşı büyüklük taslama delaletiyle kâfir olanları [cezalandırırız].
لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١)
{لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} “Onlar için cehennemden bir döşek, üstlerinde de [ateşten] örtüler vardır. İşte zalimleri böyle cezalandırırız.” (41)
{لَهُم مّن جَهَنَّمَ مِهَادٌ} فراش {وَمِن فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} أغطية جمع غاشية {وكذلك نَجْزِى الظالمين} أنفسهم بالكفر
{لَهُم مّن جَهَنَّمَ مِهَادٌ} “Onlar için cehennemden bir döşek” bir yatak {وَمِن فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} “üstlerinde de örtüler vardır” *gâşiye*nin çoğuludur, örtüler demektir. {وكذلك نَجْزِى الظالمين} “İşte zalimleri böyle cezalandırırız” küfür sebebiyle kendilerine zulmedenleri.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٤٢)
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince -ki biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz- işte onlar cennetliklerdir. Onlar orada ebedî kalacaklardır.” (42)
{والذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات لاَ نُكَلّفُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا} طاقتها والتكليف إلزام مافيه كلفة أي مشقة {أولئك} مبتدأ والخبر {أصحاب الجنة} والجملة خبر الذين ولا نكلقف نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا اعتراض بين المبتدأ والخبر {هُمْ فِيهَا خالدون}
{والذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات لاَ نُكَلّفُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince -ki biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz-” takati [nispetinde yükleriz]. Teklif, içinde külfet yani meşakkat bulunan bir şeyi zorunlu kılmaktır. {أولئك} “İşte onlar” mübtedadır, haberi ise {أصحاب الجنة} “cennetliklerdir” kısmıdır. Cümle ise *ellezîne*nin haberidir. {لاَ نُكَلّفُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا} ifadesi mübteda ile haber arasında itiraziyyedir (ara cümledir). {هُمْ فِيهَا خالدون} “Onlar orada ebedî kalacaklardır.”
وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣)
{وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ ۖ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ ۖ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ ۖ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Göğüslerindeki kini söküp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akar. 'Bizi buna eriştiren Allah'a hamdolsun; eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden doğru yolu bulamazdık. Rabbimizin elçileri gerçeği getirmişlerdir' derler. Ve onlara: 'İşte yapmakta olduklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur!' diye seslenilir.” (43)
{وَنَزَعْنَا مَا فِى صُدُورِهِم مّنْ غِلّ} حقد كان بينهم فى الدنيا فلي يبق بينهم إلا التواد والتعاطف وعن علي رضى الله عنه إنى لا رجوا أن أكون أنا وعثمان وطلحة والزبير منهم {تجري من تحتهم الأنهار} حال من هم في
{وَنَزَعْنَا مَا فِى صُدُورِهِم مّنْ غِلّ} “Göğüslerindeki kini söküp atmışızdır” dünyadayken aralarında bulunan hıncı [söküp atmışızdır]; öyle ki aralarında karşılıklı sevgi ve şefkatten başka bir şey kalmamıştır. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: "Şüphesiz ben, kendimin, Osman'ın, Talha'nın ve Zübeyr'in onlardan olmasını umuyorum." {تجري من تحتهم الأنهار} “Altlarından ırmaklar akar” [cümlesi], *sudûrihim* ifadesindeki *hüm* zamirinden hâldir
صُدُورُهُمْ والعامل فيها معنى الإضافة {وَقَالُواْ الحمد لِلَّهِ الذى هَدَانَا لهذا} لما هو وسيلة إلى هذا الفو العظسم وهو الإيمان {وَمَا كُنَّا} مَا كُنَّا بغير واوشامى على أنها جملة موضحة للأولى {لِنَهْتَدِىَ لَوْلا أن هدانا الله} اللام لتوكيد النى ف أى وما كان يصح أن نكون
ve bunda âmil olan izafet manasıdır. {وَقَالُواْ الحمد لِلَّهِ الذى هَدَانَا لهذا} “Ve derler ki: Bizi buna eriştiren Allah'a hamdolsun” bu büyük kurtuluşa vesile olan şeye yani imana [bizi ulaştıran Allah'a]. {وَمَا كُنَّا} “Biz değildik” [ifadesini] Şam kıraat imamı, önceki cümleyi açıklayan bir cümle kabul ederek vâv harfi olmaksızın {مَا كُنَّا} okumuştur. {لِنَهْتَدِىَ لَوْلا أن هدانا الله} “Eğer Allah bizi doğru yola eriştirmeseydi biz doğru yolu bulacak” Buradaki lâm harfi olumsuzluğu pekiştirmek içindir; yani Allah'ın hidayeti olmasaydı bizim doğru yola erişmiş olmamız
مهتدين لولا هداية الله وجواب لولا محذوف دل عليه ما قبله {لَقَدْ جَاءتْ رُسُلُ رَبّنَا بالحق} فكان لطفاً لنا وتنبيهاً على الاهتداتء فاهتجينا يقولون ذلك سرور ايمانا لولوا ظهارا لما اعتقدوا {ونودوا أن تلكم الجنة} الشأن أو بمعنى أى كأنه قيل وقيل لهم تلكم الجنة {أُورِثْتُمُوهَا} أعطيتموها وهو حال من الجنة والعامل فيها مافى تلك من معنى الاشراة {بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} سماها ميراثاً لأنها لا تستحق بالعلم بل هي محض فضل الله وعده على الطاعات كالميراث من الميت ليس بعوض عن شيء بل هو صلة خالصة وقال الشيخ أبو منصور رحمههالله أن المعتزلة خالفوا الله فيما أخبرو نوحا ﵇ وأهل الجنة والنار وإبليس لأنه قال الله تعالى يُضِلُّ مَن يَشَآء وَيَهْدِى من يشاء وقال نوح ﵇ وَلاَ يَنفَعُكُمْ نُصْحِى إِنْ أَرَدْتُّ أَنْ أَنصَحَ لَكُمْ إِن كَانَ الله يريد أن يغويكم وقال أهل الجنة وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلا أن هدانما الله وقال أهل النار لَوْ هَدَانَا الله لهديناكم وقال ابليس فيما أغويتنى
asla mümkün ve sahih olmazdı. *Levlâ*nın cevabı ise mahzuftur, önceki söz ona delalet etmektedir. {لَقَدْ جَاءتْ رُسُلُ رَبّنَا بالحق} “Andolsun, Rabbimizin elçileri gerçeği getirmişlerdir” bu elçiler bizim için bir lütuf ve hidayete erme konusunda bir uyarı oldular da biz de doğru yola erdik. Bunu, inandıkları şeyi sevinç ve imanla ortaya koymak için söylerler. {ونودوا أن تلكم الجنة} “Ve onlara seslenilir ki: İşte cennet budur!” [Ayetin başındaki *en*] şân zamiridir veya tefsiriyye mânasındadır; sanki "Onlara 'İşte cennet budur' denildi" buyrulmuş gibidir. {أُورِثْتُمُوهَا} “Mirasçı kılındığınız” size verildiği; bu [cümle] cennet kelimesinden hâldir, bunda âmil olan ise *tilke*deki işaret manasıdır. {بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “yapmakta olduklarınıza karşılık” Amel karşılığında hak edilmediği, bilakis sırf Allah'ın bir lütfu ve taatler karşılığında bir vaadi olduğu için onu bir miras olarak adlandırmıştır; nitekim ölüden kalan miras da bir şeyin karşılığı/bedeli değil, sırf bir ihsandır. Şeyh Ebû Mansûr rahimehullâh şöyle demiştir: Mutezile, Allah Teâlâ'nın Nûh aleyhisselâm, cennetlikler, cehennemlikler ve İblis hakkında haber verdiği hususlarda Allah'a muhalefet etmiştir. Çünkü Allah Teâlâ {يُضِلُّ مَن يَشَآء وَيَهْدِى من يشاء} “Dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirir” buyurmuştur. Nûh aleyhisselâm {وَلاَ يَنفَعُكُمْ نُصْحِى إِنْ أَرَدْتُّ أَنْ أَنصَحَ لَكُمْ إِن كَانَ الله يريد أن يغويكم} “Eğer Allah sizi azdırmak istiyorsa, ben size öğüt vermek istesem de öğüdüm size fayda vermez” demiştir. Cennetlikler {وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلا أن هدانا الله} “Eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz doğru yolu bulamazdık” demişlerdir. Cehennemlikler {لَوْ هَدَانَا الله لهديناكم} “Eğer Allah bizi doğru yola iletseydi biz de sizi doğru yola iletirdik” demişlerdir. İblis ise {بما أغويتني} “Beni azdırmana karşılık” demiştir.
وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤)
{وَنَادَىٰ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا ۖ قَالُوا نَعَمْ ۚ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ} “Cennetlikler cehennemliklere seslenirler: 'Rabbimizin bize vadettiğini biz hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?' Onlar: 'Evet' derler. Bunun üzerine aralarında bir çağırıcı: 'Allah'ın lâneti zalimlerin üzerine olsun!' diye seslenir.” (44)
{ونادى أصحاب الجنّة أصحاب النّار أن قد وجدنا} أن مخففة من الثقيلة أو مفسرة وكذلك أن لعنة الله على الظالمين {ما وعدنا ربّنا} من الثواب {حقًّا} حال {فهل وجدّتم مّا وعد ربّكم} من العذاب {حقًّا} وتقديره وعدكم ربكم فحذف كم لدلالة وعدنا ربنا عليه وإنما قالوا لهم ذلك شماتة بأصحاب النار واعتارفا بنعم الله تعالى {قالوا نعم} وبكسر العين حيث كان
{ونادى أصحاب الجنّة أصحاب النّار أن قد وجدنا} “Cennetlikler cehennemliklere seslenirler: Biz bulduk...” *En* harfi şeddeli olandan muhaffefedir (hafifletilmiştir) veya tefsiriyyedir. Aynı şekilde {أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ} ifadesi de böyledir. {ما وعدنا ربّنا} “Rabbimizin bize vadettiğini” sevaptan {حقًّا} “hak olarak” hâldir. {فهل وجدّتم مّا وعد ربّكم} “Siz de Rabbinizin vadettiğini buldunuz mu?” azaptan {حقًّا} “hak olarak” Takdiri *va'adeküm Rabbüküm* şeklindedir; önceki *ve'adenâ Rabbünâ* delalet ettiği için *küm* zamiri hazfedilmiştir. Onlara bunu ancak cehennemliklere serzenişte bulunmak ve Allah Teâlâ'nın nimetlerini itiraf etmek maksadıyla söylemişlerdir. {قالوا نعم} “Derler ki: Evet” ‘Ayn harfinin kesresiyle her yerde
عليٌّ {فأذّن مؤذّنٌ بينهم} نادى مناد وهو ملك يسمع أهل الجنة والنار {أن لّعنة الله على الظّالمين} أن لعنة مكي وشامي وحمزة وعلي
Ali [kıraatinde böyledir]. {فأذّن مؤذّنٌ بينهم} “Aralarında bir çağırıcı seslenir” Bir münadi seslenir; o da cennet ve cehennem ehline duyuran bir melektir. {أن لّعنة الله على الظّالمين} “Allah'ın lâneti zalimlerin üzerine olsun!” Mekke, Şam kıraat imamları ile Hamza ve Ali [bunu şeddeli ve fetha ile] *enne la'netallâhi* şeklinde okumuşlardır.
الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ (٤٥)
{الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ} “Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar ve onu eğri göstermek isterler; ahireti inkâr edenler de onlardır.” (45)
{الّذين يصدّون} يمنعون {عن سبيل الله} دينه {ويبغونها عوجا} مفعول ثان ليغون أي ويطلبون لها الاعوجاج والتناقض {وهم بالآخرة} بالدار الآخرة بالدار الآخرة {كافرون}
{الّذين يصدّون} “Onlar ki alıkoyarlar” engellerler {عن سبيل الله} “Allah'ın yolundan” O'nun dininden {ويبغونها عوجا} “ve onu eğri göstermek isterler” *yebgûne* fiilinin ikinci mef'ûlüdür; yani o din için eğrilik ve çelişki ararlar. {وهم بالآخرة} “Onlar ahireti...” ahiret yurdunu, ahiret yurdunu {كافرون} “inkâr edenlerdir.”
وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦)
{وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ ۚ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ ۚ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ ۚ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “İkisi arasında bir perde ve A'râf üzerinde de herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır. Cennetliklere: 'Selâm olsun size!' diye seslenirler. Bunlar henüz oraya girmemişlerdir fakat girmeyi ummaktadırlar.” (46)
{وبينهما} وبين الجنة ووالنار اوبين الفريقين {حجابٌ} وهو السور المذكور في قوله فضرب بينهم بسور {وعلى الأعراف} على اعراف الحجاب وهو للسور المضروب بين الجنو والنار وهى اعاله جمع عرف استعير من عرف الفرس وعرف الديك {رجال} من أفاضل المسلمني أو من آخرهم دخولاً في الجنة لاستواء حسناتهم وسيآتهم أو من لم يرض عنه أحد أبويه أو أطفال المشركين {يعرفون كلاًّ} من زمرة السعداء والأشقياء {بسيماهم} بعلامتهم قيل سيما المؤمنين بياض الوجوه ونضارتها وسما الكافرين سواد الوجوه وزرقة العيون
{وبينهما} “İkisi arasında” Cennet ile cehennem arasında veya iki zümre arasında {حجابٌ} “bir perde [vardır]” O da {فَضُرِبَ بَيْنَهُم بِسُورٍ} “Aralarına bir sur çekilmiştir” ayetinde zikredilen surdur. {وعلى الأعraf} “ve A'râf üzerinde” perdenin yüksek yerleri üzerinde; o da cennet ile cehennem arasına çekilen surdur. Burası oranın yüksek kısımlarıdır; *a'râf*, *urf* (عُرْف) kelimesinin çoğuludur, atın yelesinden ve horozun ibiğinden istiare edilmiştir. {رجال} “adamlar [vardır]” Müslümanların faziletlilerinden veya iyilikleriyle kötülükleri eşit olduğu için cennete en son girecek olanlardan, yahut anne-babasından birinin kendisinden razı olmadığı kimselerden ya da müşriklerin çocuklarından [adamlar vardır]. {يعرفون كلاًّ} “Herkesi tanırlar” hem bahtiyarlar hem de bedbahtlar zümresinden herkesi [tanırlar]. {بسيماهم} “simalarından” işaretlerinden tanırlar. Denildi ki: Müminlerin siması yüzlerinin beyazlığı ve parlaklığıdır; kâfirlerin siması ise yüzlerinin karalığı ve gözlerinin göğermesidir.
{ونادوا} أي أصحاب الأعراف {أصحاب الجنّة أن سلامٌ عليكم} أنه سلام أو أي سلام وهو تهنئة منهم لأهل الجنة {لم يدخلوها} أي أصحاب الأعراف ولا محل له لأنه استئناف كان سائلا سأل عن أصحاب الأعراف فقيل لم يدخلوها {وهم يطمعون} فى دخولها أو له محل وهو صفة لرجال
{ونادوا} “Ve seslendiler” yani A'râf ehli [seslendi] {أصحاب الجنّة أن سلامٌ عليكم} “cennetliklere: Selâm olsun size! diye” [Buradaki *en*] *ennehû* veya tefsiriyye mânasındadır; bu, onların cennet ehline bir tebriğidir/müjdesidir. {لم يدخلوها} “Henüz oraya girmemişlerdir” yani A'râf ehli [oraya girmemiştir]. Bu cümlenin irapta mahalli yoktur, çünkü istinaftır; sanki birisi A'râf ehlini sormuş da "Henüz oraya girmediler" denilmiştir. {وهم يطمعون} “fakat girmeyi ummaktadırlar” oraya girmeyi [ummaktadırlar]. Yahut bu cümlenin irapta mahalli vardır ve *ricâlün* kelimesinin sıfatıdır.
وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧)
{وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Gözleri cehennemlikler tarafına çevrildiği zaman ise: 'Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!' derler.” (47)
{وإذا صرفت أبصارهم} ابصار الاعراف وفيه أن صارفا يصرف أبصارهم لينظوا فيستعيذوا {تلقآء} ظرف أي ناحية {أصحاب النّار} وراوا ماهم فيه منالعذاب {قالوا ربّنا لا تجعلنا مع القوم الظّالمين} فاستعاذوا بالله وفزعوا إلى رحمته أن لا يجعلهم معهم
{وإذا صرفت أبصارهم} “Gözleri çevrildiği zaman” A'râf ehlinin gözleri [çevrildiği zaman]. Bunda, baksınlar da Allah'a sığınsınlar diye onların gözlerini çeviren bir çeviricinin olduğuna işaret vardır. {تلقآء} “tarafına” zarftır, yani yönüne {أصحاب النّار} “cehennemlikler [tarafına]” ve onların içinde bulunduğu azabı gördüklerinde {قالوا ربّنا لا تجعلنا مع القوم الظّالمين} “Derler ki: Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!” Allah'a sığınırlar ve kendilerini onlarla beraber kılmaması için O'nun rahmetine iltica ederler.
وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨)
{وَنَادَىٰ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَىٰ عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ} “A'râf ehli, simalarından tanıdıkları birtakım adamlara seslenerek derler ki: 'Ne topladığınız [mallar/adamlar] ne de büyüklük taslamış olmanız size hiçbir fayda sağlamadı!'” (48)
{ونادى أصحاب الأعراف رجالاً} من رءوس الكفرة {يعرفونهم بسيماهم قالوا مآ أغنى عنكم جمعكم} المال أو كثرتكم واجتماعكم وما نفافية {وما كنتم تستكبرون} واستكباركم على الحق وعلى الناس ثم يقولون لهم
{ونادى أصحاب الأعراف رجالاً} “A'râf ehli birtakım adamlara seslendi” kâfirlerin ileri gelenlerinden [birtakım adamlara] {يعرفونهم بسيماهم قالوا مآ أغنى عنكم جمعكم} “onları simalarından tanıyarak dediler ki: Topladığınız şeyler size hiçbir fayda sağlamadı” mal toplamanız veya çokluğunuz ve bir araya gelmeniz; buradaki *mâ* nefiy (olumsuzluk) edatıdır. {وما كنتم تستكبرون} “ve büyüklük taslamış olmanız da” hakka ve insanlara karşı kibirlenmeniz [de bir fayda sağlamadı]. Sonra onlara şöyle derler:
أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩)
{أَهَٰؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ۚ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “'Allah'ın kendilerini hiçbir rahmete erdirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?' [Sonra müminlere dönerek:] 'Girin cennete; size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de' [derler].” (49)
{أهؤلاء} مبتدأ {الذين} خبر مبتدأ مضمبر تقديره هؤلاء هم الذين {أقسمتم} حلفتم في الدنيا والمشار اليهم فقراء المؤمنين مكصهيب وسلمان ونحوهما {لا ينالهم الله برحمةٍ} جواب أقسمتم وهو داخل في صلة الذين تقديره أقسمتم عليهم بأن لا ينالهم الله برحمة أي لا يدخلهم الجنة يحتقرونهم لفقرهم فيقال لأصحاب الأعراف {ادخلوا الجنّة} وذلك بعد أن نظروا إلى الفريقين وعرفوهم بسماهم وقالوا ماقالوا {لا خوف عليكم ولا أنتم تحزنون}
{أهؤلاء} “Bunlar mıydı?” mübtedadır. {الذين} “kimseler” takdiri *hâülâi hümü’llezîne* olan gizli bir mübtedanın haberidir. {أقسمتم} “Yemin ettiğiniz” dünyadayken yemin ettiğiniz kimseler. İşaret edilenler ise Suheyb, Selmân ve benzeri fakir müminlerdir. {لا ينالهم الله برحمةٍ} “Allah'ın kendilerini hiçbir rahmete erdirmeyeceğine” *aksamtüm* fiilinin cevabıdır ve *ellezîne*nin sılasına dâhildir; takdiri: "Fakirlikleri sebebiyle onları hor görerek Allah'ın kendilerini bir rahmete erdirmeyeceğine, yani cennete sokmayacağına dair haklarında yemin ettiğiniz kimseler" şeklindedir. Bunun üzerine A'râf ehline şöyle denilir: {ادخلوا الجنّة} “Girin cennete!” Bu da onların her iki zümreye bakıp onları simalarından tanımalarından ve söylediklerini söylemelerinden sonradır. {لا خوف عليكم ولا أنتم تحزنون} “Size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de.”
وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ (٥٠)
{وَنَادَىٰ أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ ۚ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} “Cehennemlikler cennetliklere: 'Bize biraz sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün/akıtın!' diye seslenirler. Onlar da: 'Doğrusu Allah, bunları kâfirlere haram kılmıştır' derler.” (50)
{ونادى أصحاب النّار أصحاب الجنّة أن أفيضوا علينا من المآء} أن مفسرة وفيه دليل على أن الجنة فوق النار ار {أو ممّا رزقكم الله} من غيره من الأشربة لدخوله في حكم الإفاضة أو أريد أو ألقوا علينا مما رزقكم الله من الطعام والفاكهة كقولك علفتها تبنا وماء بارداً
{ونادى أصحاب النّار أصحاب الجنّة أن أفيضوا علينا من المآء} “Cehennemlikler cennetliklere: Bize biraz sudan akıtın! diye seslenirler” *En* tefsiriyyedir; bunda cennetin cehennemin üstünde olduğuna bir delil vardır. {أو ممّا رزقكم الله} “veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden” dökme/akıtma hükmüne dâhil olduğu için diğer içeceklerden [akıtın]; yahut "Allah'ın size rızık olarak verdiği yiyecek ve meyvelerden de üzerimize atın" anlamı kastedilmiştir; nitekim senin "Ona saman [yedirdim] ve soğuk su [içirdim]" demen gibidir.
أي وسقيتها وإنما سألوا ذلك مع بأسهم عن الاجابة لأن المتحري ينطق بما يفيد وبما لا يفيد {قالوآ إنّ الله حرّمهما على الكافرين} هو تحريم منع كما فى وحرمن عليه المراضع وتقف هنا إن رفعت أو نصبت ما بعده ذماً وإن جررته وصفاً للكافرين فلا
Yani "ve ona su içirdim" demektir. Onlar icabet edilmesinden ümitlerini kesmiş olmalarına rağmen bunu sırf çaresiz/şaşkın kimsenin fayda veren ve vermeyen her şeyi konuşması kabilinden istemişlerdir. {قالوآ إنّ الله حرّمهما على الكافرين} “Derler ki: Doğrusu Allah, bunları kâfirlere haram kılmıştır” Bu haram kılma, {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ} “Biz ona sütanneleri menettik” ayetindeki gibi menetme (engelleme) haramlığıdır. Eğer bundan sonraki kelimeyi zem (kınama) olarak merfû veya mansûb okursan burada vakıf yaparsın; şayet *el-kâfirîn* kelimesine sıfat yaparak mecrûr kılarsan vakıf yapmazsın.
الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ (٥١)
{الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا ۚ فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَٰذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ} “Onlar ki dinlerini bir eğlence ve oyun edindiler ve dünya hayatı onları aldattı. İşte onlar bu günlerine kavuşmayı nasıl unuttular ve ayetlerimizi nasıl inkâr edip durdularsa, biz de bugün onları öylece unuturuz [kendi hâllerine bırakırız].” (51)
{الّذين اتّخذوا دينهم لهواً ولعباً} فحرموا وأحلوا ماشاءوا أوديتهم عيدهم {وغرّتهم الحياة الدّنيا} اغتروا بطول البقاء {فاليوم ننساهم} نتركهم
{الّذين اتّخذوا دينهم لهواً ولعباً} “Onlar ki dinlerini bir eğlence ve oyun edindiler” dilediklerini haram kılıp dilediklerini helal saydılar; yahut dinlerini bayram edindiler. {وغرّتهم الحياة الدّنيا} “ve dünya hayatı onları aldattı” [dünyada] uzun süre kalacaklarına aldanarak aldandılar. {فاليوم ننساهم} “İşte bugün onları unuturuz” onları bırakırız
في العذاب {كما نسوا لقآء يومهم هذا وما كانوا بآياتنا يجحدون} أي كنسيانهم وجحودهم
azap içinde [bırakırız]. {كما نسوا لقآء يومهم هذا وما كانوا بآياتنا يجحدون} “Nasıl bu günlerine kavuşmayı unuttular ve ayetlerimizi inkâr edip durdularsa” yani unutmaları ve inkâr etmeleri gibi [onları unuturuz].
وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)
{وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَىٰ عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Andolsun biz onlara, iman eden bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere, tam bir ilimle ayrıntılı olarak açıkladığımız bir Kitap getirdik.” (52)
{ولقد جئناهم بكتابٍ فصّلناه} ميزنا حلاله وحرامه ومواعظه وقصصه {على علمٍ} عالمين بكيفية تفصيل أحكامه {هدى ورحمة} حال منصوب فصلناه كما ن على علم حال من مرفوعة {لّقومٍ يؤمنون}
{ولقد جئناهم بكتابٍ فصّلناه} “Andolsun biz onlara, ayrıntılı olarak açıkladığımız bir Kitap getirdik” helalini, haramını, öğütlerini ve kıssalarını birbirinden ayırt edip açıkladığımız [bir Kitap getirdik]. {على علمٍ} “tam bir ilimle” hükümlerinin nasıl tafsil edileceğini bilerek [açıkladık]. {هدى ورحمة} “bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere” *fassalnâhu* fiilinin mef'ûlünden mansûb bir hâldir; nitekim *'alâ 'ilmin* de fâilin merfû zamirinden bir hâldir. {لّقومٍ يؤمنون} “iman eden bir topluluk için.”
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣)
{هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ ۚ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ ۚ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Onlar, onun tevilinden [haber verdiği akıbetten] başkasını mı bekliyorlar? Tevili geldiği gün, daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: 'Gerçekten Rabbimizin elçileri hakkı getirmişlerdi. Şimdi bizim şefaatçilerimiz var mı ki bize şefaat etsinler, yahut geri döndürülür müyüz ki yapmış olduğumuz amellerden başkasını yapalım?' Doğrusu onlar kendilerini hüsrana uğratmışlar ve uydurdukları şeyler de onları bırakıp kaybolup gitmiştir.” (53)
{هل ينظرون} ينتظرون {إلاّ تأويله} إلا عاقبة امره وما يؤل إليه من تبيين صدقه وظهور صحة ما نطق به من الوعد والوعيد {يوم يأتي تأويله يقول الّذين نسوه من قبل قد جاءت رسل ربنا بالحق} أى بيتن وصح أنهم جاءوا باحلق فأقروا حين لا ينفعهم {فهل لّنا من شفعآء فيشفعوا لنآ} جواب الاستفهام {أو نردّ} جملة معطوفة على جملة قبلها داخلة معها في حكم الاستفهام كأنه قيل فهل لنا من شفعاء أو هل تردوا رافعة وقوعه مسوقعا يصلح للاسم كقولك ابتداء هل يضرب زيادا أو عطف على تقدير هل يشفع لنا شافع أو هل نرد {فنعمل} جواب الاستفهام أيضاً {غير الّذي كنّا نعمل قد خسروآ أنفسهم وضلّ عنهم مّا كانوا يفترون} ما كانوا يعقدونه من الأصنام
{هل ينظرون} “Bekliyorlar mı?” gözetliyorlar mı {إلاّ تأويله} “onun tevilinden başkasını” işinin akıbetinden, doğruluğunun beyan edilmesinden ve vaad ile tehdit olarak ifade ettiği şeylerin sıhhatinin ortaya çıkmasından başka bir şeyi [mi bekliyorlar]? {يوم يأتي تأويله يقول الّذين نسوه من قبل قد جاءت رسل ربنا بالحق} “Tevili geldiği gün, daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti” Yani onların hakkı getirdikleri tebeyyün edip doğrulandı da kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda itirafta bulundular. {فهل لّنا من شفعآء فيشفعوا لنآ} “Şimdi bizim şefaatçilerimiz var mı ki bize şefaat etsinler?” istifhamın cevabıdır. {أو نردّ} “yahut geri döndürülür müyüz?” kendisinden önceki cümleye matuf bir cümle olup onunla birlikte istifham hükmüne dâhildir. Sanki şöyle denilmiştir: "Bizim şefaatçilerimiz var mı yahut geri döndürülür müyüz?" İsmin yerine geçmeye elverişli bir konumda bulunduğu için merfû kılınmıştır; nitekim baştan "Zeyd dövülür mü?" demen gibidir. Yahut takdiri şöyledir: "Bize bir şefaatçi şefaat eder mi yoksa geri mi döndürülürüz?" {فنعمل} “ki yapalım” bu da istifhamın cevabıdır {غير الّذي كنّا نعمل قد خسروآ أنفسهم وضلّ عنهم مّا كانوا يفترون} “yapmış olduğumuz amellerden başkasını? Doğrusu onlar kendilerini hüsrana uğratmışlar ve uydurdukları şeyler de onları bırakıp kaybolup gitmiştir” putlardan inandıkları/uydurdukları şeyler [kaybolup gitmiştir].
إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٥٤)
{إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَىٰ عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ ۗ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ ۗ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} “Şüphesiz sizin Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra da Arş'a istivâ eden; gündüzü, onu durmadan kovalayan gece ile bürüyüp örten; güneşi, ayı ve yıldızları emrine boyun eğmiş olarak yaratan Allah'tır. İyi bilin ki yaratma da emir de O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah pek yücedir.” (54)
{إِنَّ رَبَّكُمُ الله الذى خَلَقَ السماوات والأرض فِى سِتَّةِ أيّامٍ} أراد السموات
{إِنَّ رَبَّكُمُ الله الذى خَلَقَ السماوات والأرض فِى سِتَّةِ أيّامٍ} “Şüphesiz sizin Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır” Gökleri
والأرض وما بينهما وقد فصلها في حم السجدة أي من لالاحد إلى الجمعة لاعتبار الملائكة شيئاً فشيئاً وللإعلام بالتانى فى الأمور لأن لكل عمل يوما ولأن غنشاء شيء بعد شيء أدل على عالم مدبر يصرّفه على اختياره ويجريه على مشيئته {ثمّ استوى} استولى {على العرش} أضاف الاستيلاء إلى العرش وإن كان ﷾ مستولياً على جميع المخلوقات لأن العرش أعظمها وأعلاها وتفسير العرش بالسرير والاستواء بالاستقاررا كما تقوله الشبهة باطل لأنه تعالى كان قبل العرش ولا مكان وهو الآن كما كان لأن التغير من صفات الأكوان والمنقول عن الصادق والحسن وأبى حنيفة ومالكم رضى الله عنه أن الاسواء معلوم والتكييف فيه بجهول والإيمان به واجب والجحود له كفر والسؤال عنه بدعه {يغشي الليل النّهار} يغشى حمزة وعلي وأبو بكر أي يلحق الليل والنهار بالليل {يطلبه حثيثاً} حال من الليل أى سريعا والطالب
ve yeri ve ikisi arasındakileri murat etmiştir. Nitekim Hâ-Mîm es-Secde suresinde bunu ayrıntılı olarak açıklamıştır; yani pazardan cumaya kadar [altı günde yarattı]. Bu, meleklerin peyderpey ibret alması ve işlerde teenni ile hareket etmeyi öğretmek içindir; çünkü her işin bir günü vardır ve bir şeyin bir şeyden sonra meydana getirilmesi, onu dilediği gibi yöneten ve iradesine göre sevk eden bir ilim ve tedbir sahibine daha çok delalet eder. {ثمّ استوى} “Sonra istivâ etti” istila etti/hükümran oldu {على العرش} “Arş'a” Allah Teâlâ bütün yaratılmışlara hâkim ve galip olduğu hâlde istilayı Arş'a izafe etmiştir, çünkü Arş onların en büyüğü ve en yücesidir. Müşebbihe fırkasının iddia ettiği gibi Arş'ı taht, istivâyı da mekân tutma/yerleşme (istikrâr) olarak tefsir etmek bâtıldır; çünkü Allah Teâlâ Arş'tan önce de vardı ve hiçbir mekân yoktu; O, şu anda da eskiden olduğu gibidir. Zira değişmek, sonradan yaratılan varlıkların sıfatlarındandır. Câfer es-Sâdık, Hasan-ı Basrî, Ebû Hanîfe ve Mâlik'ten radıyallâhu anhüm nakledildiğine göre istivâ malumdur, nasıllığı meçhuldür, ona iman vaciptir, onu inkâr küfürdür ve onun hakkında soru sormak bidattir. {يغشي الليل النّهار} “Gündüzü gece ile bürüyüp örter” Hamza, Ali ve Ebû Bekir [şeddesiz olarak] *yügşî* okumuştur; yani geceyi gündüze, gündüzü de geceye katar. {يطلبه حثيثاً} “onu durmadan kovalar” geceden hâldir; yani süratle kovalar. Talep eden (kovalayan)
هو الليل كأنه لسرعة يطلب النهار {والشّمس والقمر والنّجوم} أي وخلق المس والقمر والنجوم {مسخّراتٍ} حال أي مذللات والشمس والقمر والنجوم سمخرات شامي والشمس مبتدأ والبقية معطوفة عليها والخبر مسخرات {بأمره} هو أمر تكوين لما ذكر أنه خلقهن مسخرات بأمره قال {ألا له الخلق والأمر} أي هو الذي خلق الأشياء وله الأمر {تبارك الله} كثر خيره أو دام بره من البركة النماء أو من البروك الثبات ومنه البركة {ربّ العالمين}
gecedir; sanki süratinden dolayı gündüzü kovalamaktadır. {والشّمس والقمر والنّجوم} “Güneşi, ayı ve yıldızları da” yani güneşi, ayı ve yıldızları da yarattı {مسخّراتٍ} “boyun eğmiş olarak” hâldir, yani boyun eğdirilmiş olarak [yarattı]. Şam kıraat imamı hepsini merfû olarak {وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ} okumuştur; bu takdirde *eş-şemsü* mübteda, diğerleri ona matuf, *müsahharâtün* ise haberdir. {بأمره} “emriyle” O'nun tekvin (oluş) emriyledir. Onları emrine boyun eğdirilmiş olarak yarattığını zikredince şöyle buyurdu: {ألا له الخلق والأمر} “İyi bilin ki yaratma da emir de O'na aittir” Yani eşyayı yaratan O'dur ve emir de O'na aittir. {تبارك الله} “Pek yücedir Allah” hayrı çok oldu veya iyiliği daim oldu; *bereket* kelimesinden gelirse artma/çoğalma, *bürûk* kelimesinden gelirse sebat etme/sabit kalma demektir, nitekim *el-birke* (havuz) de buradan gelir. {ربّ العالمين} “Âlemlerin Rabbi.”
ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥)
{ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً ۚ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez.” (55)
{ادعوا ربّكم تضرّعاً وخفيةً} نصب على الحال أى ذوى تضرع وخفية والترضع تفعل ن الضراعة وهي الذل أي تذللاً وتملقاً قال ﵇ إنكم لا تدعون أصم ولا غائباً إنما تدعون سميعاً قريباً إنه معكم
{ادعوا ربّكم تضرّعاً وخفيةً} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” Hâl olarak mansûbtur; yani yalvaran ve gizleyen kimseler olarak [dua edin]. *Tadarru'* (تَضَرُّع), *daraat* (ضَرَاعَة) kökünden *tefa‘‘ul* babında olup zillet demektir; yani boyun bükerek ve tevazu göstererek. Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: "Siz ne sağıra ne de gaip olana dua ediyorsunuz; siz ancak hakkıyla işiten ve çok yakın olana dua ediyorsunuz. Şüphesiz O sizinle beraberdir."
اينما كنتم عن الحسن بين دعوة الدعاء وعن النبى ﷺ سيكون قوم يعتدون فى الدعاء وحسن المرء أن يقول اللهم إني أسألك الجنة وما قرّب إليها من قول وعمل وأعوذ بك من النار وما قرب الهيا من قول وعلم ثم قرأ إنه لا يحب المعتدين
Hasan[-ı Basrî]'den [şöyle rivayet edilmiştir]: [Dua eden kimse] nerede olursa olsun, [sesini yükseltmeyip] iki dua (aşırı sessizlik ile aşırı bağırma) arasında [orta bir sesle dua etsin]. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem de [şöyle rivayet edilmiştir]: “Duanın lafızlarında haddi aşan bir topluluk olacaktır. Kişinin ‘Allahım! Senden cenneti ve ona yaklaştıracak her türlü söz ve ameli dilerim; cehennemden ve ona yaklaştıracak her türlü söz ve amelden de Sana sığınırım’ demesi ne güzeldir!” Sonra {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” [ayetini] okudu.
وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦)
{وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا ۚ إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın. O'na korkarak ve umarak dua edin. Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır.” (56)
{ولا تفسدوا في الأرض بعد إصلاحها} أي بالمعصية بعد الطاعة أو بالشرك بعد التوحيد أو بالظلم بعد العد ل {وادعوه خوفاً وطمعاً} حالان أي خائفين من الرد طامعين في الإجابة أو من النيران وفي الجنان أو من الفراق وفي التلاق أو من غيب العاقبة وفي ظاهر الهداية أو من العدل وفى الفضل {إن رحمة الله قريبٌ مّن المحسنين} ذكر قريب على تأويل الرحمة بالحم أو الترحم أو لأنه صفة موصوف محذوف أي شيء قريب أو على تشبيهه بفعيل الذي هو بمعنى مفعول أو لأن تأنيث الرحمة غير تحقيقى أو للإضافة إلى المذكر
{ولا تفسدوا في الأرض بعد إصلاحها} “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” yani itaatten sonra isyan ile veya tevhidden sonra şirk ile yahut adaletten sonra zulüm ile [bozgunculuk yapmayın]. {وادعوه خوفاً وطمعاً} “O'na korkarak ve umarak dua edin” İkisi de hâldir; yani [duanızın] geri çevrilmesinden korkarak, kabul edilmesini umarak; yahut cehennem ateşinden korkup cenneti umarak; yahut ayrılıktan korkup kavuşmayı umarak; yahut akıbetin bilinmezliğinden korkup hidayetin zahirini umarak; yahut adaletten (hak ettiğiniz cezadan) korkup lütfu umarak [dua edin]. {إن رحمة الله قريبٌ مّن المحسنين} “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır” *karîb* (قَرِيبٌ) kelimesi; rahmetin bağışlama veya merhamet etme anlamında yorumlanmasıyla, yahut mahzuf bir mevsufun sıfatı olup 'yakın bir şey' mânasında olmasıyla, yahut *mef'ûl* mânasında olan *fa'îl* veznine benzetilmesiyle, yahut rahmet lafzının müennesliğinin hakiki olmamasıyla, yahut müzekker bir lafza (Allah lafzına) izafe edilmesinden dolayı müzekker getirilmiştir.
وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧)
{وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ ۖ حَتَّىٰ إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ ۚ كَذَٰلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَىٰ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “O, rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderendir. Nihayet onlar ağır bulutları yüklenince, onu ölü bir beldeye sevk ederiz; derken oraya suyu indirir ve onunla her türlü ürünü çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız, umulur ki düşünüp ibret alırsınız.” (57)
{وهو الذي يرسل الرياح} الريح مكى وحمززة وعلى {بشرا} حمزة وعلى مصدر نشروا انتصابه إما لأن أرسل ونشوء متقاربان فكأنه قيل نشرها نشراً وإما على الحال أي منشورات بشرا عاصم تخفيف بشرا تجمع بشير لأن الرياح تبشر بالمطر نشراً شامي تخفيف نشر
{وهو الذي يرسل الرياح} “O, rüzgârları gönderendir” İbn Kesîr, Hamza ve Ali [el-Kisâî tekil olarak] *er-rîha* (الرِّيحَ) okumuştur. {بشرا} “müjdeci olarak” Hamza ve Ali [el-Kisâî nûn harfiyle ve fetha ile] *neşran* (نَشْرًا) okumuştur; [bu kelime] *neşera* fiilinin masdarıdır. Mansûb olması ise ya *ersele* (gönderdi) ile *neşr* (yaydı) fiillerinin anlamca birbirine yakın olmasından dolayıdır—sanki ‘onları yaydıkça yaydı’ denmiş gibidir—yahut da ‘yayılmış olarak’ anlamında hâldir. Âsım [bâ harfi ve damma ile] *büşran* (بُشْرًا) okumuştur ki *beşîr* (müjdeci) kelimesinin çoğuludur; çünkü rüzgârlar yağmuru müjdeler. Şam kıraat imamı (İbn Âmir) ise [nûn harfi ve sükûn ile] *nüşran* okumuştur ki *nüşür* kelimesinin hafifletilmiş şeklidir.
كرسل ورسل وهو قراءة الباقين جمع نشور أي ناشرة للمطر {بين يدي رحمته} أمام نعمته وهو الغيث الذي هو من أجل النعم {حتى إذا أقلت} تحملت ورفعت واشتقاق الافلال من القلة لأن الرافع المطيق برى ما يرفعه قليلاً {سحاباً ثقالاً} بالماء جمع سحابة {سقناه} الضمير للسحاب على اللفظ ولو حمل على المعنى كالثقال
Tıpkı *rusul* ve *rusl* gibi. Diğer kıraat imamlarının kıraati olan [damma ile] *nüşür* (نُشُرًا) ise *neşûr* kelimesinin çoğuludur; yani yağmuru yayan [rüzgârlar] demektir. {بين يدي رحمته} “rahmetinin önünde” nimetinin yani en yüce nimetlerden olan yağmurun önünde. {حتى إذا أقلت} “Nihayet onlar yüklenince” yüklendiği ve kaldırdığı zaman. *İklâl* (yüklenip kaldırma) kelimesi *kıllet* (azlık) kökünden türemiştir; çünkü gücü yetip bir şeyi kaldıran kimse kaldırdığı şeyi az (hafif) görür. {سحاباً ثقالاً} “ağır bulutları” su ile [ağırlaşmış bulutları]. *Sehâb*, *sehâbe* kelimesinin cins/çoğul ismidir. {سقناه} “onu sevk ederiz” Zamir lafza göre buluta (sehâb) gitmektedir. Şayet *sikâl* kelimesinde olduğu gibi mânaya hamledilseydi
لأنث كما لو حمل الوصف على اللفظ لقيل ثقيلا {لبلد ميت} لأجل بلد ليس فيه مطر ولسقيه ميّت مدني وحمزة وعلي وحفص {فأنزلنا به المآء} بالسحاب أو بالسوق وكذلك {فأخرجنا به من كلّ الثّمرات كذلك} مثل ذلك الإخراج وهو إخراج الثمارت {نخرج الموتى لعلّكم تذكّرون} فيؤديكم التذكر إلى الإيمان بالبعث إذ لا فرق بين الإخراجين لأن كل واحد منهما إعادة الشئ بعد إنشائه
müennes zamir getirilirdi; nitekim sıfat lafza hamledilseydi [çoğul olan *sikâlen* yerine tekil olarak] *sekîlen* denirdi. {لبلد ميت} “ölü bir beldeye” içinde yağmur bulunmayan ve sulanması gereken bir belde için. Medineliler (Nâfi' ve Ebû Ca'fer), Hamza, Ali [el-Kisâî] ve Hafs [şedde ile] *meyyitin* (مَيِّتٍ) okumuştur. {فأنزلنا به المآء} “derken oraya suyu indirir” bulut vasıtasıyla veya sevk etmek suretiyle. Aynen bunun gibi {فأخرجنا به من كلّ الثّمرات} “ve onunla her türlü ürünü çıkarırız”. {كذلك} “İşte böyle” o çıkarma gibi yani meyveleri çıkarma gibi {نخرج الموتى لعلّكم تذكّرون} “ölüleri de böyle çıkaracağız, umulur ki düşünüp ibret alırsınız” böylece düşünmeniz sizi yeniden dirilmeye (ba's) inanmaya ulaştırır. Çünkü iki çıkarma arasında hiçbir fark yoktur; zira her ikisi de bir şeyin ilk yaratılışından sonra tekrar var edilmesidir.
وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨)
{وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ ۖ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا ۚ كَذَٰلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ} “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise kıt ve faydasız olandan başkası çıkmaz. Şükreden bir topluluk için ayetleri işte böyle türlü türlü açıklarız.” (58)
{والبلد الطيب} الأرض الطيبة التراب {يخرج نباته بإذن ربّه} بتيسيره وهو موضع الحال كأنه قيل يخرج نباتة حسناً وافياً لأنه واقع في مقابلة نكدا {والّذي خبث} صفة للبلد أي والبلد الخبيث {لا يخرجُ} أي نباته فحذف للاكتفاء {إلاّ نكداً} هو الذى الكافر وهذا التمثيل واقع على أثر مثل ذلك المطر وإنزاله بالبلد الميت وإخراج الثمرات به على طريق الاستطراد {كذلك} مثل ذلك التصرف {نُصرّف الآيات} نرددها ونكررها {لقومٍ يشكرون} نعمة الله وهم المؤمنون ليتفكروا فيها ويعتبروا بها
{والبلد الطيب} “Güzel beldenin” toprağı verimli arazinin {يخرج نباته بإذن ربّه} “bitkisi Rabbinin izniyle çıkar” O'nun kolaylaştırmasıyla [çıkar]. Bu ifade hâl konumundadır; sanki 'bitkisi güzel ve bol olarak çıkar' denmiş gibidir, çünkü bu, *nekiden* ifadesinin karşısında yer almaktadır. {والّذي خبث} “kötü olandan ise” beldenin sıfatıdır; yani kötü, çorak beldeden ise {لا يخرجُ} “çıkmaz” yani onun bitkisi [çıkmaz], yetinilerek hazfedilmiştir {إلاّ نكداً} “kıt ve faydasız olandan başkası [çıkmaz]” bu da kâfirdir. Bu temsil, yağmurun ölü beldeye indirilmesi ve onunla meyvelerin çıkarılması misalinin hemen ardından istitrad (konuyla bağlantılı ek açıklama) yoluyla yer almıştır. {كذلك} “İşte böyle” bu çeşitlendirme gibi {نُصرّف الآيات} “ayetleri türlü türlü açıklarız” onları tekrar tekrar açıklar ve yineleriz {لقومٍ يشكرون} “şükreden bir topluluk için” Allah'ın nimetine şükreden kimseler için; bunlar da üzerinde düşünüp ibret alsınlar diye müminlerdir.
لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩)
{لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik. Dedi ki: ‘Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu ben sizin üzerinize gelecek büyük bir günün azabından korkuyorum.’” (59)
{لقد أرسلنا} جواب قسم محذوف أي والله لقد أرسلنا {نوحاً إلى قومه} أرسل وهو ابن خسمين سنة وكان نجارا وهو نوح بن لك بن توشلخ بن أخنوخ وهواسم إدريس ﵇ {فقال يا قوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره} غيره علي فالرفع على المحل كأنه قيل مالكم إله غيره فلا تعيدوا معه غيره والجر على اللفظ {إنى أخاف عليكم عذاب يومٍ عظيمٍ} يوم القيامة أو يوم نزول العذاب عليهم وهو الطوفان
{ لَقَدْ أَرْسَلْنَا } “Andolsun ki biz gönderdik” [ifadesi], hazfedilmiş bir yeminin cevabıdır; yani: "Allah'a andolsun ki biz gönderdik" [demektir]. { نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ } “Nûh'u kavmine”; elli yaşında iken gönderildi ve dülger (marangoz) idi. O, Lemek b. Mettûşelah b. Ahnûh'un oğlu Nûh'tur; Ahnûh ise İdrîs aleyhisselâm'ın ismidir. { فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “[Nûh] Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.'” [Âyetteki gayruhû/gayrihî kelimesinde] merfû okunuş mahalle göredir; sanki "Sizin O'ndan başka bir ilahınız yoktur, öyleyse O'nunla birlikte başkasına kulluk etmeyin" denilmiş gibidir; mecrûr okunuş ise lafza göredir. { إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Şüphesiz ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum”; kıyamet günü veya üzerlerine azabın indiği gün [demektir] ki o da tufandır.
قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٦٠)
{قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Kavminden ileri gelenler dediler ki: ‘Şüphesiz biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz.’” (60)
{قال الملأ} أي الأشراف والسادة {من قومه إنا لنراك في ضلال مبين} أى ذهاب عن طريق الصواب بين والرؤية رؤية القلب
{قال الملأ} “İleri gelenler dediler ki” yani eşraf ve önde gelenler {من قومه إنا لنراك في ضلال مبين} “Kavminden [ileri gelenler dediler ki]: ‘Şüphesiz biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz’” yani doğru yoldan apaçık bir şekilde uzaklaşma içinde [görüyoruz]. Buradaki görme (rü'yet), kalp ile görme (düşünce/kanaat) mânasındadır.
قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلَالَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٦١)
{قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلَالَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “[Nûh] dedi ki: ‘Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur; aksine ben âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim.’” (61)
{قال يا قوم ليس بي ضلالةٌ} ولم يقل ضلال كما قالوا لأن الضلالة أخص من الضلال فكانت أبلغ في نفي الضلال عن نفسه كأنه قال ليس بي شيء من الضلال ثم استدرك لتأكيد نفى الضلة فقال {ولكنّي رسولٌ مّن رّبّ العالمين} لأن كونه رسولاً من الله مبلغاً لرسالاته في معنى كونه على الصراط المستقيم فكان في الغاية القصوى من الهدى
{قال يا قوم ليس بي ضلالةٌ} “Dedi ki: Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur” Onların dediği gibi *dalâl* (ضَلَال) demeyip *dalâlet* (ضَلَالَة) dedi; çünkü *dalâlet* kelimesi *dalâl* kelimesinden daha hususidir, dolayısıyla sapıklığı kendisinden nefyetmede daha beliğdir. Sanki 'Bende sapıklıktan zerre kadar bir şey yoktur' demiştir. Sonra sapıklığın nefyini tekit etmek için istidrakte bulunarak şöyle buyurdu: {ولكنّي رسولٌ مّن رّبّ العالمين} “aksine ben âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim” Çünkü onun Allah'tan bir elçi olması ve O'nun vahiylerini tebliğ etmesi, dosdoğru yol üzere olması mânasındadır; böylece o, hidayetin en üst derecesindedir.
أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٢)
{أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum, size öğüt veriyorum ve Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.” (62)
{أبلّغكم رسالات ربّي} ما أوحي إلي في الأوقات المتطاولة أو فى المعانى
{أبلّغكم رسالات ربّي} “Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum” Uzun zaman dilimleri içinde yahut çeşitli mânâlarda bana vahyedilenleri [tebliğ ediyorum].
المختفلة من الأوامر والنواهي والمواعظ والبشائر والنظائر أبلغكم أبو عمرو وهو كلام مستأنف بيان لكونه رسول رب العالمين {وأنصح لكم} وأقصد صلاحكم بالخصلاص يقال نصحته ونصحت له وفي زيادة اللام مبالغة ودلالة على إمحاض النصيحة وحقيقة النصح إرادة الخير لغيرك مما تريده لنفسك أو النهاية في صدق العناية {وأعلم من الله ما لا تعلمون} أى صفاته يعني قدرته الباهرة وشدة بطشه على أعدائه وأن بأسه لا يرد عن القوم المجرمين
Emirler, nehiyler, öğütler, müjdeler ve uyarılar gibi farklı [mânâları tebliğ ediyorum]. Ebû Amr [tahfif ile] *übliguküm* (أُبْلِغُكُمْ) okumuştur. Bu, onun âlemlerin Rabbinin elçisi olduğunu açıklayan yeni bir cümledir (müste'nefe). {وأنصح لكم} “ve size öğüt veriyorum” İhlas ile sizin iyiliğinizi kastediyorum. Hem *nasahtühû* hem de *nasahtu lehû* denir. [Burada] lâm harfinin ziyade kılınmasında bir mübalağa ve nasihati sırf [onların menfaati için] yapmaya delalet vardır. Nasihatin hakikati, kendin için istediğin hayrı başkası için de istemek yahut samimi ilgide son dereceye varmaktır. {وأعلم من الله ما لا تعلمون} “ve Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” yani O'nun sıfatlarını; O'nun üstün kudretini, düşmanlarını şiddetle yakalayışını ve azabının suçlu bir topluluktan geri çevrilmeyeceğini [biliyorum].
أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣)
{أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَىٰ رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Sizi uyarması, [kötülüklerden] sakınmanız ve böylece merhamete nail olmanız için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir öğüt gelmesine şaştınız mı?” (63)
{أوعجبتم} الهمزة للإنكار والواو للعطف والمعطوف عليه محذوف كأنه قيل أكذبتم وعجبتم {أن جآءكم} من أن جاءكم {ذكره} موعظة {مّن رّبّكم على رجلٍ مّنكم} على لسان رجل منكم أي من جنسكم وذلك أنهم كانوا يتعجبون من نبوة نوح ﵇ ويقولوا ما سمعنا بهذا في آبائنا الأولين يعنون إرسال البشر ولو شاء ربنا لأنزل ملائكة {لينذركم} يحذكرم عاقبة الكفر {ولتتقوا} ولتوجد منكم التقوى ة وفى الحشية بسبب الإنذار {ولعلكم ترحمون} ولترحموا بالتقوى ة إن وجدت منكم
{أوعجبتم} “Şaştınız mı?” Hemze inkâr (kınama), vav ise atıf içindir; matufun aleyh ise mahzuftur, sanki 'Yalanladınız da şaştınız mı?' denmiştir. {أن جآءكم} “size gelmesine” size gelmesinden dolayı [şaştınız mı?] {ذكره} “bir öğüt” bir vaaz/öğüt [gelmesine] {مّن رّبّكم على رجلٍ مّنكم} “aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden” aranızdan yani kendi cinsinizden bir adamın diliyle. Zira onlar Nûh aleyhisselâm'ın peygamberliğine şaşırıyor ve 'İlk atalarımızdan böyle bir şey işitmedik' diyerek bir insanın peygamber olarak gönderilmesini kastediyorlardı; 'Rabbimiz dileseydi melekler indirirdi' [diyorlardı]. {لينذركم} “sizi uyarması için” küfrün akıbetinden sizi sakındırması için {ولتتقوا} “ve sakınmanız için” uyarı sebebiyle sizden takva ve korkunun meydana gelmesi için {ولعلكم ترحمون} “ve merhamete nail olmanız için” şayet sizden meydana gelirse takva sebebiyle merhamet olunmanız için.
فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ (٦٤)
{فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا ۚ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ} “Bunun üzerine onu yalanladılar. Biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık; ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Şüphesiz onlar [kalp gözleri] kör bir topluluk idi.” (64)
{فكذّبوه} فنسبوه إلى الكذب {فأنجيناه والّذين معه} وكانوا أربعين رجلا وامرأة وقيل تسعة بنوه سام وحام ويافث وستة ممن آمن به {في الفلك} يتعلق بمعه كأنه قيل والذين صحبوه في الفلك {وأغرقنا الّذين كذّبوا بأياتنا إنّهم كانوا قوماً عمين} عن الحق يقال أعمى في البصر وعمٍ فى البصيرة
{فكذّبوه} “Bunun üzerine onu yalanladılar” onu yalana nispet ettiler. {فأنجيناه والّذين معه} “Biz de onu ve onunla beraber olanları kurtardık” Onlar kırk erkek ve kadın idiler; dokuz kişi oldukları da söylenmiştir: oğulları Sâm, Hâm, Yâfes ve ona iman edenlerden altı kişi. {في الفلك} “gemide” [ifadesi] *me'ahû* (onunla beraber) ile bağlantılıdır; sanki 'gemide ona yoldaşlık edenler' denmiştir. {وأغرقنا الّذين كذّبوا بأياتنا إنّهم كانوا قوماً عمين} “Ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Şüphesiz onlar kör bir topluluk idi” haktan yana [kör idiler]. Göz için *a'mâ* (أَعْمَى), kalp gözü/basiret için ise *amin* (عَمٍ) denir.
وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٦٥)
{وَإِلَىٰ عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا ۗ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ ۖ أَفَلَا تَتَّقُونَ} “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Dedi ki: ‘Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmayacak mısınız?’” (65)
{وإلى عاد} وأرسلنا إلى عاد ووهو عطف على نوح {أخاهم} واحدا ممنهم من قولكم يا أخا العرب للواحد منهم وإنما تجعل واحداً منهم لأنهم عن رجل منهم أفهم فكانت الججة عليهم الزم {هودا} عطف بيان أخاهم وهو هود بن شالح بن أرفخشد بن سام بن نوح {قال يا قوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره أفلا تتّقون} وإنما لم يقل فقال كما فى قصة نوع ﵇ لأنه على تقدير سؤال سائل قال فما قال لهم هود فقيل قال يا قوم اعدبوا الله
{وإلى عاد} “Âd kavmine de” [yani] 'Âd kavmine de gönderdik'; bu, *Nûh* lafzına matuftur. {أخاهم} “kardeşlerini” onlardan birini [gönderdik]. Bu, onlardan birine 'Ey Arap kardeşi!' denmesi gibidir. Onlardan biri kılınmasının sebebi, kendi aralarından olan bir adamı daha iyi anlayacak olmalarıdır; böylece hüccet onların aleyhine daha bağlayıcı olmuştur. {هودا} “Hûd'u” *ehâhum* ifadesinin atf-ı beyânıdır; o, Hûd b. Şâlih b. Erfahşed b. Sâm b. Nûh'tur. {قال يا قوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره أفلا تتّقون} “Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmayacak mısınız?” Nûh aleyhisselâm kıssasında olduğu gibi fa ile *fe-kâle* demeyip sadece *kâle* demesinin sebebi, 'Hûd onlara ne dedi?' diye soran birinin takdiri üzere olmasıdır; buna cevaben 'Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin...' denmiştir.
قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٦٦)
{قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: ‘Doğrusu biz seni bir akılsızlık içinde görüyoruz ve kesinlikle seni yalancılardan sanıyoruz.’” (66)
وكذلك {قال الملأ الّذين كفروا من قومه} وإنما وصف الملأ بالذين كفروا دون الملأ من قوم نوح لأن في أشراف قوم هود من آمن منهم مرثد بن
Aynı şekilde {قال الملأ الّذين كفروا من قومه} “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki”. Nûh kavminin ileri gelenleri değil de Hûd kavminin ileri gelenleri 'inkâr edenler' sıfatıyla nitelendirildi; çünkü Hûd kavminin eşrafı arasında iman edenler vardı, Mersed b.
سعد فأريد التفرقة بالوصف ولم يكن في أشراف قوم نوح ﵇ مؤمن {إنّا لنراك في سفاهة} فى فخة حلم وسحافة عقل حيث تهجر دين قومك إلى دين آخر وجعلت السفاهة
Sa'd onlardandır. Dolayısıyla bu sıfatla ayrım yapılması murad edilmiştir; oysa Nûh aleyhisselâm'ın kavminin eşrafı arasında hiçbir mümin yoktu. {إنّا لنراك في سفاهة} “Doğrusu biz seni bir akılsızlık içinde görüyoruz” kavminin dinini bırakıp başka bir dine geçtiğin için hilm hafifliği ve akıl zayıflığı içinde [görüyoruz]. Akılsızlık (sefâhet)
ظرفا مجازا يعنى أنه متمكم فيها غير منفك عنها {وإنّا لنظنّك من الكاذبين} في ادعائك الرسالة
mecazî bir zarf kılınmıştır; yani o akılsızlığın içine iyice yerleşmiş, ondan ayrılamaz hâldedir. {وإنّا لنظنّك من الكاذبين} “ve kesinlikle seni yalancılardan sanıyoruz” peygamberlik iddian konusunda [yalancılardan sanıyoruz].
قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٧) أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ (٦٨)
{قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ} “[Hûd] dedi ki: ‘Ey kavmim! Bende hiçbir akılsızlık yoktur; aksine ben âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim.’ (67) ‘Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm.’ (68)”
{قال يا قوم ليس بي سفاهةٌ ولكنّي رسولٌ مّن رّبّ العالمين أبلّغكم رسالات ربّي وأنا لكم ناصحٌ} فيما أدعوكم إليه {أمينٌ} على ما أقول لكم وإنما قال هنا وانا لكم نصاح أمين لقولهم وانا انظنك من الكاذبين أي ليقابل الاسم الاسم وفي إجابة الأنبياء ﵈ من ينسبهم إلى الضلالة والسفاهة بما أجابوهم به من الكلام الصادر عن الحلم والإغضاء وترك المقابلة بما قالوا لهم مع علمهم بأن خصومهم أضصل الناس وأسفههم أدب حسن وخلق عظيم واختيار الله تعالى ذلك تعليم لعباده كيف يخاطبون السفهاء وكيف يغضون عنهم ويسبلون أذيالهم على ما يكون منهم
{قال يا قوم ليس بي سفاهةٌ ولكنّي رسولٌ مّن رّبّ العالمين أبلّغكم رسالات ربّي وأنا لكم ناصحٌ} “[Hûd] dedi ki: Ey kavmim! Bende hiçbir akılsızlık yoktur; aksine ben âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim. Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum ve ben sizin için öğütçüyüm” sizi davet ettiğim şey hususunda [öğütçüyüm], {أمينٌ} “güvenilir biriyim” size söylediklerim hususunda [güvenilir biriyim]. Burada onların 'kesinlikle seni yalancılardan sanıyoruz' sözlerine karşılık [fiil yerine] *ve ene leküm nâsihun emîn* diyerek isim cümlesi getirdi ki isim isme karşılık gelsin. Peygamberlerin aleyhimüsselâm, kendilerini sapıklık ve akılsızlıkla itham edenlere yumuşak huyluluktan, görmezden gelmekten ve hasımlarının insanların en sapığı ve en akılsızı olduğunu bildikleri halde onların dediklerine misliyle karşılık vermeyi terk etmekten neşet eden sözlerle cevap vermelerinde güzel bir edep ve yüce bir ahlak vardır. Allah Teâlâ'nın bunu seçip zikretmesi, kullarına akılsızlara nasıl hitap edeceklerini, onları nasıl görmezden geleceklerini ve onlardan sadır olan şeylerin üzerini nasıl örteceklerini öğretmektir.
أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩)
{أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَىٰ رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ ۚ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً ۖ فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Sizi uyarması için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir öğüt gelmesine şaştınız mı? Hatırlayın ki O, Nûh kavminden sonra sizi halifeler kıldı ve yaratılışta sizi boyca ve cüssece daha üstün yaptı. O halde kurtuluşa eresiniz diye Allah'ın nimetlerini hatırlayın.” (69)
{أوعجبتم أن جآءكم ذكرٌ مّن رّبّكم على رجلٍ مّنكم لينذركم واذكروآ إذ جعلكم خلفآء من بعد قوم نوح} أى خلقتموهم فى الأرض أو فى مساكنهم وإذ مفعول به وليس بظرف أي اذكروا وقت استخلافكم {وزادكم في الخلق بسطة} طولا وامتدادات فكان أقصرهم سنين ذراعاً وأطولهم مائة ذراع بصطة حجازي وعاصم وعلى {فاذكروا آلاء الله} فى استخلافكم وبسطة أجرمكم وما سواهما من عطاياه وواحد الآلاء إلى نحو إنى وآفاء {لعلكم تفلحون}
{أوعجبتم أن جآءكم ذكرٌ مّن رّبّكم على رجلٍ مّنكم لينذركم واذكروآ إذ جعلكم خلفآء من بعد قوم نوح} “Sizi uyarması için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir öğüt gelmesine şaştınız mı? Hatırlayın ki O, Nûh kavminden sonra sizi halifeler kıldı” yani yeryüzünde veya onların yurtlarında onların yerine sizi geçirdi. *İz* (إِذْ) zarf değil mef'ûldür; yani halife kılındığınız vakti hatırlayın. {وزادكم في الخلق بسطة} “ve yaratılışta sizi cüssece daha üstün yaptı” boy ve endam bakımından [üstün kıldı]; öyle ki en kısaları altmış zira', en uzunları ise yüz zira' idi. Hicaz kıraat imamları (İbn Kesîr ve Nâfi'), Âsım ve Ali [el-Kisâî sâd harfiyle] *bastaten* (بَصْطَةً) okumuştur. {فاذكروا آلاء الله} “O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın” sizi halife kılmasındaki, bedenlerinizin iriliğindeki ve O'nun diğer ihsanlarındaki [nimetlerini hatırlayın]. *Âlâ'* (آلاء) kelimesinin tekili, *inâ* ve *âfâ'* gibi *il'yün* (إِلْىٌ) şeklinde gelir. {لعلكم تفلحون} “Umulur ki kurtuluşa erersiniz”
ومعنى المجئ فى
Şu ayetteki gelme (meci') mânası:
قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠)
{قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا ۖ فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “Dediler ki: ‘Sen bize yalnızca tek olan Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın tapmakta olduklarını bırakalım diye mi geldin? Eğer doğrulardan isen bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!’” (70)
{قالوا أجئتنا} أن يكون لهود ﵇ مكان معتزل عن قومه يتحنث فيه كما كان يفعل رسول الله ﷺ بحراء قبل البعث فلما أوحي إليه جاء قومه يدعوهم {لنعبد الله وحده ونذر ما كان يعبد آباؤنا} أنكروا واستبعدوا اختصاص الله وحد بالعبادة وترك بن الآباء فى اتخاذ الأصنام شركاء معهم حباً لما نشئوا عليه {فأتنا بما تعدنآ} من العذاب {إن كنت من الصّادقين} أن العذاب نازل بنا
{قالوا أجئتنا} “Dediler ki: Sen bize ... diye mi geldin?” [Bu ifade], Hûd aleyhisselâm'ın peygamberlikten önce Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Hira'da yaptığı gibi kavminden uzakta ibadet ettiği bir yerinin bulunması ve kendisine vahiy geldiğinde kavmine onları davet etmek üzere gelmesi mânasındadır. {لنعبد الله وحده ونذر ما كان يعبد آباؤنا} “yalnızca tek olan Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın tapmakta olduklarını bırakalım diye mi?” Üzerinde yetiştikleri şeye olan sevgilerinden dolayı ibadetin yalnızca Allah'a has kılınmasını ve putları ortak edinme hususunda atalarının dininin terk edilmesini inkâr edip yadırgadılar. {فأتنا بما تعدنآ} “O halde bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir” azaptan [tehdit ettiğin şeyi], {إن كنت من الصّادقين} “eğer doğrulardan isen” azabın başımıza geleceği konusunda [doğrulardan isen].
قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١)
{قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ ۖ أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ ۚ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ} “[Hûd] dedi ki: ‘Rabbinizden üzerinize bir azap ve bir gazap kesinlikle inmiştir. Allah'ın haklarında hiçbir delil indirmediği, sizin ve atalarınızın uydurduğu kuru isimler hakkında mı benimle tartışıyorsunuz? Öyleyse bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!’” (71)
{قال قد وقع} أي قد نزل {عليكم} جعل المتوقع الذي لا بد من نزوله بمنزلة الواقع كقولك لن طلب إليك بعض المطالب قد كان {مّن رّبّكم رجسٌ} عذاب {وغضبٌ} سخط {أتجادلونني في أسمآء سمّيتموهآ} في أشياء ما هي إلا أسماء ليس تحتها مسميات أنكم تسمون الأصنام آلهة
{قال قد وقع} “Dedi ki: Kesinlikle inmiştir” yani inmiştir. {عليكم} “üzerinize” İneceği kesin olan beklenen şeyi gerçekleşmiş gibi saydı; nitekim senden bir talepte bulunan kimseye 'oldu bil' demen gibidir. {مّن رّبّكم رجسٌ} “Rabbinizden bir azap” bir azap {وغضبٌ} “ve bir gazap” bir öfke [inmiştir]. {أتجادلونني في أسمآء سمّيتموهآ} “Uydurduğunuz kuru isimler hakkında mı benimle tartışıyorsunuz?” Altında hiçbir hakikati (müsemmâsı) bulunmayan salt isimlerden ibaret şeyler hakkında [tartışıyorsunuz]; çünkü siz putları ilahlar olarak isimlendiriyorsunuz
وهى خالية عن معنى الألوهية {أنتم وآباؤكم مّا نزّل الله بها من سلطانٍ} حجة {فانتظروآ} نزول العذاب {إنّي معكم مّن المنتظرين} ذلك
halbuki onlar ilahlık vasfından tamamen uzaktır. {أنتم وآباؤكم مّا نزّل الله بها من سلطانٍ} “sizin ve atalarınızın [uydurduğu], Allah'ın haklarında hiçbir delil indirmediği” hiçbir hüccet [indirmediği isimler]. {فانتظروآ} “Öyleyse bekleyin” azabın inmesini [bekleyin], {إنّي معكم مّن المنتظرين} “şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim” onu bekleyenlerdenim.
فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢)
{فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا ۖ وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ} “Biz de onu ve onunla beraber olanları katımızdan bir rahmetle kurtardık; ayetlerimizi yalanlayanların ve iman etmemiş olanların ise kökünü kuruttuk.” (72)
{فأنجيناه والذين مَعَهُ} أي من آمن به {برحمة منا وقطعنا دابر الذين كذبوا بآياتنا} الدابر الأصل أو الكائين خلف الشئ وقطع دابرهم استضالهم وتدميرهم عن آخرهم {وَمَا كَانُواْ مُؤْمِنِينَ} فائدة نفى الإيمان عنهم مع إثابت التكذيب بآيات الله الإشعار بأن الهلاك خص المكذبين وقصتهم أن عاداً قد تبسطوا في البلاد ما بين عمان وحضر موت وكانت لهم أصنام يعبدونها صداء وصمود والهباء فبعث الله إليهم هوداً فكذبوه فأمسك القطر عنهم ثلاث سنين وكانوا إذا نزل بهم بلاء طلبوا إلى الله الفرج منه عند بيته الحارم فأوفدوا إليه قيل ابن عنز ونعيم بن هزال
{فأنجيناه والذين مَعَهُ} “Biz de onu ve onunla beraber olanları kurtardık” yani ona iman edenleri [kurtardık] {برحمة منا وقطعنا دابر الذين كذبوا بآياتنا} “katımızdan bir rahmetle; ayetlerimizi yalanlayanların ise kökünü kuruttuk” *Dâbir*, asıl (kök) veya bir şeyin ardında bulunan demektir; köklerini kurutmak ise onların kökünü kazımak ve hepsini toptan helak etmektir. {وَمَا كَانُواْ مُؤْمِنِينَ} “ve iman etmemişlerdi”. Allah'ın ayetlerini yalanladıkları sabit iken onlardan imanın da nefyedilmesinin faydası, helakin sadece yalanlayanlara has olduğunu bildirmektir. Onların kıssası şöyledir: Âd kavmi Umman ile Hadramut arasındaki beldelere yayılmıştı. Taptıkları Sadâ, Samûd ve Hebâ adında putları vardı. Allah onlara Hûd'u gönderdi fakat onu yalanladılar. Bunun üzerine Allah üç yıl boyunca onlardan yağmuru kesti. Onlar başlarına bir bela geldiğinde kurtuluşu Allah'ın Beyt-i Haram'ı yanında Allah'tan dilerlerdi. Bu sebeple oraya Kayl b. Izz ve Nuaym b. Hezzâl'i
ومرثد بن سعد وكان يكتم إيمانه بهود ﵇ وأهل مكة إذ ذاك العماليق أولاد عمليق بنن لاوز بن سام بن نوح وسيدهم معايوة بن بكر فنزلوا عليه بظاهر مكطة فقا للهم مرئد لن تسقوا حتى بؤمنوا بهود فحلفوامرئدا وخرجوا فقال قيل اللهم اسق عاداً ما كنت تسقيهم فأنشأ الله سحابات ثلاثاً بيضاء وحمراء وسوداء ثم ناداه منادٍ من السماء ياقيل اختبر لنفسك ولقونمك فاختار السوداء على ظن أنها أكثر ماء فخرجت على عاد من وادٍ لهم فاستبشروا وقالوا هذا عارض ممطرنا فجاءتهم منها ريح عقيم فأهلكتهم ونجا هود والمؤمنون معنه فأتوا مكة فعبدوا الله فيها حتى ماتوا
ve Hûd'a aleyhisselâm olan imanını gizleyen Mersed b. Sa'd'ı elçi olarak gönderdiler. O vakit Mekke halkı, Nûh oğlu Sâm oğlu Lâvez oğlu Amîk'ın evlatları olan Amâlika kavmiydi ve efendileri Muâviye b. Bekr idi. Mekke'nin dışında onun yanına indiler. Mersed onlara: 'Hûd'a iman etmedikçe size yağmur verilmez' dedi; fakat onlar Mersed'e karşı çıktılar ve oradan ayrıldılar. Kayl: 'Allahım! Âd kavmine eskiden suladığın gibi su ver!' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ beyaz, kırmızı ve siyah olmak üzere üç bulut var etti. Sonra gökten bir münadi ona: 'Ey Kayl! Kendin ve kavmin için seç!' diye seslendi. O da suyunun daha çok olduğunu zannederek siyah bulutu seçti. Bulut Âd kavmine ait bir vadiden onların karşısına çıktı. Onlar sevinip 'Bu bize yağmur getiren bir buluttur' dediler. Fakat o buluttan onlara köklerini kurutan kasırga (rîh-i akîm) geldi ve onları helak etti. Hûd ve beraberindeki müminler ise kurtuldu; Mekke'ye gelip vefat edinceye kadar orada Allah'a kulluk ettiler.
وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٣)
{وَإِلَىٰ ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا ۗ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ ۖ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ ۖ هَٰذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً ۖ فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ ۖ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: ‘Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Rabbinizden size apaçık bir mucize gelmiştir. İşte size bir mucize olarak Allah'ın şu devesi! Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın; ona hiçbir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi elem verici bir azap yakalar.’” (73)
{وإلى ثمود} وأرسلنا إلى ثمود وقرئ وإلى ثمودٍ بتأويل الحي أو باعتبار الأصل لأنه اسم أبيهم الأكبر ومنع الصرف بتأويل القبلة وقيل سميت ثمود لقلة مائها من الثمد وهو الماء القيبل وكانت مساكنهم الحجر بين الحجاز والشام {أَخَاهُمْ صالحا قال يا قوم اعبدوا الله ما لكم مّنْ إله غَيْرُهُ قَدْ جَاءتْكُم بَيّنَةٌ مّن رَّبّكُمْ} آية ظاهرة شاهدة على صحة نبوتي فكأنه قيل ما هذه البينة فقال {هذه نَاقَةُ الله} وهذه إضافة تخصيص وتعظيم لأنها بتكوينه تعالى بلا صلب ولا رحم {لَكُمْ آية} حال من الناقة والعامل معنى الإشارة في هذه كأنه قيل أشير إليها آية ولكم بيان لمن هي له آية وهي ثمود لأنهم عاينوها {فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِى أَرْضِ الله} أي الأرض أرض الله والناقة ناقة الله فذروها تأكل في أرض ربها من نبات ربها فليس عليكم مؤنتها {وَلاَ تَمَسُّوهَا بِسُوء}
{وإلى ثمود} “Semûd kavmine de” yani 'Semûd'a da gönderdik'. Kabile/topluluk (hayy) mânası verilerek yahut en büyük atalarının ismi olduğu için aslı itibariyle [tenvinle] *ve ilâ Semûdin* şeklinde de okunmuştur. Gayr-i munsarif olması ise kabile kastedilmesindendir. Semûd kavminin, sularının azlığından dolayı az su anlamına gelen *semed* kelimesinden isimlendirildiği de söylenmiştir. Yurtları ise Hicaz ile Şam arasındaki Hicr bölgesiydi. {أَخَاهُمْ صالحا قال يا قوم اعبدوا الله ما لكم مّنْ إله غَيْرُهُ قَدْ جَاءتْكُم بَيّنَةٌ مّن رَّبّكُمْ} “kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Rabbinizden size apaçık bir mucize gelmiştir” peygamberliğimin doğruluğuna şahitlik eden apaçık bir mucize [gelmiştir]. Sanki 'Bu apaçık delil nedir?' denilmiş, o da şöyle demiştir: {هذه نَاقَةُ الله} “İşte bu, Allah'ın devesidir” Bu izafet, tahsis ve tazim izafetidir; çünkü o, bir erkek beli ve dişi rahmi olmaksızın Allah Teâlâ'nın var etmesiyle meydana gelmiştir. {لَكُمْ آية} “size bir mucize olarak” Deveden hâldir; âmil ise *hâzihî* lafzındaki işaret mânasıdır; sanki 'Ona bir mucize olarak işaret ediyorum' denmiştir. *Leküm* ise devenin kime mucize olduğunu beyan etmektedir ki o da bizzat müşahede ettikleri için Semûd kavmidir. {فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِى أَرْضِ الله} “Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın” yani arz Allah'ın arzı, deve de Allah'ın devesidir; öyleyse bırakın onu Rabbinin arzında Rabbinin bitkisinden otlasın, onun külfeti sizin üzerinize değildir. {وَلاَ تَمَسُّوهَا بِسُوء} “Ona hiçbir kötülükle dokunmayın”
ولا تضربوها
ona vurmayın,
ولا تعقروها ولا تطردوها إكراماً لآية الله {فَيَأْخُذَكُمْ} جواب النهي {عَذَابٌ أَلِيمٌ}
Allah'ın mucizesine hürmeten onu boğazlamayın ve kovalamayın. {فَيَأْخُذَكُمْ} “yoksa sizi yakalar” Nehyin cevabıdır. {عَذَابٌ أَلِيمٌ} “elem verici bir azap.”
وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٧٤)
{وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا ۖ فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “Hatırlayın ki O, Âd kavminden sonra sizi halifeler kıldı ve sizi yeryüzünde yerleştirdi; düzlüklerinde saraylar ediniyor, dağları yontup evler yapıyorsunuz. Artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.” (74)
{واذكروا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاء مِن بَعْدِ عَادٍ وبوأكم} ونزلكم والمباءة المنزل {في الأرض} أو أرض الحجر بين الحجاز والشام {تَتَّخِذُونَ مِن سُهُولِهَا قُصُورًا} غرفاً للصيف {وَتَنْحِتُونَ الجبال بُيُوتًا} للشاء وبيوتا حال مقدرة نحو خط هذا الثوب قميصاً إذ الجبل لا يكون بيتاً في حال النحت ولا الوثوب قميصا فى حال الخياطة {فاذكروا آلاء الله وَلاَ تَعْثَوْاْ فِى الأرض مُفْسِدِينَ} روي أن عاداً لما أهلكت عمرت ثمود بلادها وخلقوها فى الأرض وعمروا أعمار اطوالا فنحتوا البيوت من الجتبا لحشة الانهدام قبل الممات وكانوا في سعة من العيش فعبوا على الله وأفسدوا في الأرض وعبدوا الأوثان فبعث الله إليهم صالحاً وكانوا قوماً عرباً وصالح من أوسطهم نسباً فدعاهم إلى الله فلم يتبعه إلا قليل منهم مستضعفون فأنذرهم فسألوه أن يخرج من صخرة بعينها ناقة عشراء فصلى ودعا ربنه فتمخضت تمخضالنتود بودلها مناه ناقة كما شاءوا فآمن به جندع ورهط من قومه
{واذكروا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاء مِن بَعْدِ عَادٍ وبوأكم} “Hatırlayın ki O, Âd kavminden sonra sizi halifeler kıldı ve sizi yerleştirdi” sizi iskân etti. *Mebâe* konak/ev demektir. {في الأرض} “yeryüzünde” yahut Hicaz ile Şam arasındaki Hicr arazisinde [yerleştirdi]. {تَتَّخِذُونَ مِن سُهُولِهَا قُصُورًا} “düzlüklerinde saraylar ediniyorsunuz” yazlık odalar/köşkler [ediniyorsunuz]. {وَتَنْحِتُونَ الجبال بُيُوتًا} “dağları yontup evler yapıyorsunuz” kışlık için [evler yontuyorsunuz]. *Büyûten* (بُيُوتًا) mukadder bir hâldir; tıpkı 'Bu kumaşı gömlek olarak dik' ifadesinde olduğu gibi. Zira dağ yontulma anında henüz ev değildir, kumaş da dikilme anında henüz gömlek değildir. {فاذكروا آلاء الله وَلاَ تَعْثَوْاْ فِى الأرض مُفْسِدِينَ} “Artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın”. Rivayet edildiğine göre Âd kavmi helak edilince Semûd onların beldelerini imar etti, yeryüzünde onların yerine geçti ve uzun ömürler sürdüler; öyle ki ölmeden önce evlerin yıkılmasından korktukları için dağlardan evler yonttular. Geniş bir refah içindeydiler; derken Allah'a karşı haddi aştılar, yeryüzünde bozgunculuk yaptılar ve putlara taptılar. Bunun üzerine Allah onlara Sâlih'i gönderdi. Onlar Arap bir kavimdi ve Sâlih nesepçe onların en seçkiniydi. Onları Allah'a davet etti, fakat içlerinden zayıf görülen pek az kimse dışında ona uyan olmadı. Onları uyardı; onlar da kendisinden bizzat belirttikleri bir kayadan on aylık gebe bir dişi deve çıkarmasını istediler. O da namaz kılıp Rabbine dua etti. Kaya, gebe kadının sancılanması gibi sancılandı ve içinden onların dilediği gibi bir dişi deve doğurdu. Bunun üzerine Cünde' ve kavminden bir grup ona iman etti.
قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥)
{قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ ۚ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ} “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, aralarından zayıf görülen müminlere dediler ki: ‘Siz Sâlih'in gerçekten Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu biliyor musunuz?’ Onlar da: ‘Şüphesiz biz onunla gönderilene iman edenleriz’ dediler.” (75)
{قَالَ الملأ الذين استكبروا مِن قَوْمِهِ} وَقَالَ شامي {لِلَّذِينَ استضعفوا} للذين استضعفهم رؤساء الكفار {لمن آمن مِنْهُمْ} بدل من الذين استضعفوا بإعادة الجار وفيه دليل على أن البدل حيث جاء طان في تقدير إعادة العامل والضمير في مِنْهُمْ راجع إلى قومه وهو يدل على أن استضعافهم كلن مصقور على المؤمينن أو إلى الذين استضعفوا وهو يدل على أن المستضعفين كانوا مؤمنين وكافرين {أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالحا مُّرْسَلٌ مّن رَّبّهِ} قالوه على سبيل السخرية {قَالُواْ إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ} وإنما صار هذا جوابا لهم لأنهم سألهم عن العلم بارساله فجعلوا ارساله أمراً معلوماً مسلماً كأنهم قالوا العلم بإرساله وبما أرسل به لا شبهة فيه وإنما الكلام فى وجوب الإيمان به فنخبركمم انا به مؤمنون
{قَالَ الملأ الذين استكبروا مِن قَوْمِهِ} “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki” [İbn Âmir eş-Şâmî "Ve kāle" şeklinde okumuştur], {لِلَّذِينَ استضعفوا} “Hor görülen kimselere”, [yani] kâfirlerin elebaşlarının hor ve zayıf gördüğü kimselere. {لمن آمن مِنْهُمْ} “Onlardan iman etmiş olanlara”, cer harfi tekrarlanarak {الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} ifadesinden bedel yapılmıştır. Bunda, bedelin geldiği her yerde amilin (etki eden ögenin) takdir edilmesiyle [tekrarlandığına] dair bir delil vardır. {مِنْهُمْ} ifadesindeki zamir kavmine dönmektedir; bu da onların hor görmesinin sadece müminlere has olduğuna delalet eder. Yahut [zamir] {الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} ifadesine döner; bu da hor görülenlerin müminler ve kâfirlerden [oluştuğuna] delalet eder. {أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالحا مُّرْسَلٌ مّن رَّبّهِ} “Siz Sâlih'in, Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu biliyor musunuz?”. Bunu alay yollu söylemişlerdir. {قَالُواْ إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ} “Onlar da: ‘Şüphesiz biz onunla gönderilene iman edenleriz’ dediler”. Bunun onlara bir cevap olması şundandır: Çünkü onlar, onun peygamber olarak gönderildiğini bilip bilmediklerini sormuşlardı; onlar da onun gönderilişini bilinen ve teslim edilen kesin bir husus kıldılar. Sanki şöyle demiş oldular: “Onun gönderildiğini ve kendisiyle gönderilen şeyi bilmekte hiçbir şüphe yoktur. Asıl konu ona iman etmenin gerekliliği hakkındadır; biz de size ona iman ettiğimizi bildiriyoruz.”
قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٧٦)
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} “Büyüklük taslayanlar dediler ki: 'Biz de sizin inandığınız şeyi inkâr edenleriz.'” (76)
{قال الذين استكبروا إنا بالذي أمنتم به كافرون} فوضعوا آمنتم به موضع أرسل به رداً لما جعله المؤمنون معلوماً مسلماً
{قال الذين استكبروا إنا بالذي أمنتم به كافرون} “Büyüklük taslayanlar dediler ki: 'Biz de sizin inandığınız şeyi inkâr edenleriz.'” Müminlerin kesin ve kabul edilmiş saydığı şeyi reddetmek üzere *ursile bihî* (onunla gönderilen şey) yerine *âmentüm bihî* (inandığınız şey) ifadesini koydular.
فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧)
{فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ} “Bunun üzerine o dişi deveyi kestiler, Rablerinin emrine başkaldırdılar ve: 'Ey Sâlih! Eğer sen gönderilmiş elçilerden isen, bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!' dediler.” (77)
{فَعَقَرُواْ الناقة} أسند العقر إلى جميعهم وإن كان العاقر قدرا بن سالف لأنه كان برضاهم وكان قدار أحمر أزرق قصيراً كما كان فرعون كذلك وقال ﵇ يا علي أشقى الأولين عاقر ناقة صالح وأقى الآرخين فانك {وَعَتَوْاْ عَنْ أَمْرِ رَبّهِمْ} وتولوا عنه واستكبروا وأمر ربهم ما أمر به على لسان صالح ﵇ من قوله فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِى أَرْضِ الله أو شأن ربهم وهو دينه {وقالوا يا صالح ائتنا بما تعدنا}
{فَعَقَرُواْ الناقة} “Bunun üzerine o dişi deveyi kestiler” Deveyi boğazlayan kişi Kıdâr b. Sâlif olduğu halde kesme fiili onların hepsine isnat edilmiştir; çünkü bu iş onların rızasıyla olmuştur. Kıdâr; Firavun'un da öyle olduğu gibi kızıl tenli, gök gözlü ve kısa boylu biriydi. [Peygamber] aleyhisselam şöyle buyurmuştur: “Ey Ali! Öncekilerin en azgını Sâlih'in devesini kesen kimsedir; sonrakilerin en azgını ise seni vuracak (şehit edecek) kimsedir.” {وَعَتَوْاْ عَنْ أَمْرِ رَبّهِمْ} “ve Rablerinin emrine başkaldırdılar” Ondan yüz çevirdiler ve büyüklük tasladılar. Rablerinin emri; Sâlih aleyhisselam'ın lisanıyla emrettiği {فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِى أَرْضِ الله} “Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın” sözüdür yahut Rablerinin şanı/hükmüdür ki o da O'nun dinidir. {وقالوا يا صالح ائتنا بما تعدنا} “Ve: 'Ey Sâlih! Bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir' dediler”