إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦)
{إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ} “Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır ve O, salihleri gözetip korur.” (196)
{إِنَّ وَلِيّىَ} ناصري عليكم {الله الذى نَزَّلَ الكتاب} أوحى إلى واعزتى برسلاته {وَهُوَ يَتَوَلَّى الصالحين} ومن سنته أن ينصر الصالحين من عباده ولا يخذلهم
{إِنَّ وَلِيّىَ} “Şüphesiz benim velim”; size karşı benim yardımcım {الله الذى نَزَّلَ الكتاب} “Kitab'ı indiren Allah'tır”; bana vahyeden ve risaletleriyle beni aziz kılan [Allah'tır]. {وَهُوَ يَتَوَلَّى الصالحين} “ve O, salihleri gözetip korur”; kullarından salih olanlara yardım etmek ve onları yardımsız bırakmamak O'nun sünnetindendir.
وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧)
{وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ} “O'ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım edebilirler ne de kendi kendilerine yardım edebilirler.” (197)
{والذين تَدْعُونَ مِن دُونِهِ} من دون الله {دونه لاَ يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنفُسَهُمْ يَنصُرُونَ}
{والذين تَدْعُونَ مِن دُونِهِ} “O'ndan başka yalvardıklarınız ise”; Allah'tan başka [yalvardıklarınız], {لاَ يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنفُسَهُمْ يَنصُرُونَ} “ne size yardım edebilirler ne de kendi kendilerine yardım edebilirler”.
وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ (١٩٨)
{وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ} “Onları doğru yola çağırsanız işitmezler. Onların sana baktıklarını görürsün, oysa onlar görmezler.” (198)
{وَإِن تَدْعُوهُمْ إِلَى الهدى لاَ يَسْمَعُواْ وَتَرَاهُمْ ينظرون إليك} يشبهون الناظرين اليك لأنهم صورا أصنامهم بصورة من قلب حدقبه إلى الشئ ينظر إليه {وَهُمْ لاَ يُبْصِرُونَ} المرئي
{وَإِن تَدْعُوهُمْ إِلَى الهدى لاَ يَسْمَعُواْ وَتَرَاهُمْ ينظرون إليك} “Onları doğru yola çağırsanız işitmezler. Onların sana baktıklarını görürsün”; sana bakanlara benzerler; çünkü onlar putlarını, gözbebeğini bir şeye çevirip ona bakan kimse suretinde yapmışlardır; {وَهُمْ لاَ يُبْصِرُونَ} “oysa onlar görmezler”; görülen şeyi [görmezler].
خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ (١٩٩)
{خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir.” (199)
{خُذِ العفو} هو ضد الجهد أي ما عفا لكم من اخلاق الناس وأفعلاهم ولا تطلب منهم الجهد وما يشق عليهم حتى لاي ينفروا كقوله ﵇ يسروا ولا تعسروا {وَأْمُرْ بالعرف} بالمعروف والجميل من الأفعال أو هو كل خصلة يرتضيها العقل ويقبلها الشرع {وأعرض عن الجاهلين} ولا تكافئ السفهاء بمثل سفههم ولا تمارهم واحلم عليهم وفسرها جبريل عليه السلام
{خُذِ العفو} “Sen af yolunu tut”; [afv] meşakkatin zıddıdır; yani insanların ahlakından ve amellerinden sana kolay geleni al, nefret etmesinler diye onlardan meşakkatli ve kendilerine zor gelen şeyleri isteme demektir; nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: “Kolaylaştırın, zorlaştırmayın” buyurduğu gibidir. {وَأْمُرْ بالعرف} “iyiliği emret”; marufu ve fiillerin güzel olanını [emret]; yahut aklın hoş gördüğü ve şeriatın kabul ettiği her güzel huydur. {وأعرض عن الجاهلين} “ve cahillerden yüz çevir”; beyinsizlere beyinsizlikleriyle karşılık verme, onlarla tartışmaya girme ve onlara hilm ile muamele et. Cibrîl aleyhisselâm bunu şöyle tefsir etmiştir:
بقوله صل من قطعك واعط ن حرمك واعف عمن ظلمك وعن الصاقد أمر الله نبيه ﵇ بمكارم الأخلاق وليس في القرآن آية أجمع لمكارم الأخلاق منها
“Seninle ilişkisini kesenle bağ kur, senden esirgeyene ver ve sana zulmedeni affet!” [Câfer] es-Sâdık'tan rivayet edildiğine göre: Allah Teâlâ Peygamberi aleyhisselâm'a güzel ahlakı emretmiştir ve Kur'an'da güzel ahlakı bu ayetten daha fazla kendinde toplayan başka bir ayet yoktur.
وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٠٠)
{وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Eğer şeytandan sana bir kışkırtma gelirse hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (200)
{وَإِمَّا يَنَزَغَنَّكَ مِنَ الشيطان نَزْغٌ} وإما ينخسنك منه نخس أى بأن يحملك بوسوسته فلى خلافما أمرت به {فاستعذ بالله} ولا تطعه والنزغ النخس كأنه ينخس حين يغريهم على المعاصى وجعل النزغ نازغا كما قيل جدجده أو أريد بنزغ الشيطان اعتراء الغضب كقوله أبى بكر رضى الله عنه أن لى شيطانا يعترينى {إنه سميع} لنزعه {عليم} بدفعه
{وَإِمَّا يَنَزَغَنَّكَ مِنَ الشيطان نَزْغٌ} “Eğer şeytandan sana bir kışkırtma gelirse”; yani ondan sana bir dürtme gelirse, [bu da] sana emredilenin aksini yapmaya vesvesesiyle seni sevk etmesi suretiyle olur; {فاستعذ بالله} “hemen Allah'a sığın”; ve ona uyma. Nazğ (نَزْغ), dürtmek (nahs) demektir; sanki o, insanları günahlara kışkırttığı zaman onları dürtmektedir. Nitekim [mübalağa için] “cedde cedduhû” dendiği gibi, nazğ fiili fail kılınmıştır (nâziğ). Yahut şeytanın nazğından maksat, Ebû Bekr radıyallâhu anh'ın: “Bana musallat olan bir şeytanım vardır” sözünde olduğu gibi öfkenin basmasıdır. {إنه سميع} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir”; onun dürtmesini [işitendir], {عليم} “hakkıyla bilendir”; onu defetmeyi [bilendir].
إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ (٢٠١)
{إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ} “Şüphesiz takva sahiplerine şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman, [Allah'ı] hatırlarlar; bir de bakarsın ki onlar doğruyu görmüşlerdir.” (201)
{إن الذين اتقوا إذا مسهم طائف من الشيطان} طيف مكى وبصرى
{إن الذين اتقوا إذا مسهم طائف من الشيطان} “Şüphesiz takva sahiplerine şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman”; Mekkî ve Basrî [kıraat imamları] {طَيْفٌ} şeklinde okumuşlardır.
وعلى أى لمة مصدر من قولهم طاف به الخيال يطيف طيفاً وعن أبي عمرو هما واحد وهي الوسوسة وهذا تأكيد لما تقدم من وجوب الاستعاذة بالله عند نزغ الشيطان وأن عادة المتقين إذا أصابهم أدنى نزغ من الشيطان وإلمام بوسوسته {تَذَكَّرُواْ} ما أمر الله به ونهى عنه {فإذا هم مبصرون} فابصورا السدسد ودفعوا وسوسته وحقيقته أن يفروا منه إلى الله فيزدادوا بصيرة من الله بالله
Bu da “hayal ona uğradı / dolandı” manasındaki “tâfe bihi'l-hayâlü yetîfu tayfen” ifadesinden bir masdardır. Ebû Amr'dan rivayet edildiğine göre her iki [kıraat de] birdir ve o vesvesedir. Bu, şeytanın dürtmesi anında Allah'a sığınmanın vacip olduğuna dair geçen hususun bir tekididir; takva sahiplerinin âdeti, şeytandan kendilerine en küçük bir dürtme ve vesvesesinden bir dokunma isabet ettiğinde {تَذَكَّرُواْ} “hatırlarlar”; Allah'ın neyi emredip neyi yasakladığını [hatırlarlar], {فإذا هم مبصرون} “bir de bakarsın ki onlar doğruyu görmüşlerdir”; doğru yolu görmüş ve onun vesvesesini defetmişlerdir. Bunun hakikati, şeytandan Allah'a kaçmaları ve böylece Allah sayesinde Allah'tan gelen bir basiretlerinin artmasıdır.
وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ (٢٠٢)
{وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ} “[Şeytanların] kardeşlerine gelince, [şeytanlar] onları azgınlığa sürüklerler, sonra da bundan hiç geri durmazlar.” (202)
{وإخوانهم} وأما إخوان الشياطين الإنس فإن الشياطين {يَمُدُّونَهُمْ فِى الغى} أي يكونون مددا لهم فهي ويعضدونهم يَمُدُّونَهُمْ من الإمداد مدني {ثُمَّ لاَ يقصرون} ثم لا يسمكون عن اغوائهم حتى يصروا ولا يرجعوا وجازان يراد الغخوان الشياطين ويرجع الضمير المتعلق به إلى الجاهلين والاول أوجه لأن غخوانهم في مقابلة الذين اتقوا وإنما جمع الضمير في إخوانهم والشيطان مفرد لأن المراد به الجنس
{وإخوانهم} “kardeşlerine gelince”; insanlardan olan şeytanların kardeşlerine gelince, şüphesiz şeytanlar {يَمُدُّونَهُمْ فِى الغى} “onları azgınlığa sürüklerler”; yani azgınlıkta onlara destek olurlar ve onları takviye ederler. Medeni [kıraat imamı] imdad kökünden [yümiddûnehüm şeklinde] okumuştur. {ثُمَّ لاَ يقصرون} “sonra da hiç geri durmazlar”; sonra da ısrar etsinler ve vazgeçmesinler diye onları saptırmaktan el çekmezler. “İhvan”dan maksadın şeytanlar olması ve buna bağlı zamirin de cahillere raci olması caizdir; ancak birincisi daha uygundur, çünkü “ihvânuhum” ifadesi takva sahiplerinin karşılığıdır. Şeytan tekil olduğu halde “ihvânuhum” ifadesinde zamirin çoğul getirilmesi ise cins manası kastedildiği içindir.
وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٠٣)
{وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Onlara bir ayet getirmediğin zaman: «Onu da derleyip toplasaydın ya!» derler. De ki: «Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım. Bu [Kur'an], Rabbinizden gelen basiretler (deliller)dir, inanan bir topluluk için de bir hidayet ve bir rahmettir.»” (203)
{وإذا لم تأتهم بآية} مقترحة {قالوا لولا اجتبيتها} هلا اجتمعتها أى اختلقتها ما قبلها {قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يِوحَى إِلَىَّ مِن رَّبّى} ولست بمقترح لها {هذا بَصَائِرُ مِن رَّبّكُمْ} هذا القرآن دلائل تبصركم وجوه الحق {وَهُدًى وَرَحْمَةً لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} به
{وإذا لم تأتهم بآية} “Onlara bir ayet getirmediğin zaman”; talep ettikleri [bir ayeti getirmeyince], {قالوا لولا اجتبيتها} “derler ki: Onu da derleyip toplasaydın ya!”; onu kendiliğinden toplasaydın ya, yani öncekiler gibi uydursaydın ya [derler]. {قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يِوحَى إِلَىَّ مِن رَّبّى} “De ki: Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım”; ben kendiliğimden ayet ortaya koyacak değilim. {هذا بَصَائِرُ مِن رَّبّكُمْ} “Bu, Rabbinizden gelen basiretlerdir”; bu Kur'an, size hakkın yönlerini gösteren delillerdir, {وَهُدًى وَرَحْمَةً لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “inanan bir topluluk için de bir hidayet ve bir rahmettir”; ona iman edenler için.
وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٢٠٤)
{وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Kur'an okunduğu zaman hemen onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin.” (204)
{وإذا قرئ القرآن فاستمعوا لَهُ وَأَنصِتُواْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} ظاهره وجوب الاستماع والإنصات وقت قراءة القرآن في الصلاة وغيرها وقيل معناه إذا تلاعليكم الرسول القرآن عند نزوله فاستمعوا له وجمهور الصحابة رضى الله عنهم على أنه في استماع المؤتم وقيل في استماع الخطبة وقيل فيهما وهو الأصح
{وإذا قرئ القرآن فاستمعوا لَهُ وَأَنصِتُواْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Kur'an okunduğu zaman hemen onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin”; zahiri, namazda ve namaz dışında Kur'an okunduğu esnada dinlemenin ve susmanın vacip olduğunu gösterir. Bir rivayete göre bunun manası şudur: Resul Kur'an'ı indiği sırada size okuduğunda onu dinleyin. Sahabenin -radıyallâhu anhüm- cumhuruna göre bu, imama uyan cemaatin dinlemesi hakkındadır. Hutbenin dinlenmesi hakkında olduğu da söylenmiştir; her ikisi hakkında olduğu da söylenmiştir ki en sahih olanı budur.
وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ (٢٠٥)
{وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ} “Rabbini, sabah akşam yalvararak ve korkarak, yüksek olmayan bir sesle kendi içinde an ve gafillerden olma!” (205)
{واذكر رَّبَّكَ فِي نَفْسِكَ} هو عام في الأذكار من قراءة القرآن والدعاء والتسبيح والتهليل وغير ذلك {تَضَرُّعًا وَخِيفَةً} متضرعاً وخائفاً {وَدُونَ الجهر من القول} متكلما كلاما دون الجهر لأن الاخافء ادخل فى الاخلاص واقرب إلى حسن التفكير {بالغدو والأصال} لفضل هذين الوقتين وقيل المراد دامة الذكر باستقامة الفكر ومعنى بالغدو بأوقات الغدو وهي الغدوات والآصال جمع أصل والأصل جمع أصيل وهو العشي {وَلاَ تَكُنْ مّنَ الغافلين} من الذين يغفلون عن ذكر الله ويلهون عنه
{واذكر رَّبَّكَ فِي نَفْسِكَ} “Rabbini kendi içinde an”; Kur'an okumak, dua, tesbih, tehlil ve benzeri tüm zikirler hakkında umumidir. {تَضَرُّعًا وَخِيفَةً} “yalvararak ve korkarak”; yalvarıcı ve korkucu olarak [an]. {وَدُونَ الجهر من القول} “yüksek olmayan bir sesle”; yüksek sesin altında bir sözle konuşarak [an]; çünkü gizlilik ihlasa daha uygundur ve güzel tefekküre daha yakındır. {بالغدو والأصال} “sabah akşam”; bu iki vaktin fazileti sebebiyledir. Kastedilenin fikrin istikametiyle zikrin devamlılığı olduğu da söylenmiştir. “Bi'l-ğuduvvi”nin manası sabah vakitlerindedir ki o da sabahlar (ğadavât) demektir. Âsâl ise usûlün çoğuludur, usûl de ikindi vakti/akşamüstü manasına gelen asîlin çoğuludur. {وَلاَ تَكُنْ مّنَ الغافلين} “ve gafillerden olma”; Allah'ın zikrinden gafil olanlardan ve O'ndan yüz çevirip meşgul olanlardan olma.
إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ (٢٠٦)
{إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ} “Şüphesiz Rabbinin katında olanlar, O'na kulluk etmekten kibirlenmezler, O'nu tesbih ederler ve yalnız O'na secde ederler.” (206)
{إِنَّ الذين عِندَ رَبّكَ} مكانة ومنزلة لا مكانا ونزلا يعنى الملائكة {لا يستكبرون عن عبادته}
{إِنَّ الذين عِندَ رَبّكَ} “Şüphesiz Rabbinin katında olanlar”; mekan ve konaklama bakımından değil, makam ve mertebe bakımından [Rabbinin katında olanlar], yani melekler; {لا يستكبرون عن عبادته} “O'na kulluk etmekten kibirlenmezler”;
تعظمون عنها {وَيُسَبّحُونَهُ} وينزهونه عما لا يليق به {وَلَهُ يَسْجُدُونَ} ويختصونه بالعبادة لا يشركون به غيره والله أعلم
ondan büyüklenip kaçınmazlar. {وَيُسَبّحُونَهُ} “O'nu tesbih ederler”; O'nu layık olmadığı şeylerden tenzih ederler {وَلَهُ يَسْجُدُونَ} “ve yalnız O'na secde ederler”; O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın ibadeti sadece O'na has kılarlar. En doğrusunu Allah bilir.