Binûn

A'râf — 5. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

كالشحوم وغيرها أو ما طاب في الشريعة مما ذكر اسم الله عليه من الذبائح وما خلا كسبه من السحت {ويحرّم عليهم الخبائث} ما يستخبث كالدم والميتة ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به أو ما خبث في الحكم كالربا والرشوة ونحوهما من المكاسب الخبيثة {ويضع عنهم إصرهم} هو الثقل الذى يأصر صابحه أي يحبسه عن الحراك لثقله والمراد التكاليف الصعبة كقتل النفس في توبتهم وقطع الأعضاء الخاطئة آصارهم شامي على الجمع {والأغلال الّتي كانت عليهم} هي الأحكام الشاقة نحو بت القضاء بالقصاصا عمداً كان أو خطأ من غير شرع الدية وقرض موضع النجاسة من الجلد والثوب واحراق الغنائم وطهور الذنوب على أبواب البيوت وشبهت بالغل للزومها لزوم الغل {فالذين آمنوا به} بمحمد ﷺ {وعزّروه} وعظموه أو منعوه من العدو حتى لا يقوى علهي عدو وأصل العذر المنع ومنع التعزير لأنه منع عن معاودة القبيح كالحد فهو المنع {ونصروه واتّبعوا النّور الّذي أنزل معه} أى القرآن ومع متعلق باتبعوا أى واتبعوا القرآن المنزل مع اتباع النى ب والعمل بسنته {أولئك هم المفلحون} الفائزون بكل خير والناجون من كل شر

iç yağları ve diğerleri gibi yahut üzerine Allah'ın adı anılan kurbanlıklardan şeriata uygun olanları ve kazancında haram bulunmayan şeyleri [helal kılar]. {ويحرّم عليهم الخبائث} “pis şeyleri onlara haram kılar”; kan, leş, domuz eti ve Allah'tan başkası adına kesilenler gibi pis/çirkin görülen şeyleri yahut faiz, rüşvet ve benzeri pis kazançlar gibi hükmen pis olan şeyleri [haram kılar]. {ويضع عنهم إصرهم} “onların ağır yüklerini kaldırır”; el-Isr (الإصر), sahibini ağırlığından ötürü hareket etmekten alıkoyan ağır yüktür. Kastedilen ise tövbelerinde kendi nefislerini öldürmeleri ve hata işleyen uzuvları kesmeleri gibi zor mükellefiyetlerdir. Şam kıraatinde çoğul olarak {آصارهم} şeklinde okunmuştur. {والأغلال الّتي كانت عليهم} “ve üzerlerindeki bağları/zincirleri [kaldırır]”; diyet hükmü olmaksızın kasten veya hataen öldürmede kesin olarak kısasa hükmedilmesi, deriden ve elbiseden necaset bulaşan yerin makasla kesilmesi, ganimetlerin yakılması ve günahların evlerin kapılarında aşikâr olması gibi ağır hükümlerdir. Boyna geçirilen bukağı gibi ayrılmaz olmaları sebebiyle bukağılara benzetilmiştir. {فالذين آمنوا به} “Ona inananlar”; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e {وعزّروه} “ve ona saygı gösterip destekleyenler”; ona tazim edenler yahut düşmanın ona güç yetirememesi için onu düşmandan koruyanlar. el-Azr (العزر) kelimesinin aslı menetmektir/engellemektir. Ta'zîr (التعزير) de had cezası gibi çirkin fiile tekrar dönmeyi engellediği için bu adı almıştır; yani engellemektir. {ونصروه واتّبعوا النّور الّذي أنزل معه} “ve ona yardım eden ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar”; yani Kur'an'a. “Maa” (birlikte) lafzı “ittebeû” (uydular) fiiline mütealliktir; yani Peygamber'e uyup sünnetiyle amel etmekle birlikte indirilen Kur'an'a uyanlar. {أولئك هم المفلحون} “işte kurtuluşa erenler onlardır”; her türlü hayrı kazananlar ve her türlü şerden kurtulanlar.

قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨)

{قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; diriltir ve öldürür. O halde Allah'a ve O'nun ümmî peygamber olan elçisine -ki o da Allah'a ve O'nun kelimelerine inanır- iman edin ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.'” (158)

{قل يا أيها الناس إني رسول الله إليكم} بعث كل رسول إلى قومه خاصة وبعث محمد ﷺ إلى كافة الإنس وكافة الجن {جميعاً} حال من اليكم {الذي له ملك السماوات والأرض} في محل النصب بإضمار أعني وهو نصب على المدح {لآ إله إلاّ هو} بدل من الصلة وهى له ملك السموات

{قل يا أيها الناس إني رسول الله إليكم} “De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben Allah'ın elçisiyim'”; her peygamber sadece kendi kavmine gönderilmiştir; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ise bütün insanlara ve bütün cinlere gönderilmiştir. {جميعاً} “hepinize”; “ileyküm” lafzından haldir. {الذي له ملك السماوات والأرض} “göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan”; gizli bir “a'nî” (kastediyorum) takdiriyle nasb mahallindedir ve bu medih üzere yapılmış bir nasbdır. {لآ إله إلاّ هو} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; sıladan bedeldir, o da {له ملك السماوات والأرض} “göklerin ve yerin mülkü kendisine aittir” ifadesidir.

والأرض وكذلك {يحيي ويميت} وفي لا إله إلا هو بيان للجملة قبلها لأن من ملك العالم كان هو الإله على الحقيقة وفى يحيى ويميت بيان لاختصاصه بالإليهة إذ لا يقدر على الإحياء والإماتة غيره {فآمنوا بالله ورسوله النّبيّ الأمّيّ الّذي يؤمن بالله وكلماته} أي الكتب المنزلة {واتّبعوه لعلّكم تهتدون} ولم يقل فآمنوا بالله وبي بعد قوله إنى رسول الله اليكم لتجرى عليه الصات التي أجريت عليه ولما في الالتفات من مزية البلاغة وليعلم أن الذي وجب الإيمان به هو هذا الشخص الموصوف بأنه النبي الأمى الذى يؤمن بالله وكلماته كائنا ن كان انا أو غيرى اظهار للنصفة وتفادياً من العصبية لنفسه

Aynı şekilde {يحيي ويميت} “diriltir ve öldürür” [ifadesi de böyledir]. {لا إله إلا هو} “O'ndan başka ilah yoktur” ifadesinde kendisinden önceki cümlenin açıklaması vardır; çünkü alemin mülküne sahip olan zat, hakiki manada ilah olandır. {يحيي ويميت} “diriltir ve öldürür” ifadesinde ise ilahlığın O'na has kılındığının beyanı vardır; zira O'ndan başkası diriltmeye ve öldürmeye güç yetiremez. {فآمنوا بالله ورسوله النّبيّ الأمّيّ الّذي يؤمن بالله وكلماته} “O halde Allah'a ve O'nun ümmî peygamber olan elçisine -ki o da Allah'a ve O'nun kelimelerine inanır- iman edin”; yani indirilen kitaplara. {واتّبعوه لعلّكم تهتدون} “ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız”. {إني رسول الله إليكم} “Şüphesiz ben Allah'ın size elçisiyim” dedikten sonra “O halde Allah'a ve bana iman edin” dememiştir; ta ki üzerine yürütülen sıfatlar carî olsun, iltifattaki belagat üstünlüğü hâsıl olsun ve kendisine iman edilmesi vacip olan zatın ister kendisi ister başkası olsun, Allah'a ve kelimelerine iman eden ümmî peygamber olarak nitelenen bu şahıs olduğu bilinsin; bu, insafı ortaya koymak ve kendi nefsi adına taassuptan kaçınmak içindir.

وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩)

{وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır.” (159)

{ومن قوم موسى أمّةٌ يهدون بالحقّ} أي يهدون الناس محقين أو بسبب الحق الذي هم عليه {وبه يعدلون} وبالحق يعدلون

{ومن قوم موسى أمّةٌ يهدون بالحقّ} “Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren bir topluluk vardır”; yani hak üzere olarak yahut üzerinde bulundukları hak sebebiyle insanlara doğru yolu gösterirler. {وبه يعدلون} “ve onunla adaleti uygularlar”; hak ile adaleti sağlarlar,

بينهم في الحكم لا يجورون قيل هم قوم وراء الصين آمنوا بمحمد ﵊ ليلة المعراج أو هم عبد الله بن سلام واضرابه

hüküm verirken aralarında [adaletle davranırlar], haksızlık etmezler. Bunların Çin'in ötesinde bir topluluk olup Miraç gecesinde Muhammed aleyhisselâm'a iman ettikleri söylenmiştir; yahut bunlar Abdullah b. Selâm ve benzerleridir.

وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠)

{وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Biz onları on iki kabileye, topluluklara ayırdık. Kavmi Mûsâ'dan su isteyince ona: 'Asânı taşa vur!' diye vahyettik. Ondan on iki pınar fışkırdı; her grup içeceği yeri bildi. Üzerlerine bulutları gölgelik yaptık ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik: 'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin.' Onlar bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı.” (160)

{وقطعناهم} وصيرناهم قطعنا أى فرقا وميزانا بعضهم من بعض {اثنتي عشرة أسباطاً} كقولك اثنتى عشرة قبيلة والأسبط أولاد الولد جمع سبط وكانوا اثنتي عشرة قبيلة من اثنتى عشر ولدا من ولد يعقول ﵇ نعم مميزا ما عدا العشرة مفردة فكان ينبغي أن يقال اثني عشر سبطاً لكن المراد وقطعناهم اثنتي عشرة قبيلة وكل قبيلة أسباط لا سبط فوضع أسباط موضع قبيلة {أمماً} بدل من اثنتي عشرة أي وقطعناهم أمما لأن كل أسبط كانت أمة عظيمة وكل واحدة كانت تؤم خلاف ما تؤمه الأخرى {وأوحينآ إلى موسى إذ استسقاه قومه أن اضرب بّعصاك الحجر} فضرب

{وقطعناهم} “Biz onları ayırdık”; onları parçalara, yani fırkalara dönüştürdük ve birbirlerinden ayırt ettik. {اثنتي عشرة أسباطاً} “on iki kabileye”; tıpkı senin “on iki kabile” demen gibidir. Esbât (الأسباط), torunlar demektir ve sıbt (سبط) kelimesinin çoğuludur. Onlar Ya'kûb aleyhisselâm'ın evladından olan on iki çocuktan gelen on iki kabile idi. Evet, ondan yukarısının temyizi tekil gelir; dolayısıyla “isnâ aşere sıbtan” denilmesi gerekirdi. Fakat maksat: “Biz onları on iki kabileye ayırdık ve her kabile bir sıbt değil, esbât (torun toplulukları) idi” demektir; böylece kabile yerine esbât konulmuştur. {أمماً} “topluluklara”; “isnetey aşrate” lafzından bedeldir; yani biz onları ümmetlere/topluluklara ayırdık; çünkü her sıbt büyük bir ümmetti ve her biri diğerinin yöneldiğinin zıddına yöneliyordu. {وأوحينآ إلى موسى إذ استسقاه قومه أن اضرب بّعصاك الحجر} “Kavmi Mûsâ'dan su isteyince ona: 'Asânı taşa vur!' diye vahyettik”; o da vurdu.

{فانبجست} فانفجرت {منه اثنتا عشرة عيناً قد علم كلّ أناسٍ مّشربهم} هو اسم جمع غير تكسير {وظللنا عليكم الغمام} وجعلناه ظليلا عليهم فى اليته {وأنزلنا عليهم المن والسلوى} وقلنالهم {كلوا من طيّبات ما رزقناكم وما ظلمونا} أي وما رجع إلينا ضرر ظلمهم بكفرانهم النعم {ولكن كانوا أنفسهم يظلمون} ولكم كانوا يضرون أنفسهم ويرجع وبال ظلمهم إليهم

{فانبجست} “Ondan fışkırdı”; yarılarak aktı {منه اثنتا عشرة عيناً قد علم كلّ أناسٍ مّشربهم} “ondan on iki pınar; her grup içeceği yeri bildi”; teksir olmayan bir ismi cemdir. {وظللنا عليكم الغمام} “Üzerlerine bulutları gölgelik yaptık”; Tîh çölünde bulutu onlar üzerine gölge kıldık. {وأنزلنا عليهم المن والسلوى} “ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik”; onlara şöyle dedik: {كلوا من طيّبات ما رزقناكم وما ظلمونا} “'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin.' Onlar bize zulmetmediler”; yani nimetlere nankörlük ederek işledikleri zulmün zararı bize dönmedi {ولكن كانوا أنفسهم يظلمون} “fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı”; lakin onlar kendi kendilerine zarar veriyorlardı ve zulümlerinin vebali kendilerine dönüyordu.

وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١)

{وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ} “Onlara: 'Şu kasabaya yerleşin, orada dilediğiniz yerden yiyin, «Hıtta (bizi bağışla)» deyin ve kapıdan secde ederek girin ki hatalarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere daha da fazlasını vereceğiz' denildiği zamanı da hatırla.” (161)

{وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ} واذكر إذ قيل لهم {اسكنوا هذه القرية} بيت المقدس {فكلوا منها حيث شئتم رغدا وادخلوا الباب سجدا وقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم} تَغْفِر لَكُمْ مدني وشامي خطيئاتكم مدني خطاياكم أبو عمرو وخطيئتكم شامي {سَنَزِيدُ المحسنين}

{وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ} “Onlara denildiği zamanı da hatırla”; onlara denildiği vakti hatırla: {اسكنوا هذه القرية} “Şu kasabaya yerleşin”; Beytü'l-Makdis'e. {فكلوا منها حيث شئتم رغدا وادخلوا الباب سجدا وقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم} “Oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin, kapıdan secde ederek girin ve «Hıtta» deyin ki günahlarınızı bağışlayalım.” Medine ve Şam kıraatinde {تُغْفَرْ لَكُمْ} şeklinde okunmuştur. {خطيئاتكم} Medine kıraatinde, {خطاياكم} Ebû Amr kıraatinde ve {خطيئتكم} Şam kıraatindedir. {سَنَزِيدُ المحسنين} “İyilik edenlere daha da fazlasını vereceğiz.”

فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢)

{فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ} “İçlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmetmelerinden ötürü üzerlerine gökten bir azap gönderdik.” (162)

{فَبَدَّلَ الذين ظَلَمُواْ مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الذى قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مّنَ السماء بما كانوا يظلمون} لا تناقض بين قوله اسكنوا هذه القرية وَكُلُواْ مِنْهَا في هذه السورة وبين قوله في سورة البقرة ادخلوا هذه القرية فكلوا الوجود والسكنى وسواء قدموا الحطة على دخول الباب أو أخروها فهم جامعون بينهما وترك ذكر الرغد لا يناقض إثباته وقوله نَّغْفِرْ لَكُمْ خطاياكم سنزيد المحسنين موعد بشيئين بالغفران

{فَبَدَّلَ الذين ظَلَمُواْ مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الذى قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مّنَ السماء بما كانوا يظلمون} “İçlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmetmelerinden ötürü üzerlerine gökten bir azap gönderdik.” Bu suredeki {اسكنوا هذه القرية وَكُلُواْ مِنْهَا} “Şu kasabaya yerleşin ve ondan yiyin” buyruğu ile Bakara suresindeki {ادخلوا هذه القرية فكلوا} “Şu kasabaya girin ve yiyin” buyruğu arasında bir çelişki yoktur; zira bulunmak ile ikamet etmek birdir. “Hıtta” sözünü kapıdan girişe öne alsalar da sonraya bıraksalar da her ikisini bir arada yapmış olurlar. “Ragaden” (bol bol) lafzının zikredilmemesi, [diğer surede] zikredilmesine zıt düşmez. {نَّغْفِرْ لَكُمْ خطاياكم سنزيد المحسنين} “Günahlarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere daha da fazlasını vereceğiz” buyruğu iki şeyin vaadidir: Bağışlanma

وبالزيادة وطرح الواو لا يخل بذلك لأنه استئناف مرتب على قول القائل وماذا بعد الغفران فقيل له ستزيد المحسنين وكذلك

ve artırma [vaadidir]. Vâv harfinin atılması buna zarar vermez; zira bu, “Bağışlanmadan sonra ne var?” diyen birinin sözü üzerine tertip edilmiş bir isti'nâftır; ona: “İyilik edenlere artıracağız” denilmiştir. Aynı şekilde

زيادة منهم زيادة بيان وأرسلنا وأنزلنا ويظملون ويفسقون من واد واحد

{منهم} “onlardan” lafzının ziyadesi de beyan ziyadesidir. “Erselnâ” (gönderdik) ile “Enzelnâ” (indirdik) ve “Yazlimûn” (zulmediyorlar) ile “Yefsukûn” (yoldan çıkıyorlar) aynı vadidendir/aynı kapıya çıkar.

وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣)

{وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “Onlara deniz kıyısında bulunan o kasabayı sor; hani onlar cumartesi gününün sınırını aşıyorlardı; cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları su yüzüne akın akın geliyordu, tatil yapmadıkları gün ise gelmiyordu. Yoldan çıkmaları sebebiyle onları işte böyle sınıyorduk.” (163)

{واسألهم} واسأل اليهود {عَنِ القرية} أيلة أو مدين وهذا السؤال للتقريع بقدينم كفرهم {التى كَانَتْ حَاضِرَةَ البحر} قريبة منه {إذ يعدون في السبت} إذ يتجاوزون حد الله فيه وهو اصطيادهم في يوم السبت وقد نهوا عنه إذ يعهدون في محل الجر بدل من القرية والمراد بالقرية اهلها لكانه قيل واسألهم من أهل القرية وقت عدوانهم في السبت وهو من بدل الاشتمال {إذ تأتيهم} منصوب بيغدون أو يدل بعد بدل {حيتانهم} جمع حوت أتدلت الواو ياء لسكونها وانكسار ما قبلها {يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا} ظاهرة على وجه الماء جمع شارع حال من الحيتان والسبت مصدر سبتت اليهود إذا عظمت سبتها بترك الصيد والاشتغال بالتعبد والمعنى إذ يعدون فى تعظيم هذا اليوم وكذا قوله يَوْمَ سَبْتِهِمْ معناه يوم تعظيمهم أمر السبت ويدل عليه {وَيَوْمَ لاَ يسبتون لا تأتيهم} ويم ظرف لاَ تَأْتِيهِمْ {كذلك نَبْلُوهُم بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} مثل ذلك البلاء الشديد نبلوهم بفسقهم

{واسألهم} “Onlara sor”; Yahudilere sor. {عَنِ القرية} “kasabayı”; Eyle veya Medyen kasabasını. Bu soru, geçmişteki küfürlerini başlarına kakmak içindir. {التى كَانَتْ حَاضِرَةَ البحر} “deniz kıyısında bulunan”; denize yakın olan. {إذ يعدون في السبت} “hani onlar cumartesi gününün sınırını aşıyorlardı”; hani onda Allah'ın sınırını aşıyorlardı ki bu da yasaklandıkları halde cumartesi gününde balık avlamalarıdır. {إذ يعدون} cer mahallinde olup “el-karye”den bedeldir. Kasabadan kasıt halkıdır; sanki “Onlara cumartesi günü haddi aştıkları vakitteki kasaba halkını sor” denilmiştir; bu da bedel-i iştimaldir. {إذ تأتيهم} “onlara geldiği vakit”; “ya'dûne” fiiliyle mansuptur veya bedel üstüne bedeldir. {حيتانهم} “balıkları”; hût kelimesinin çoğuludur. Vâv harfi sakin olup makabli meksûr olduğu için yâ harfine çevrilmiştir. {يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا} “cumartesi günlerinde su yüzüne akın akın”; su yüzeyinde aşikâr bir halde. Şâri' kelimesinin çoğulu olup balıklardan haldir. Sebt masdardır; Yahudiler avlanmayı bırakıp ibadetle meşgul olarak cumartesiye tazim ettiklerinde sebeteti'l-yehûd denir. Mana: Bu güne tazim göstermede haddi aştıkları vakit [demektir]. {يَوْمَ سَبْتِهِمْ} “cumartesi günlerinde” kavli de aynı şekilde cumartesi emrine tazim gösterdikleri gün demektir. Buna şu ayet delalet eder: {وَيَوْمَ لاَ يسبتون لا تأتيهم} “tatil yapmadıkları gün ise gelmiyordu”. “Yevme” lafzı {لاَ تَأْتِيهِمْ} fiilinin zarfıdır. {كذلك نَبْلُوهُم بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “Yoldan çıkmaları sebebiyle onları işte böyle sınıyorduk”; fasıklıkları sebebiyle onları böyle şiddetli bir imtihanla sınıyorduk.

وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤)

{وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Hani içlerinden bir topluluk: 'Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir topluluğa ne diye öğüt veriyorsunuz?' demişti. Onlar da: 'Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle' demişlerdi.” (164)

{وإذ قالت} معطوف على إذ يعدون وحمه كحمه فى الإعراب {أمة منهم} تجماعة من صلحاء القرية الذين أيسوا من وعظهم بد ما ركبوا الصعب والذلولو في موعظتهم لآخرين لا يقلعون عن وعظهم {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا الله مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذّبُهُمْ عذابا شديدا} وإنما قاوال ذلك لعلهم أن الوعظ لا ينفع فيهم {قَالُواْ مَعْذِرَةً إلى ربكم} أي موعظتنا إبلاء عذر إلى الله لئلا ننسب في

{وإذ قالت} “Hani demişti”; {إذ يعدون} ifadesine matuftur ve iraptaki hükmü onun hükmü gibidir. {أمة منهم} “içlerinden bir topluluk”; kasabanın salihlerinden olup onlara öğüt vermekte her türlü zorluğa göğüs gerdikten sonra öğüt vermekten ümidini kesen bir grubun, öğüt vermekten vazgeçmeyen diğer bir gruba [sözüdür]. {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا الله مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذّبُهُمْ عذابا شديدا} “Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir topluluğa ne diye öğüt veriyorsunuz?”; bunu ancak öğüdün onlara fayda vermeyeceğini bildikleri için söylemişlerdir. {قَالُواْ مَعْذِرَةً إلى ربكم} “Dediler ki: 'Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye'”; yani bizim öğüt vermemiz, Allah katında bir mazeret sunmak içindir; ta ki kötülükten sakındırma hususunda

النهي عن المنكر إلى التفريط مَعْذِرَةً حفص على أنه مفعول له أي وعظناهم للمعذرة {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} ولطمعنا في أن يتقوا

ihmalkârlıkla itham edilmeyelim. Hafs kıraatinde {مَعْذِرَةً} şeklinde mansuptur; mef'ûlün leh'tir, yani “mazeret olsun diye onlara öğüt verdik” demektir. {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “ve bir de belki sakınırlar ümidiyle”; onların sakınacaklarını umduğumuz için [öğüt verdik].

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥)

{فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “Onlar kendilerine hatırlatılan şeyleri unutunca, kötülükten menedenleri kurtardık; zulmedenleri ise yoldan çıkmaları sebebiyle pek çetin bir azapla yakalayıverdik.” (165)

{فَلَمَّا نَسُواْ} أي أهل القرية لما تركوا {ما ذكروا به} ماذكرهم به الصالحون ترك الناسي لما ينساه {أَنجَيْنَا الذين يَنْهَوْنَ عَنِ السوء} من العذاب الشديد {وَأَخَذْنَا الذين ظَلَمُواْ} الراكبين للمنكر والذين قالوا لم تعظون من الناجين فعن الحسن نجت فرقتان وهلكت

{فَلَمَّا نَسُواْ} “Onlar unutunca”; yani kasaba halkı terk edince {ما ذكروا به} “kendilerine hatırlatılan şeyleri”; salih kimselerin kendilerine hatırlattığı şeyleri, unutan kimsenin unuttuğu şeyi terk etmesi gibi terk ettiklerinde. {أَنجَيْنَا الذين يَنْهَوْنَ عَنِ السوء} “kötülükten menedenleri kurtardık”; şiddetli azaptan kurtardık. {وَأَخَذْنَا الذين ظَلَمُواْ} “zulmedenleri ise yakalayıverdik”; kötülüğü irtikâp edenleri. “Ne diye öğüt veriyorsunuz?” diyenler de kurtulanlardandır. Nitekim el-Hasan'dan şöyle rivayet edilmiştir: İki fırka kurtuldu, bir fırka ise helak oldu;

فرقة وهم الذين أخذوا الحيتان {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} شديد يقال يؤس يبؤء بأساً إذا اشتد فهو بئيس بِئْسَ شامي بيس مدنى على وزن فيعل أبو بكر غير محاد {بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ}

onlar da balıkları tutanlardır. {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} “pek çetin bir azapla”; şiddetli [bir azapla]. Şiddetlendiği zaman beüsed-dehr / ye'büsü be'sen denir; dolayısıyla o beîstir. Şam kıraatinde {بِئْسَ}, Medine kıraatinde {بَيَسٍ} ve Ebû Bekr kıraatinde fe'îl vezninde okunmuştur. {بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ} “yoldan çıkmaları sebebiyle”.

فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (١٦٦)

{فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} “Yasaklandıkları şeylerden ötürü azgınlıkta haddi aşınca, onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.” (166)

{فَلَمَّا عَتَوْاْ عَن مَّا نُهُواْ عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُواْ قِرَدَةً خاسئين} أي جعلناهم قردة أذلاء مبعدين وقيل فلما عتوا تكرير لقلوه فَلَمَّا نَسُواْ والعذاب البئيس هو المسخ قيل صارد الشبان قردة والشيؤهخ خنازير وكانوا يعرفون أقاربهم ويبكون ولا يتكلمونه والجمهور على أنها ماتت عبد ثلاثة أيام وقيل بقيت وتناسلت

{فَلَمَّا عَتَوْاْ عَن مَّا نُهُواْ عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُواْ قِرَدَةً خاسئين} “Yasaklandıkları şeylerden ötürü azgınlıkta haddi aşınca, onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik”; yani onları zelil ve kovulmuş maymunlar kıldık. {فلما عتوا} kavlinin, {فَلَمَّا نَسُواْ} kavlinin tekrarı olduğu ve çetin azabın da mesh (başkalaşma/hayvana dönüştürülme) olduğu söylenmiştir. Gençlerin maymuna, yaşlıların ise domuza dönüştüğü söylenmiştir; akrabalarını tanıyor, ağlıyor fakat konuşamıyorlardı. Cumhur, onların üç gün sonra öldükleri görüşündedir; bir görüşe göre ise kalıp üremişlerdir.

وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧)

{وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini en kötü azaba uğratacak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirdiği zamanı da hatırla. Şüphesiz Rabbin cezayı pek çabuk verendir ve şüphesiz O, çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” (167)

{وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ} أي أعلم وأجرى مجرى فعل القسم ولذا أجيب بما يجاب به القسم وهو قوله {لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ} أي كتب على نفسه ليسقطن على اليهود {إلى يَوْمِ القيامة مَن يَسُومُهُمْ} من توليهم {سُوء العذاب} فكانوا يؤدون الجزية إلى المجوس إلى أن بعث محمد ﷺ فضربها عليهم فلا تزال مضروبة عليهم إلى آخر الدهر {إن ربك لسريع العقاب} للكافر {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ} للمؤمنين

{وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ} “Rabbin bildirdiği zamanı da hatırla”; yani bildirdi ve bu yemin fiili yerine konuldu. Bu yüzden yemin cevabı gibi cevap verilmiştir; o da şu sözüdür: {لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ} “onların üzerine mutlaka gönderecektir”; yani Yahudilerin başına musallat edeceğini kendi zatına takdir etti; {إلى يَوْمِ القيامة مَن يَسُومُهُمْ} “kıyamet gününe kadar onlara tattıracak kimseleri”; onların idaresini elinde tutanlardan {سُوء العذاب} “en kötü azabı”. Nitekim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilene kadar Mecûsîlere cizye ödüyorlardı; Peygamber de onlara cizye koydu ve bu, zamanın sonuna kadar onların üzerinde kalmaya devam edecektir. {إن ربك لسريع العقاب} “Şüphesiz Rabbin cezayı pek çabuk verendir”; kâfire. {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ} “ve şüphesiz O, çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”; müminlere.

وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨)

{وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Biz onları yeryüzünde topluluklara ayırdık. İçlerinden salih olanlar da vardı, bundan aşağı olanlar da. Belki dönerler diye onları iyiliklerle de kötülüklerle de sınadık.” (168)

{وقطعناهم في الأرض} وفرقناهم فيها فلا تخلوا بلد من فرقة

{وقطعناهم في الأرض} “Biz onları yeryüzünde ayırdık”; orada onları darmadağın ettik; hiçbir belde [onlardan bir] fırkadan yoksun kalmaz.

{أُمَمًا مّنْهُمُ الصالحون} الذين آمنوا منهم بالنمدينة أو الذين وراء الصين {وَمِنْهُمْ دُونَ ذلك} ومنهم ناس دون ذلك الوصف منحطون عنه وهم الفسقة ومحل دُونِ ذَلِكَ الرفع وهو صفة لموصوف محذوف أي ومنهم ناس منحطون عن الصلاح {وبلوناهم بالحسنات والسيئات} بالنعم والنقم والخصب والحدب {لعلهم يرجعون} ينتهوه فينيبون

{أُمَمًا مّنْهُمُ الصالحون} “topluluklara; içlerinden salih olanlar vardı”; Medine'de yahut Çin'in ötesinde iman edenler. {وَمِنْهُمْ دُونَ ذلك} “ve içlerinden bundan aşağı olanlar da [vardı]”; içlerinden bu vasfın altında, derecesi düşük olan insanlar vardı ki onlar da fasıklardır. {دُونِ ذَلِكَ} ifadesinin irap mahalli reftir ve hazfedilmiş bir mevsufun sıfatıdır; yani “içlerinden salah derecesinden düşük insanlar vardı” demektir. {وبلوناهم بالحسنات والسيئات} “onları iyiliklerle de kötülüklerle de sınadık”; nimetlerle, musibetlerle, bollukla ve darlıkla [sınadık]. {لعلهم يرجعون} “belki dönerler diye”; vazgeçip [Hakk'a] yönelsinler diye.

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٦٩)

{فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Onların ardından, Kitab'a vâris olan kötü bir nesil geldi. Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alıyor ve: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyorlardı. Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlardı. Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair kendilerinden Kitap teminatı alınmamış mıydı? Halbuki içindekileri okuyup öğrenmişlerdi de. Ahiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” (169)

{فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ} من بعد المذكورين {خَلْفٌ} وهم الذين كانوا في زمن رسول الله ﷺ والخلفد البدل السوء بخلاف الخف فهو الصالح {وَرِثُواْ الكتاب} التوراة ووقفوا على ما فيها من الأوامر والنواهي والتحليل والتحريم ولم يعملوا بها {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذا الأدنى} هو حال من الضمير في وَرِثُواْ والعرض المتاع أى حطام هذ الشئ الأدنى يريد لدينا وما يتمتع به منها من الدنوا بمعنى ى القرب لأنه عاجل قريب والمراد ما كانوا يأخذونه من الزش في الأحكام على تحريف الكلم وفي قوله هذا الأدنى تخسيس وتحقير {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} لا يؤاخذه الله بما أخذنا والفعل مسند إلى الأخذ أو إلى الجار والمجرور أي لنا {وَإِن يأتهم عرض مثله يأخذوه} الواو للحال

{فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ} “Onların ardından geldi”; zikredilenlerin ardından {خَلْفٌ} “kötü bir nesil”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in döneminde bulunan kimselerdir. Half (الخَلْف), halefin (الخَلَف) aksine kötü halef demektir; halef ise salih olandır. {وَرِثُواْ الكتاب} “Kitab'a vâris oldular”; Tevrat'a [vâris oldular]; içindeki emir ve yasaklara, helal ve harama vakıf oldular ama onunla amel etmediler. {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذا الأدنى} “Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alıyorlar”; {وَرِثُواْ} fiilindeki zamirden haldir. Arad (العرض), metadır; yani şu alçak şeyin döküntüsünü [alıyorlar]. Bununla dünyayı ve dünyadan faydalanılan şeyleri kastetmektedir; çabuk gelip geçici ve yakın olduğu için yakınlık anlamındaki “dünüvv” kökünden gelmiştir. Kastedilen, hükümleri verirken kelimeleri tahrif etme karşılığında aldıkları rüşvetlerdir. {هذا الأدنى} “Şu alçak” ifadesinde küçümseme ve tahkir vardır. {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} “ve: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyorlar”; aldığımız şeyden ötürü Allah bizi cezalandırmayacak [diyorlar]. Fiil, almaya veya cer-mecrûra yani “lenâ”ya (bize) isnat edilmiştir. {وَإِن يأتهم عرض مثله يأخذوه} “Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar”; vâv harfi hal içindir.

قوله تعالى يرجون المغفر وهم مصرون عائدون إلى مثل فعلهم غير تائبين {أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِم مّيثَاقُ الكتاب} أي الميثاق المذكور فى الكتاب ألا يقولون عَلَى الله إِلاَّ الحق أي أخذ عليهم الميثاق فى مكتابهم إلا يقولوا على الله إلا الصدق وهو عطف بيان لميثاق الكتاب {ودرسوا ما فيه} روقرءوا ما فى الكتاب هو عطف على أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِم لأنه تقرير فكأنه قيل أخذ عليهم ميثاق الكتاب ودرسوا مافيه {والدار الآخرة خَيْرٌ} من ذلك العرض الخسيس {للذين يتقون} الرشا والمحارم {أفلا يعقلون}

Allah Teâlâ'nın bu kavli, onların tövbe etmeksizin yaptıkları fiilin benzerine dönmekte ısrarcı oldukları halde bağışlanmayı umduklarını bildirmektedir. {أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِم مّيثَاقُ الكتاب} “Kendilerinden Kitap teminatı alınmamış mıydı?”; yani Kitap'ta zikredilen teminat: {ألا يقولوا عَلَى الله إِلاَّ الحق} “Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair”; yani kitaplarında Allah hakkında sadece doğruyu söyleyeceklerine dair kendilerinden teminat alınmıştı. Bu ifade {ميثاق الكتاب} lafzından atf-ı beyandır. {ودرسوا ما فيه} “ve içindekileri okuyup öğrenmişlerdi”; Kitap'ta olanı okumuşlardı. Bu, {أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِم} kavline matuftur; çünkü takrîrîdir. Sanki şöyle denilmiştir: “Kendilerinden Kitap teminatı alındı ve onlar da içindekini okudular.” {والدار الآخرة خَيْرٌ} “Ahiret yurdu ise daha hayırlıdır”; o değersiz metadan daha hayırlıdır {للذين يتقون} “sakınanlar için”; rüşvetlerden ve haramlardan sakınanlar için. {أفلا يعقلون} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”;

أنه كذلك وبالتاء مدني وحفص

durumun böyle olduğunu [akıl erdirmiyorlar mı?]. Medine ve Hafs kıraatinde tâ ile [{أَفَلَا تَعْقِلُونَ}] okunmuştur.

وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠)

{وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ} “Kitab'a sımsıkı sarılanlar ve namazı dosdoğru kılanlar var ya; şüphesiz biz iyilik yapanların ecrini zayi etmeyiz.” (170)

{والذين يمسكون بالكتاب} يمسكون أبو بكر والامسكاك والتمسيك والتمسك الاعتصام والتعلق بشئ {وَأَقَامُواْ الصلاة} خص الصلاة مع أن التمسك بالكتاب يشتمل على ككل عبادة لانها عما الدين مبتدأ والخبر {إِنَّا لاَ نُضِيعُ أَجْرَ المصلحين} أي إنا لا نضيع أجرهم وجاز أن يكون مجرورا عطفا على الذين يتقون وانا لاَ نُضِيعُ اعتراض

{والذين يمسكون بالكتاب} “Kitab'a sımsıkı sarılanlar”; Ebû Bekr kıraatinde {يُمْسِكُونَ} şeklinde okunmuştur. İmsâk, temsîk ve temessük, bir şeye sarılmak ve tutunmaktır. {وَأَقَامُواْ الصلاة} “ve namazı dosdoğru kılanlar”; Kitab'a sarılmak her ibadeti kapsadığı halde dinin direği olduğu için namazı özellikle tahsis etmiştir. [Bu cümle] mübtedadır, haberi ise şudur: {إِنَّا لاَ نُضِيعُ أَجْرَ المصلحين} “şüphesiz biz iyilik yapanların ecrini zayi etmeyiz”; yani onların ecrini zayi etmeyiz. {الذين يتقون} lafzına atıfla mecrur olması ve {إِنَّا لاَ نُضِيعُ} cümlesinin itiraziyye (ara cümle) olması da caizdir.

وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١)

{وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “Hani dağı bir gölgelik gibi onların üzerine kaldırmıştık da onlar dağın üzerlerine düşeceğini sanmışlardı: 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun ve içindekileri hatırınızda tutun ki sakınasınız' [demiştik].” (171)

{وإذ نتقنا الجبل فوقهم} واذكر إذ قلعناه ورفعناه كقوله {ورفعنا فوقكم الطور} {كأنه ظلة} هى مكل ما أظلك من سقيفة أو سحاب {وَظَنُّواْ أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ} وعلموا أنه ساقط عليهم وذلك رانهم أبو أن يقبلوا احكام التوارة لغلظها وثقلها فرفع الله الطور على رءوسهم مقدار عسكرهم وكان فرسخاً في فرسخ وقيل لهم إن قبلتموها بما فيها وإلا ليقعن عليكم فلما نظروا إلى الجبل خركل رجل منهم ساجداً على حاجبه الأيسر وهو نيظر بعينه اليمنى إلى الجبل فرقاً من سقوطه فلذلك لا ترى يهوديا يسجد إلى على حاجبيه الأيس {ويقولون} هى السجدة التى رفعت عنها بها العقوبة وقلنا لهم {خذوا ما آتيناكم} من الكتاب {بقوة} وعزم على احتمال مساقة وتكاليفه {واذكروا ما فيه} ر من الأوامر والنواهي ولا تنسوه {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} مما أنتم عليه

{وإذ نتقنا الجبل فوقهم} “Hani dağı onların üzerine kaldırmıştık”; hani onu söküp kaldırdığımız zamanı hatırla; nitekim şöyle buyurmuştur: {ورفعنا فوقكم الطور} “Tûr'u üzerinize kaldırmıştık”. {كأنه ظلة} “bir gölgelik gibi”; tavan veya bulut gibi seni gölgeleyen her şeydir. {وَظَنُّواْ أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ} “ve üzerlerine düşeceğini sanmışlardı”; üzerlerine düşeceğini kesin olarak bildiler. Bu da Tevrat'ın hükümlerini ağırlığı ve zorluğu sebebiyle kabul etmekten kaçınmaları üzerine olmuştu. Bunun üzerine Allah, Tûr dağını ordularının büyüklüğü kadar başlarının üzerine kaldırdı; bir fersah boyunda ve bir fersah enindeydi. Onlara denildi ki: “Eğer içindekilerle birlikte onu kabul ederseniz ne âlâ, aksi takdirde üzerinize düşecektir!” Dağa baktıklarında, her biri düşmesinden korkarak sağ gözüyle dağa bakarken sol kaşı üzerine secdeye kapandı. Bu sebeple hiçbir Yahudi göremezsin ki sadece sol kaşı üzerine secde etmesin. {ويقولون} “Ve derler ki”: Bu, üzerimizden azabın kaldırıldığı secdedir. Onlara şöyle dedik: {خذوا ما آتيناكم} “Size verdiğimizi tutun”; Kitap'tan [verdiğimizi]. {بقوة} “kuvvetle”; meşakkatine ve mükellefiyetlerine katlanma azmiyle. {واذكروا ما فيه} “ve içindekileri hatırınızda tutun”; emir ve yasakları [hatırlayın] ve unutmayın. {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “ki sakınasınız”; üzerinde bulunduğunuz durumdan [sakınasınız].

وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ (١٧٢)

{وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ} “Rabbin Âdemoğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini çıkarıp kendilerini nefislerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' dediği; onların da: 'Evet, şahidiz!' dedikleri zamanı hatırla. [Bunu], kıyamet günü: 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz diye [yaptık].” (172)

{وإذ أخذ ربك من بني آدم} أى واذكر إذ أخذ {مِن ظُهُورِهِمْ} بدل من بَنِى آدم والتفسير وإذ أخذ ربك من ظهور بني آدم {ذُرّيَّتُهُم} ومعنى أخذ ذرياتهم من ظهورهم إخراجهم من أصلاب آبائهم {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَلَسْتَ بربكم قالوا بلى شهدنا} هذا من بابا التمثيل ومعنى ذلك أنه نصب لهم الأدلة على ربوبيته ووحدانيته وشهدت بها عقولهم التي

{وإذ أخذ ربك من بني آدم} “Rabbin Âdemoğullarından aldığı zamanı hatırla”; yani aldığı zamanı hatırla. {مِن ظُهُورِهِمْ} “onların bellerinden”; {بَنِى آدم} lafzından bedeldir. Tefsiri şöyledir: Hani Rabbin Âdemoğullarının bellerinden almıştı. {ذُرّيَّتُهُم} “zürriyetlerini”; zürriyetlerini bellerinden almasının manası, onları babalarının sulplerinden çıkarmasıdır. {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَلَسْتَ بربكم قالوا بلى شهدنا} “ve kendilerini nefislerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' dediği; onların da: 'Evet, şahidiz!' dedikleri [zamanı]”. Bu, temsil (sembolik anlatım) babındandır. Bunun manası şudur: Allah onlara rubûbiyyetine ve birliğine dair delilleri dikmiş, içlerine yerleştirdiği ve

ركبها فيهم وجعلها مميزة بين الهدى والضلالة فكأنه أشهدهم على أنفسهم وقررهم وقال

hidayet ile dalalet arasını ayırt edici kıldığı akılları da buna tanıklık etmiştir. Böylece sanki onları kendi nefislerine şahit tutmuş, onlara ikrar ettirmiş ve [şöyle] demiştir:

لهم ألست بربكم وكأنهم قالوا بلى أنت ربنا شهدنا على أنفسنا وأقررنا بواحدانيتك أن بقولوا مفعلو له أي فعلنا ذلك من نصب الأدلة الشهادة على صحتها العقول كراهة أن يقولوا يَوْمَ القيامة {إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافلين} لم تنبه عليه

onlara: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' [demiş], onlar da sanki: 'Evet, Sen bizim Rabbimizsin, kendi aleyhimize şahitlik ettik ve Senin birliğini ikrar ettik' demiş gibidirler. {أَن تَقُولُواْ} “demeyesiniz diye” [ifadesi] mef'ûlun leh (gerekçe bildiren öge)dir. Yani delilleri dikme ve doğruluğuna akılların şahitlik etmesi işini, kıyamet günü {إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافلين} “Biz bundan habersizdik”, bize bu hatırlatılmadı demelerini istemediğimiz için yaptık.

أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣)

{أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ} “Veya: 'Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik. Batıla sapanların yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?' demeyesiniz [diye].” (173)

{أَوْ تَقُولُواْ} أو كراهة أن يقولوا {إِنَّمَا أشرك آباؤنا مِن قَبْلُ وَكُنَّا ذُرّيَّةً مّن بَعْدِهِمْ} فاقتدينا بهم لأن نصب الأدلة على التويحد وما نبهوا عليه قائم معهم فلا غزر لهم في الإعراض عنه والاقتداء بالآباء كما لا عذر لآياتهم فى الشرك ادله التوحيد منصوبة لهم {أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ المبطلون} أى كانوا السبب فى شركنا لتأسهسهم فى الشرك وتركه سنة لنا

{أَوْ تَقُولُواْ} “Veya demeyesiniz [diye]”; yani [şöyle] demelerini istemediğimiz için: {إِنَّمَا أشرك آباؤنا مِن قَبْلُ وَكُنَّا ذُرّيَّةً مّن بَعْدِهِمْ} “Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik”, biz de onlara uyduk [demeyesiniz]. Çünkü tevhidi gösteren delillerin dikilmesi ve uyarıldıkları hususlar kendilerinde mevcuttur; dolayısıyla bundan yüz çevirip atalarına uymalarında hiçbir mazeretleri yoktur; nitekim tevhid delilleri kendilerine dikilmişken şirk koşma hususunda atalarının da hiçbir mazereti yoktur. {أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ المبطلون} “Batıla sapanların yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?”; yani şirki tesis edip onu bize bir gelenek olarak bıraktıkları için şirkimize sebep olan kimselerin [yaptıkları yüzünden].

وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤)

{وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “İşte ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklarız, umulur ki dönerler.” (174)

{وكذلك} ومثل ذلك التفصيل البليغ {نُفَصّلُ الآيات} لهم {ولعلهم يرجعون} عن شركهم نصفهلا إلى هذا ذه بالمحققون من أهل التفسير منهم الشيخ أبو منصور والزجاج والزمخشرى وذهب جمهور المفسرين أن أن الله تعالى أخرج ذرية آدم من ظهر آدم مثل الذر وأخذ عليهم الميثاق انهه ربهم بقوله ألست بربكم فأجابوه بلى قالوا وهي الفطرة التي فطر الله الناس عليها وقال ابن عباس رضى الله عنهما أخرج من ظهر آدم ذرية وأراه اباهم كهيئة الذر وأعطاهم العقل وقال هؤلاء ولدك آخذ عليهم الميثاق أن يعبدوني قيل كان ذلك قبل دخول الجنة بين مكة والطائف وقيل بعد النزول من الجنة وقيل في الجنة والحجة للأولين أنه قال مِن بَنِى آدم مِن ظُهُورِهِمْ ولم يقل من ظهر آدم وأنا لا نتذكر ذلك فأنى يصير حجة ذرياتهم مدني وبصري وشامي أَن تَقُولُواْ أَوْ تَقُولُواْ أبو عمرو

{وكذلك} “İşte böyle”; ve bu beliğ açıklama gibi {نُفَصّلُ الآيات} “ayetleri ayrıntılı olarak açıklarız”; onlara [açıklarız]. {ولعلهم يرجعون} “umulur ki dönerler”; şirklerinden dönerler diye. Tefsir ehlinden muhakkik âlimler bu görüşe gitmişlerdir; Şeyh Ebû Mansûr, Zeccâc ve Zemahşerî bunlardandır. Müfessirlerin cumhuru ise şu görüşe varmıştır: Yüce Allah, Âdem'in zürriyetini Âdem'in sırtından karıncalar gibi çıkarmış ve “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” sözüyle kendisinin onların Rabbi olduğuna dair onlardan kesin söz almıştır. Onlar da “Evet” diye cevap vermişlerdir. Dediler ki: Bu, Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrattır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Âdem'in sırtından zürriyetini çıkardı ve karıncalar şeklinde babalarına gösterdi, onlara akıl verdi ve: 'Bunlar senin evlatlarındır, Bana ibadet etmeleri hususunda onlardan kesin söz alıyorum' buyurdu.” Bunun, cennete girmeden önce Mekke ile Tâif arasında olduğu söylenmiştir; cennetten indikten sonra olduğu veya cennette olduğu da söylenmiştir. İlk görüş sahiplerinin [temsilî tefsiri savunanların] delili ise şudur: Ayette {مِن بَنِى آدم مِن ظُهُورِهِمْ} “Âdemoğullarından, bellerinden” buyrulmuş, Âdem'in sırtından denilmemiştir. Ayrıca biz bunu hatırlamıyoruz, o halde nasıl aleyhimize bir delil olabilir? {ذُرِّيَّاتِهِمْ} kelimesini Medeni, Basri ve Şâmi [kıraat imamları çoğul okumuştur]. {أَن تَقُولُواْ أَوْ تَقُولُواْ} kısmını [ise gaib sîgasıyla okuyanlar yanında] Ebû Amr [hitap sîgasıyla okumuştur].

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ (١٧٥)

{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, derken şeytanın peşine taktığı ve azgınlardan olan kişinin haberini oku.” (175)

{واتل عليهم} على اليهود {نبأ الذي آتيناه آياتنا} هو عالم من

{واتل عليهم} “Onlara oku”; Yahudilere [oku]. {نبأ الذي آتيناه آياتنا} “kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kişinin haberini”; o,

علماء بني إسرائيل وقيل هو بلعم بن باعوراء أو تى علم بعض كتب الله {فانسلخ مِنْهَا} فخرج من الآيات بأن كفر بها ونبذها وراء ظهره فلحقه الشيطان وأدركه وصار قريناً له {فَكَانَ مِنَ الغاوين} فصار من الضالين الكافرين روي أن قومه طلبوا منه أن يدعوا على موسى ومن معه فأبى فلم يزالوا به حتى فعل وكان عنده اسم الله الأعظم

İsrâiloğulları âlimlerinden bir âlimdir. Onun, Allah'ın bazı kitaplarının ilmi verilmiş olan Bel'am b. Bâûrâ olduğu da söylenmiştir. {فانسلخ مِنْهَا} “onlardan sıyrılıp çıktı”; onları inkâr edip arkasına atarak ayetlerden çıktı. Şeytan ona yetişip ulaştı ve onun yoldaşı oldu. {فَكَانَ مِنَ الغاوين} “ve azgınlardan oldu”; yani sapkın kâfirlerden oldu. Rivayet edildiğine göre kavmi, Mûsâ ve beraberindekilere beddua etmesini istemiş, o da reddetmişti; ancak sonunda yapana kadar peşini bırakmadılar. Yanında İsm-i Âzam bulunuyordu.

وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦)

{وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “Eğer dileseydik onu bu ayetlerle yüceltirdik; fakat o dünyaya meyletti ve hevasına uydu. Onun durumu, üstüne varsan da dilini sarkıtıp soluyan, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumuna benzer. İşte bu, ayetlerimizi yalanlayan topluluğun halidir. Artık bu kıssayı anlat, belki düşünürler.” (176)

{وَلَوْ شِئْنَا لرفعناه} إلى منازل الأبرار من العلماء {بها} بتلك الايت {ولكنه أَخْلَدَ إِلَى الأرض} مال إلى الدنيا ورغب فيها {واتبع هَوَاهُ} في إيثار الدنيا ولذاتها على الآخرة ونعيمها {فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الكلب إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ} أي تزجره وتطرده {يَلْهَثْ أو تتركه} غير مطرود {يلهث} والمعنى فصفعه التي هي مثل في الخسة والضعة كصفة الكلب في أخس أحواله وأذلها وهي حال دوام اللهث به صواء حمل عليه أي شد عليه وهيج فطرد أو ترك غير متعرض له بالجمل عليه وذلك أن سائر الحيوان

{وَلَوْ شِئْنَا لرفعناه} “Eğer dileseydik onu yüceltirdik”; âlimlerden olan iyi kulların makamlarına [yüceltirdik]. {بها} “onlarla”; o ayetlerle. {ولكنه أَخْلَدَ إِلَى الأرض} “fakat o dünyaya meyletti”; dünyaya yöneldi ve ona arzu duydu. {واتبع هَوَاهُ} “ve hevasına uydu”; dünyayı ve onun lezzetlerini ahirete ve nimetlerine tercih etme hususunda [hevasına uydu]. {فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الكلب إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ} “Onun durumu köpeğin durumuna benzer; üstüne varsan”; yani onu azarlayıp kovsan {يَلْهَثْ أو تتركه} “solur veya onu bıraksan”; kovulmamış halde bıraksan [yine] {يلهث} “solur”. Manası şudur: Onun alçaklık ve değersizlikte darbımesel olan sıfatı, köpeğin en aşağı ve en zelil hallerindeki sıfatı gibidir; o da ister üstüne varılsın yani üzerine yürünüp kışkırtılarak kovulsun, isterse üzerine varılmayıp ilişilmeden bırakılsın, solumanın onda sürekli olması halidir. Şundan ötürüdür ki diğer hayvanlar

لا يكون منه اللهث إلا إذا حرك أما الكلب فيلهث في الحالين فكان مقتضى الكلام أن يقال ولكنه أخلد إلى الأرض فخططناه ووضعنا منزلته فوضع هذا التمثيل موضع فخططاه أبلغ حط ومحل الجملة الشرطية النصب على الحال كأنه قيل كمثل الكلب ذليلاً دائم الذلة لا هنا في الحالين وقيل لما دعا بلعم على موسى خرج لسنانه فوقع على صدره وجعل يلهث كما يلهث الكلب وقيل معناه هو ضال وعظ أو ترك وعن عطاء من علم ولم يعمل فهو كالكلب ينبح إن طرد أو ترك {ذلك مثل القوم الذين كذبوا بآياتنا} من الهود بع أن قرءوا نعت رسول الله ﷺ فى التوراة وذكر القرآن العجز وما فيه وبشروا الناس باقتراب مبعثه {فاقصص القصص} أي قصص بلعم الذي هو نحو قصصهم {لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} فيحذرون مثل عاقبته إذا ساروا نحو سيرته

ancak hareket ettirildiğinde solurlar. Köpek ise her iki durumda da solur. Sözün gelişi gereği “fakat o dünyaya meyletti, Biz de onu alçalttık ve derecesini düşürdük” denmesi gerekirdi; ancak bu temsil en beliğ bir alçaltma olarak “Biz de onu alçalttık” ifadesinin yerine konulmuştur. Şart cümlesinin mahalli hâl olarak mansubdur; sanki “her iki durumda da soluyan, sürekli bir zillet içinde bulunan zelil bir köpeğin durumu gibi” denilmiştir. Denildi ki: Bel'am Mûsâ'ya beddua ettiğinde dili dışarı fırlayıp göğsünün üzerine düştü ve köpeğin soluduğu gibi solumaya başladı. Bir görüşe göre anlamı: Öğüt verilse de bırakılsa da o sapkındır. Atâ'dan nakledildiğine göre: “Kim bilir de amel etmezse, o köpek gibidir; kovulsa da bırakılsa da havlar.” {ذلك مثل القوم الذين كذبوا بآياتنا} “İşte bu, ayetlerimizi yalanlayan topluluğun halidir”; Tevrat'ta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını, mucize olan Kur'an'ın zikrini ve içindekileri okuduktan ve insanları onun gönderilmesinin yakın olduğuyla müjdeledikten sonra [inkâr eden] Yahudilerin [halidir]. {فاقصص القصص} “Artık bu kıssayı anlat”; yani kendi kıssalarına benzeyen Bel'am'ın kıssasını [anlat]. {لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “belki düşünürler”; böylece onun gittiği yoldan gittikleri takdirde onun akıbeti gibi bir akıbetten sakınırlar.

سَاءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧)

{سَاءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ} “Ayetlerimizi yalanlayan ve yalnız kendilerine zulmeden kavmin hali ne kötüdür!” (177)

{ساء مثلا القوم الذين كذبوا بآياتنا} أى مثل القوم فحذف المضاف وفاعل سَاء مضمر أي ساء المثل مثلاً وانتصاب مَثَلاً على التمييز {وَأَنفُسَهُمْ كَانُواْ يَظْلِمُونَ} معطوف على كَذَّبُواْ فيدخل في حيز الصلة أي الذين جمعوا بين التكذيب بآيات الله وظلم أنفسهم أو منقطع عن الصلة أي وما ظلموا إلا انفسهم بالتكذيب وتقديم المفعول به للاختصاص تة زحصزت أنفسهم بالظلم لم يتعد إلى غيرها

{ساء مثلا القوم الذين كذبوا بآياتنا} “Ayetlerimizi yalanlayan kavmin hali ne kötüdür!”; yani kavmin hali [ne kötüdür]. Muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir. {سَاء} fiilinin faili gizlidir; yani "misal olarak o misal ne kötüdür!" demektir. {مَثَلًا} kelimesinin mansub oluşu temyiz sebebiyledir. {وَأَنفُسَهُمْ كَانُواْ يَظْلِمُونَ} “ve kendilerine zulmediyorlardı”; {كَذَّبُواْ} üzerine matuftur, dolayısıyla sıla cümlesinin kapsamına girer; yani Allah'ın ayetlerini yalanlama ile kendilerine zulmetmeyi bir arada toplayanlar [demektir]. Veya sıladan kopuk bağımsız bir cümledir; yani yalanlamakla sadece kendi nefislerine zulmettiler [demektir]. Mef'ûlün bih'in öne geçirilmesi ihtisas (vurgulu tahsis) içindir; yani nefisleri zulümle sınırlandırılmış, başkasına geçmemiştir.

مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٧٨)

{مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Allah kime hidayet verirse doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir.” (178)

{مَن يَهْدِ الله فَهُوَ المهتدى} حمل على اللفظ {ومن يضلل} أي ومن يضله {فَأُوْلَئِكَ هُمُ الخاسرون} حمل على المعنى ولو كان الهدي من الله البيان كما قالت المعتزلة لاستوى الكافر والمؤمن إذ البيان ثابت في حق الفريقين فدل أنه من الله تعالى التوفيق والعصمة والمعونة ولو كان ذلك للكافر لاهتدى كما اهتدى المؤمن

{مَن يَهْدِ الله فَهُوَ المهتدى} “Allah kime hidayet verirse doğru yolu bulan odur”; [zamir tekil gelerek] lafza hamledilmiştir. {ومن يضلل} “Kimi de saptırırsa”; yani Allah kimi saptırırsa {فَأُوْلَئِكَ هُمُ الخاسرون} “işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir”; [zamir çoğul gelerek] manaya hamledilmiştir. Eğer Mu'tezile'nin dediği gibi Allah'tan olan hidayet sadece beyan (açıklama) olsaydı, kâfir ile mümin eşit olurdu; zira beyan her iki grup hakkında da sabittir. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'dan olan hidayetin tevfik (başarı verme), ismet (koruma) ve yardım olduğunu gösterir. Eğer bu kâfire de verilmiş olsaydı, müminin hidayete erdiği gibi o da ererdi.

وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (١٧٩)

{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} “Andolsun ki biz, cinlerin ve insanların çoğunu cehennem için yarattık. Onların kalpleri vardır, onlarla anlamazlar; gözleri vardır, onlarla görmezler; kulakları vardır, onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapkındırlar. İşte asıl gafiller onlardır.” (179)

{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مّنَ الجن والإنس} هم الكفار من الفريقين المعرضون عن تدبر آيات الله والله تعالى علم منهم اختيار الكفر فشاء منهم الكفر وخلق فيهم ذلك وجعل مصيرهم تجهنم لذلك ولا تنافي بين هذا وبين قوله وماخلقت الجن والإنس إلا ليغبدون لأنه إنما خلق منهم للعبادة من علم أنه بعديه وانا من علم أنه يكفر به فإنما خلقه لما علم أنه يكون منه فالحاصل أن من علم منه في الأزل أنه يكون منه العبادة خلقه للعبادة ومن علم منه أن يكون منه الكفر خلقه لذلك وكم من عامٍ يراد به الخصوص وقول المعتزلة بأن هذه لام العاقبة أي لما كان عاقبتهم جهنم جعل كأنهم خلقوا لها فراراً عن إرادة المعاصي عدول عن الظاهر {لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ يَفْقَهُونَ بِهَا} الحق ولا يتفكرون فيه {ولهم أعين لا يبصرون بها} الرشدة {ولهم آذان لاَّ يَسْمَعُونَ بِهَا} الوعظ {أُوْلَئِكَ كالأنعام} في عدم الفقه والنظر للاعتبار والاستماع للتفكر {بَلْ هُمْ أَضَلُّ}

{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مّنَ الجن والإنس} “Andolsun ki biz, cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık.” [Onlar], Allah'ın ayetlerini tefekkür etmekten yüz çeviren her iki gruptan kâfirlerdir. Allah Teâlâ onların küfrü seçeceğini bildi; bu sebeple onlardan küfrü diledi, onlarda bunu yarattı ve bundan dolayı onların varacakları yeri cehennem kıldı. Bununla O'nun: {وماخلقت الجن والإنس إلا ليغبدون} “Cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” sözü arasında bir çelişki yoktur. Zira O, kendilerinden ibadet sadır olacağını bildiği kimseleri ibadet için yaratmıştır; kendisine küfredeceğini bildiği kimseleri ise ancak kendilerinden sadır olacağını bildiği şey için yaratmıştır. Netice itibariyle, ezelde kendisinden ibadet sadır olacağı bilinen kimseyi ibadet için yaratmış, kendisinden küfür sadır olacağı bilinen kimseyi de bunun için yaratmıştır. Kendisiyle hususilik kastedilen nice genel [ifadeler] vardır. Mutezile'nin, günahların irade edilmesinden kaçınmak maksadıyla bu [ayetteki] lâm harfinin akıbet lâmı olduğu, yani akıbetleri cehennem olunca sanki onun için yaratılmış gibi kılındıkları yönündeki sözü ise zahirden sapmaktır. {لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ يَفْقَهُونَ بِهَا} “Onların kalpleri vardır, onlarla anlamazlar” [yani] hakkı [anlamazlar] ve onun hakkında tefekkür etmezler. {ولهم أعين لا يبصرون بها} “Onların gözleri vardır, onlarla görmezler” doğru yolu [görmezler]. {ولهم آذان لاَّ يَسْمَعُونَ بِهَا} “Onların kulakları vardır, onlarla işitmezler” vaazı/öğüdü [işitmezler]. {أُوْلَئِكَ كالأنعام} “İşte onlar hayvanlar gibidir” anlamama, ibret almak için bakmama ve tefekkür etmek için dinlememe hususunda [hayvanlar gibidirler]. {بَلْ هُمْ أَضَلُّ} “Hatta onlar daha da sapıktırlar.”

من الأنعام لأنهم كابروا العقول وعاندوا الرسول وارتكبوا الفضلو فالأنعام تطلب منافعها وتهرب عن مضارها وهم لا يعلمون مضارهم حيث اختاروا الناس وكيف يستوى للمكلف المأمور والمخى ل المعذور فالآدمي روحاني شهواني سماوي أرضي فإن غلب روحه هواه فاق ملائكة السموات وإن غلب هواه روحه فاقته بهائم الأرض {أُوْلَئِكَ هُمُ الغافلون} الكاملون في الغفلة

hayvanlardan daha sapkındırlar; çünkü akıllara karşı inat etmişler, Peygamber'e direnmişler ve haddi aşmışlardır. Zira hayvanlar kendi menfaatlerini arar, zararlarından kaçarlar; onlar ise ateşi seçtikleri halde kendi zararlarını bilmezler. Emredilmiş ve sorumlu tutulmuş mükellef ile mazeretli kılınmış serbest [hayvan] nasıl bir olur? İnsanoğlu hem ruhanî hem şehvanî, hem semavî hem arzîdir; eğer ruhu hevasına galip gelirse göklerin meleklerini geçer, şayet hevası ruhuna galip gelirse yeryüzünün hayvanları onu geçer. {أُوْلَئِكَ هُمُ الغافلون} “İşte asıl gafiller onlardır”; gaflette tam olanlardır.

وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠)

{وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o güzel isimlerle dua edin. O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın. Onlar yapmakta olduklarının cezasını çekeceklerdir.” (180)

{وَللَّهِ الأسماء الحسنى} التي هي أحسن الأسماء لأنها تدل على معانٍ حسنة فمنها ما يستحقه بحقائقه كالقديم قيل كل شيء والباقي بعد كل شيء والقادر على كل شيء والعالم بكل شيء والواحد الذي ليس كمثله شيء ومنها ما تستحسنه الأنفس لآثارها كالغفور والرحيم والشكور والحليم ومنها ما يوجب التخلق به كالفضل والجبار والمتكبر {فادعوه بِهَا} فسموه بتلك الأسماء {وذروا الذين يلحدون في أسمائه} واتركوا تسمية الذين يميلون عن الحق والصواب فيها فيسمونه بغير الأسماء الحسنى وذلك أن يسموه بما لا يجوز عليه نحو أن يقولوا يا سخي يا رفيق لأنه لم يسم نفسه بذلك ومن الإلحاد تسميته بالجسم والجوهر والعقل والعلة يلحدون حمزة لحد الحد مال {سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ}

{وَللَّهِ الأسماء الحسنى} “En güzel isimler Allah'ındır”; yani en güzel olan isimlerdir, çünkü güzel manalara delalet ederler. Onlardan kimi zâtî hakikatleriyle hak ettiği isimlerdir; her şeyden önce olan Kadîm, her şeyden sonra kalan Bâkî, her şeye gücü yeten Kâdir, her şeyi bilen Âlim ve benzeri hiçbir şey olmayan Vâhid gibi. Kimi de eserleri sebebiyle nefislerin güzel bulduğu isimlerdir; Gafûr, Rahîm, Şekûr ve Halîm gibi. Kimi de [kulun] onunla ahlaklanmasını gerektiren isimlerdir; Fazl sahibi, Cebbâr ve Mütekebbir gibi. {فادعوه بِهَا} “O'na o güzel isimlerle dua edin”; O'nu bu isimlerle isimlendirin. {وذروا الذين يلحدون في أسمائه} “O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın”; o isimlerde haktan ve doğrudan sapanların adlandırmalarını terk edin ki onlar O'nu esmâ-i hüsnâ dışındaki isimlerle isimlendirirler. Bu da O'nun hakkında caiz olmayan şeylerle isimlendirmeleridir; örneğin “ey cömert (sahî)”, “ey yumuşak/arkadaş (refîk)” demeleri gibi; zira O Kendisini bu şekilde isimlendirmemiştir. O'nu cisim, cevher, akıl ve illet olarak isimlendirmek de ilhâd (sapma)dandır. {يُلْحِدُونَ} lafzını Hamza [ye harfinin fethası ve ha harfinin zammıyla “yelhadûne”] şeklinde okumuştur. Lehada (لَحَدَ) ve elhade (أَلْحَدَ) meyletti demektir. {سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “Onlar yapmakta olduklarının cezasını çekeceklerdir”.

وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١)

{وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hak ile hidayete ulaştırırlar ve onunla adaleti uygularlar.” (181)

{وَمِمَّنْ خَلَقْنَا} للجنة لأنه في مقابلة وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ {أُمَّةٌ يَهْدُونَ بالحق وَبِهِ يَعْدِلُونَ} في أحكامهم قيل هم العلماء والدعاة إلى الدين وفيه دلالى ة على إجماع كل عصر حجة

{وَمِمَّنْ خَلَقْنَا} “Yarattıklarımızdan”; cennet için [yarattıklarımızdan], çünkü bu {وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ} ayetinin mukabilindedir. {أُمَّةٌ يَهْدُونَ بالحق وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “öyle bir topluluk da vardır ki, hak ile hidayete ulaştırırlar ve onunla adaleti uygularlar”; hükümlerinde [adaletle davranırlar]. Bunların âlimler ve dine davetçiler olduğu söylenmiştir. Bunda her asrın icmâının hüccet (bağlayıcı delil) olduğuna delalet vardır.

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٢)

{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ} “Ayetlerimizi yalanlayanları ise, hiç bilmeyecekleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız.” (182)

{والذين كذبوا بآياتنا سنستدرجهم} جهنم سنستدنيهم قليلاً قليلاً إلى ما يهلكهم {مّنْ حيث لا يعلمون} ما يرادبهم وذلك أن يواتر الله نعمه علهم مع أنهماكهم فى الغنى فكلما جدد الله عليهم نعمة ازدادوا بطر وجددوا معصية فيتدرجون في المعاصي بسبب ترادف النعم ظانين أن ترادف النعم أثره من الله تعلى وتقريب وانماا هو خذلان منه وتبعيد وهو استفعال من الدرجة بمعنى الاستصعاد أو الاتنزال درجة

{والذين كذبوا بآياتنا سنستدرجهم} “Ayetlerimizi yalanlayanları ise, derece derece yaklaştıracağız”; [cehenneme], onları helak edecek şeye azar azar yaklaştıracağız. {مّنْ حيث لا يعلمون} “hiç bilmeyecekleri bir yönden”; kendilerine ne yapılmak istendiğini [bilmeyecekleri yönden]. Bu da, onlar zenginliğe dalmışken Allah'ın onlara nimetlerini peş peşe vermesidir. Allah onlara her yeni nimet verdikçe onlar şımarıklıklarını artırır ve yeni bir günah işlerler; böylece nimetlerin ardı ardına gelmesi sebebiyle günahlarda derece derece ilerlerler. Nimetlerin ardı ardına gelmesinin Allah Teâlâ'dan bir ikram ve yakınlaştırma olduğunu sanırlar; oysa bu, O'ndan bir yardımsız bırakma (hızlân) ve uzaklaştırmadır. İstidrâc (استدراج), derece (دَرَجَة) kökünden istif'âl babında olup derece derece yukarı çıkarmak veya derece derece aşağı indirmek manasındadır.

وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣)

{وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ} “Onlara mühlet veririm. Şüphesiz benim tuzağım pek çetindir.” (183)

{وأملي لهم} عطف على سنستدرجهم وهو داخل في حكم السين أي أمهلهم {إِنَّ كَيْدِى مَتِينٌ} أخذي شديد سماه كيداً لأنه شبيه بالكيد من حيث إنه في الظاهر إحسان وفي الحقيقة خذلان

{وأملي لهم} “Onlara mühlet veririm”; {سَنَسْتَدْرِجُهُمْ} üzerine matuftur ve sîn harfinin [gelecek zaman] hükmüne dâhildir; yani onlara mühlet veririm. {إِنَّ كَيْدِى مَتِينٌ} “Şüphesiz benim tuzağım pek çetindir”; Benim yakalamam şiddetlidir. Buna keyd (tuzak) denmiştir; çünkü görünüşte ihsan, gerçekte ise yardımsız bırakma (hızlân) olması bakımından tuzağa benzemektedir.

أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤)

{أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında hiçbir delilik yoktur. O, ancak apaçık bir uyarıcıdır.” (184)

ولما نسبوا النبى ﷺ إلى الجنون نزل {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُواْ مَا بِصَاحِبِهِم} محمد ﵇ وما نافية بعد وقف أي أولم يتفكروا في قولهم ثم نفى عنه الجنون بقوله ما بصاحبهم {مّن جِنَّةٍ} جنون {إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ مُّبِينٌ} منذر من الله موضع إنذاره

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e delilik isnat ettiklerinde şu ayet indi: {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُواْ مَا بِصَاحِبِهِم} “Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında... yoktur”; Muhammed aleyhisselâm'da. {مَا} lafzı duraktan (vakf) sonra gelen nefy (olumsuzluk) edatıdır; yani onlar sözlerini hiç düşünmediler mi? Sonra {مَا بِصَاحِبِهِم مِّن جِنَّةٍ} “arkadaşlarından hiçbir delilik yoktur” buyurarak ondan deliliği nefyetmiştir; {جِنَّة} delilik demektir. {إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ مُّبِينٌ} “O, ancak apaçık bir uyarıcıdır”; Allah'tan gelen, uyarısını açıkça ortaya koyan bir uyarıcıdır.

أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥)

{أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ} “Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı şeylere ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı? Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” (185)

{أَوَلَمْ يَنظُرُواْ} نظر استدلال {فِى مَلَكُوتِ السماوات والأرض}

{أَوَلَمْ يَنظُرُواْ} “Hiç bakmadılar mı?”; delil çıkarma bakışıyla [bakmadılar mı?] {فِى مَلَكُوتِ السماوات والأرض} “Göklerin ve yerin hükümranlığına”;

الملكوت الملك العيم {وما خلق الله من شيء} وفميا خلق الله مما يقع عليه اسم الشئ من أجناس لا يحصرها العدد {وَأَنْ عسى} أن ممخففة من الثقيلة وأصله وأنه عسى والضمير ضمير الشأن وهو في موضع الجر بالعطف على ملكوت والمعنى أو لم ينظروا في أن الشأن والحديث عسى {أَن يَكُونَ قَدِ اقترب أَجَلُهُمْ} ولعلهم يموتون عما قريب فيسارعوا إلى النظر وطلب الحق

melekût (مَلَكُوت), büyük mülk ve hükümranlık demektir. {وما خلق الله من شيء} “ve Allah'ın yarattığı şeylere”; ve Allah'ın yarattığı, sayıya sığmayan türlerden üzerine şey ismi düşen varlıklara [bakmadılar mı?] {وَأَنْ عسى} “ve olabileceğine”; {أَنْ} şeddeli olandan hafifletilmiştir (muhaffefe), aslı {وَأَنَّهُ عَسَى} şeklindedir. Zamir şân zamiridir ve {مَلَكُوت} üzerine matuf olarak cer mahallindedir. Manası şudur: Durumun ve meselenin {أَن يَكُونَ قَدِ اقترب أَجَلُهُمْ} “ecellerinin yaklaşmış olabileceği” hususuna hiç bakmadılar mı? Umulur ki yakında ölürler de böylece tefekküre ve hakkı aramaya koşarlar

وماينجيهم قبل مفاجأة الأجل وحلول العقاب {فَبِأَيّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ} بعد القرآن {يُؤْمِنُونَ} إذا لم يؤمنوا به وهو متعلق بعسى أَن يَكُونَ قَدِ اقترب أَجَلُهُمْ كأنه قيل لعل أجلهم قد اقترب فمالهم لا يبادرون الإيمان بالقرآن قبل الفوت وماذا ينتظرون بعد وضح الحق وبأي حديث أحق منه يريدون أن يؤمنوا به

ve ecelin aniden gelmesinden ve azabın inmesinden önce kendilerini kurtaracak şeylere [yönelirler]. {فَبِأَيّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ} “Artık bundan sonra hangi söze”; Kur'an'dan sonra [hangi söze]. {يُؤْمِنُونَ} “inanacaklar?”; şayet ona inanmazlarsa. Bu, {عَسَى أَن يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ} ifadesine bağlıdır; sanki şöyle denilmiştir: “Belki de ecelleri yaklaşmıştır; o halde fırsat kaçmadan önce Kur'an'a iman etmeye neden koşmuyorlar? Hak açığa çıktıktan sonra daha neyi bekliyorlar ve ondan daha layık hangi söze iman etmek istiyorlar?”

مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦)

{مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur. Onları azgınlıkları içinde bocalayıp dururken bırakır.” (186)

{مَن يُضْلِلِ الله فَلاَ هَادِيَ لَهُ} أي يضلله الله {ويذرهم} ببالياء عراقى وبالجزم حمزة وعلى عطكفا على محل فلا هاجى له كأنه قيل من صيضلل الله لا يهده أحد وَيَذَرُهُمْ والرفع على الاستئناف أي وهو يذرهم الباقون بالنون {فِي طغيانهم} كفرهم {يَعْمَهُونَ} يتحيرون

{مَن يُضْلِلِ الله فَلاَ هَادِيَ لَهُ} “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur”; yani Allah kimi saptırırsa. {ويذرهم} “onları bırakır”; [fiili] ye ile [okuyan] Irakîlerdir; meczum olarak Hamza ve Ali [Kisaî] okumuştur ki {فَلَا هَادِيَ لَهُ} mahalline atıftır; sanki “Allah kimi saptırırsa ona kimse hidayet veremez ve onları bırakır” denilmiştir. Merfû oluşu ise istînâf (yeni başlangıç) üzerinedir; yani “ve O onları bırakır” demektir. Geriye kalanlar nûn ile [yani نَذَرُهُمْ şeklinde] okumuşlardır. {فِي طغيانهم} “azgınlıkları içinde”; küfürleri içinde. {يَعْمَهُونَ} “bocalayıp dururken”; şaşkınca bocalarlar.

يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٧)

{يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “Sana kıyametin ne zaman kopacağını soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onu vaktinde O'ndan başkası açığa çıkaramaz. O, göklerde ve yerde ağırlaşmıştır. O size ancak ansızın gelecektir.' Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi sana soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah katındadır, fakat insanların çoğu bilmezler.'” (187)

ولما سألت اليهود أو قريش عن الساعة متى تكون نزل {يسألونك عن الساعة} هى من الأسماء الغالبة كالنجم للثريا وسميت القيامة بالساعة لوقوعها بغتة أو لسرعة حسباها أو لأنها عند الله على طولها كساعة من الساعات عند الخلق {أَيَّانَ} متى واشتقاقه من أي فعلان منه لأن معناه أي وقت {مرساها} إرساؤها مصدر مثل المدخل بمعنى الإدخال أو وقت إرسائها أي إثباتها والمعنى متى يرسيها الله {قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبّي} أي علم وقت إرسائها عنده قد استأثر به لم يخبربه أحداً من ملك مقرب ولا نبي مرسل ليكون ذلك أدعى إلى الطاعة وأزجر عن المعصية كما أخفى الأجل الخاص وهو وقت الموت لذلك {لاَ يُجَلّيهَا لِوَقْتِهَا إِلاَّ هُوَ} لا يظهر امرها ولا يكشف خفاء علمها إلا هو توحده {ثقلت في السماوات والأرض} أى كل من أهل ها عليه أو ثقلت فهيا لأن أهلها يخافون شدائدها وأهوالها {لاَ تَأْتِيكُمْ إلا بغتة} فجاة على غفلة منكم {يسألونك كأنك حفي عنها} كأنمك علام بها وحقيقته كأنكم بليغ في السؤال عنها لأن من بالغ فى المسألة عن الشئ والتنقير عنه استحكم علمه فيها وأصل

Yahudiler veya Kureyş kıyametin ne zaman kopacağını sorduğunda şu ayet indi: {يسألونك عن الساعة} “Sana kıyameti soruyorlar”; es-Sâat (الساعة), Süreyyâ yıldızı için en-Necm denmesi gibi galip gelen isimlerdendir. Kıyamete ansızın vuku bulması, hesabının çabuk görülmesi veya yaratılmışlara göre ne kadar uzun olursa olsun Allah katında saatlerden bir saat gibi olması sebebiyle sâat denmiştir. {أَيَّانَ} “ne zaman”; türeyişi eyy (أي) kökündendir, fe'lân (فَعْلَان) veznindedir; zira manası "hangi vakit" demektir. {مرساها} “kopacağını”; demir atması/gerçekleşmesidir. İdhâl anlamındaki mudhal gibi masdardır veya gerçekleşme vaktidir; yani sabit kılınmasıdır. Anlamı: Allah onu ne zaman sabit kılıp gerçekleştirecektir? {قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبّي} “De ki: 'Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır'”; yani gerçekleşme vaktinin ilmi O'nun katındadır, onu Kendisine tahsis etmiştir; itaate daha çok sevk etsin ve günahtan daha çok sakındırsın diye mukarreb bir meleğe veya gönderilmiş bir peygambere bildirmemiştir. Nitekim özel ecel olan ölüm vaktini de bu sebeple gizlemiştir. {لاَ يُجَلّيهَا لِوَقْتِهَا إِلاَّ هُوَ} “Onu vaktinde O'ndan başkası açığa çıkaramaz”; durumunu açığa çıkaracak ve ilminin gizliliğini giderecek olan sadece ve sadece O'dur. {ثقلت في السماوات والأرض} “Göklerde ve yerde ağırlaşmıştır”; yani gök ve yer ehlinden her birine ağır gelmiştir veya göklerde ve yerde ağırlaşmıştır; çünkü onların ehli onun şiddet ve dehşetinden korkarlar. {لاَ تَأْتِيكُمْ إلا بغتة} “O size ancak ansızın gelecektir”; aniden, siz gaflet içindeyken. {يسألونك كأنك حفي عنها} “Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi sana soruyorlar”; sanki sen onu çok iyi bilen birisin gibi. Hakikati ise: Sanki sen onu çokça sorup araştırmışsın gibidir; zira bir şeyi çokça sorup soruşturan kimsenin o konudaki bilgisi sağlamlaşır.

هذا التركيب المبالغة ومنه إحفاء الشارب أو عنها متعلق يسئلونك أى يسئلونك عنها كأنك حفي أي عالم بها {قُلْ إنما علمها عند الله} وكرر يسئلونك وإنما

Bu yapının aslı mübalağadır; bıyığı dipten kesmek (ihfâü'ş-şârib) ifadesi de bundandır. Veya {عَنْهَا} lafzı {يَسْأَلُونَكَ} fiiline müteallıktır; yani sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi onu sana soruyorlar demektir. {قُلْ إنما علمها عند الله} “De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah katındadır'”. {يَسْأَلُونَكَ} ve {إِنَّمَا عِلْمُهَا عِندَ اللَّهِ} ifadeleri

عِلْمُهَا عِندَ الله للتأكيد ولزيادة كَأَنَّكَ حَفِىٌّ عَنْهَا وعلى هذا تكرير العلماء في كتبهم لا يخلون المكرر من فائدة منهم محمد بن الحسن ﵀ {ولكن أَكْثَرَ الناس لاَ يَعْلَمُونَ} أنه المختص بالعلم بها

tekit için ve {كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا} ifadesinin ziyadesi sebebiyle tekrar edilmiştir. Âlimlerin kitaplarındaki tekrarları da bu kabildendir; tekrarlanan şeyi bir faydadan hali bırakmazlar, Muhammed b. el-Hasan rahimehullâh bunlardandır. {ولكن أَكْثَرَ الناس لاَ يَعْلَمُونَ} “Fakat insanların çoğu bilmezler”; onun ilmine sadece O'nun sahip olduğunu [bilmezler].

قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨)

{قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “De ki: 'Allah'ın dilediği dışında, ben kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zarar verebilirim. Eğer gaybı bilseydim elbette daha çok hayır elde ederdim ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı. Ben, inanan bir topluluk için ancak bir uyarıcı ve bir müjdeleyiciyim.'” (188)

{قُل لا أَمْلِكُ لِنَفْسِى نَفْعًا وَلاَ ضَرّا إِلاَّ مَا شَاء الله} هو إظهار للعبودية وبراءة عما يختص بالربوبية من علم الغيب أى انا عبد ضعفيف لا أملك لنفى اجتلاب نفع ولا دفع ضرر كالمماليك إلا ما شاء مالكي من النفع لي والدفع عني {وَلَوْ كُنتُ أَعْلَمُ الغيب لاَسْتَكْثَرْتُ مِنَ الخير وَمَا مَسَّنِىَ السوء} أي لكانت حالي على خلاف ما هي عليه من استكثار الخير واجتناب السوء والمضار حتى لا يمسني شيء منها ولم أكن غالباً مرة ومغلوباً اخرى فى الحروب وقيل الغيب لاجل والخير العمل والسوء الوجل وقيل لاستكثربت لاعتددت من الخصب للجدب والسوء الفقر وقد رد {إن أنا إلا نذير وبشير} يتعلق بالنذير والبشير إن أنا إلا عبد أرسلت نذيراً وبشيراً وما من شأنى أن أعلم الغيب واللام في {لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} يتعلق بالنذير والبشير لأن النذارة والبشارة إنما ينفعان فيهم أو بالبشير وحده والمتعلق بالنذير محذوف أي إلا نذير للكافرين وبشير لقوم يؤمنون

{قُل لا أَمْلِكُ لِنَفْسِى نَفْعًا وَلاَ ضَرّا إِلاَّ مَا شَاء الله} “De ki: 'Allah'ın dilediği dışında, ben kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zarar verebilirim'”; bu, kulluğun izharı ve gayb ilmi gibi rubûbiyyete has olan şeylerden berî oluştur. Yani ben aciz bir kulum; köleler gibi kendim için ne bir fayda celbetmeye ne de bir zararı savmaya mâlikim, ancak Mâlikimin bana fayda sağlamayı ve benden [zararı] savmayı dilediği müstesna. {وَلَوْ كُنتُ أَعْلَمُ الغيب لاَسْتَكْثَرْتُ مِنَ الخير وَمَا مَسَّنِىَ السوء} “Eğer gaybı bilseydim elbette daha çok hayır elde ederdim ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı”; yani durumum, hayrı çoğaltmak ve kötülüklerden ile zararlardan bana hiçbir şey dokunmayacak şekilde kaçınmak suretiyle şu anki halimin aksine olurdu ve savaşlarda bir defa galip bir defa mağlup olmazdım. Gaybın ecel, hayrın amel ve kötülüğün korku olduğu söylenmiştir. {لَاسْتَكْثَرْتُ} ifadesinin “kıtlık için bolluk zamanından hazırlık yapardım”, kötülüğün de fakirlik olduğu söylenmişse de bu reddedilmiştir. {إن أنا إلا نذير وبشير} “Ben ancak bir uyarıcı ve bir müjdeleyiciyim”; uyarıcı ve müjdeleyiciye bağlıdır; yani ben ancak uyarıcı ve müjdeleyici olarak gönderilmiş bir kulum, gaybı bilmek benim şanımdan değildir. {لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “inanan bir topluluk için” ifadesindeki lâm harfi hem uyarıcıya hem müjdeleyiciye bağlıdır; çünkü uyarı ve müjde ancak onlara fayda verir; yahut sadece müjdeleyiciye bağlıdır ve uyarıcıya bağlı olan hazfedilmiştir; yani kâfirler için bir uyarıcı ve inanan bir topluluk için bir müjdeleyiciyim [demektir].

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩)

{هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “Sizi tek bir nefisten yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan da eşini var eden O'dur. Erkek eşini örtüp bürüyünce kadın hafif bir yük yüklendi ve onu taşıdı. Ağırlaşınca ikisi de Rableri olan Allah'a: 'Eğer bize kusursuz, salih bir çocuk verirsen kesinlikle şükredenlerden olacağız' diye dua ettiler.” (189)

{هُوَ الذى خَلَقَكُمْ مّن نَّفْسٍ واحدة} هي نفس آدم ﵇ {وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا} حواء خلقها من جسد آدم من ضلع من أضلاعه {لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا} ليطمئن ويميل لأن الجنس اميل خصوصا ااذ كان بعضامنه كما يسكنم الإنسان إلى ولده ويبحه محبة نفسه لكونه بضعة منه وذكر ليسكم بعدما أنث فى قوله واحدة وخلق منها زوجها ذهاباً إلى معنى

{هُوَ الذى خَلَقَكُمْ مّن نَّفْسٍ واحدة} “Sizi tek bir nefisten yaratan O'dur”; o, Âdem aleyhisselâm'ın nefsidir. {وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا} “ve ondan da eşini var eden”; Havvâ'dır; onu Âdem'in bedeninden, kaburga kemiklerinden birinden yaratmıştır. {لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا} “kendisiyle huzur bulsun diye”; yatışsın ve meyletsin diye; çünkü kendi cinsine meyil daha fazladır, bilhassa kendisinden bir parça ise böyledir; nitekim insan evladına ısınır ve kendisinden bir parça olduğu için onu canı gibi sever. {وَاحِدَةٍ} ve {خَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا} sözlerinde müennes kıldıktan sonra {لِيَسْكُنَ} fiilini müzekker getirmesi, mana bakımından

النفس ليبين أن المراد بها آدم {فَلَمَّا تَغَشَّاهَا} جامعها {حملت حملا خفيفا} خف غعليها ولم تلق منه ما يلقي بعض الحبالى من حملهن من الكرب والأذى ولم تستثقله كما يستثقلنه {فَمَرَّتْ بِهِ} فمضت به إلى وقت ميلاده من غير إخداج ولا إزلاق أو حملت حملا خفيفا يعنى الننطفة فمرت به فقامت وبه وقعدت {فَلَمَّا أَثْقَلَت} حان وقت ثقل حملها {دَّعَوَا الله رَبَّهُمَا} دعا آدم وحواء ربهما ومالك أمرهما الذي هو الحقيق بأن يدعي ويلتجأ إليه فقالا {لئن آتيتنا صالحا} للئن وهبت لنا ولداً سوياً قد صلح بدنه أو ولدا ذكرا لأن الذكروة من الصلاح {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشاكرين} لك والضمير فى آتيتنا ولنكونن لهما ولكل من يتناسل من ذريتهما

nefis kelimesine gitmek suretiyle bununla Âdem'in kastedildiğini beyan etmek içindir. {فَلَمَّا تَغَشَّاهَا} “Erkek eşini örtüp bürüyünce”; onunla cinsel ilişkide bulununca {حملت حملا خفيفا} “hafif bir yük yüklendi”; hamileliği ona hafif geldi; bazı hamile kadınların hamileliklerinden dolayı çektikleri sıkıntı ve eziyeti çekmedi ve onların ağır bulduğu gibi onu ağır bulmadı. {فَمَرَّتْ بِهِ} “ve onu taşıdı”; düşük yapmadan ve erken doğurmadan doğum vaktine kadar onu taşımaya devam etti. Yahut hafif bir yük yüklendi, yani nutfeyi [aldı]; {فَمَرَّتْ بِهِ} “ve onunla gidip geldi”; onunla kalktı ve oturdu. {فَلَمَّا أَثْقَلَت} “Ağırlaşınca”; karnındaki yükün ağırlaşma vakti gelince {دَّعَوَا الله رَبَّهُمَا} “ikisi de Rableri olan Allah'a dua ettiler”; Âdem ile Havvâ, Rableri ve işlerinin mâliki olan, dua edilmeye ve sığınılmaya layık bulunan Allah'a dua ettiler ve şöyle dediler: {لئن آتيتنا صالحا} “Eğer bize salih bir çocuk verirsen”; eğer bize bedeni düzgün, kusursuz bir çocuk veya erkek bir çocuk bağışlarsan —çünkü erkek olmak da bir salah/kusursuzluk halidir— {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشاكرين} “kesinlikle şükredenlerden olacağız”; Sana [şükredenlerden olacağız]. {آتَيْتَنَا} ve {لَنَكُونَنَّ} ifadelerindeki zamir hem ikisine hem de onların neslinden türeyecek herkese aittir.

فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٩٠)

{فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Fakat Allah onlara salih bir çocuk verince, kendilerine verdiği bu çocuk hususunda O'na ortaklar koştular. Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir.” (190)

{فلما آتاهما صالحا} أعطاهما ما طلبناه من الولد الصالح السوي {جعلا له شركاء}

{فلما آتاهما صالحا} “Fakat Allah onlara salih bir çocuk verince”; talep ettikleri salih ve kusursuz çocuğu onlara verince {جعلا له شركاء} “O'na ortaklar koştular”;

أى جعل أولادهما له شركاء على حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه وكذلك {فيما آتاهما} أي آتى أولادهما دليله {فتعالى الله عَمَّا يُشْرِكُونَ} حيث جمع الضمير وآدم وحواء بريئان من الشرك ومعن إشراكهم فيما آتاهم الله تسميتهم أولادهم بعبد العزة وعبد مناف وعبد شمس ونحو ذلك مكان عبد الله وعبد الرحمن وعبد الرحيم أو يكون الخطاب لقريش الذين كانوا في عهد رسول الله ﷺ وهم آل قصي أي هو الذي خلقكم من نفس واحدة قصى ودعل من جنسها زوجها عربية قرشية ليسكن إليها فلما آتاهما ما طلبا من الولد الصالح السوي جعلا له شركاء فيما آتاهما حيث سميا أولادهماولأعقابهما الذين اقتدوا بهما في الشرك شركاً مدني وأبو بكر أى وذوى شرك وهم الشركاء

yani muzâfın hazfedilip muzâfun ileyhin onun yerine geçirilmesi kabilinden, çocukları O'na ortaklar kıldı [demektir]. Aynı şekilde {فيما آتاهما} “kendilerine verdiği hususunda”; yani çocuklarına verdiği hususunda [demektir]. Bunun delili ise {فتعالى الله عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir” ayetinde zamirin çoğul getirilmiş olmasıdır; zira Âdem ve Havvâ şirkten berîdirler. Allah'ın kendilerine verdiği şeyde ortak koşmalarının manası ise, çocuklarına Abdullah, Abdurrahman ve Abdürrahîm yerine Abdüluzzâ, Abdümenâf ve Abdüşşems gibi isimler vermeleridir. Yahut bu hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki Kureyşlilere, yani Kusayy ailesinedir; yani sizi tek bir nefisten, Kusayy'dan yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye kendi cinsinden olan eşini, Kureyşli bir Arap kadınını var eden O'dur. Allah onlara talep ettikleri kusursuz ve salih çocuğu verince, çocuklarına [o isimleri vermekle] kendilerine verdiği şeyde O'na ortak koştular; nitekim çocuklarına [bu tür isimler koydular] ve soyları da şirkte onlara uydu. Medeni ve Ebû Bekr [şeddeli ve tenvinli olarak] {شِرْكًا} şeklinde okumuşlardır; yani şirk sahipleri [demektir ki] onlar da ortaklardır.

أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١)

{أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ} “Hiçbir şey yaratamayan ve kendileri yaratılmış olan varlıkları mı ortak koşuyorlar?” (191)

{أيشركون ما لا يخلق} يعني الأصنام {وَهُمْ يُخْلَقُونَ} أجريت الأصنام مجرى اولى العلم بيناء على اعتاقدهم فيها وتسميتهم إياها آلهة والمعنى أيشركون مالاً يقدر على خلق شيء وهم يخلقون لأن الله خالقهم أو الضمير في وَهُمْ يُخْلَقُونَ للعابدين أى أيشركون مالا يخلق شيئا وهم مخلوقا الله فليعبدوا خالقهم أو للعابدين والمعبودين وجمعهم كاولى العمل تغليبا للعابدين

{أيشركون ما لا يخلق} “Hiçbir şey yaratamayan varlıkları mı ortak koşuyorlar?”; yani putları. {وَهُمْ يُخْلَقُونَ} “ve kendileri yaratılmış olan”; putlar hakkındaki inançlarına ve onları ilah olarak isimlendirmelerine dayanılarak putlar akıl sahipleri konumunda tutulmuştur. Manası şudur: Hiçbir şey yaratmaya güç yetiremeyen ve Allah kendilerinin yaratıcısı olduğu için bizzat yaratılan varlıkları mı ortak koşuyorlar? Yahut {وَهُمْ يُخْلَقُونَ} ifadesindeki zamir tapanlara aittir; yani hiçbir şey yaratamayan şeyleri ortak koşuyorlar da kendileri Allah'ın yarattıkları mıdır, o halde kendi yaratıcılarına tapsınlar [demektir]. Yahut hem tapanlara hem de tapılanlara aittir; tapanların üstün tutulması (tağlîb) yoluyla akıl sahipleri gibi çoğul yapılmıştır.

وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢)

{وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ} “Halbuki onlar ne bunlara bir yardım edebilirler ne de kendi kendilerine yardım edebilirler.” (192)

{وَلاَ يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ} لعبدتهم {نَصْرًا وَلاَ أَنفُسَهُمْ يَنصُرُونَ} فيدفعون عنها ما يعتريها من الحوادث كالكسر وغيره بل عبدتهم هم الذين يدفعون عنهم

{وَلاَ يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ} “ne bunlara”; yani kendilerine tapanlara {نَصْرًا وَلاَ أَنفُسَهُمْ يَنصُرُونَ} “bir yardım edebilirler ne de kendi kendilerine yardım edebilirler”; böylece kırılma ve benzeri başlarına gelen felaketleri kendilerinden savamazlar; aksine onlara tapanlar onların üzerinden [bu felaketleri] savmaktadırlar.

وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ (١٩٣)

{وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} “Onları doğru yola çağırsanız size uymazlar. Onları ha çağırmışsınız ha susmuşsunuz, sizin için birdir.” (193)

{وَإِن تَدْعُوهُمْ} وإن تدعوا هذه الأصنام {إِلَى الهدى} إلى ما هو هدى ورشاد أو إلى أن يهدوكم أى وان تطبوا منخم كما تطلبون من الله الخير والهدى {لاَ يتبعوكم} اى ل مرادكم وطلبتمكم ولا يجيبوكم كما يجيبكم الله لاَ يَتَّبِعُوكُمْ نافع {سَوَاء عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنتُمْ صامتون} عن دعائهم في أنه لا فلاح معهم ولا يجيبونكم والعهدول عن الجملة الفعلية إلى الاسمية لرءوس الآى

{وَإِن تَدْعُوهُمْ} “Onları çağırsanız”; yani bu putları çağırsanız {إِلَى الهدى} “doğru yola”; hidayet ve rüşd olan şeye veya size doğru yolu göstermelerine çağırsanız, yani Allah'tan hayır ve hidayet istediğiniz gibi onlardan isteseniz {لاَ يتبعوكم} “size uymazlar”; yani muradınıza ve talebinize uymazlar ve Allah'ın size icabet ettiği gibi onlar size icabet etmezler. Nâfi‘ {لَا يَتَّبِعُوكُمْ} [şeddesiz ve meczum olarak / la yetba'ûkum] şeklinde okumuştur. {سَوَاء عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنتُمْ صامتون} “Onları çağırsanız da, sussanız da sizin için birdir”; onlarla beraber hiçbir kurtuluşun olmaması ve size icabet etmemeleri hususunda [onları çağırmanız da susmanız da birdir]. [Burada] fiil cümlesinden isim cümlesine geçilmesi (udûl) ayet sonlarının uyumu (ruûsü'l-ây) içindir.

إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٩٤)

{إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Allah'tan başka yalvardıklarınız da tıpkı sizin gibi kullardır. Eğer doğru sözlü iseniz haydi onları çağırın da size icabet etsinler!” (194)

{إِنَّ الذين تَدْعُونَ مِن دُونِ الله} أي تعبدونهم وتسمونهم آلهة {عباد أمثالكم} أى مخلقون مملوكون أمثالكم {فادعوهم} لجلب نفع أو دفع ضر {فَلْيَسْتَجِيبُواْ لَكُمْ} فليجيبوا {إِن كُنتُمْ صادقين} في أنهم آلهة

{إِنَّ الذين تَدْعُونَ مِن دُونِ الله} “Allah'tan başka yalvardıklarınız”; yani kendilerine ibadet ettiğiniz ve ilah olarak isimlendirdiğiniz varlıklar {عباد أمثالكم} “tıpkı sizin gibi kullardır”; yani sizin gibi yaratılmış ve [başkasına] mülk olan varlıklardır. {فادعوهم} “haydi onları çağırın”; bir menfaati elde etmek veya bir zararı savmak için [çağırın], {فَلْيَسْتَجِيبُواْ لَكُمْ} “da size icabet etsinler”; yani cevap versinler, {إِن كُنتُمْ صادقين} “eğer doğru sözlü iseniz”; onların ilah oldukları iddianızda [doğru iseniz].

أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ (١٩٥)

{أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ} “Onların yürüyecekleri ayakları mı var, yoksa tutacakları elleri mi var, ya da görecekleri gözleri mi var veya işitecekleri kulakları mı var? De ki: «Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun da bana hiç mühlet vermeyin!»” (195)

ثم أبطل أن يكونوا عباداً أمثالهم فقال {ألهم أرجل يمشون بها} مشيكم

Sonra onların kendileri gibi kullar olmasını da iptal ederek şöyle buyurdu: {ألهم أرجل يمشون بها} “Onların yürüyecekleri ayakları mı var”; sizin yürüyüşünüz gibi,

{أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا} يتناولون

{أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا} “yoksa tutacakları elleri mi var”; onunla [bir şeyi] yakalayacakları,

بها {أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذان يسمعون بها} أى فلم تعبدون ماهو دونكم {قُلِ ادعوا شُرَكَاءكُمْ} واستعينوا بهم في عداوتى {ثم كيدون} جميعا انتم وشركاؤكم بالياء يعقوب وافقه أبو عمرو في الوصل {فَلاَ تُنظِرُونِ} فإني لا أبالي بكم وكانوا قد خوفوه ى لهتم فأمر أن يخاطبهم بذلك وبالياء يعقوب

{أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذان يسمعون بها} “ya da görecekleri gözleri mi var veya işitecekleri kulakları mı var?”; yani sizden daha aşağı derecede olan bir şeye ne diye tapıyorsunuz? {قُلِ ادعوا شُرَكَاءكُمْ} “De ki: Ortaklarınızı çağırın”; ve bana düşmanlık etmekte onlardan yardım isteyin, {ثم كيدون} “sonra bana tuzak kurun”; siz ve ortaklarınız hep birlikte [bunu yapın]. Ya'kûb [kelime sonunu] yâ ile [keydûnî şeklinde] okumuştur; vasıl halinde Ebû Amr da ona muvafakat etmiştir. {فَلاَ تُنظِرُونِ} “bana hiç mühlet vermeyin”; çünkü ben sizden hiç çekinmiyorum. [Müşrikler] Peygamber'i ilahlarıyla korkutmuşlardı; bu sebeple onlara böyle hitap etmesi emrolundu. Ya'kûb [burayı da] yâ ile [tünzirûnî şeklinde] okumuştur.