فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ (١١٩)
{فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ} “Orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler.” (119)
{فَغُلِبُواْ هُنَالِكَ} أي فرعون وجنوده والسحرة {وانقلبوا صاغرين} وصاروا أذلاء مبهوتين
{فَغُلِبُواْ هُنَالِكَ} “Orada yenildiler” yani Firavun, orduları ve sihirbazlar. {وانقلبوا صاغرين} “ve küçük düşerek geri döndüler”; zelil ve şaşkına dönmüş bir hale geldiler.
وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ (١٢٠)
{وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ} “Sihirbazlar ise secdeye kapandılar.” (120)
{وَأُلْقِىَ السحرة ساجدين} وخروا سجداً لله كأنما ألقاهم ملق لشدة خروهرم أو لم يتمالكوا مما رأوا فكأنهم ألقوا فكانوا أول النهار كفاراً سحرة وفي آخره شهداء بررة
{وَأُلْقِىَ السحرة ساجدين} “Sihirbazlar ise secdeye kapandılar”; Allah için secdeye kapandılar. Yere kapanmalarının şiddetinden ötürü sanki onları biri atmış gibiydi yahut gördükleri şey karşısında kendilerine hâkim olamadılar da sanki [yere] atıldılar. Onlar günün başında inkârcı sihirbazlar iken, günün sonunda itaatkâr şehitler oldular.
قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ (١٢٢)
{قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} “'Âlemlerin Rabbine, Musa ve Harun'un Rabbine iman ettik' dediler.” (121-122)
{قالوا آمنا بِرَبّ العالمين رَبّ موسى وهارون} هو بدل ممات قبله
{قالوا آمنا بِرَبّ العالمين رَبّ موسى وهارون} “'Âlemlerin Rabbine, Musa ve Harun'un Rabbine iman ettik' dediler”; bu, kendisinden önceki ifadeden bedeldir.
قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣)
{قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Firavun dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır. Yakında bileceksiniz!'” (123)
{قال فرعون آمنتم به} قلى الخبر حفص وهذا توبيخ منه لهم وبهمزتين كوفي غير حفص فالأولى همزة الاستفهام ومعناه الانكار والاستبعاد {قبل أن آذن لكم} قبل اذنى لم {إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَّكَرْتُمُوهُ فِى المدينة لِتُخْرِجُواْ مِنْهَا أَهْلَهَا} إن صنعكم هذا لحيلة احتلتموها أنتم وموسى في مصر قبل أن تخرجوا إلى الصرحاء لغرض لكم وهو أن تَخْرُجُواْ مِن مّصْرَ القبط وتسكنوا بنى إسرائيل {فسوف تعلمون} وعيدا جمله ثم فصله بقوله
{قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنتُم بِهِ} “Firavun dedi ki: Ona iman mı ettiniz?” [ifadesini] Hafs haber [kipiyle] okumuştur; bu, [Firavun'un] onlara yönelik bir azarlamasıdır. Hafs dışındaki Kûfeliler ise iki hemze ile okumuştur; bu takdirde birinci hemze istifham (soru) hemzesidir, anlamı ise inkâr ve imkânsız görmektir. {قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} “Ben size izin vermeden önce” [yani] size izin vermemden önce. {إِنَّ هَٰذَا لَمَكْرٌ مَّكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا} “Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır” [yani] sizin bu yaptığınız, meydana çıkmadan önce Mısır'da sizin ve Musa'nın kurduğu bir hiledir; gayeniz ise Kıptîleri Mısır'dan çıkarmak ve İsrailoğullarını [oraya] yerleştirmektir. {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Yakında bileceksiniz!” [ifadesi] bir tehdittir; [Firavun bu tehdidi önce] genel olarak belirtmiş, sonra da şu sözüyle detaylandırmıştır:
لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤)
{لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ} “'Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!'” (124)
{لأَقَطّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مّنْ خِلاَفٍ} من كل شق طرفاً {ثُمَّ لأَصَلّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ} هو أول من قطع من خلاف وصلب
{لأَقَطّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مّنْ خِلاَفٍ} “Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim” her iki taraftan birer uzvu. {ثُمَّ لأَصَلّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ} “sonra da hepinizi asacağım!”. [Firavun], çaprazlama kesen ve asan ilk kişidir.
قَالُوا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥)
{قَالُوا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ} “Dediler ki: 'Biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz.'” (125)
{قَالُواْ إِنَّا إلى رَبّنَا مُنقَلِبُونَ} فلا نبالي بالموت لانقلابنا إلى لقاء ربقنا روحمته أو انا جميعا يعنون أنفسه وفرعون ننقلب إلى الله فيحكم بيننا
{قَالُواْ إِنَّا إلى رَبّنَا مُنقَلِبُونَ} “Dediler ki: 'Biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz'”; Rabbimizle karşılaşmaya ve O'nun rahmetine döneceğimiz için ölüme aldırış etmeyiz. Yahut biz hepimiz -kendilerini ve Firavun'u kastederler- Allah'a döneceğiz ve O aramızda hüküm verecektir.
وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ (١٢٦)
{وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} “'Sen sırf Rabbimizin ayetleri bize geldiğinde onlara iman ettik diye bizden intikam alıyorsun. Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve bizi Müslümanlar olarak vefat ettir.'” (126)
{وما تنقم منا إلا أن آمنا بآيات رَبّنَا لَمَّا جَاءتْنَا} وما تعيب منا إلا الإيمان بآيات الله أرادوا وما تعيب منا إلا ما هو أصل المناقب والمفاخر وهو الإيمان ومنه قوله ... ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم ... بهن فلول من قراع الكتائب ...
{وما تنقم منا إلا أن آمنا بآيات رَبّنَا لَمَّا جَاءتْنَا} “Sen sırf Rabbimizin ayetleri bize geldiğinde onlara iman ettik diye bizden intikam alıyorsun”; bize ancak Allah'ın ayetlerine iman etmeyi ayıplıyorsun. Şunu kastettiler: Sen bizde övgü ve övünç kaynağının aslı olan şeyden, yani imandan başka bir kusur bulmuyorsun. Şu beyit de bu kabildendir: '...Onlarda kılıçlarının birliklerle çarpışmaktan çentilmiş olmasından başka hiçbir kusur yoktur...'
{رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا} أي اصبب صباً ذريعاً والمعنى هب لنا صبراً واسعاً وأكثره علينا حتى يفيض علنا ويغمرنا كما يفرغ الماء افارغا {وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} ثابتين على الإسلام
{رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا} “Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır” yani bolca dök. Anlamı: Bize geniş bir sabır bahşet ve onu üzerimize çoğalt; öyle ki suyun boşaltılması gibi üzerimize aksın ve bizi kaplasın. {وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} “ve bizi Müslümanlar olarak vefat ettir”; İslam üzere sabit kılarak.
وَقَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ (١٢٧)
{وَقَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ} “Firavun'un kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Musa ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk çıkarsınlar, seni ve ilahlarını terk etsinler diye mi bırakacaksın?' [Firavun]: 'Onların oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız; şüphesiz biz onların üzerinde mutlak ezici bir güce sahibiz' dedi.” (127)
{وَقَالَ الملأ مِن قَوْمِ فِرْعَونَ أَتَذَرُ موسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُواْ فِى الأرض} أرض مصر بالاستعلاء فيها وتغيير دين أهلها لأنه والق السحرة على الإيمان ستمائة ألف نفر {ويذرك وآلهتك} عطف على لفسدوا قبل صنع فرعون لقومه أصناماً وأمرهم أن يعبدوها تقرباً إليه كما يعبد عبدة الأصنام الأصنام ويقولون
{وَقَالَ الملأ مِن قَوْمِ فِرْعَونَ أَتَذَرُ موسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُواْ فِى الأرض} “Firavun'un kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Musa ve kavmini yeryüzünde bozgunculuk çıkarsınlar diye mi bırakacaksın?'”; Mısır toprağında üstünlük taslayarak ve halkının dinini değiştirerek. Çünkü sihirbazlarla birlikte altı yüz bin kişi imana muvafakat etmişti. {ويذرك وآلهتك} “seni ve ilahlarını terk etsinler diye mi?”; liyufsidû (ليفسدوا) ifadesine matuftur. Firavun'un kavmi için putlar yaptığı ve putperestlerin putlara tapıp,
ليقربونا إلى الله زلفى ولذلك قَالَ انا ربكم الأعاى {قال} فرعون مجيبا ببملأ {سَنُقَتّلُ أَبْنَاءهُمْ وَنَسْتَحْيِى نِسَاءهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهرون} سَنُقَتّلُ حجازي أي سنعيد عليهم قتل الأبناء ليعلموا أنا على ما كنا عليه من الغلبة والقهر وأنهم مقهورون تحت أيدينا كما كانوا ولئلا يتوهم العامة أنه هو المولود الذي تحدث المنجمون بذهاب ملكنا على يده فيثبطهم ذلك عن طاعتنا ويدعوهم إلى اتباعه
'Bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye' dedikleri gibi, kendisine yakınlaşmak maksadıyla onlara tapmalarını emrettiği söylenmiştir. Bu sebepledir ki 'Ben sizin en yüce rabbinizim' demiştir. {قال} “Dedi” Firavun ileri gelenlere cevap vererek: {سَنُقَتّلُ أَبْنَاءهُمْ وَنَسْتَحْيِى نِسَاءهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهرون} “Onların oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız; şüphesiz biz onların üzerinde mutlak ezici bir güce sahibiz”. Hicaz kıraatinde {سَنُقَتّلُ} şeklindedir; yani eskiden olduğu gibi galip ve ezici durumda olduğumuzu ve onların eskiden olduğu gibi elimiz altında boyun eğmiş bulunduklarını bilsinler diye oğullarını öldürmeyi tekrarlayacağız. Bir de halk, onun müneccimlerin 'hükümdarlığımız onun eliyle yok olacak' diye bahsettikleri doğan çocuk olduğunu zannedip de bu durum onları bize itaatten alıkoymasın ve onu takip etmeye sevk etmesin diye [böyle yapacağız].
قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨)
{قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} “Musa kavmine dedi ki: 'Allah'tan yardım dileyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; ona kullarından dilediğini vâris kılar. Güzel akıbet ise takva sahiplerinindir.'” (128)
{قَالَ موسى لِقَوْمِهِ استعينوا بالله واصبروا} قال لهم ذلك حين
{قَالَ موسى لِقَوْمِهِ استعينوا بالله واصبروا} “Musa kavmine dedi ki: 'Allah'tan yardım dileyin ve sabredin'”; onlara bunu,
جزعوا من قول فرعون سنقتل أبناءهم تسلية لهم ووعداً بالنصر عليهم {إن الأرض} راللام للعهد أي أرض مصر أو للجنس فيتناول ارص مصر تناولاً أولياً {للَّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاء من عباده} فيه تمنيته إياهم أرض مصر {والعاقبة لِلْمُتَّقِينَ} بشارة بأن الخاتمة المحمدودة للمتقين منهم ومن القبط وأخليت هذه الجملة عن الواو لأنها جملة مستأنفة بخلاف قوله وقال الملأ لانها معطوفة على سا سبقها من قوله قَالَ الملأ مِن قَوْمِ فرعون
Firavun'un 'oğullarını öldüreceğiz' sözünden dolayı feryat edip endişelendiklerinde teselli vermek ve onlara karşı zafer vaat etmek üzere söyledi. {إن الأرض} “Şüphesiz yeryüzü”; lam ahd içindir yani Mısır toprağıdır veya cins içindir, dolayısıyla öncelikli olarak Mısır toprağını da kapsar. {للَّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاء من عباده} “Allah'ındır; ona kullarından dilediğini vâris kılar”; bunda onlara Mısır toprağını vadetmesi vardır. {والعاقبة لِلْمُتَّقِينَ} “Güzel akıbet ise takva sahiplerinindir”; övülen sonucun onlardan ve Kıptîlerden takva sahiplerine ait olduğuna dair bir müjdedir. Bu cümle vav harfinden soyutlanmıştır; çünkü müstakil (yeni) bir cümledir. {وقال الملأ} “ileri gelenler dediler ki” sözünün aksine; zira o, kendisinden önce geçen {قَالَ الملأ مِن قَوْمِ فرعون} ifadesine matuftur.
قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩)
{قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “Dediler ki: 'Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyet gördük.' [Musa] dedi ki: 'Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve yeryüzünde sizi onların yerine geçirir de nasıl davranacağınıza bakar.'” (129)
{قَالُواْ أُوذِينَا مِن قَبْلِ أَن تَأْتِيَنَا وَمِن بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} يعنون قتل أبنائهم قبل مولد موسى إلى أن استنبئ واعاجدته علهم بعد ذلك اشتكاء من فرعون واستبطاء لوعد النصر {قَالَ عسى رَبُّكُمْ أَن يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِى الأرض} تصريح بما رمز الله من البشارة قبل وكشف عنه وهو إهلاك فرعون واستخلافهم بعده في أرض مصر {فَيَنظُرَ كيف تعملون} فيى الكائن منكم من العمل حسنه وقبيحه وشكر النعمة وكفراتها لجيازيكم على حسب ما يوجد منكم وعن عمرو بن عبيد أنه دخل على المنصور قبل الخلافة وعلى مائدته رغيف أو رغيفان وطلب المنصور زيادة لعمور فلم توجد فقرأ عمرو هذه الآية ثم دخل عليه بعد ما استخاف
{قَالُواْ أُوذِينَا مِن قَبْلِ أَن تَأْتِيَنَا وَمِن بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} “Dediler ki: 'Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyet gördük'”; Firavun'dan şikâyet ederek ve zafer vaadini gecikmiş bularak, Musa'nın doğumundan peygamber olarak gönderilmesine kadar oğullarının öldürülmesini ve bundan sonra da bu uygulamanın tekrarlanmasını kastederler. {قَالَ عسى رَبُّكُمْ أَن يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِى الأرض} “[Musa] dedi ki: 'Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve yeryüzünde sizi onların yerine geçirir'”; daha önce işaret edilen müjdenin açık ifadesi ve izahıdır ki o da Firavun'un helak edilmesi ve ondan sonra onların Mısır toprağında halife kılınmasıdır. {فَيَنظُرَ كيف تعملون} “de nasıl davranacağınıza bakar”; sizden sadır olacak amelin iyisine ve kötüsüne, nimetin şükrüne ve nankörlüğüne bakar ki sizden ortaya çıkana göre sizi mükâfatlandırsın veya cezalandırsın. Amr b. Ubeyd'den rivayet edildiğine göre o, hilafetinden önce Mansûr'un yanına girdi; sofrasında bir veya iki somun ekmek vardı. Mansûr, Amr için daha fazlasını istedi ancak bulunamadı. Bunun üzerine Amr bu ayeti okudu. Mansûr halife olduktan sonra onun yanına girdiğinde,
فذكر له ذلك
ona bunu hatırlattı
قد بقي فَيَنظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ
geriye {فَيَنظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “nasıl davranacağınıza bakar” [kısmı] kalmıştır.
وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠)
{وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْNَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} “Andolsun ki biz Firavun hanedanını, ibret alsınlar diye yıllarca süren kıtlık ve ürün noksanlığı ile yakaladık.” (130)
{ولقد أخذنا آل فِرْعَوْنَ بالسنين} سني القحط وهن سبع سنين والنسة من الأسماء الغالة ب كالدابة والنجم {وَنَقْصٍ مّن الثمرات} قيل السنون لا هل البوادى ونقص الثمات للامصار {لعلهم يذكرون} ليتعظموا فينبهوا على أن ذلك لا صرارهم على الكفر ولأن الناس فى حال اشدة اضعر خذودا وأرقى أفئدة وقيل عاش فرعون أربعمائة سنة لم ير مكروهاً في ثلثمائة وعشرين سنة ولو أصابه في تلك المدة وجع أو جوع أو حمتى لما ادعى الربوبية
{ولقد أخذنا آل فِرْعَوْنَ بالسنين} “Andolsun ki biz Firavun hanedanını yıllarca süren kıtlıkla yakaladık”; kıtlık yılları ki onlar yedi yıldır. es-Sene (السنة) kelimesi ed-dâbbe ve en-necm gibi galip gelen isimlerdendir. {وَنَقْصٍ مّن الثمرات} “ve ürün noksanlığı ile”; kuraklık yıllarının çöl halkı için, ürün noksanlığının ise şehirler için olduğu söylenmiştir. {لعلهم يذكرون} “ibret alsınlar diye”; öğüt alsınlar da bunun inkârda ısrar etmelerinden kaynaklandığını fark etsinler diye. Zira insanlar darlık anında daha alçakgönüllü ve daha yufka yürekli olurlar. Firavun'un dört yüz yıl yaşadığı, üç yüz yirmi yıl boyunca hiçbir nahoş durum görmediği söylenmiştir. Eğer bu süre zarfında ona bir ağrı, açlık veya humma isabet etseydi asla ilahlık iddia etmezdi.
فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣١)
{فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Onlara bir iyilik geldiğinde: 'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi. Başlarına bir kötülük gelirse Musa ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı. İyi bilin ki onların uğursuzluğu Allah katındadır; fakat onların çoğu bilmezler.” (131)
{فَإِذَا جَاءتْهُمُ الحسنة} الصحة والخصب {قَالُواْ لَنَا هذه} أي هذه التي نستحقها {وَإِن تُصِبْهُمْ سيئة} جدب ومرض {يطيروا} أصله يتطيروا فأدعمت التاء في الطاء لأنها من طرف اللسان وأصول الثنايا {بموسى وَمَن مَّعَهُ} تشاءموا بهم وقالوا هذه بشؤمهم ولولا مكانهم لما أصابتنا وغنما دخل إذا فى الحسة وعرفت الحسنة وإن في السيئة ونكرت السيئة لأن جنس الحسنة وقوع كالكائن لكثرته وأما السيئة فلا تقع إلا فى الندرة ولا يقع الاشئ منها {أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ} سبب خيرهم وشرهم {عَندَ الله} في حكمه ومشيئته والله هو الذى يقدر ما يصيبهم ن الحسنة والسيئة قُلْ كُلٌّ مّنْ عِندِ الله {ولكن أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ} ذلك
{فَإِذَا جَاءتْهُمُ الحسنة} “Onlara bir iyilik geldiğinde”; sağlık ve bolluk. {قَالُواْ لَنَا هذه} “'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi” yani buna müstahak olan biziz. {وَإِن تُصِبْهُمْ سيئة} “Başlarına bir kötülük gelirse”; kıtlık ve hastalık. {يطيروا} “uğursuzluğa yorarlardı”; aslı yeteteyyerû (يتطيروا) şeklindedir, tâ harfi dilden ve ön diş köklerinden çıktığı için tı harfine idgam edilmiştir. {بموسى وَمَن مَّعَهُ} “Musa ve beraberindekilerin [uğursuzluğuna]”; onlarla uğursuzluk çıkarıp şöyle dediler: 'Bu onların uğursuzluğundandır, şayet onlar olmasaydı bu başımıza gelmezdi.' İyilikte izâ (إِذَا) kullanılması ve iyiliğin marife olması; kötülükte ise in (إِنْ) kullanılması ve kötülüğün nekire kılınması, iyilik cinsinin çokluğundan ötürü adeta vaki ve kesin olmasından; kötülüğün ise ancak nadiren meydana gelmesinden ve ondan ancak az bir şeyin vaki olmasındandır. {أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ} “İyi bilin ki onların uğursuzluğu”; hayır ve şerlerinin sebebi. {عَندَ الله} “Allah katındadır”; O'nun hükmünde ve meşietindedir. Onlara isabet eden iyiliği ve kötülüğü takdir eden Allah'tır: {قُلْ كُلٌّ مّنْ عِندِ الله} “De ki: Hepsi Allah katındandır”. {ولكن أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ} “fakat onların çoğu bilmezler” bunu.
وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢)
{وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} “Ve dediler ki: 'Bizi büyülemek için her ne ayet getirirsen getir, biz sana kesinlikle inanacak değiliz.'” (132)
{وقالوا مهما تأتنا به من آية لّتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} أصل مهما ماما فما الأولى للجزاء ضمت إليها ما المزيدة المؤكدة للجزاء فى قولك متى ما تخرج اخرج أينما تكونوا فاما تذهبن بك إلا أن الألف قلبت هاء استثقالاً لتكرير المتجانسين وهو المذهب السديد البصرة وهو فى موضع النصب بتأتنا
{وقالوا مهما تأتنا به من آية لّتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} “Ve dediler ki: 'Bizi büyülemek için her ne ayet getirirsen getir, biz sana kesinlikle inanacak değiliz'”. Mehmâ (مَهْمَا) kelimesinin aslı mâ mâ (مَا مَا) şeklindedir. İlk mâ şart içindir; 'metâ mâ tahruc ahruc', 'eynemâ tekûnû', 'fe-immâ tezhebenne bike' ifadelerinde olduğu gibi şartı pekiştiren zâit mâ ona bitişmiştir. Ancak aynı cinsten harflerin peş peşe gelmesi ağır bulunduğu için elif, he harfine dönüştürülmüştür; Basra ekolünün isabetli görüşü budur. Kelime, te'tinâ (تَأْتِنَا) fiili ile nasb mahallindedir;
أى ايماشئ وتحضرنا تأتنا به ومن آية تبيين لهما والضمير فى به وبها راجع إلى مَهْمَا إلا أن الأول ذكر على اللفظ والثاني أنث على المعنى لأنها فى معنى الآية وإنما سموها آية اعتبار التسمية موسى أو قصدوا بذلك الاستهزاء
yani 'bize her ne getirirsen ve sunarsan'. {من آية} “ayet” ifadesi ikisini açıklamaktadır. {به} ve {بها} zamirleri {مَهْمَا} lafzına dönmektedir; ancak birincisi lafza binaen müzekker, ikincisi ise ayet anlamında olduğu için mânaya binaen müennes getirilmiştir. Onların bunu ayet olarak isimlendirmeleri Musa'nın isimlendirmesine binaendir yahut bununla alay etmeyi kastetmişlerdir.
فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ (١٣٣)
{فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ} “Biz de üzerlerine açık açık ayetler (mucizeler) olarak tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan gönderdik. Yine de büyüklük tasladılar ve suçlu bir kavim oldular.” (133)
{فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطوفان} ما طاف بهم وغلبهم من مطر أو سيل قيل طفا الماء فوق حروتهم وذلك أنهم مطروا ثمانية أيام في ظلمة شديدة لا يرون شمساً ولا قمراً ولا يقدر أحد أن يخرج من داره وقي دخل الماء في بيوت القبط حتى قاموا في الماء إلى تراقيهم فمن جلس غرق ولم يدخل بيوت بني إسرائيل من الماء قطرة أو هو الجدري أو الطاعون {والجراد} فأكلت زروعهم وثمارهم وسقوف بويتهم وثيباهم ولم يدخل بيوت بنى اساريل منها شيء {والقمل} وهى الدبى وهو أولاد الجراد قبل نبات أجنحتها أو البراغيث أو كبار القردان {والضفادع} وكانت تقع فى طعامهم
{فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطوفان} “Biz de üzerlerine tufan gönderdik”; yağmurdan veya selden onları kuşatan ve basan şey. Suların ekinlerinin üzerine taştığı söylenmiştir. Şöyle ki; ne güneşi ne de ayı görebildikleri zifiri bir karanlıkta sekiz gün boyunca üzerlerine yağmur yağdı ve hiç kimse evinden çıkamadı. Su Kıptîlerin evlerine girdi, öyle ki suyun içinde boyunlarına kadar ayakta durdular; oturan ise boğuldu. İsrâiloğullarının evlerine ise sudan tek bir damla dahi girmedi. Yahut o, çiçek hastalığı veya taundur. {والجراد} “ve çekirge”; ekinlerini, meyvelerini, evlerinin tavanlarını ve elbiselerini yediler. İsrâiloğullarının evlerine ise bunlardan hiçbir şey girmedi. {والقمل} “ve haşere”; bu, henüz kanatları çıkmamış çekirge yavrusu (dübâ) veya pireler yahut büyük kenelerdir. {والضفادع} “ve kurbağalar”; yemeklerinin içine düşüyordu,
وشرابهم حتى إذا تكلم الرجل تقع فيه فيه {والدم} أي الرعاف وقيل مياههم انقلبت دما حتى تغن القبطي والإسرائيلي إذا اجتمعا على إناء فيكون ما يلى الإسرائيلى ماء وما يلى القبطى دما وقيل سال علهيم النيل دما {آيات} حال من الأشياء المذكورة {مّفَصَّلاَتٍ} مبينات ظاهرات لا يشكل على عاقل أنها من آيات الله أو مفرقات بين كل آيتين شهر {فاستكبروا} عن الإيمان بموسى {وَكَانُواْ قَوْماً مُّجْرِمِينَ}
ve içeceklerinin içine [düşüyordu]; öyle ki adam konuştuğunda ağzının içine düşerdi. {والدم} “ve kan”; yani burun kanaması. Sularının kana dönüştüğü, öyle ki Kıptî ile İsrâilli bir kap üzerinde bir araya geldiklerinde İsrâillinin tarafındakinin su, Kıptînin tarafındakinin kan olduğu da söylenmiştir. Nil'in onların üzerine kan olarak aktığı da söylenmiştir. {آيات} “ayetler olarak”; zikredilen şeylerden haldir. {مّفَصَّلاَتٍ} “açık açık”; açık, zahir, hiçbir akıl sahibine Allah'ın ayetlerinden olduğu şüpheli olmayan [mucizeler] yahut her iki ayet arası bir ay fasılalı olarak ayrılmış. {فاستكبروا} “Yine de büyüklük tasladılar”; Musa'ya iman etmekten. {وَكَانُواْ قَوْماً مُّجْرِمِينَ} “ve suçlu bir kavim oldular”.
وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٣٤)
{وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Üzerlerine azap çökünce dediler ki: 'Ey Musa! Senin yanındaki ahdi hürmetine bizim için Rabbine dua et. Eğer bu azabı bizden kaldırırsan, sana kesinlikle iman edeceğiz ve İsrâiloğullarını mutlaka seninle beraber göndereceğiz.'” (134)
{وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرجز} العذاب الأخير وهو الدم أو العذاب المذكور واحداً بعد واحد {قَالُواْ يا موسى ادع لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ} ما مصدرية أي بعهده عندك وهو النبوة والباء تتعلق بادع أى ادع الله لنا متوسلا
{وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرجز} “Üzerlerine azap çökünce”; son azap olan kan yahut birbiri ardınca zikredilen azaplar. {قَالُواْ يا موسى ادع لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ} “Dediler ki: 'Ey Musa! Senin yanındaki ahdi hürmetine bizim için Rabbine dua et'”; mâ masdariyyedir yani 'senin yanındaki ahdi -ki o peygamberliktir- vesilesiyle'. Ba (ب) harfi id'u (ادْعُ) fiiline taalluk eder yani 'senin yanındaki ahdini vesile kılarak bizim için Allah'a dua et'.
إليه بعهده عندك {لئن كشفت عنّا الرّجز لنؤمننّ لك ولنرسلنّ معك بني إسرائيل}
O'nun senin yanındaki ahdi hürmetine O'na [dua et]: {لئن كشفت عنّا الرّجز لنؤمننّ لك ولنرسلنّ معك بني إسرائيل} “Eğer bu azabı bizden kaldırırsan, sana kesinlikle iman edeceğiz ve İsrâiloğullarını mutlaka seninle beraber göndereceğiz.”
فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥)
{فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ} “Fakat erişecekleri bir süreye kadar üzerlerinden azabı kaldırdığımızda, bir de bakarsın ki onlar yeminlerini bozuyorlar.” (135)
! فلمّا كشفنا عنهم الرّجز إلى أجلٍ} إلى حد من الزمان {هم بالغوه} لا محالى فمذبون فيه لا ينفعهم ما تقدم لهم من الإمهال وكشف العذاب إلى حلوله {إذا هم ينكثون} تجواب لما أى فلما كشفنا عنهم فاجئوا النكث ولم يؤخروه
{فلمّا كشفنا عنهم الرّجز إلى أجلٍ} “Fakat üzerlerinden azabı bir süreye kadar kaldırdığımızda”; belirli bir zamana kadar. {هم بالغوه} “onların erişecekleri”; kaçınılmaz olarak erişecekleri ki o vakitte azap göreceklerdir; o vakit gelene kadar kendilerine daha önce mühlet verilmiş ve azabın kaldırılmış olması onlara fayda vermez. {إذا هم ينكثون} “bir de bakarsın ki onlar yeminlerini bozuyorlar”; lemmâ (لَمَّا) edatının cevabıdır yani üzerlerinden [azabı] kaldırdığımızda hiç geciktirmeksizin ansızın ahdi bozdular.
فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ (١٣٦)
{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} “Biz de onlardan intikam aldık ve ayetlerimizi yalanladıkları, onlardan gafil kaldıkları için onları denizde boğduk.” (136)
{فانتقمنا مِنْهُمْ} هو ضد الإنعام كما أن العقاب هو ضد الثواب {فأغرقناهم فِي اليم} هو اببحر الذي لا يدرك قعره أو هو لجة البحر ومعظم مائه واشتقاقه من التيمم لأن االمنتفعين به يقصدونه {بأنهم كذبوا بآياتنا وَكَانُواْ عَنْهَا غافلين} أي كان إغراقهم بسبب تكذيبهم بالآيات وغفلتهم عنها وقلة فكرهم فيها
{فانتقمنا مِنْهُمْ} “Biz de onlardan intikam aldık”; cezanın sevabın zıddı olması gibi bu da nimetlendirmenin zıddıdır. {فأغرقناهم فِي اليم} “ve onları denizde boğduk”; dibine ulaşılamayan denizdir yahut denizin derin yeri ve suyunun çoğudur. Türeyişi teyemmümden gelir; çünkü ondan yararlananlar ona yönelirler. {بأنهم كذبوا بآياتنا وَكَانُواْ عَنْهَا غافلين} “ayetlerimizi yalanladıkları ve onlardan gafil kaldıkları için”; yani onların boğulması ayetleri yalanlamaları, onlardan gafil olmaları ve onlar üzerinde az düşünmeleri sebebiyle olmuştur.
وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧)
{وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ} “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de bereketlendirdiğimiz arzın doğularına ve batılarına vâris kıldık. Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrâiloğullarına verdiği o güzel söz tam olarak yerine geldi. Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını ve yükselttikleri binaları ise yerle bir ettik.” (137)
{وَأَوْرَثْنَا القوم الذين كَانُواْ يُسْتَضْعَفُونَ} هم بنو إسرائيل كان يستصنعهم فرعون وقومه بالقتل والاستخدام {مشارق الأرض ومغاربها} يعنى ارض مصر والشام التى {التي باركنا فيها} بالخصب وسعة الأرزاق وكثة الأنهار والأشجار {وتمت كلمة ربك الحسنى على بني إسرائيل} هو قوله عسى ربكم أن يهلكم عدوكم ويستخلفكم فى الأرض أو ونريد انتنمن عَلَى الذين استضعفوا فِى الأرض إلى مَّا كانوا يحذرون والحنسى تأنيث الأحسن صفة للكلمة وعلى صلة تَمُتْ أي مضت عليهم واستمرت من قولكم ثم علي الأمر إذا مضى عليه {بِمَا صَبَرُواْ} بسبب صبرهم وحسبك به حاثاً على الصبر ودالاً على أن من قابل البلاء بالجزع وكله الله
{وَأَوْرَثْنَا القوم الذين كَانُواْ يُسْتَضْعَفُونَ} “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de vâris kıldık”; onlar İsrâiloğullarıdır. Firavun ve kavmi onları öldürmek ve hizmette çalıştırmak suretiyle hor görmekteydi. {مشارق الأرض ومغاربها} “arzın doğularına ve batılarına”; Mısır ve Şam toprağını kasteder. {التي باركنا فيها} “bereketlendirdiğimiz”; bolluk, geniş rızıklar, nehirlerin ve ağaçların çokluğu ile. {وتمت كلمة ربك الحسنى على بني إسرائيل} “Rabbinin İsrâiloğullarına verdiği o güzel söz tam olarak yerine geldi”; bu, 'Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve yeryüzünde sizi onların yerine geçirir' sözüdür yahut 'Biz ise istiyorduk ki, yeryüzünde ezilmekte olanlara lütufta bulunalım...' ayetinden 'sakınmakta oldukları şeyleri...' kısmına kadar olan sözüdür. el-Hüsnâ (الحسنى), el-ahsen (الأحسن) kelimesinin müennesidir ve kelime (كَلِمَة) kelimesinin sıfatıdır. 'Alâ (عَلَى) harfi temmet (تَمَّتْ) fiilinin sılasıdır; yani üzerlerinde geçerli oldu ve sürdü. Bu, Arapların 'iş onun üzerinde geçti/sürdü' anlamında kullandığı 'temme aleyhi'l-emr' ifadesinden gelir. {بِمَا صَبَرُواْ} “sabretmelerine karşılık”; sabırları sebebiyle. Bu, sabra teşvik edici ve belayı sızlanarak karşılayan kimseyi Allah'ın [kendi haline] terk edeceğine delil olarak sana yeter.
إليه ومن قابله بالصبر ضمن الله له الفرج
[kendi haline] terk eder. Kim de onu sabırla karşılarsa Allah ona ferahlığı/kurtuluşu garanti eder.
{وَدَمَّرْنَا} أهلكنا {مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وقومه} رمن العمارات وبناء القصور {وَمَا كَانُواْ يَعْرِشُونَ} من الجنات أو ما كانوا يرفعون من الأبنية المشيدة تفى السماء كصرح هامان وغيره وبضم الراء شامي وأبو بكر وهذا آخر صقة فرعون والقبط وتكذيبهم بآيات الله ثم أتبعه قصة بني إسرائيل وما أحدثوه بعد إنقاذهم من قرعون ومعاينتهم الآيات العظام ومجاوزتهم البحر من عبادة البقر وغير ذلك ليتسلى رسول الله ﷺ مما رآه من بني إسرائيل بالمدينة
{وَدَمَّرْنَا} “ve yerle bir ettik”; helak ettik {مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وقومه} “Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını”; imar faaliyetlerinden ve saray binalarından {وَمَا كَانُواْ يَعْرِشُونَ} “ve yükselttikleri binaları”; bahçelerden yahut Hâmân’ın köşkü ve benzeri gibi göğe doğru yükselttikleri muhkem yapılardan. [İbn Âmir eş-]Şâmî ve Ebû Bekr [ra harfini] zamme ile (يعرُشون) okumuştur. Bu, Firavun ve Kıptîlerin kıssasının ve onların Allah'ın ayetlerini yalanlamalarının sonudur. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de İsrâiloğullarından gördüğü şeylerden teselli bulsun diye İsrâiloğullarının kıssasını, Firavun'dan kurtarılmalarından, büyük ayetleri bizzat müşahede edip denizi geçmelerinden sonra buzağıya tapmak ve başka hususlarda ortaya çıkardıkları bidat ve çirkinlikleri zikretti.
وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨)
{وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ} “İsrâiloğullarını denizden geçirdik. Kendilerine ait putlara tapmakta olan bir topluluğa rastladılar. 'Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap!' dediler. [Mûsâ] dedi ki: 'Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz.'” (138)
{وجاوزنا ببني إسرائيل البحر} روي أنهم عبر بهم موسى يوم عاوراء بعدما اهلك الله فرعون وقومه فصامواه شكر الله فأوا على قَوْمٍ فمروا عليهم {يَعْكُفُونَ على أَصْنَامٍ لَّهُمْ} يواظبون على عبادتها وكانت تماثيل بقر وبكسر الكاف حمزة وعلي {قَالُواْ يا موسى اجعل لَّنَا إلها} صنماً نعكف عليه {كَمَا لهم آلهة} أصنام يعكفون عليها وما كافة للكاف ولذلك وقعت الجملة بعدها قال يهودى لعلى رضى لله عنه اختلفتم بعد نبيكم قبل أن يجف ماؤه فقال قلتم اجعل لَّنَا إلها ولم تجف أقدامكم {قال إنكم قوم تجهلون} نعجب من قولهم على أثر ما رأوا من الآية العظمى فوصفهم بالجهل المطلق وأكده
{وجاوزنا ببني إسرائيل البحر} “İsrâiloğullarını denizden geçirdik”; Mûsâ'nın, Allah'ın Firavun ve kavmini helak etmesinin ardından Aşure günü onları [denizden] geçirdiği, onların da Allah'a şükür için oruç tuttukları rivayet edilmiştir. {فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ} “bir topluluğa rastladılar”; onların yanına vardılar {يَعْكُفُونَ على أَصْنَامٍ لَّهُمْ} “kendilerine ait putlara tapmakta olan”; onlara tapınmaya devam eden. Bunlar sığır heykelleriydi. Hamza ve Ali [el-Kisâî] kâf harfini kesre ile (يَعْكِفُونَ) okumuştur. {قَالُواْ يا موسى اجعل لَّنَا إلها} “'Ey Mûsâ! Bize bir ilah yap!' dediler”; tapınacağımız bir put {كَمَا لهم آلهة} “onların ilahları olduğu gibi”; tapındıkları putlar olduğu gibi. Buradaki mâ (مَا) kâf harfini amelden alıkoyan kâffedir; bundan dolayı cümle onun ardından gelmiştir. Bir Yahudi, Ali'ye radıyallâhu anh: 'Siz peygamberinizin [vefatının ardından henüz cenazesinin üzerindeki] su kurumadan ihtilafa düştünüz' deyince [Ali] şöyle demiştir: 'Siz ise henüz ayaklarınız [denizden çıkıp] kurumamışken 'Bize bir ilah yap!' demiştiniz.' {قال إنكم قوم تجهلون} “[Mûsâ] dedi ki: 'Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz'”; en büyük mucizeyi görmelerinin hemen ardından böyle söylemelerine şaşırdı da onları mutlak cehaletle niteledi ve bunu pekiştirdi.
إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩)
{إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] helak olmaya mahkûmdur ve yapmakta oldukları ameller de batıldır.” (139)
{إِنَّ هَؤُلآء} يعني عبدة تلك التماثيل {مُتَبَّرٌ} مهلك من التيار {مَّا هُمْ فِيهِ} أي يتبر الله ويهدم دينهم الذى هم عله على يدى وفى إيقاع هؤلاء إسما لأن وتقديم خبر المبتدأ من الجملة الواقعة خبراً لها وسم لعبدة الأصنام بأنهم هم المعرضون ببتبار وأنه لايعدوهم ألبتة {وباطل مَّا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} أي ما عملوا من عبادة الأثنام باطل مضمحل
{إِنَّ هَؤُلآء} “Şüphesiz bunlar”; yani o heykellere tapanlar {مُتَبَّرٌ} “helak olmaya mahkûmdur”; tebâr (helak) kökünden helak edicidir/edilendir {مَّا هُمْ فِيهِ} “içinde bulundukları [din]”; yani Allah onların üzerinde bulunduğu dinlerini benim ellerimle yerle bir edip yıkacaktır. 'Hâülâi' kelimesinin 'inne'nin ismi kılınmasında ve haber olan cümlenin mübtedasının haberinin öne alınmasında, putperestlerin bizzat helake maruz kalanlar olduğuna ve [helakin] onları asla aşmayacağına dair bir işaret vardır. {وباطل مَّا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “ve yapmakta oldukları ameller de batıldır”; yani putlara ibadet nevinden yaptıkları ameller hükümsüzdür ve yok olup gitmiştir.
قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٤٠)
{قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} “[Mûsâ] dedi ki: 'O sizi âlemlere üstün kılmışken, ben sizin için Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?'” (140)
{قال أغير الله أبغيكم إلهاً} أي أغير المستحق للعبادة أطلب لكم
{قال أغير الله أبغيكم إلهاً} “[Mûsâ] dedi ki: 'Ben sizin için Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?'”; yani ibadete layık olandan başkasını mı sizin için talep edeyim,
معبوداً {وهو فضّلكم على العالمين} حال أي على عالمي زمانكم
bir mabut olarak? {وهو فضّلكم على العالمين} “O sizi âlemlere üstün kılmışken”; hal cümlesidir; yani kendi zamanınızın âlemlerine [üstün kılmışken].
وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١)
{وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} “Hani sizi Firavun hanedanından kurtarmıştık. Onlar size azabın en kötüsünü tattırıyor, oğullarınızı boğazlıyor, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı.” (141)
{وإذ نجيناكم من آل فرعون} أنجاكم شامي {يسومونكم سوء العذاب} يبغونكم شدة العذاب من سام السلعة إذا طلبها وهو استئناف لا محل له أو حال من المخاطبين أو من آل فرعون {يقتّلون أبناءكم ويستحيون نساءكم} يعتلون نافع {وفي ذلكم} أي في الإنجاء أو في العذاب {بلآءٌ} نعمة أو محنة {مّن ربكم عظيم}
{وإذ نجيناكم من آل فرعون} “Hani sizi Firavun hanedanından kurtarmıştık”; [İbn Âmir eş-]Şâmî [أنجيناكم yerine] 'enceyküm' (أنجاكم) şeklinde okumuştur. {يسومونكم سوء العذاب} “Onlar size azabın en kötüsünü tattırıyor”; size azabın en şiddetlisini reva görüyorlardı. Bu, bir kimsenin malı talep etmesi anlamındaki 'sâme's-sil'ate' (سام السلعة) ifadesinden gelir. Bu cümle mahalli olmayan bir istînâf (başlangıç) cümlesidir yahut muhataplardan veya Firavun hanedanından bir haldir. {يقتّلون أبناءكم ويستحيون نساءكم} “oğullarınızı boğazlıyor, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı”; Nâfi' [şeddesiz olarak] 'yaktülûne' (يقتلون) şeklinde okumuştur. {وفي ذلكم} “Bunda”; yani kurtarılmada veya azapta {بلآءٌ} “bir imtihan”; bir nimet veya bir sıkıntı/musibet {مّن ربكم عظيم} “vardı Rabbinizden büyük”.
وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢)
{وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on [gece] daha ekledik; böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı. Mûsâ kardeşi Hârûn’a: 'Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!' dedi.” (142)
{وواعدنا موسى ثلاثين ليلةً} لإعطاء التوراة {وأتممناها بعشر} روى أنه موسى ﵊ وعد بنى إسرائيل
{وواعدنا موسى ثلاثين ليلةً} “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik”; Tevrat'ı vermek üzere {وأتممناها بعشر} “ve buna on [gece] daha ekledik”; Mûsâ'nın aleyhisselâm Mısır'dayken İsrâiloğullarına,
وهو بمصر إن أهلك الله عدوهم أتاهم بكتاب من عند الله فلما هلك فرعون سأل موسى ربه الكتاب فأمره بصوم ثلاثين يوماً وهي شهر ذي القعدة فلما أتم الثلاثين أنكر خلوف فيه فتسوك فأوحى الله إليه أما علمت أن خلوف فم الصائم أطيب عندي من ريح المسك فأمره أن يزيد عليها عشرة أيام من ذي الحجة لذلك {فتمّ ميقات ربّه} ما وقت له من الوقت وضربه له {أربعين ليلةً} نصب على الحال أي تم بالغاً هذا العدد ولقد أجمل ذكر الأربعين في البقرة وفصلها هنا {وقال موسى لأخيه هارون} هو عطف بيان لخيه {اخلفني في قومي} كن خليفتي فيهم {وأصلح} ما يجب أن يصلح من أمور بني إسرائيل {ولا تتّبع سبيل المفسدين} ومن دعاك منهم إلى الإفساد فلا تتبعه ولا تطعه
şayet Allah düşmanlarını helak ederse onlara Allah katından bir kitap getireceğini vaad ettiği rivayet edilmiştir. Firavun helak olunca Mûsâ Rabbinden kitabı istedi. Bunun üzerine [Allah] ona Zilkade ayı olan otuz gün boyunca oruç tutmasını emretti. Otuz günü tamamlayınca ağzının kokusundan rahatsız oldu ve misvak kullandı. Allah ona: 'Oruçlunun ağız kokusunun benim katımda misk kokusundan daha hoş olduğunu bilmedin mi?' diye vahyetti ve bundan dolayı o [otuz güne] Zilhicce'den on gün daha eklemesini emretti. {فتمّ ميقات ربّه} “böylece Rabbinin belirlediği vakit tamamlandı”; O'nun kendisi için tayin edip belirlediği süre {أربعين ليلةً} “kırk geceye”; hal olarak mansubdur; yani bu sayıya ulaşarak tamamlandı. Bakara sûresinde kırk sayısı mücmel (özet) olarak zikredilmiş, burada ise tafsilatlandırılmıştır. {وقال موسى لأخيه هارون} “Mûsâ kardeşi Hârûn’a dedi”; [Hârûn ismi] kardeşi kelimesinin atf-ı beyânıdır {اخلفني في قومي} “Kavmim içinde benim yerime geç”; onların içinde benim halifem ol {وأصلح} “ıslah et”; İsrâiloğullarının durumlarından düzeltilmesi gereken şeyleri ıslah et {ولا تتّبع سبيل المفسدين} “ve bozguncuların yoluna uyma”; onlardan seni bozgunculuğa davet eden kimseye uyma ve ona itaat etme.
وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣)
{وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “Mûsâ belirlediğimiz vakitte gelip Rabbi onunla konuşunca: 'Rabbim! Bana [kendini] göster, sana bakayım' dedi. [Rabbi]: 'Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de beni göreceksin' buyurdu. Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Mûsâ baygın bir halde yere yığıldı. Kendine gelince: 'Seni tenzih ederim, sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim' dedi.” (143)
{ولمّا جآء موسى لميقاتنا} لوقتنا الذي وقتنا له وحددنا ومعنى اللام الاختصاص أي اختص مجيئه لميقاتنا {وكلّمه ربّه} بلا واسطة ولا كيفية ورورى أنه كان يسمع الكلام من كل جهة وذكر الشيخ التأويلات أن موسى ﵇ سمع صوتاً دالاً على كلام الله تعالى
{ولمّا جآء موسى لميقاتنا} “Mûsâ belirlediğimiz vakitte gelince”; kendisi için belirleyip tayin ettiğimiz vaktimize [gelince]. Lâm harfinin anlamı tahsistir; yani gelişi belirlediğimiz vakte mahsus oldu. {وكلّمه ربّه} “ve Rabbi onunla konuştu”; vasıtasız ve keyfiyetsiz olarak. Kelamı her yönden işittiği rivayet edilmiştir. Şeyh [el-Mâtürîdî] Te'vîlât'ta Mûsâ'nın aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın kelamına delalet eden bir ses işittiğini zikretmiştir.
وكان اختصاصه باعتبار أنه أمسعه صوتا تولى تخلقه من غير أن يكون ذلك الصوت مكتسباً لأحد من الخلق وغيره يسمع صوتاً مكتسباً للعباد فيفهم منه كلام الله تعالى فلما سمع كلامه طمع في رؤيته لغلبة شوقه فسأل الرؤية بقوله {قال ربّ أرني أنظر إليك} ثاني مفعولي أرني محذوف أي أرني ذاتك انظر إليك يعنى مكنى من رؤيتكم بأن تتجلى لي حتى أراك أرني مكي وبكسر الراء مختلسة أبو عمرو وبكسر الراء مشبعة غيرهما وهو دليل لأهل السنة على جواز الرؤية فإن موسى ﵇ اعتقد أن الله تعالى يرى حتى سأله واعتقاد جواز مالا يجوز على الله كفر {قال لن تراني} ر بالسؤال بعين فانية بل بالعطاء والنوال بيعن باقية وهو دليل لأهل لنا أيضا لأنه لم يقل لن أرى ليكون نفياً للجواز ولو لم يكن مرئيا لخبر بانه ليس بمرئى إذا لحاله حالة الحاجة إلى البيان {ولكن انظر إلى الجبل فإن استقرّ مكانه} بقي على حاله {فسوف تراني} وهو دليل لنا أيضاً لأنه علق الرؤية باستقرار الجبل وهو ممكن وتعليق الشئ بما هو ممكن يدل على إمكانه كالتعليق بالمتع يدل على امتناعه والديليل على أنه ممكن قوله جعله دكاً ولم يقل اندك وما أوجده تعالى كان جائزاً أن لا يوجد لو لم يوجده لأنه مختار فى فعله ولأنه تعالى ما آية عن ذلك ولا عاتبه عليه ولو كان ذلك محالا لعابه كما عاتب نوحاً ﵇ بقوله إني أعظك أن تكون من الجاهلين حيث سأل اتجاه ابنه من الغرق {فلمّا تجلى ربّه للجبل} أي ظهر وبان ظهوراً بلا كيف قال الشيخ أبو منصور ﵀
Onun [Mûsâ'nın] ayrıcalığı, yaratılmışlardan hiçbirinin kesbi (fiili) olmaksızın yaratılmasını bizzat Allah'ın üstlendiği bir sesi ona işittirmesi bakımındandı. Ondan başkası ise kulların kesbi olan bir ses işitir ve ondan Allah Teâlâ'nın kelamını anlar. Mûsâ O'nun kelamını işitince şevkinin baskın gelmesi sebebiyle O'nu görmeyi arzuladı da şu sözüyle rü'yeti (görmeyi) talep etti: {قال ربّ أرني أنظر إليك} “'Rabbim! Bana [kendini] göster, sana bakayım' dedi”; 'erini' fiilinin ikinci mef'ûlü hazfedilmiştir; yani bana zatını göster sana bakayım; 'seni görebilmem için bana tecelli ederek seni görmemi sağla' demektir. [İbn Kesîr el-]Mekkî 'erinî' (أَرِنِي) şeklinde; Ebû Amr râ harfini ihtilaslı kesre ile; diğerleri ise râ harfini tam kesre ile okumuştur. Bu, Ehl-i Sünnet için rü'yetin (Allah'ın görülmesinin) caiz olduğuna bir delildir. Çünkü Mûsâ aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın görülebileceğine inanıyordu ki O'ndan bunu talep etti. Zira Allah hakkında caiz olmayan bir şeyin caiz olduğuna inanmak küfürdür. {قال لن تراني} “[Rabbi]: 'Beni asla göremezsin' buyurdu”; fani bir gözle talep ederek değil, baki bir gözle ihsan ve bağış yoluyla [görürsün]. Bu da yine bizim [Ehl-i Sünnet] lehimize bir delildir; çünkü caiz oluşu nefyetmek üzere 'görülmem' (لن أُرى) dememiştir. Şayet görülebilir olmasaydı, durumu beyana muhtaç olduğu bir anda görülebilir olmadığını haber verirdi. {ولكن انظر إلى الجبل فإن استقرّ مكانه} “fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse”; olduğu hal üzere kalırsa {فسوف تراني} “sen de beni göreceksin”. Bu da bizim için bir delildir; zira rü'yeti dağın yerinde durmasına bağlamıştır ki bu mümkündür. Bir şeyin mümkün olan bir şeye bağlanması onun da imkânına delalet eder; nitekim imkânsız bir şeye bağlanması da onun imkânsızlığına delalet eder. Bunun mümkün olduğuna delil ise O'nun dağı parça parça ettiğini bildirmesidir; 'parçalandı' dememiştir. Teâlâ'nın var ettiği şey, şayet var etmeseydi var olmaması caiz olan bir şeydi; zira O fiilinde fail-i muhtardır (dilediğini seçendir). Ayrıca Teâlâ onu bundan nehyetmemiş ve bundan dolayı onu azarlamamıştır. Şayet bu imkânsız olsaydı, Nûh'u aleyhisselâm oğlunun boğulmaktan kurtulmasını istediğinde: 'Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum' sözüyle azarladığı gibi onu da azarlardı. {فلمّا تجلى ربّه للجبل} “Rabbi dağa tecelli edince”; yani keyfiyetsiz bir zuhur ile ortaya çıkıp aşikâr olunca. Şeyh Ebû Mansûr [el-Mâtürîdî] rahimehullâh şöyle demiştir:
معنى التجلي للجبل ما قاله الأشعري إنه تعالى خلق فى الجبل حياة وعملا ورؤية حتى راى به وهذا نص فى إثبات كونه مرئيا وبهده الوجوه يتبين جهل منكري الرؤية وقولهم بأن موسى ﵇ كان عالماً بأنه لا يرى ولكن طلب قومه أن يريهم ربه كما أخبر الله تعالى عنهم بقوله لن تؤمن لك حتى ترى الله جهرة فطلب الرؤية
Dağa tecellinin anlamı, el-Eş'arî'nin söylediği şu sözdür: Teâlâ dağda hayat, fiil ve görme [yetisi] yarattı, öyle ki dağ O'nunla [O'nu] gördü. Bu, O'nun görülebilir olduğunu ispatta açık bir nastır. Bu yönlerle, rü'yeti inkâr edenlerin ve 'Mûsâ aleyhisselâm O'nun görülmeyeceğini biliyordu; fakat kavmi Allah Teâlâ'nın onlardan haber verdiği: 'Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız' sözünde olduğu gibi Mûsâ'dan kendilerine Rabbini göstermesini istedi; o da rü'yeti talep etti'
ليبين الله تعالى أنه ليس بمرئي باطل إذ لو كان كما زعموا لقال أرهم ينظروا إليك ثم يقول له لن يروني ولانها لولم تكن جاءزة لما أخر موسى ﵇ الرد عليهم بل كان يرد عليهم وقت قرع كلامهم سمعه لما فيه من التقرير على الكف روهو ﵇ بعث لتغيره لا لتقريره إلا ترى أنهم لما قال له جعل لنا إلهاً كما لهم آلهة لم يمهلهم بل رد عليهم من ساعته بقوله إنكم قوم تجهلون {جعله دكا} مدكوكا مصدر بمعنى المفعول كضرب الأمير والدق والدك أخوان دكاء حمزة وعلى أى مستيوة بالأرض لا أكمه فيها وناقة دكا لاسنام لها {وخرّ موسى صعقاً} حال أي سقط مغشياً عليه {فلمّآ أفاق} من صعقته {قال سبحانك تبت إليك} من السوال في الدنيا {وأنا أوّل المؤمنين} بعظمتك وجلالك وأنك لا تعطي الرؤية في الدنيا مع جوازها وقال الكعبي والأصم معنى قوله أرني أنظر اليك ارنى آية أعلمكم بها بطريق الضرورة كأني أنظر إليك لن تراني لن تطيق معرفتي بهذه الصفة ولكن انظر إلى الجبل فإني أظهر له آية فإن ثتب الجبل لتجليها وساتقر مكانه فسوف تثبت لها وتطيقها وهذا فاسد لأنه قال أرني أنظر إليك ولم يقل إليها وقال ولن ترانى ولم يقار لن رتى آيتى وكيف يكوف معناه لن ترى آيتي وقد أراه أعظم الآيات حيث جعل الجبل دكا
Allah Teâlâ'nın görülebilir olmadığını beyan etmesi için böyle istedi' şeklindeki iddialarının cehaleti ve batıl olduğu açığa çıkar. Zira onların iddia ettiği gibi olsaydı, [Mûsâ]: 'Onlara [kendini] göster sana baksınlar' derdi; sonra da [Allah] ona: 'Beni asla göremezler' buyururdu. Ayrıca bu [rü'yet] caiz olmasaydı, Mûsâ aleyhisselâm onların sözünü reddetmeyi geciktirmez, bilakis onların sözü kulağına çarptığı anda reddederdi; zira [hemen reddetmemek] küfrü ikrar/onaylama anlamına gelirdi. Oysa o aleyhisselâm onu ikrar etmek için değil, değiştirmek için gönderilmiştir. Görmez misin ki onlar: 'Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap' dediklerinde onlara mühlet vermemiş, bilakis: 'Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz' diyerek o anda derhal reddetmiştir. {جعله دكا} “onu yerle bir etti”; un ufak etti. Masdardır, 'darp' kelimesinin mef'ûl (dövülen) manasında kullanılması gibi mef'ûl anlamındadır. Dakk (دَقّ) ve dekk (دَكّ) birbirine yakın anlamlıdır. Hamza ve Ali [el-Kisâî] 'dekkâe' (دَكَّاءَ) okumuştur; yani üzerinde hiçbir tepe bulunmayan, yerle bir edilmiş düzlük ve hörgücü olmayan deve gibi. {وخرّ موسى صعقاً} “ve Mûsâ baygın bir halde yere yığıldı”; haldir; yani bayılarak yere düştü. {فلمّآ أفاق} “Kendine gelince”; baygınlığından ayılınca {قال سبحانك تبت إليك} “'Seni tenzih ederim, sana tövbe ettim' dedi”; dünyada [bunu] istemekten {وأنا أوّل المؤمنين} “ve ben inananların ilkiyim”; senin azametine ve celaline ve rü'yet caiz olmakla birlikte senin dünyada rü'yeti bahşetmeyeceğine [inananların ilkiyim]. el-Ka'bî ve el-Asamm şöyle demiştir: Onun {أرني أنظر إليك} sözünün anlamı: 'Bana öyle bir ayet göster ki sanki sana bakıyormuşçasına zaruri bir bilgiyle seni bileyim'; {لن تراني} ifadesinin anlamı: 'Beni bu sıfatla bilmeye güç yetiremezsin; fakat şu dağa bak, ben ona bir ayet göstereceğim; şayet dağ onun tecellisine dayanıp yerinde sabit kalabilirse sen de ona dayanabilecek ve güç yetireceksin' demektir. Bu tevil ise fasiddir/bozuktur; çünkü o {أرني أنظر إليك} “bana kendini göster sana bakayım” demiştir, 'ona bakayım' dememiştir. Yine {ولن تراني} “ve beni asla göremezsin” buyurmuştur, 'ayetimi asla göremezsin' buyurmamıştır. Dağı yerle bir etmek suretiyle ona ayetlerin en büyüğünü göstermişken bunun anlamı nasıl 'ayetimi asla göremezsin' olabilir?
قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)
{قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “[Allah] buyurdu ki: 'Ey Mûsâ! Gönderdiğim mesajlarla ve seninle konuşmamla seni insanların arasından seçip üstün kıldım. Sana verdiğimi al ve şükredenlerden ol!'” (144)
{قال يا موسى إِنَّي اصْطَفيْتُكَ عَلَى النَّاس} اخترتك على أهل زمانك {برسالاتي} هي أسفار التوراة برسالتي حجازي {وبكلامي} وبتكليمي إياك {فخذ ما آتيتك} أعطيتك من شرف النبوة والحكمة {وَكُن مِّنَ الشاكرين} على النعمة في ذلك فهي من أجل النعم قيل خر موسى صعقاً يوم عرفة وأعطي التوراة يوم النحر ولما كان هرون وزيرا تابعا لموسى تخصص الاصطفاء بموسى عليه السلام
{قال يا موسى إِنَّي اصْطَفيْتُكَ عَلَى النَّاس} “[Allah] buyurdu ki: 'Ey Mûsâ! Seni insanların arasından seçip üstün kıldım'”; seni kendi zamanının insanlarına üstün kıldım {برسالاتي} “gönderdiğim mesajlarla”; bunlar Tevrat'ın sahifeleridir. Hicaz kıraati ehli [tekil olarak] 'bi-risâletî' (برسالتي) okumuştur. {وبكلامي} “ve seninle konuşmamla”; sana doğrudan hitap etmemle. {فخذ ما آتيتك} “Sana verdiğimi al”; peygamberlik ve hikmet şerefinden sana verdiğimi [al] {وَكُن مِّنَ الشاكرين} “ve şükredenlerden ol”; bu husustaki nimete karşı; zira bu en yüce nimetlerdendir. Mûsâ'nın Arefe günü bayılarak düştüğü, Tevrat'ın ise Kurban bayramı günü (yevm-i nahr) kendisine verildiği söylenmiştir. Hârûn, Mûsâ'ya tabi bir vezir konumunda olduğu için seçilme vasfı Mûsâ'ya aleyhisselâm tahsis edilmiştir.
وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ (١٤٥)
{وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeyi açıklayan [hükümler] yazdık. 'Onları kuvvetle tut ve kavmine de onların en güzeline uymalarını emret! Yakında size yoldan çıkanların yurdunu göstereceğim.'” (145)
{وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الألواح} الألواح التوراة جمع لوح وكانت عشرة ألواح وقيل سبعة وكانت من زمرد وقيل من خشت نزلت من السماء فيها التوراة {مِن كُلَّ شَيْءٍ} في محل النصب على أنه مفعول كتبنا {مَّوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِّكُلِّ شَيْءٍ} بدل منه والمعنى كتبنا له كل ش كان بنو إسرائيل محتاجين إليه في دينهم من المواعظ وتفصيل الأحكام وقيل أنزلت التوراة وهى سبعون وقر بعير لم يقرأها كلها إلا أربعة نفر موسى ويؤشع وعزير وعيسى {فخذها} فقلنا له حذها عطفا على كتبنا والضمير للالواح أو لك شيء لأنه في معنى الأشياء {بِقُوَّةٍ} بجد وعزيمة فعل أولى العزم من
{وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الألواح} “Onun için levhalarda yazdık”; el-Elvâh (levhalar) Tevrat'tır, levh kelimesinin çoğuludur. On levha olduğu, yedi levha olduğu da söylenmiştir; zümrütten yahut tahtadan olup gökten içinde Tevrat ile indirilmiştir. {مِن كُلَّ شَيْءٍ} “her şeyden”; 'ketebnâ' fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. {مَّوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِّكُلِّ شَيْءٍ} “bir öğüt ve her şeyi açıklayan [hükümler]”; ondan bedeldir. Manası: İsrâiloğullarının dinleri hususunda muhtaç oldukları öğütleri ve hükümlerin ayrıntılarını onun için her şeyden yazdık. Tevrat'ın yetmiş deve yükü olarak indirildiği ve onun tamamını Mûsâ, Yûşa', Üzeyr ve Îsâ olmak üzere sadece dört kişinin okuyabildiği söylenmiştir. {فخذها} “Onları tut”; 'ketebnâ' fiiline atıfla 'Ona dedik ki: Onları tut' takdirindedir. Zamir levhalara yahut 'eşyâ' manasında olduğu için 'küllü şey'e' döner. {بِقُوَّةٍ} “kuvvetle”; ciddiyet ve azimle, azim sahibi
الرسل {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} أي فيها ما هو سحن وأحسن كالقصاص والعفو والانتصار والصبر فمنهم أن يأخذوا بما هو أدخل في الحسن وأكثر للثواب كقوله واتبعوا أحسن ما أنزل إليكم من ربم {سأريكم دَارَ الفاسقين} دَارَ فرعون وقومه وهي مصر ومنازل عاد وثمود والقرون المهلكه كيف اقفر منهم لتعتبروا فلا تفسقوا مثل فسقهم فينكّل بكم مثل نكالهم أو جهنم
elçilerin fiili gibi. {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} “ve kavmine de onların en güzeline uymalarını emret”; yani onun içinde kısas ve affetmek, hakkını almak ve sabretmek gibi güzel ve daha güzel olan vardır. Onlara güzel olana daha layık ve sevabı daha çok olanı almaları emredilmiştir; nitekim [başka bir ayette]: 'Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun' buyrulmuştur. {سأريكم دَارَ الفاسقين} “Yakında size yoldan çıkanların yurdunu göstereceğim”; Firavun ve kavminin yurdu olan Mısır'ı, Âd ve Semûd kavimlerinin ve helak edilen nesillerin konaklarını [göstereceğim]. İbret alasınız ve onların yoldan çıktığı gibi yoldan çıkmayasınız diye onların helakiyle oraların nasıl ıssız kaldığını [göstereceğim]; aksi halde onların cezalandırıldığı gibi siz de cezalandırılırsınız. Yahut cehennemi [göstereceğim].
سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ (١٤٦)
{سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım. Onlar bütün ayetleri görseler de onlara inanmazlar. Doğru yolu görseler onu yol edinmezler; fakat azgınlık yolunu görürlerse onu yol edinirler. Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil kalmaları sebebiyledir.” (146)
{سأصرف عن آياتي} عن فهمها قال ذو النون قدس الله روحه أبى الله أن يكرم قلوب البطالين بمكنون حكمة القرآن {الَّذِينَ يَتكَبَّرُونَ} يتطاولون على الخلق وياتفون عن قبول الحق وحقيقته التكلف للكبريءا التى اختص بالباري عزت قدرته {فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} هو حال أى يتكرون غير محقين لأن التكبر بالحق لله وحده {وإن يروا كل آية} من الآيات المنزلة عليهم {لاَّ يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِن يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ} طريق صلاح الأمر وطريق الهدى الرَّشد حمزة وعلي وهما كالسقم والسقم {لاَ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِن يَرَوْا سَبِيلَ الغي} الضلال {يتخذوه سبيلا} ومخل {ذلك} الرفع أي ذلك
{سأصرف عن آياتي} “ayetlerimden uzaklaştıracağım”; onları anlamaktan. Zünnûn -Allah sırrını takdis etsin- şöyle demiştir: 'Allah batılla uğraşanların/tembellerin kalplerini Kur'an hikmetinin incelikleriyle şereflendirmekten imtina etmiştir.' {الَّذِينَ يَتكَبَّرُونَ} “büyüklük taslayanları”; mahlûkata karşı kibirlenen ve hakkı kabul etmekten çekinenleri. Bunun hakikati, kudreti yüce olan Yaratıcı'ya has olan büyüklüğü takınmaya çalışmaktır. {فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “Yeryüzünde haksız yere”; haldir; yani hakları olmaksızın büyüklük taslarlar, çünkü hak üzere büyüklük sadece Allah'a aittir. {وإن يروا كل آية} “Onlar bütün ayetleri görseler”; kendilerine indirilen ayetlerin her birini {لاَّ يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِن يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ} “onlara inanmazlar. Doğru yolu görseler”; işin salahı ve hidayet yolunu [görseler]. Hamza ve Ali [el-Kisâî] 'er-Raşed' (الرَّشَد) okumuştur; bunlar sekm (سَقْم) ve sakam (سَقَم) gibidir. {لاَ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِن يَرَوْا سَبِيلَ الغي} “onu yol edinmezler; fakat azgınlık yolunu [görürlerse]”; sapıklık [yolunu] {يتخذوه سبيلا} “onu yol edinirler”. {ذلك} “Bu”; kelimesinin mahalli ref'tir; yani bu
الصرف {بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بآياتنا} يبسبب تكذيبهم {وَكَانُوا عَنْهَا غافلين} غفلة عناد واعراض لا غفلة سهوا وجهل
uzaklaştırma {بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بآياتنا} “onların ayetlerimizi yalanlamaları sebebiyledir”; yalanlamaları sebebiyle olmuştur {وَكَانُوا عَنْهَا غافلين} “ve onlardan gafil kalmaları [sebebiyledir]”; gafletleri unutma ve cehalet gafleti değil, inat ve yüz çevirme gafletidir.
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧)
{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların amelleri boşa çıkmıştır. Onlar yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?” (147)
{والذين كذبوا بآياتنا وَلِقَآءِ الآخِرةِ} هو من إضافة المصدر إلى المفعول به أي ولقائهم الآخرة ومشاهدتهم أحوالها {حَبِطَتْ أعمالهم} خبر والذين {هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} وهو تكذيب الأحوال بتكذيب الإرسال
{والذين كذبوا بآياتنا وَلِقَآءِ الآخِرةِ} “Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanlar”; masdarın mef'ûle izafetidir; yani ahirete kavuşmalarını ve onun ahvalini bizzat görmeyi [yalanlayanlar]. {حَبِطَتْ أعمالهم} “amelleri boşa çıkmıştır”; 'ellezîne' kelimesinin haberidir. {هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Onlar yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?”; bu da peygamberlerin gönderilişini yalanlamak suretiyle [ahiret] hallerini yalanlamaktır.
وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ (١٤٨)
{وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ} “Mûsâ'nın kavmi, onun ardından ziynet eşyalarından böğürmesi olan bir buzağı heykelini [ilah] edindiler. Görmediler mi ki o kendileriyle ne konuşabiliyor ne de onlara yol gösterebiliyor! Onu [ilah] edindiler ve zalimlerden oldular.” (148)
{واتّخذ قوم موسى من بعده} من بعد ذهابه إلى الطور {من حليّهم} وإنما نسبت إليهم مع أنها كانت عواري في أيديهم لأن الإضافة تكون لأدنى ملابسة وفيه دليل تعلى أن من حلف أن لايدخل دار فلان فدخل داراً استعارها يحنث على أنهم قد ملكوها بعد المهلكين كما ملكوا غيرها من أملاكهم وفيه دليل على أن الاستيلاء على أموال الكفار يوجب زوال ملكهم عنها نعم المتخذ هو السامري ولكنهم رضوا به فأسند الفعل إليهم والحلي جمع حلى وهو اسم ما يحسن به من الذهب والفضة حليهم حمزة وعلي للإتباع {عجلاً} مفعول اتخذ {جسداً} بدل منه أي بدناً ذا لحم ودم كسائر الأجساد {له خوار} هو صوت البقر والمفعول الثاني محذوف أي إلهاً ثم عجب من عقولهم السخيفة
{واتّخذ قوم موسى من بعده} “Mûsâ'nın kavmi, onun ardından edindiler”; onun Tûr'a gitmesinden sonra {من حليّهم} “ziynet eşyalarından”; ellerinde emanet olarak bulunmasına rağmen onlara izafe edilmiştir, zira izafet en küçük bir irtibatla gerçekleşebilir. Bunda, bir kimsenin 'falanın evine girmeyeceğim' diye yemin edip de onun emanet/ariyet aldığı bir eve girmesi halinde yeminini bozacağına dair delil vardır; nitekim helak olanların mülklerinden diğer mallara malik oldukları gibi helaklerinden sonra bunlara da malik olmuşlardı. Yine bunda, kâfirlerin mallarının istila edilmesinin onların o mallar üzerindeki mülkiyetlerinin zevalini gerektirdiğine delil vardır. Evet, buzağıyı yapan Sâmirî idi; fakat onlar buna razı oldular, bu yüzden fiil onlara isnad edildi. Huly (الحُلِيّ), huliyy kelimesinin çoğuludur ve altın ve gümüşten kendisiyle süslenilen şeylerin adıdır. Hamza ve Ali [el-Kisâî] ittibâ (uyum) sebebiyle 'hıliyyihim' (حِلِيِّهِمْ) okumuştur. {عجلاً} “bir buzağıyı”; 'ittehaze' fiilinin mef'ûlüdür. {جسداً} “heykelini”; ondan bedeldir; yani diğer cesetler gibi et ve kana sahip bir beden. {له خوار} “böğürmesi olan”; sığır sesidir. İkinci mef'ûl hazfedilmiştir; yani 'ilah edindiler' takdirindedir. Sonra onların kıt akıllarına hayret ederek,
فقال {ألم يروا} حين اتخذوه إلهاً {أنّه لا يكلّمهم ولا يهديهم سبيلاً} لا يقدر على كلام ولا على هدياة سبيل حتى لا يختاروه على من لو كان البحر مداداً لكلماته لنفد البحر قبل أن تنفذ كلماته وهو الذي هدى الخلق إلى سبيل الحق بما ركز في العقول من الأدلة وبما أنزل في الكتب
şöyle buyurdu: {ألم يروا} “Görmediler mi”; onu ilah edindikleri vakit {أنّه لا يكلّمهم ولا يهديهم سبيلاً} “o kendileriyle ne konuşabiliyor ne de onlara yol gösterebiliyor!”; kelimeleri için deniz mürekkep olsa kelimeleri tükenmeden önce denizin tükeneceği zatın yerine, akıllara yerleştirdiği deliller ve kitaplarda indirdiği hakikatlerle mahlûkatı hak yola ileten zata karşı onu tercih etmeyecekleri şekilde ne konuşmaya güç yetirebilir ne de bir yola iletmeye.
ثم ابتدأ فقال {اتّخذوه} إلهاً فأقدموا على هذا الأمر المنكر
Sonra yeni bir cümleyle şöyle buyurdu: {اتّخذوه} “Onu [ilah] edindiler”; ilah edindiler ve bu münker işe kalkıştılar.
وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (١٤٩)
{وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Başları ellerinin arasına düşüp [pişman olduklarında] ve sapıttıklarını gördüklerinde: 'Andolsun Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz' dediler.” (149)
{وكانوا ظالمين ولمّا سقط في أيديهم} ولما اشتد ندمهم على عبادة العجل وأصله أن من شأن من اشتد ندمه أن يعض يده غما فتصير يده سقوطا فيها لأن فاه وقع فيها وسقط مسند إلى فى أيديهم وهو من بابا الكناية وقال الزجاج معناه سقط الندم في أيديهم أي في قلوبهم وأنفسهم كما يقال حصل في يده مكروه وإن استحال أن يكون فى اليد تشبيهم لمايحصل في القلب وفي النفس بما يحصل في اليد ويرى بالعين {ورأوا أنّهم قد ضلّوا} وتبينوا ضلالهم تبيناً كأنهم أبصروه بعيونهم {قالوا لئن لّم يرحمنا ربّنا ويغفر لنا} لئن لم ترحمنا ربنا وتغفر لنا حمزة وعلي وانتصاب ربّنا على النداء {لنكوننّ من الخاسرين} المغبونين في الدنيا والآخرة
{وكانوا ظالمين ولمّا سقط في أيديهم} “ve zalimlerden oldular. Başları ellerinin arasına düşüp [pişman olduklarında]”; buzağıya tapmaktan ötürü pişmanlıkları şiddetlendiğinde. Bunun aslı şudur: Pişmanlığı şiddetlenen kişinin adeti üzüntüden elini ısırmasıdır, ağzı onun içine düştüğü için eli onun içine düşmüş olur. 'Sükıta' fiili 'fî eydîhim'e isnad edilmiştir ve bu kinaye kabilindendir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Anlamı, pişmanlık ellerine yani kalplerine ve nefislerine düştü demektir; nitekim elde bulunması imkânsız olsa bile kalpte ve nefiste meydana gelen şeyin elde meydana gelen ve gözle görülen şeye benzetilmesi yoluyla 'eline hoşlanmadığı bir şey geçti' denir. {ورأوا أنّهم قد ضلّوا} “ve sapıttıklarını gördüklerinde”; sanki gözleriyle görmüşçesine apaçık bir şekilde sapıklıklarını anladıklarında. {قالوا لئن لّم يرحمنا ربّنا ويغفر لنا} “'Andolsun Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa...' dediler”; Hamza ve Ali [el-Kisâî] 'lein lem terhamnâ rabbenâ ve tağfir lenâ' (لئن لم ترحمنا ربنا وتغفر لنا) şeklinde okumuştur; bu durumda 'rabbenâ' nida üzere mansubdur. {لنكوننّ من الخاسرين} “'kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz'”; dünyada ve ahirette aldananlardan [oluruz].
وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠)
{وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Mûsâ, öfkeli ve kederli bir halde kavmine dönünce: 'Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız! Rabbinizin emrini [beklemeyip] acele mi ettiniz?' dedi. Levhaları yere attı ve kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı. [Hârûn]: 'Ey anamın oğlu! Gerçekten bu kavim beni ezdi/güçsüz bıraktı ve neredeyse beni öldüreceklerdi. Sen de düşmanları bana güldürme ve beni bu zalim kavimle bir tutma!' dedi.” (150)
{ولمّا رجع موسى} من الطور {إلى قومه} بنى إسرائيل {غضبان} حال من مسوى {أسفاً} حال أيضاً أي حزيناً {قال بئسما خلفتموني} قمتم مقامي وكنتم خلفائي {من بعدي} والخكطاب لبعدة العجل من السامرى وأشياعه أو لهرون ونم معه من المؤمنين ويدلعليه قوله اخلفني في قومي والمعنى بئسما خلفتموني حيث عبدتم العجل مكان عبادة الله أو حيث لم تكفوا عن عبادة غير الله وفاعل بئس مضمر يفسره ما خلقتمونى والمخصوص بالذم محذوف تقديره بئس خلافة خلفتمونيها من بعدى خلافكم ومعنى من بعدي بعد قوله خلفتموني من بعد ما رأيتم مني من توحيد الله ونفي الشركاء عنه أو من بعد ما كنت أحمل بني إسرائيل على التوحيد وأكفهم عن عبادة البقرة حين قالوا اجعل لنا إلها كما لهم ى لهة ومن حق الخفاء أن يسيروا بسيرة المخلف {أعجلتم} أسبقتم بعابدة العجل {أمر ربكم} وهو
{ولمّا رجع موسى} “Mûsâ dönünce”; Tûr'dan {إلى قومه} “kavmine”; İsrâiloğullarına {غضبان} “öfkeli bir halde”; Mûsâ'nın halidir {أسفاً} “kederli”; bu da haldir; yani üzüntülü olarak. {قال بئسما خلفتموني} “dedi ki: '...ne kötü işler yaptınız!'”; benim yerime geçtiniz ve benim halifelerim oldunuz {من بعدي} “Benden sonra arkamdan”; hitap Sâmirî ve yandaşlarından oluşan buzağıya tapanlaradır yahut Hârûn ve beraberindeki müminleredir; 'Kavmim içinde benim yerime geç' sözü buna delalet eder. Manası: Allah'a ibadet etmek yerine buzağıya taptığınızda yahut Allah'tan başkasına ibadetten vazgeçmediğinizde benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız! 'Bi'se' fiilinin faili gizlidir; 'mâ halağtümûnî' onu açıklar. Zemmedilen şey (mahssûs bi'z-zem) hazfedilmiştir; takdiri: 'Benden sonra benim yerime yaptığınız hilafetiniz ne kötü bir hilafettir!' şeklindedir. 'Min ba'dî' (من بعدي) ifadesinin anlamı, 'Benden sonra, yani benden Allah'ın birliğini ve O'ndan ortakları nefyetmeyi gördükten sonra yahut 'Bize bir ilah yap' dediklerinde İsrâiloğullarını tevhide sevk ettiğimi ve onları sığıra tapmaktan menettiğimi gördükten sonra' demektir. Halifelerin görevi ise yerine geçtikleri kişinin sireti üzere hareket etmektir. {أعجلتم} “acele mi ettiniz?”; buzağıya tapmakla önüne mi geçtiniz? {أمر ربكم} “Rabbinizin emrini”; o da,
ايتانى لكم بالتوارة بعد أربعين ليلة وأصل العجلة طلب الشئ قبل حينه وقيل عجلتم بمعنى تركتم {وألقى الألواح} ضجراً عند استماعه حديث العجل غضباً لله كان فى نفسه شجديد الغضب وكان هرون أبين منه جانباً ولذلك كان أحب إلى بني إسرائيل من موسى فتكسرت فرفعت ستة أسباعها وبقي سبع واحد وكان فيما رفع تفصيل كل شيء وفيما بقي هدى ورحمة {وأخذ برأس أخيه} بشعر رأسه غضباً عليه حيث لم يمنعهم عن عبادة العجل {يجره إليه} عتابا عليه لاهونا به وهو حال من موسى {قال ابن أمّ} بني الابن مع الأم على الفتح كخمسة عشر وبكسر الميم حمزة وعلى
kırk geceden sonra size Tevrat'ı getirmemdir. Acele etmenin aslı, bir şeyi vaktinden önce talep etmektir. 'Aciltüm'ün terk ettiniz anlamına geldiği de söylenmiştir. {وألقى الألواح} “Levhaları yere attı”; Allah için duyduğu öfkeyle buzağı meselesini işitince canı sıkılarak [attı]. Kendisi tabiatı gereği son derece öfkeliydi; Hârûn ise ona göre daha yumuşak huyluydu. Bu sebeple İsrâiloğullarına Mûsâ'dan daha sevimliydi. Levhalar kırıldı, yedide altısı [semaya] kaldırıldı ve sadece yedide biri kaldı. Kaldırılan kısımda her şeyin tafsilatı, kalan kısımda ise hidayet ve rahmet vardı. {وأخذ برأس أخيه} “ve kardeşinin başından tuttu”; onları buzağıya tapmaktan menetmediği için ona öfkelenerek başının saçından tuttu {يجره إليه} “kendine doğru çekmeye başladı”; onu horlamak için değil, onu azarlamak amacıyla. Bu Mûsâ'nın halidir. {قال ابن أمّ} “[Hârûn]: 'Ey anamın oğlu!' dedi”; 'ibn' kelimesi 'ümm' kelimesiyle birlikte 'hamsete aşere' (on beş) gibi fetha üzere mebni kılınmıştır. Hamza, Ali [el-Kisâî]
وشامى لأن أصله أمي فحذف الياء اجتزاء عنها بالكسرة وكان ابن أمه وأبيه وإنما ذكر الأم لأنها كانت مؤمنة ولأن ذكرها أدعى إلى العطف {إنّ القوم استضعفوني وكادوا يقتلونني} أي إني لم آل جهداً في كفهم بالوعظ والإنذار ولكنهم استضعفوني وهموا بقتلي {فلا تشمت بي الأعدآء} الذين عبدوا العجل أي لا تفعل بى ما هو أمنيتهم من الاستهاة بي والإساءة إلي {ولا تجعلني مع القوم الظّالمين} أي قريناً لهم بغضبك علي
ve [İbn Âmir eş-]Şâmî mîm harfini kesre ile (ابنِ أُمِّ) okumuştur; zira aslı 'ümmî' (أُمِّي) idi, yâ harfi hazfedilip onun yerine kesre ile yetinilmiştir. Hârûn hem anne hem baba bir kardeşiydi; anneyi zikretmesi sadece onun mümin olması ve annenin zikredilmesinin şefkati çekmeye daha elverişli olmasından ötürüdür. {إنّ القوم استضعفوني وكادوا يقتلونني} “Gerçekten bu kavim beni ezdi/güçsüz bıraktı ve neredeyse beni öldüreceklerdi”; yani ben vaaz ve uyarı ile onları engellemekte hiçbir çabayı esirgemedim; fakat onlar beni zayıf gördüler ve beni öldürmeye yeltendiler. {فلا تشمت بي الأعدآء} “Sen de düşmanları bana güldürme”; buzağıya tapanları; yani beni hafife almak ve bana kötülük etmek şeklindeki arzularını gerçekleştirecek bir şeyi bana yapma {ولا تجعلني مع القوم الظّالمين} “ve beni bu zalim kavimle bir tutma!”; yani bana öfkelenmek suretiyle beni onlarla denk kılma.
قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١)
{قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine dâhil et; Sen merhametlilerin en merhametlisisin.'” (151)
فلما اتضح له عذر أخيه {قال ربّ اغفر لي ولأخي} ليرضي أخاه وينفي الشماتة عنه باشراكه معه فى الدعاء والمعنى لاغفر لي ما فرط مني في حق أخي وأخى إن كان فرط فى حسن الخفلاة {وأدخلنا في رحمتك} عصمتك في الدنيا وجنتك فى الارخرة {وأنت أرحم الراحمين}
Kardeşinin mazereti kendisine açık hale gelince, {قال ربّ اغفر لي ولأخي} “'Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla' dedi”; kardeşini razı etmek ve onu duada kendisine ortak ederek düşmanların sevinmesini bertaraf etmek için. Manası: Kardeşimin hakkı hususunda benden sadır olan kusuru bağışla; yerime bırakılma görevini güzelce yapma hususunda kusuru olduysa kardeşimi de [bağışla]. {وأدخلنا في رحمتك} “bizi rahmetine dâhil et”; dünyada ismetine (korumana), ahirette cennetine [dâhil et]. {وأنت أرحم الراحمين} “ve Sen merhametlilerin en merhametlisisin”.
إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢)
{إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ} “Şüphesiz buzağıyı [ilah] edinenlere, Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir. İşte biz iftiracıları böyle cezalandırırız.” (152)
{إنّ الّذين اتّخذوا العجل} إلهاً {سينالهم غضبٌ مّن رّبّهم} هو ما
{إنّ الّذين اتّخذوا العجل} “Şüphesiz buzağıyı edinenler”; mabut edinenler {سينالهم غضبٌ مّن رّبّهم} “onlara Rablerinden bir gazap erişecektir”; bu da,
أمروا به من قتل أنفهسم توبة {وذلة في الحياة الدنيا} خروجها من ديارهم فالغربة تذل الأعناق أو ضرب الجزية عليهم {وكذلك نجزي المفترين} الكاذبين على الله ولا فرية أعظم من قول السامري هذا إلهكم وإله موسى
tövbe olarak nefislerini öldürmelerinin emredilmesidir. {وذلة في الحياة الدنيا} “ve dünya hayatında bir zillet [erişecektir]”; yurtlarından çıkarılmalarıdır, zira gurbet boyunları büker; yahut üzerlerine cizyenin konulmasıdır. {وكذلك نجزي المفترين} “İşte biz iftiracıları böyle cezalandırırız”; Allah'a karşı yalan uyduranları. Sâmirî'nin: 'Bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır' sözünden daha büyük bir iftira yoktur.
وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣)
{وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Kötülükleri işleyip de sonra ardından tövbe eden ve iman edenlere gelince, şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” (153)
{والّذين عملوا السّيّئات} من الكفر والمعاصي {ثم تابوا} رجعوا إلى الله {من بعدها وآمنوا} وأخلصوا الإيمان {إنّ ربّك من بعدها} أي السيآت أو التوبة {غفور} لستور علهم محاء لما كان منهم {رّحيمٌ} منعم عليهم بالجنة وإن مع اسمها وخبرها خبر والذين وهذا حكم عام يدخل تحته متخذوالعجل وغيرهم عظم جناتهم أو لا ثم أردفها بعظم رحمته ليعلم أن الذنوب وإن عظمت فعفوه أعظم
{والّذين عملوا السّيّئات} “Kötülükleri işleyenler”; küfür ve günahlardan {ثم تابوا} “sonra tövbe edenler”; Allah'a dönenler {من بعدها وآمنوا} “bunun ardından ve iman edenler”; imanlarında ihlaslı olanlar. {إنّ ربّك من بعدها} “şüphesiz Rabbin bundan sonra”; yani kötülüklerden yahut tövbeden sonra {غفور} “elbette çok bağışlayıcıdır”; onları örter, kendilerinden sadır olanları siler {رّحيمٌ} “çok merhametlidir”; cennet ile onlara lütufta bulunur. 'İnne' ismi ve haberiyle birlikte 'ellezîne'nin haberidir. Bu, buzağıya tapanları ve başkalarını, cinayetleri/günahları büyük olsun veya olmasın kapsayan genel bir hükümdür. Sonra günahlar ne kadar büyük olursa olsun O'nun affının daha büyük olduğu bilinsin diye bunu rahmetinin büyüklüğü ile pekiştirmiştir.
وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوَاحَ وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤)
{وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوَاحَ وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} “Mûsâ'nın öfkesi dinince levhaları aldı. Onların bir nüshasında Rablerinden korkanlar için bir hidayet ve bir rahmet vardı.” (154)
ولما كان الغضب لشدته كأنه هو الآمن لموسى بما فعل قيل {ولمّا سكت عن موسى الغضب} وقال الزجاج معناه سكن وقرئ به {أخذ الألواح} التي ألقاها {وفي نسختها} وفيما نسخ منها أي كتب فعلة بمعنى مفعول كالخطبة {هدًى وّرحمةٌ لّلّذين هم لربّهم يرهبون} دخلت اللام لتقدم المفعول وضعف عمل الفعل فيه باعتباره
Öfke şiddetinden dolayı adeta Mûsâ'ya yaptığı şeyleri emreden bir güç gibi olunca: {ولمّا سكت عن موسى الغضب} “Mûsâ'nın öfkesi dinince” buyruldu. ez-Zeccâc bunun manasının 'sükûnet buldu' demek olduğunu söylemiştir ve bu şekilde de okunmuştur. {أخذ الألواح} “levhaları aldı”; yere attığı levhaları. {وفي نسختها} “Onların bir nüshasında”; ondan istinsah edilen/yazılan metinde. 'Fi'letün' vezni 'hutbe' gibi 'mef'ûl' (yazılan) manasındadır. {هدًى وّرحمةٌ لّلّذين هم لربّهم يرهبون} “Rablerinden korkanlar için bir hidayet ve bir rahmet vardı”; mef'ûlün öne geçmesi ve fiilin ona olan amelinin bu açıdan zayıflaması sebebiyle lâm harfi dâhil olmuştur.
وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ (١٥٥)
{وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ} “Mûsâ, belirlediğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca [Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin? Bu, senin bir imtihanından başkası değildir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın.'” (155)
{واختار موسى قومه} أي من قومه فحذف الجار وأوصل الفعل {سبعين رجلاً} قيل اختار من اثنى عشر سبطا
{واختار موسى قومه} “Mûsâ kavminden seçti”; yani kavminden seçti [anlamındadır]. Cer harfi hazfedilmiş ve fiil [mef'ûle] bitiştirilmiştir. {سبعين رجلاً} “yetmiş adam”; on iki kabileden seçtiği söylenmiştir.
من كل سبط ستة فلغوا اثنين وسبعين رجلاً فقال ليتخلف منكم رجلان فقعجد كالب ويوشع {لميقاتنا} لاعتذارهم معن عبادة العجل {فلمّآ أخذتهم الرّجفة} الزلزلة
Her kabileden altışar kişi [seçti] ve böylece yetmiş iki adama ulaştılar. [Mûsâ] dedi ki: “İçinizden iki kişi geride kalsın.” Bunun üzerine Kâleb ve Yûşa oturdu [geride kaldı]. {لميقاتنا} “belirlediğimiz vakit için”; buzağıya tapmaktan ötürü özür dilemeleri için. {فلمّآ أخذتهم الرّجفة} “Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca”; şiddetli
الشديدة {قال ربّ لو شئت أهلكتهم مّن قبل} بما كان منهم من عبادة العجل {وإيّاى} لقتلي القبطي {أتهلكنا بما فعل السّفهآء منّا} أتهلكنا عقوبة بما فعل الجهال منا وهم أصحاب العجل {إن هي إلاّ فتنتك} ابتلاؤك وهو راجع إلى قوله إنا قد فتنا قومك من بعدك فقال موسى هي تلك الفتنة التي أخبرتني بها أو هي ابتلاء الله تعالى عباده بما شاء ونبلوكم بالشر والخير فتنة {تضلّ بها} بالفتنة {من تشآء} من علمت منهم اختيار الضلالة {وتهدي} بها {من تشآء} من علمت منهم اختيار الهدى {أنت وليّنا} مولانا القائم بأمورنا {فاغفر لنا وارحمنا وأنت خير الغافرين}
deprem [yakalayınca]. {قال ربّ لو شئت أهلكتهم مّن قبل} “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Dileseydin onları daha önce helak ederdin'”; buzağıya tapmalarından ötürü. {وإيّاى} “ve beni de”; Kıptî'yi öldürmem sebebiyle. {أتهلكنا بما فعل السّفهآء منّا} “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?”; içimizdeki cahillerin -ki onlar buzağıya tapanlardır- yaptıkları yüzünden bir ceza olarak bizi helak mi edeceksin? {إن هي إلاّ فتنتك} “Bu, senin bir imtihanından başkası değildir”; senin sınamandır. Bu, [Allah'ın]: “Biz senden sonra kavmini sınadık” sözüne racidir. Mûsâ: “Bu, bana haber verdiğin o fitnedir/imtihandır” demiştir; yahut bu, Allah Teâlâ'nın kullarını dilediği şeyle imtihan etmesidir; [nitekim şöyle buyurmuştur]: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً} “Sizi bir imtihan olarak hayır ile de şer ile de deneriz.” {تضلّ بها} “onunla saptırırsın”; bu imtihan sebebiyle {من تشآء} “dilediğini”; kendilerinden sapıklığı seçeceğini bildiğin kimseyi {وتهدي} “ve doğru yola iletirsin”; onunla {من تشآء} “dilediğini”; kendilerinden hidayeti seçeceğini bildiğin kimseyi. {أنت وليّنا} “Sen bizim velimizsin”; işlerimizi üstlenen Mevlâmızsın. {فاغفر لنا وارحمنا وأنت خير الغافرين} “Bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın.”
وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ (١٥٦)
{وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ} “'Bize bu dünyada da iyilik yaz, ahirette de. Şüphesiz biz sana yöneldik/tövbe ettik.' [Allah] buyurdu ki: 'Azabım var ya, onu dilediğime isabet ettiririm. Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu, [kötülüklerden] sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize iman edenlere yazacağım.'” (156)
{واكتب لنا} وأثبت لنا واقسم {في هذه الدنيا حسنة} عافية وحياة طيبة وتوفيقا في الطاعة {وفي الآخرة} الجنة {إنّا هدنآ إليك} تبنا إليك وهاد إليه يهود إذا رجع وتاب والهد جمع هائد وهو التائب {قال عذابي} من صفته اتى {أصيب به من أشآء} أي لا أعفو عنه {ورحمتي وسعت كلّ شيءٍ} أي من صفة رحمتى أنها واسعة تبلغ كل شئء ما من مسلم ولا كافر إلا وعليه أثر رحمتي في الدنيا {فسأكتبها} أي هذه الرحمة {للّذين يتّقون} الشرك من أمة محمد ﷺ {ويؤتون الزكاة} المفروضة {والذين هم بآياتنا} يجميع كتبنا {يؤمنون} لا يكفرون بشئ منها
{واكتب لنا} “Bize yaz”; bize takdir et, bize pay kıl. {في هذه الدنيا حسنة} “bu dünyada da iyilik”; afiyet, güzel bir hayat ve itaatte muvaffakiyet. {وفي الآخرة} “ve ahirette de”; cenneti [yaz]. {إنّا هدنآ إليك} “Şüphesiz biz sana yöneldik/tövbe ettik”; sana tövbe ettik. Geri dönüp tövbe ettiğinde Hâde ileyhi yehûdü (هاد إليه يهود) denir. Hed (الهد) kelimesi tövbe eden anlamındaki hâid (هائد) kelimesinin çoğuludur. {قال عذابي} “[Allah] buyurdu ki: 'Azabım'”; sıfatı şudur ki {أصيب به من أشآء} “onu dilediğime isabet ettiririm”; yani onu affetmem. {ورحمتي وسعت كلّ شيءٍ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır”; yani rahmetimin sıfatı, her şeye ulaşacak kadar geniş olmasıdır. Dünyada üzerinde rahmetimin eseri bulunmayan hiçbir Müslüman ve kâfir yoktur. {فسأكتبها} “Onu yazacağım”; yani bu rahmeti {للّذين يتّقون} “sakınanlara”; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden şirkten sakınanlara {ويؤتون الزكاة} “ve zekâtı verenlere”; farz kılınan [zekâtı]. {والذين هم بآياتنا} “ve ayetlerimize”; bütün kitaplarımıza {يؤمنون} “iman edenlere”; onlardan hiçbir şeyi inkâr etmeyenlere.
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧)
{الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “Onlar ki, yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o elçiye, o ümmî peygambere uyarlar. O peygamber onlara iyiliği emreder, onları kötülükten meneder; onlara temiz şeyleri helal, pis şeyleri haram kılar; onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları/zincirleri kaldırır. Ona inanan, ona saygı gösterip destekleyen, ona yardım eden ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya; işte kurtuluşa erenler onlardır.” (157)
{الذين يتبعون الرسول} الذى نوحى الهي كتاباً مختصاً به وهو القرآن {النّبيّ} صاحب المعجزات {الأمّيّ الّذي يجدونه} أي يجد نعته أولئك الذين يتبعونه من بني إسرائيل {مكتوباً عندهم في التوراة والإنجيل يأمرهم بالمعروف} يخلع الأنداد وإنصاف العباد {وينهاهم عن المنكر} عبادة الأصنام وقيطعة الأرحام {ويحلّ لهم الطّيّبات} ما حرم عليهم من الأشياء الطيبة
{الذين يتبعون الرسول} “O Elçi'ye uyanlar” ki kendisine mahsus bir kitap vahyettiğimiz kimsedir, o da Kur'an'dır; {النّبيّ} “o Peygamber'e” mucizeler sahibine; {الأمّيّ الّذي يجدونه} “o ümmîye ki onu bulurlar” yani İsrâiloğulları'ndan kendisine uyanlar onun vasfını bulurlar {مكتوباً عندهم في التوراة والإنجيل يأمرهم بالمعروف} “yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılmış olarak; onlara iyiliği emreder” putları/ortakları terk etmeyi ve kullara adaleti gözetmeyi; {وينهاهم عن المنكر} “ve onları kötülükten nehyeder” putlara tapmaktan ve akrabalık bağlarını koparmaktan; {ويحلّ لهم الطّيّبات} “onlara temiz şeyleri helal kılar” kendilerine haram kılınmış olan temiz şeyleri.