Binûn

Yûnus Suresi — 13. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانَ مَذْهَبُكُمْ أَنَّ هَذِهِ الْكُتُبَ قَدْ دَخَلَهَا التَّحْرِيفُ وَالتَّغْيِيرُ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ التَّعْوِيلُ عَلَيْهَا.

Eğer: “Mademki sizin mezhebiniz bu kitaplara tahrif ve tebdilin girdiği yönündedir, o halde bunlara dayanmak nasıl mümkün olur?” denilirse,

قُلْنَا: إِنَّهُمْ إِنَّمَا حَرَّفُوهَا بِسَبَبِ إِخْفَاءِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ فَإِنْ بَقِيَتْ فِيهَا آيَاتٌ دَالَّةٌ عَلَى نُبُوَّتِهِ كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊، لِأَنَّهَا لَمَّا بَقِيَتْ مَعَ تَوَفُّرِ دَوَاعِيهِمْ عَلَى إِزَالَتِهَا دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهَا كَانَتْ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ، وَإِمَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذَلِكَ السُّؤَالِ مَعْرِفَةُ أَيِّ الْأَشْيَاءِ، فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الْقُرْآنُ وَمَعْرِفَةُ نُبُوَّةِ الرَّسُولِ ﷺ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ رَجَعَ ذَلِكَ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ [يُونُسَ: ٩٣] وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّهُ هُوَ الْأَهَمُّ وَالْحَاجَةُ إِلَى مَعْرِفَتِهِ أَتَمُّ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ هَذَا الطَّرِيقَ قَالَ بَعْدَهُ: لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ أَيْ فَاثْبُتْ وَدُمْ عَلَى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ مِنِ انْتِفَاءِ الْمِرْيَةِ عَنْكَ، وَانْتِفَاءِ التَّكْذِيبِ بِآيَاتِ اللَّه، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ عَلَى طَرِيقِ التَّهْيِيجِ وَإِظْهَارِ التَّشَدُّدِ وَلِذَلِكَ

Biz deriz ki: Onlar bu kitapları ancak Muhammed aleyhisselâm’ın peygamberliğine delalet eden ayetleri gizlemek amacıyla tahrif etmişlerdir. Şayet bu kitaplarda onun peygamberliğine delalet eden ayetler kalmışsa, bu durum Muhammed aleyhisselâm’ın peygamberliğinin sıhhatine en güçlü delillerden biri olur. Çünkü o ayetleri yok etmeye yönelik arzuları bu denli güçlü olduğu halde ayetlerin orada kalmış olması, onların son derece açık ve belirgin olduğuna delalet eder. Bu sorma eyleminden maksadın hangi şeyleri bilmek olduğuna gelince, bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Bunun Kur'an ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem’in peygamberliğini bilmek olduğudur. İkincisi: Bunun Allah Teâlâ’nın: { فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ } [Yûnus: 93] “Fakat kendilerine ilim gelinceye kadar ihtilafa düşmediler” kavline raci olduğudur. Birinci görüş daha evladır; çünkü en mühim olan ve bilinmesine en çok ihtiyaç duyulan odur. Bil ki Allah Teâlâ bu yolu beyan edince ardından şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ } “Andolsun ki Rabbinden sana hak gelmiştir; sakın şüphe edenlerden olma ve sakın Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan da olma!” Yani şüphenin ve Allah'ın ayetlerini yalanlamanın senden uzak oluşu hususunda bulunduğun hal üzere sebat et ve devam et! Bunun bir gayrete getirme (tehyîc) ve ciddiyeti/kararlılığı gösterme yoluyla olması da caizdir. Bundan dolayıdır ki,

قَالَ ﵊ عِنْدَ نُزُولِهِ «لَا أَشُكُّ وَلَا أَسْأَلُ بَلْ أَشْهَدُ أَنَّهُ الْحَقُّ» .

[Bu ayet] indiğinde [Resûlullah] aleyhisselâm: «Ne şüphe ederim ne de sorarım; bilakis onun hak olduğuna şahitlik ederim» buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ.

Sonra: { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Ve sakın Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan olma, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ فِرَقَ الْمُكَلَّفِينَ ثَلَاثَةٌ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُصَدِّقِينَ بِالرَّسُولِ، أَوْ مِنَ الْمُتَوَقِّفِينَ فِي صِدْقِهِ، أَوْ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ أَمْرَ الْمُتَوَقِّفِ أَسْهَلُ مِنْ أَمْرِ الْمُكَذِّبِ، لَا جَرَمَ قَدْ ذَكَرَ الْمُتَوَقِّفَ بِقَوْلِهِ: فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ الْمُكَذِّبِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ مِنَ الْخَاسِرِينَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا فَصَّلَ هَذَا التَّفْصِيلَ، بَيَّنَ أَنَّ لَهُ عِبَادًا قَضَى عَلَيْهِمْ بِالشَّقَاءِ فَلَا يَتَغَيَّرُونَ وَعِبَادًا قَضَى لَهُمْ بِالْكَرَامَةِ، فَلَا يَتَغَيَّرُونَ، فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki mükelleflerin fırkaları üçtür: Ya Resûl'ü tasdik edenlerden, ya onun doğruluğu hususunda tereddüt edenlerden, ya da yalanlayanlardan olur. Şüphe yok ki tereddüt edenin durumu, yalanlayanın durumundan daha hafiftir. Nitekim [Allah Teâlâ] tereddüt edeni: { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ } “Sakın şüphe edenlerden olma” kavliyle zikretmiş, ardından yalanlayanı zikrederek onun hüsrana uğrayanlardan olduğunu beyan etmiştir. Sonra Allah Teâlâ bu tafsilatı verince, aleyhlerine şekavetle hükmettiği ve bu halleri değişmeyecek kulları bulunduğu gibi, lehlerine ikram ile hükmettiği ve bu halleri değişmeyecek kulları da bulunduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar iman etmezler.” Bu hususta birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ: كَلِمَاتُ عَلَى الْجَمْعِ، وقرأ الباقون: كَلِمَتُ عَلَى لَفْظِ الْوَاحِدِ، وَأَقُولُ إِنَّهَا كَلِمَاتُ بِحَسَبِ الْكَثْرَةِ النَّوْعِيَّةِ أَوِ الصِّنْفِيَّةِ وَكَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ بِحَسَبِ الْوَاحِدَةِ الْجِنْسِيَّةِ.

Birinci Mesele: Nâfi‘ ve İbn Âmir çoğul olarak { كَلِمَاتُ }, diğerleri ise tekil lafızla { كَلِمَتُ } şeklinde okumuşlardır. Ben derim ki: Nevî veya sınıfsal çokluk bakımından bunlar "kelimeler"dir; cins birliği bakımından ise tek bir "kelime"dir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ حُكْمُ اللَّه بِذَلِكَ وَإِخْبَارُهُ عَنْهُ، وَخَلْقُهُ فِي الْعَبْدِ مَجْمُوعَ الْقُدْرَةِ وَالدَّاعِيَةِ، الَّذِي هُوَ مُوجِبٌ لِحُصُولِ ذَلِكَ الْأَثَرِ، أَمَّا الْحُكْمُ وَالْإِخْبَارُ وَالْعِلْمُ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا مَجْمُوعُ/ الْقُدْرَةِ وَالدَّاعِي فَظَاهِرٌ أَيْضًا، لِأَنَّ الْقُدْرَةَ لَمَّا كَانَتْ صَالِحَةً لِلطَّرَفَيْنِ لَمْ يَتَرَجَّحْ أَحَدُ الْجَانِبَيْنِ عَلَى الْآخَرِ إِلَّا لِمُرَجِّحٍ، وَذَلِكَ الْمُرَجِّحُ مِنَ اللَّه تَعَالَى قَطْعًا لِلتَّسَلْسُلِ، وَعِنْدَ حُصُولِ هَذَا الْمَجْمُوعِ يَجِبُ الْفِعْلُ، وَقَدِ احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ فِي إِثْبَاتِ الْقَضَاءِ اللَّازِمِ وَالْقَدْرِ الْوَاجِبِ وَهُوَ حَقٌّ وَصِدْقٌ وَلَا مَحِيصَ عَنْهُ.

İkinci Mesele: Bu kelimeden murat; Allah'ın bu husustaki hükmü, bunu haber vermesi ve o eserin meydana gelmesini gerektiren kudret ile saikin toplamını kulda yaratmasıdır. Hüküm, haber verme ve ilim [hususu] açıktır. Kudret ile saikin toplamı da aynı şekilde açıktır; zira kudret iki tarafa da eşit derecede elverişli olduğunda, taraflardan biri diğeri üzerine ancak bir tercih edici (müreccih) sebebiyle ağır basabilir. Teselsülü kesmek için o tercih edici Allah Teâlâ'dandır. Bu toplam hâsıl olduğunda fiil zorunlu (vacip) hale gelir. Bizim mezhepdaşlarımız bağlayıcı kaza ve zorunlu kaderi ispat hususundaki görüşlerinin doğruluğuna bu ayeti delil getirmişlerdir; bu hak ve doğrudur, ondan kaçış yoktur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ الْبَتَّةَ، وَلَوْ جَاءَتْهُمُ الدَّلَائِلُ الَّتِي لَا حَدَّ لَهَا وَلَا حَصْرَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الدَّلِيلَ لَا يَهْدِي إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّه تَعَالَى فَإِذَا لَمْ تَحْصُلْ تِلْكَ الْإِعَانَةُ ضَاعَتْ تِلْكَ الدَّلَائِلُ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “Kendilerine her türlü mucize gelse bile, o elem verici azabı görünceye kadar [inanmazlar]” buyurmuştur. Muradı, kendilerine haddi hesabı olmayan deliller gelse dahi asla iman etmeyecekleridir. Çünkü delil, ancak Allah Teâlâ'nın yardımıyla hidayete ulaştırır; o yardım hâsıl olmadığında o deliller boşa gider.

الْقِصَّةُ الثالثة من القصص المذكورة في هذه السورة، قصة يونس ﵇

Bu surede zikredilen kıssalardan üçüncüsü, Yûnus aleyhisselâm'ın kıssasıdır.

[سورة يونس (١٠) : آية ٩٨]

[Yûnus Suresi (10): Ayet 98]

فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (٩٨)

{ فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ } (98) “Yûnus'un kavmi müstesna, keşke iman edip de imanı kendisine fayda veren bir memleket olsaydı! Onlar iman edince, kendilerinden dünya hayatındaki rüsvaylık azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى

Bil ki Allah Teâlâ daha önce: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى

يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ

يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü mucize gelse bile, o elem verici azabı görünceye kadar iman etmezler”

[يونس: ٩٦، ٩٧] أَتْبَعَهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ قَوْمَ يُونُسَ آمَنُوا بَعْدَ كُفْرِهِمْ وَانْتَفَعُوا بِذَلِكَ الْإِيمَانِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ فَرِيقَانِ: مِنْهُمْ مَنْ حَكَمَ عَلَيْهِ بِخَاتِمَةِ الْكُفْرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَكَمَ عَلَيْهِ بِخَاتِمَةِ الْإِيمَانِ وَكُلُّ مَا قَضَى اللَّه بِهِ فَهُوَ وَاقِعٌ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Yûnus: 96, 97] ayetini beyan edince peşinden bu ayeti getirmiştir; çünkü bu ayet Yûnus'un kavminin küfürlerinden sonra iman ettiklerine ve o imandan faydalandıklarına delalet etmektedir. Bu da kâfirlerin iki fırka olduğuna delalet eder: Bir kısmı son nefesinde küfür ile mühürleneceğine hükmedilenler, bir kısmı da son nefesinde iman ile mühürleneceğine hükmedilenlerdir; Allah neyi takdir etmişse o mutlaka gerçekleşir. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي كَلِمَةِ فَلَوْلا فِي هَذِهِ الْآيَةِ طَرِيقَانِ:

Birinci Mesele: Bu ayetteki { فَلَوْلا } kelimesi hakkında iki yaklaşım vardır:

الطَّرِيقُ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَعْنَاهُ النَّفْيُ، رَوَى الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» قَالَ: قَالَ أَبُو مَالِكٍ صَاحِبُ ابْنِ عَبَّاسٍ كُلُّ مَا فِي كِتَابِ اللَّه تَعَالَى مِنْ ذِكْرِ لَوْلَا، فَمَعْنَاهُ هَلَّا، إِلَّا حَرْفَيْنِ، فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها مَعْنَاهُ فَمَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ، فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا، وَكَذَلِكَ فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ [هود: ١١٦] مَعْنَاهُ، فَمَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ، فَعَلَى هَذَا تَقْدِيرُ الْآيَةِ، فَمَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ. وَانْتَصَبَ قَوْلُهُ: إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ عَلَى أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ عَنِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ أَوَّلَ الْكَلَامِ جَرَى عَلَى الْقَرْيَةِ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ أَهْلَهَا وَوَقَعَ اسْتِثْنَاءُ الْقَوْلِ مِنَ الْقَرْيَةِ، فَكَانَ كَقَوْلِهِ:

Birinci Yaklaşım: Bunun manasının nefiy (olumsuzluk) olduğudur. Vâhidî el-Besît'te rivayet ederek şöyle demiştir: İbn Abbas'ın talebesi Ebû Mâlik demiştir ki: Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda geçen bütün "levlâ"lar "hel-lâ" (keşke/olmalı değil miydi) manasındadır; iki harf (ayet) müstesna: { فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها } kavlinin manası “İman edip de imanı kendisine fayda veren hiçbir memleket olmadı” demektir. Aynı şekilde { فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ } [Hûd: 116] kavlinin manası da “Sizden önceki nesillerden olmadı” demektir. Buna göre ayetin takdiri: “İman edip de imanı kendisine fayda veren hiçbir memleket olmadı; ancak Yûnus'un kavmi müstesna” şeklinde olur. { إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ } kavli, öncekinden istisnâ-i munkatı‘ (bağlantısız istisna) olduğu için mansup olmuştur; çünkü kelamın başı memleket (karye) üzerine cereyan etmiştir, gerçi murat edilen onun ahalisidir; kavim istisnası karyeden yapılmıştır. Bu tıpkı şairin şu sözü gibidir:

وَمَا بِالرَّبْعِ مِنْ أحد ... ألا أواري

“Yurtta hiç kimse yok... ocak taşlarından başka”

وَقُرِئَ أَيْضًا بِالرَّفْعِ عَلَى الْبَدَلِ.

Bedel olmak üzere merfû olarak da okunmuştur.

الطَّرِيقُ الثَّانِي: أَنَّ (لَوْلَا) مَعْنَاهُ هَلَّا، وَالْمَعْنَى هَلَّا كَانَتْ قرية واحدة من القرى التي أهلكناها تابت عَنِ الْكُفْرِ وَأَخْلَصَتْ فِي الْإِيمَانِ قَبْلَ مُعَايَنَةِ الْعَذَابِ إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ. وَظَاهِرُ اللَّفْظِ يَقْتَضِي اسْتِثْنَاءَ قَوْمِ يُونُسَ مِنَ الْقُرَى، إِلَّا أَنَّ الْمَعْنَى اسْتِثْنَاءُ قَوْمِ يُونُسَ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى، وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ بِمَعْنَى وَلَكِنَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا فَعَلْنَا بِهِمْ كَذَا وَكَذَا.

İkinci Yaklaşım: { لَوْلَا } kelimesinin “hel-lâ” manasında olduğudur. Manası şöyledir: Yûnus'un kavmi müstesna, helak ettiğimiz memleketlerden tek bir memleket olsun azabı bizzat görmeden önce küfürden tövbe edip imanda ihlaslı davransaydı ya! Lafzın zahiri Yûnus'un kavminin memleketlerden istisna edilmesini gerektirir, ancak mana Yûnus'un kavminin memleketlerin ahalisinden istisna edilmesidir. Bu da “Fakat Yûnus'un kavmi iman edince onlara şöyle şöyle yaptık” manasında bir istisnâ-i munkatı‘dır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Mesele:

رُوِيَ أَنَّ يُونُسَ ﵇ بَعَثَ إِلَى نِينَوَى مِنْ أَرْضِ الْمَوْصِلِ فَكَذَّبُوهُ فَذَهَبَ عَنْهُمْ مُغَاضِبًا، فَلَمَّا فَقَدُوهُ خَافُوا نُزُولَ الْعِقَابِ، فَلَبِسُوا الْمُسُوحَ وَعَجُّوا أَرْبَعِينَ لَيْلَةً، وَكَانَ يُونُسُ قَالَ لَهُمْ إِنَّ أَجْلَكُمْ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً فَقَالُوا: إِنْ رَأَيْنَا أَسْبَابَ الْهَلَاكِ آمَنَّا بِكَ، فَلَمَّا مَضَتْ خَمْسٌ وَثَلَاثُونَ لَيْلَةً ظَهَرَ فِي السَّمَاءِ غَيْمٌ أَسْوَدُ شَدِيدُ السَّوَادِ، فَظَهَرَ مِنْهُ دُخَانٌ شَدِيدٌ وَهَبَطَ ذَلِكَ الدُّخَانُ حَتَّى وَقَعَ فِي الْمَدِينَةِ وَسَوَّدَ سُطَوَحَهُمْ فَخَرَجُوا إِلَى الصَّحْرَاءِ، وَفَرَّقُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ وَبَيْنَ الدَّوَابِّ وَأَوْلَادِهَا فَحَنَّ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ فَعَلَتِ الْأَصْوَاتُ، وَكَثُرَتِ التَّضَرُّعَاتُ وَأَظْهَرُوا الْإِيمَانَ وَالتَّوْبَةَ وَتَضَرَّعُوا إِلَى اللَّه تَعَالَى فَرَحِمَهُمْ وَكَشَفَ عَنْهُمْ، وَكَانَ ذَلِكَ الْيَوْمُ يَوْمَ عَاشُورَاءَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ بَلَغَ مِنْ تَوْبَتِهِمْ أَنْ يَرُدُّوا الْمَظَالِمَ حَتَّى إِنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَقْلَعُ الْحَجَرَ بَعْدَ أَنْ وَضَعَ عَلَيْهِ بِنَاءَ أَسَاسِهِ فَيَرُدُّهُ إِلَى مَالِكِهِ، وَقِيلَ خَرَجُوا إِلَى شَيْخٍ مِنْ بَقِيَّةِ عُلَمَائِهِمْ فَقَالُوا قَدْ نَزَلَ بِنَا الْعَذَابُ فَمَا تَرَى؟ فَقَالَ لَهُمْ قُولُوا يَا حَيُّ حِينَ لَا حَيَّ وَيَا حَيُّ يَا مُحْيِي الْمَوْتَى وَيَا حَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، فَقَالُوا فَكَشَفَ اللَّه الْعَذَابَ عَنْهُمْ، وَعَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: اللَّهُمَّ إِنَّ ذُنُوبَنَا قَدْ عَظُمَتْ وَجَلَّتْ وَأَنْتَ أَعْظَمُ مِنْهَا وَأَجَلُّ افْعَلْ بِنَا مَا أَنْتَ أَهْلُهُ وَلَا تَفْعَلْ بِنَا مَا نَحْنُ أَهْلُهُ.

Rivayet edildiğine göre Yûnus aleyhisselâm Musul topraklarından Ninova'ya gönderilmişti. Onu yalanladılar, o da öfkelenerek aralarından ayrılıp gitti. Onu bulamayınca azabın inmesinden korktular; kıldan çullar giyindiler ve kırk gece feryat edip yakardılar. Yûnus onlara: “Sizin süreniz kırk gecedir” demişti. Onlar da: “Helak sebeplerini görürsek sana iman ederiz” demişlerdi. Otuz beş gece geçince gökte simsiyah koyu bir bulut belirdi, ondan yoğun bir duman çıktı ve bu duman inip şehre çöktü, damlarını kararttı. Bunun üzerine sahraya çıktılar; kadınlar ile çocukların, hayvanlar ile yavrularının arasını ayırdılar. Birbirlerine doğru ses çıkarıp inlediler, sesler yükseldi, yalvarıp yakarmalar çoğaldı. İman ve tövbelerini izhar edip Allah Teâlâ'ya tazarru ettiler; O da onlara merhamet edip azabı üzerlerinden kaldırdı. O gün cuma gününe rastlayan Âşûrâ günüydü. İbn Mes‘ûd'dan rivayet edildiğine göre onların tövbeleri öyle bir dereceye ulaşmıştı ki haksız aldıkları şeyleri geri iade ediyorlardı; hatta bir adam temelini üzerine bina ettiği bir taşı söküp sahibine geri veriyordu. Denildi ki: Âlimlerinden geriye kalan bir şeyhe çıkıp “Azap başımıza indi, ne dersin?” dediler. O da onlara: “Hiçbir diri yokken diri olan ey Hayy! Ey Hayy, ey ölüleri dirilten! Ey Hayy, senden başka ilah yoktur! deyiniz” dedi. Onlar da bunu söylediler ve Allah azabı üzerlerinden kaldırdı. Fazl b. Abbas'tan nakledildiğine göre onlar şöyle demişlerdir: “Allahım! Günahlarımız büyümüş ve çoğalmıştır; Sen ise onlardan daha büyük ve daha yücesin. Bize Senin şanına layık olanı yap, bizim layık olduğumuz şeyi yapma!”

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنْ قَالَ قَائِلٌ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ فِرْعَوْنَ أَنَّهُ تَابَ فِي آخِرِ الْأَمْرِ وَلَمْ يَقْبَلْ تَوْبَتَهُ وَحَكَى عَنْ قَوْمِ يُونُسَ أَنَّهُمْ تَابُوا وَقَبِلَ تَوْبَتَهُمْ فَمَا الْفَرْقُ؟

Üçüncü Mesele: Eğer birisi: “Allah Teâlâ Firavun'un son anda tövbe ettiğini nakledip onun tövbesini kabul etmemiş, Yûnus'un kavminin ise tövbe ettiğini nakledip onların tövbesini kabul etmiştir; aradaki fark nedir?” derse,

وَالْجَوَابُ: أَنَّ فِرْعَوْنَ إِنَّمَا تَابَ بَعْدَ أَنْ شَاهَدَ الْعَذَابَ، وَأَمَّا قَوْمُ يُونُسَ فَإِنَّهُمْ تَابُوا قَبْلَ ذَلِكَ فَإِنَّهُمْ لَمَّا ظَهَرَتْ لَهُمْ أَمَارَاتٌ دَلَّتْ عَلَى قُرْبِ الْعَذَابِ تَابُوا قَبْلَ أن شاهدوا فظهر الفرق.

Cevap şudur: Firavun ancak azabı gözleriyle gördükten sonra tövbe etmiştir. Yûnus'un kavmi ise bundan önce tövbe etmiştir; zira onlar azabın yaklaştığına delalet eden alametler belirince, azabı bizzat müşahede etmeden önce tövbe etmişlerdir. Böylece fark ortaya çıkmış olur.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٩٩ الى ١٠٠]

[Yûnus Suresi (10): Ayetler 99-100]

وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٩٩) وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٠)

{ وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٩٩) وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٠) } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzünde bulunanların hepsi toptan iman ederdi. Hal böyleyken insanları mümin olsunlar diye sen mi zorlayacaksın? Allah'ın izni olmadıkça hiçbir kimsenin iman etmesi mümkün değildir. O, aklını kullanmayanların üzerine pislik (azap/kirlilik) bırakır.”

اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ فِي بَيَانِ حِكَايَةِ شُبُهَاتِ الْكُفَّارِ فِي إِنْكَارِ النُّبُوَّةِ مَعَ الْجَوَابِ عَنْهَا، وَكَانَتْ إِحْدَى شُبُهَاتِهِمْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُهَدِّدُهُمْ بِنُزُولِ الْعَذَابِ مَعَ الكافرين، وبعد أَتْبَاعَهُ أَنَّ اللَّه يَنْصُرُهُمْ وَيُعْلِي شَأْنَهُمْ وَيُقَوِّي جَانِبَهُمْ، ثُمَّ إِنَّ الْكُفَّارَ مَا رَأَوْا ذَلِكَ فَجَعَلُوا ذَلِكَ شُبْهَةً فِي الطَّعْنِ فِي نُبُوَّتِهِ، وَكَانُوا يُبَالِغُونَ فِي اسْتِعْجَالِ ذَلِكَ الْعَذَابِ عَلَى سَبِيلِ السُّخْرِيَةِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّه ﷾ بَيَّنَ أَنَّ تَأْخِيرَ الْمَوْعُودِ بِهِ لَا يَقْدَحُ فِي صِحَّةِ الْوَعْدِ، ثُمَّ ضَرَبَ لِهَذَا أَمْثِلَةً وَهِيَ وَاقِعَةُ نُوحٍ وَوَاقِعَةُ مُوسَى ﵉ مَعَ فِرْعَوْنَ وَامْتَدَّتْ هَذِهِ الْبَيَانَاتُ إِلَى هَذِهِ الْمَقَامَاتِ، ثُمَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَّنَ أَنَّ جِدَّ الرَّسُولِ فِي دُخُولِهِمْ فِي الْإِيمَانِ لَا يَنْفَعُ وَمُبَالَغَتَهُ فِي تَقْرِيرِ الدَّلَائِلِ، وَفِي الْجَوَابِ عَنِ الشُّبُهَاتِ لَا تُفِيدُ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِتَخْلِيقِ اللَّه تَعَالَى وَمَشِيئَتِهِ وَإِرْشَادِهِ وَهِدَايَتِهِ، فَإِذَا لَمْ يَحْصُلْ هَذَا الْمَعْنَى لَمْ يَحْصُلِ الْإِيمَانُ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu sure başından buraya kadar, kâfirlerin peygamberliği inkâr hususundaki şüphelerinin nakli ve bunlara verilen cevaplar hakkındadır. Onların şüphelerinden biri şuydu: Peygamber ﷺ onları kâfirlerle birlikte azabın inmesiyle tehdit ediyor, tabilerine ise Allah'ın onlara yardım edeceğini, şanlarını yücelteceğini ve taraflarını güçlendireceğini vaat ediyordu. Sonra kâfirler bunu görmeyince, bunu onun peygamberliğine dil uzatmak için bir şüphe kıldılar ve alay yoluyla bu azabın çabuklaştırılmasını ısrarla istiyorlardı. Sonra Allah azze ve celle vaat edilenin ertelenmesinin vaadin sıhhatine halel getirmeyeceğini beyan etti. Ardından buna örnekler verdi ki bunlar Nûh'un ve Firavun ile birlikte Mûsâ aleyhimesselâm'ın hadisesidir; bu beyanlar bu makamlara kadar uzandı. Sonra bu ayette Resûl'ün onların imana girmeleri hususundaki gayretinin bir fayda vermeyeceğini, delilleri ortaya koymada ve şüphelere cevap vermede ileri gitmesinin bir yarar sağlamayacağını beyan etti. Çünkü iman ancak Allah Teâlâ'nın yaratması, dilemesi, irşadı ve hidayeti ile hâsıl olur; bu mana gerçekleşmediğinde iman meydana gelmez. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِأَنَّ جَمِيعَ الْكَائِنَاتِ بِمَشِيئَةِ اللَّه تَعَالَى، فَقَالُوا كَلِمَةَ (لَوْ) تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ، فَقَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ يَقْتَضِي أَنَّهُ مَا حَصَلَتْ تِلْكَ الْمَشِيئَةُ وَمَا حَصَلَ إِيمَانُ أَهْلِ الْأَرْضِ بِالْكُلِّيَّةِ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَرَادَ إِيمَانَ الْكُلِّ، أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ وَالْقَاضِي وَغَيْرُهُمَا بِأَنَّ الْمُرَادَ مَشِيئَةُ الْإِلْجَاءِ، أَيْ لَوْ شَاءَ اللَّه أَنْ يُلْجِئَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ لَقَدَرَ عَلَيْهِ وَلَصَحَّ ذَلِكَ مِنْهُ، وَلَكِنَّهُ مَا فَعَلَ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ الصَّادِرَ مِنَ الْعَبْدِ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ لَا يَنْفَعُهُ وَلَا يُفِيدُهُ فَائِدَةٌ، ثُمَّ قَالَ الْجُبَّائِيُّ:

Birinci Mesele: Bizim mezhepdaşlarımız, bütün varlıkların Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğuna dair görüşlerinin doğruluğuna delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: “Lev” (لَوْ) kelimesi, bir şeyin yokluğunun başka bir şeyin yokluğundan dolayı olduğunu bildirir. Dolayısıyla O'nun: { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzünde bulunanların hepsi iman ederdi” kavli, o dilemenin hâsıl olmadığını ve yeryüzü ehlinin imanın topyekûn gerçekleşmediğini iktiza eder. Bu da O Teâlâ'nın herkesin imanını irade etmediğine delalet eder. Cübbâî, Kadı ve diğerleri buna şöyle cevap vermişlerdir: Muradı ilca (zorlama) meşietidir; yani şayet Allah onları imana mecbur etmeyi dileseydi buna güç yetirirdi ve bu O'ndan caiz olurdu. Fakat O bunu yapmamıştır; çünkü kuldan ilca (mecburiyet) yoluyla sadır olan imanın ona hiçbir faydası ve yararı olmaz. Sonra Cübbâî şöyle demiştir:

وَمَعْنَى إِلْجَاءِ اللَّه تَعَالَى إِيَّاهُمْ إِلَى ذَلِكَ، أَنْ يُعَرِّفَهُمُ اضْطِرَارًا أَنَّهُمْ لَوْ حَاوَلُوا تَرْكَهُ، حَالَ اللَّه بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ذَلِكَ وَعِنْدَ هَذَا لَا بُدَّ وَأَنْ يَفْعَلُوا مَا أُلْجِئُوا إِلَيْهِ كَمَا أَنَّ مَنْ عَلِمَ مِنَّا أَنَّهُ إِنْ حَاوَلَ قَتْلَ مَلِكٍ فَإِنَّهُ يَمْنَعُهُ مِنْهُ قَهْرًا لَمْ يَكُنْ تَرْكُهُ لِذَلِكَ الْفِعْلِ سَبَبًا لِاسْتِحْقَاقِ الْمَدْحِ والثواب فكذا هاهنا.

Allah Teâlâ'nın onları buna mecbur etmesinin manası; eğer onu terk etmeye kalkışsalar Allah'ın kendileriyle o terk arasına mani olacağını onlara zaruri olarak bildirmesidir. Bu durumda mecbur edildikleri şeyi yapmaktan başka çareleri kalmaz. Nitekim bizden biri bir hükümdarı öldürmeye kalkışsa hükümdarın kendisini zorla engelleyeceğini bilirse, o fiili terk etmesi övgüye ve sevaba müstahak olmasına sebep olmaz; burada da durum böyledir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ ضَعِيفٌ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكَافِرَ كَانَ قَادِرًا عَلَى الْكُفْرِ فَهَلْ كَانَ قَادِرًا عَلَى الْإِيمَانِ، أَوْ مَا كَانَ قَادِرًا عَلَيْهِ؟ فَإِنْ قَدَرَ عَلَى الْكُفْرِ وَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْإِيمَانِ فَحِينَئِذٍ تَكُونُ الْقُدْرَةُ عَلَى الْكُفْرِ مُسْتَلْزِمَةً لِلْكُفْرِ، فَإِذَا كَانَ خَالِقُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ هُوَ اللَّه تَعَالَى لَزِمَ/ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ فِيهِ قُدْرَةً مُسْتَلْزِمَةً لِلْكُفْرِ فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ أَرَادَ مِنْهُ الْكُفْرَ وَأَمَّا إِنْ كَانَتِ الْقُدْرَةُ صَالِحَةً لِلضِّدَّيْنِ كَمَا هُوَ مَذْهَبُ الْقَوْمِ، فَرُجْحَانُ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ إِنْ لَمْ يَتَوَقَّفْ عَلَى الْمُرَجِّحِ فَقَدْ حَصَلَ الرُّجْحَانُ لَا لِمُرَجِّحٍ وَهَذَا بَاطِلٌ، وَإِنْ تَوَقَّفَ عَلَى مُرَجِّحٍ فَذَلِكَ الْمُرَجِّحُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ الْعَبْدِ أَوْ مِنَ اللَّه فَإِنْ كَانَ مِنَ الْعَبْدِ عَادَ التَّقْسِيمُ فِيهِ وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ كَانَ مِنَ اللَّه تَعَالَى فَحِينَئِذٍ يَكُونُ مَجْمُوعُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ مَعَ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ مُوجِبًا لِذَلِكَ الْكُفْرِ فَإِذَا كَانَ خَالِقُ الْقُدْرَةِ وَالدَّاعِيَةُ هُوَ اللَّه تَعَالَى فَحِينَئِذٍ عَادَ الْإِلْزَامُ. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى مَشِيئَةِ الْإِلْجَاءِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَا كَانَ يَطْلُبُ أَنْ يَحْصُلَ لَهُمْ إِيمَانٌ لَا يُفِيدُهُمْ فِي الْآخِرَةِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لِلرَّسُولِ عَلَى تَحْصِيلِ هَذَا الْإِيمَانِ، ثُمَّ قَالَ: وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْإِيمَانِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ هَذَا الْإِيمَانُ النَّافِعُ حَتَّى يَكُونَ الْكَلَامُ مُنْتَظِمًا، فَأَمَّا حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى مَشِيئَةِ الْقَهْرِ وَالْإِلْجَاءِ فَإِنَّهُ لَا يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ. الثَّالِثُ: الْمُرَادُ بِهَذَا الْإِلْجَاءِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ هو أن

Bil ki bu söz zayıftır ve bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Kâfir küfre muktedirdi; peki imana da muktedir miydi, yoksa ona muktedir değil miydi? Eğer küfre güç yetirip imana güç yetiremediyse, bu takdirde küfre olan kudret küfrü zorunlu kılar. O kudretin yaratıcısı Allah Teâlâ olduğuna göre, O Teâlâ'nın onda küfrü zorunlu kılan bir kudret yarattığını söylemek gerekir; bu durumda da O'nun ondan küfrü irade ettiğini söylemek vacip olur. Şayet o fırkanın mezhebinde olduğu gibi kudret her iki zıdda da elverişli ise, iki taraftan birinin diğerine tercih edilmesi bir tercih ediciye (müreccihe) dayanmıyorsa bu takdirde bir tercih edici olmaksızın tercih hâsıl olmuş olur ki bu batıldır. Eğer bir tercih ediciye dayanıyorsa, o tercih edici ya kuldandır ya da Allah'tandır. Şayet kuldan ise aynı taksim onda da tekerrür eder ve teselsül gerekir ki bu imkânsızdır. Eğer Allah Teâlâ'dan ise bu durumda o saik ile birlikte o kudretin toplamı o küfrü zorunlu kılıcı olur. Kudreti ve saiki yaratan Allah Teâlâ olduğuna göre bağlayıcı delil (ilzam) yine döner gelir. İkincisi: O'nun: { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ } “Eğer Rabbin dileseydi” kavlini ilca meşietine hamletmek caiz değildir. Çünkü Peygamber ﷺ onların ahirette kendilerine fayda vermeyecek bir imana sahip olmalarını istemiyordu. Nitekim Allah Teâlâ bu imanı hâsıl etmeye Resûl'ün gücünün yetmeyeceğini beyan etmiş, sonra: { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzünde bulunanların hepsi toptan iman ederdi” buyurmuştur. Sözün intizamlı olması için bu ayette zikredilen imandan muradın bu faydalı iman olması vacip olmuştur. Lafzı kahır ve ilca meşietine hamletmeye gelince, bu, bu makama uygun düşmez. Üçüncüsü: Bu ilcadan murat ya

يُظْهِرَ لَهُ آيَاتٍ هَائِلَةً يَعْظُمُ خَوْفُهُ عِنْدَ رُؤْيَتِهَا، ثُمَّ يَأْتِي بِالْإِيمَانِ عِنْدَهَا. وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ خَلْقَ الْإِيمَانِ فِيهِمْ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِيمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ إِنْزَالَ هَذِهِ الْآيَاتِ لَا يُفِيدُ وَهُوَ قوله: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ [يونس: ٩٦، ٩٧] وَقَالَ أَيْضًا:

ona gördüğünde korkusunun büyüyeceği dehşetli ayetler göstermesi ve ardından onun bu ayetler karşısında iman etmesidir, ya da murat onlarda imanı yaratmaktır. Birincisi batıldır; çünkü Allah Teâlâ bu ayetten önce bu ayetlerin indirilmesinin fayda vermeyeceğini beyan etmiştir ki bu O'nun şu kavlidir: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } [Yûnus: 96, 97] “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü mucize gelse bile, o elem verici azabı görünceye kadar iman etmezler.” Ayrıca şöyle buyurmuştur:

وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْأَنْعَامِ: ١١١] وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ هُوَ الثَّانِيَ لَمْ يَكُنْ هَذَا الْإِلْجَاءُ إِلَى الْإِيمَانِ، بَلْ كَانَ ذَلِكَ عِبَارَةً عَنْ خَلْقِ الْإِيمَانِ فِيهِمْ، ثُمَّ يُقَالُ لَكِنَّهُ مَا خَلَقَ الْإِيمَانَ فِيهِمْ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ مَا أَرَادَ حُصُولَ الْإِيمَانِ لَهُمْ وَهَذَا عَيْنُ مَذْهَبِنَا.

{ وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } [el-En‘âm: 111] “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi.” Şayet murat ikincisi ise bu imana ilca (zorlama) olmaz; bilakis onlarda imanı yaratmaktan ibaret olur. Sonra denilir ki: Fakat O, onlarda imanı yaratmamıştır; bu da onlar için imanın meydana gelmesini irade etmediğine delalet eder ve bu tam bizim mezhebimizdir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ قَالَ: أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَكَ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي أَحَدٍ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ الْقُدْرَةَ الْقَاهِرَةَ وَالْمَشِيئَةَ النَّافِذَةَ لَيْسَتْ إِلَّا لِلْحَقِّ ﷾.

Bil ki Allah Teâlâ bu sözü zikredince: { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “Hal böyleyken insanları mümin olsunlar diye sen mi zorlayacaksın?” buyurmuştur. Manası; senin hiç kimse üzerinde tasarrufta bulunma gücün yoktur. Bundan maksat kahredici kudretin ve geçerli meşietin yalnızca Hakk azze ve celle'ye mahsus olduğunu beyan etmektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ إِنَّهُ لَا حُكْمَ لِلْأَشْيَاءِ قَبْلَ وُرُودِ الشَّرْعِ بِقَوْلِهِ: وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ قَالُوا وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ أَنَّ الْإِذْنَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِطْلَاقِ فِي الْفِعْلِ وَرَفْعِ الْحَرَجِ وَصَرِيحُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَبْلَ حُصُولِ هَذَا الْمَعْنَى لَيْسَ لَهُ أَنْ يُقْدِمَ عَلَى هَذَا الْإِيمَانِ، ثُمَّ قَالُوا: وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّه تَعَالَى وَالِاشْتِغَالَ بِشُكْرِهِ وَالثَّنَاءَ عَلَيْهِ لَا يَدُلُّ الْعَقْلُ عَلَى حُصُولِ نَفْعٍ فِيهِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجِبَ ذَلِكَ بِحَسَبِ الْعَقْلِ، بَيَانُ الْأَوَّلِ أَنَّ ذَلِكَ النَّفْعَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْمَشْكُورِ أَوْ إِلَى الشَّاكِرِ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ/ فِي الشَّاهِدِ الْمَشْكُورُ يَنْتَفِعُ بِالشُّكْرِ فَيَسُرُّهُ الشُّكْرُ وَيَسُوءُهُ الْكُفْرَانُ، فَلَا جَرَمَ كَانَ الشُّكْرُ حَسَنًا وَالْكُفْرَانُ قَبِيحًا، أَمَّا اللَّه سُبْحَانَهُ فَإِنَّهُ لَا يَسُرُّهُ الشُّكْرُ وَلَا يَسُوءُهُ الْكُفْرَانُ، فَلَا يَنْتَفِعُ بِهَذَا الشُّكْرِ أَصْلًا. وَالثَّانِي:

İkinci Mesele: Mezhepdaşlarımız, şeriat gelmeden önce eşyanın bir hükmü olmadığına dair görüşlerinin doğruluğuna: { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmadıkça hiçbir kimsenin iman etmesi mümkün değildir” kavliyle delil getirmişlerdir. Demişlerdir ki: Bununla istidlal etmenin yönü şudur: İzin, fiilde serbest bırakmaktan ve sıkıntıyı/günahı kaldırmaktan ibarettir. Bu ayetin açık ifadesi, bu mana hâsıl olmadan önce onun bu imana girişme hakkının olmadığına delalet eder. Sonra dediler ki: Akıl yönünden buna delalet eden hususlar birkaç vecihtir: Birincisi: Allah Teâlâ'yı bilmenin ve O'na şükür ile övgüde bulunmakla meşgul olmanın bir fayda sağladığına akıl delalet etmez. Bu sebeple aklın gereği olarak bunun vacip olmaması gerekmiştir. Birincinin açıklaması şudur: O menfaat ya kendisine şükredilene (meşkûr) ya da şükredene (şâkir) dönecektir. Birincisi batıldır; çünkü görünen alemde (şâhid) kendisine şükredilen kimse şükürden faydalanır, böylece şükür onu sevindirir, nankörlük ise üzer. Bundan dolayı şükür güzel, nankörlük ise çirkin olmuştur. Allah Sübhânehu'ya gelince; O'nu şükür sevindirmez, nankörlük de üzmez; dolayısıyla bu şükürden asla menfaat sağlamaz. İkincisi:

أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ الشَّاكِرَ يَتْعَبُ فِي الْحَالِ بِذَلِكَ الشُّكْرِ وَيَبْذُلُ الْخِدْمَةَ مَعَ أَنَّ الْمَشْكُورَ لَا يَنْتَفِعُ بِهِ الْبَتَّةَ وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ ذَلِكَ الشُّكْرَ عِلَّةُ الثَّوَابِ، لِأَنَّ الِاسْتِحْقَاقَ عَلَى اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ فَإِنَّ الِاسْتِحْقَاقَ عَلَى الْغَيْرِ إِنَّمَا يُعْقَلُ إِذَا كَانَ ذَلِكَ الْغَيْرُ بِحَيْثُ لَوْ لَمْ يُعْطِ لَأَوْجَبَ امْتِنَاعُهُ مِنْ إِعْطَاءِ ذَلِكَ الْحَقِّ حُصُولَ نُقْصَانٍ فِي حَقِّهِ، وَلَمَّا كَانَ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ مُنَزَّهًا عَنِ النُّقْصَانِ وَالزِّيَادَةِ لَمْ يُعْقَلْ ذَلِكَ فِي حَقِّهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالْإِيمَانِ وَبِالشُّكْرِ، لَا يُفِيدُ نَفْعًا بِحَسَبِ الْعَقْلِ الْمَحْضِ وَمَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ الْعَقْلُ مُوجِبًا لَهُ، فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ الْقَاطِعِ صِحَّةُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ قَالَ الْقَاضِي: الْمُرَادُ أَنَّ الْإِيمَانَ لَا يَصْدُرُ عَنْهُ إِلَّا بِعِلْمِ اللَّه أَوْ بِتَكْلِيفِهِ أَوْ بِإِقْدَارِهِ عَلَيْهِ.

Bu da batıldır; çünkü kendisine şükredilen kimse bundan kesinlikle faydalanmadığı halde şükreden kimse o şükürle peşinen yorulmakta ve hizmet sarf etmektedir. O şükrün sevabın illeti olduğu da söylenemez; çünkü Allah Teâlâ'ya karşı hak ediş (istihkak) imkânsızdır. Zira başkası üzerinde hak ediş, ancak o başkası şayet vermezse o hakkı vermekten kaçınmasının kendi zatında bir noksanlığın meydana gelmesini gerektireceği bir durumda aklen anlaşılabilir. Hak Sübhânehu noksanlık ve ziyadelikten münezzeh olduğuna göre bu O'nun hakkında aklen tasavvur olunamaz. Böylece iman ve şükürle meşgul olmanın sırf aklın gereği olarak bir fayda vermediği sabit olmuştur; böyle olan bir şeyi aklın vacip kılması ise imkânsızdır. Bu kesin bürhanla Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmadıkça hiçbir kimsenin iman etmesi mümkün değildir” kavlinin sıhhati sabit olmuştur. Kadı demiştir ki: Muradı, imanın ondan ancak Allah'ın ilmiyle veya mükellef kılmasıyla veya onu buna muktedir kılmasıyla sadır olacağıdır.

وَجَوَابُنَا: أَنَّ حَمْلَ الْإِذْنِ عَلَى مَا ذَكَرْتُمْ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الدَّلِيلَ الْقَاطِعَ الْعَقْلِيَّ يُقَوِّي قَوْلَنَا.

Bizim cevabımız şudur: İzni zikrettiğiniz şeye hamletmek zahiri terk etmektir ve bu caiz değildir. Bilhassa kesin akli delilin bizim kavlimizi güçlendirdiğini beyan etmişken.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَنَجْعَلُ بِالنُّونِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ كِنَايَةً عَنِ اسْمِ اللَّه تَعَالَى.

Üçüncü Mesele: Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir nun harfiyle { وَنَجْعَلُ }, diğerleri ise Allah Teâlâ'nın ismine kinaye olarak ya harfiyle [{ وَيَجْعَلُ }] okumuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِأَنَّ خَالِقَ الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ هُوَ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Dördüncü Mesele: Bizim mezhepdaşlarımız küfrün ve imanın yaratıcısının Allah Teâlâ olduğuna dair görüşlerinin sıhhatine Allah Teâlâ'nın şu kavliyle delil getirmişlerdir:

وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الرِّجْسَ قَدْ يُرَادُ بِهِ الْعَمَلُ الْقَبِيحُ قَالَ تَعَالَى: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً [الْأَحْزَابِ: ٣٣] وَالْمُرَادُ مِنَ الرجس هاهنا الْعَمَلُ الْقَبِيحُ، سَوَاءٌ كَانَ كُفْرًا أَوْ مَعْصِيَةً، وَبِالتَّطْهِيرِ نَقْلُ الْعَبْدِ مِنْ رِجْسِ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ إِلَى طَهَارَةِ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى فِيمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْإِيمَانَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّه تَعَالَى وَتَخْلِيقِهِ، ذَكَرَ بَعْدَهُ أَنَّ الرِّجْسَ لَا يَحْصُلُ

{ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “O, aklını kullanmayanların üzerine pislik bırakır.” Bunun takriri şudur: Rics (pislik) ile bazen çirkin amel kastedilir. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } [el-Ahzâb: 33] “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak ricsi (pisliği/kusuru) gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister” buyurmuştur. Buradaki ricsden murat ister küfür olsun ister masiyet olsun çirkin ameldir; tertemiz kılmaktan (tathîr) murat ise kulu küfür ve masiyet pisliğinden iman ve taat temizliğine nakletmektir. Allah Teâlâ bu ayetten önce imanın ancak Allah Teâlâ'nın dilemesi ve yaratmasıyla hâsıl olduğunu zikredince, ardından ricsin de ancak

إِلَّا بِتَخْلِيقِهِ وَتَكْوِينِهِ وَالرِّجْسُ الَّذِي يُقَابِلُ الْإِيمَانَ لَيْسَ إِلَّا الْكُفْرَ، فَثَبَتَ دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ مِنَ اللَّه تَعَالَى.

O'nun yaratması ve var etmesiyle hâsıl olacağını zikretmiştir. İmanın karşılığı olan rics ise ancak küfürdür. Böylece bu ayetin küfür ve imanın Allah Teâlâ'dan olduğuna delaleti sabit olmuştur.

أَجَابَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ النَّحْوِيُّ عَنْهُ فَقَالَ: الرِّجْسُ، يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ آخَرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْعَذَابَ، فَقَوْلُهُ: وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ أَيْ يُلْحِقُ الْعَذَابَ بِهِمْ كَمَا قَالَ: وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ [الْفَتْحِ: ٦] وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى يَحْكُمُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ رِجْسٌ كَمَا قَالَ: إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ [التَّوْبَةِ: ٢٨] وَالْمَعْنَى أَنَّ الطَّهَارَةَ الثَّابِتَةَ لِلْمُسْلِمِينَ لَمْ تَحْصُلْ لَهُمْ.

Nahivci Ebû Ali el-Fârisî buna şöyle cevap verip demiştir ki: Rics iki veçhe daha ihtimal taşır: Birincisi: Ondan muradın azap olmasıdır; O'nun: { وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } kavli yani “azabı onlara iliştirir” demektir, nitekim şöyle buyurmuştur: { وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ } [el-Feth: 6] “Münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları azaplandırsın...”. İkincisi: O Teâlâ'nın onların rics olduğuna hükmetmesidir; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } [et-Tevbe: 28] “Müşrikler ancak bir necistir”. Manası; Müslümanlar için sabit olan temizliğin onlar için hâsıl olmadığıdır.

وَالْجَوَابُ: أَنَّا قَدْ بَيَّنَّا بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ أَنَّ الْجَهْلَ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ فِعْلًا لِلْعَبْدِ لِأَنَّهُ لَا يُرِيدُهُ وَلَا يَقْصِدُ إِلَى تَكْوِينِهِ، وَإِنَّمَا يُرِيدُ ضِدَّهُ، وَإِنَّمَا قَصَدَ إِلَى تَحْصِيلِ ضِدِّهِ، فَلَوْ كَانَ بِهِ لَمَا حَصَلَ إِلَّا مَا قَصَدَهُ وَأَوْرَدْنَا السُّؤَالَاتِ عَلَى هَذِهِ الْحُجَّةِ وَأَجَبْنَا عَنْهَا فِيمَا سَلَفَ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ. وَأَمَّا حَمْلُ الرِّجْسِ عَلَى الْعَذَابِ، فَهُوَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الرِّجْسَ عِبَارَةٌ عَنِ الْفَاسِدِ الْمُسْتَقْذَرِ الْمُسْتَكْرَهِ، فَحَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى جَهْلِهِمْ وَكُفْرِهِمْ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى عَذَابِ اللَّه مَعَ كَوْنِهِ حَقًّا صِدْقًا صَوَابًا، وَأَمَّا حَمْلُ لَفْظِ الرِّجْسِ عَلَى حُكْمِ اللَّه بِرَجَاسَتِهِمْ، فَهُوَ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ، لِأَنَّ حُكْمَ اللَّه تَعَالَى بِذَلِكَ صِفَتُهُ، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنْ صِفَةَ اللَّه رِجْسٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْحُجَّةَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا ظاهرة.

Cevap şudur: Biz aklî delille cehaletin kulun fiili olmasının imkânsız olduğunu beyan ettik; çünkü kul onu istemez ve onun meydana gelmesini kastetmez, bilakis onun zıddını ister ve zıddını elde etmeyi kasteder. Eğer onunla olsaydı ancak kastettiği şey hâsıl olurdu. Biz bu hüccete yönelik soruları getirdik ve bu kitabın önceki kısımlarında bunlara cevap verdik. Ricsin azaba hamledilmesine gelince, bu batıldır; çünkü rics bozuk, pis ve iğrenç olan şeyden ibarettir. Dolayısıyla bu lafzı onların cehaletine ve küfrüne hamletmek, hak, doğru ve isabetli olmasına rağmen Allah'ın azabına hamletmekten daha evladır. Rics lafzını Allah'ın onların pis olduğuna hükmetmesine hamletmeye gelince, bu son derece uzaktır; çünkü Allah Teâlâ'nın bununla hükmetmesi O'nun sıfatıdır; Allah'ın sıfatının rics olduğu nasıl söylenebilir? Böylece zikrettiğimiz hüccetin açık olduğu sabit olmuştur.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٠١]

[Yûnus Suresi (10): Ayet 101]

قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠١)

{ قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } (101) “De ki: 'Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!' Fakat inanmayan bir topluluğa ayetler de uyarıcılar da fayda vermez.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavli hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ قُلِ انْظُرُوا بِكَسْرِ اللَّامِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ وَالْأَصْلُ فِيهِ الْكَسْرُ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّهَا نَقَلُوا حَرَكَةَ الْهَمْزَةِ إِلَى اللَّامِ.

Birinci Mesele: Âsım ve Hamza iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle ve bundaki asıl da kesre olduğundan lamın kesresiyle { قُلِ انْظُرُوا } şeklinde; diğerleri ise hemzenin harekesini lama naklederek zamme ile okumuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَاتِ السَّالِفَةِ أَنَّ الْإِيمَانَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِتَخْلِيقِ اللَّه تَعَالَى وَمَشِيئَتِهِ، أَمَرَ بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ فِي الدَّلَائِلِ حَتَّى لَا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْحَقَّ هُوَ الْجَبْرُ الْمَحْضُ فَقَالَ: قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.

İkinci Mesele: Bil ki O Teâlâ geçmiş ayetlerde imanın ancak Allah Teâlâ'nın yaratması ve dilemesiyle hâsıl olacağını beyan edince, hakkın sırf cebr olduğu zannedilmesin diye deliller üzerinde düşünmeyi ve istidlalde bulunmayı emrederek: { قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: 'Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!'” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى مَطْلُوبَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى إِلَّا بِالتَّدَبُّرِ فِي الدَّلَائِلِ كَمَا

Bil ki bu iki maksada delalet eder: Birincisi: Nitekim [Peygamber]

قَالَ ﵊: «تَفَكَّرُوا فِي الْخَلْقِ وَلَا تَتَفَكَّرُوا في الخلق»

aleyhisselâm'ın: «Yaratılanlar üzerinde düşünün, Yaratıcı üzerinde düşünmeyin» buyurduğu gibi, Allah Teâlâ'yı bilmenin deliller üzerinde tefekkür etmekten başka bir yolu yoktur.

وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الدَّلَائِلَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ من عالم السموات أَوْ مِنْ عَالَمِ الْأَرْضِ، أَمَّا الدَّلَائِلُ السَّمَاوِيَّةُ، فَهِيَ حَرَكَاتُ الْأَفْلَاكِ وَمَقَادِيرُهَا وَأَوْضَاعُهَا وَمَا فِيهَا مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْكَوَاكِبِ، وَمَا يَخْتَصُّ بِهِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مِنَ الْمَنَافِعِ وَالْفَوَائِدِ، وَأَمَّا الدَّلَائِلُ الْأَرْضِيَّةُ، فَهِيَ النَّظَرُ فِي أَحْوَالِ الْعَنَاصِرِ الْعُلْوِيَّةِ، وَفِي أَحْوَالِ الْمَعَادِنِ وَأَحْوَالِ النَّبَاتِ وَأَحْوَالِ الْإِنْسَانِ خَاصَّةً، ثُمَّ يَنْقَسِمُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَجْنَاسِ إِلَى أَنْوَاعٍ لَا نِهَايَةَ لَهَا. وَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ أَخَذَ يَتَفَكَّرُ فِي كَيْفِيَّةِ حِكْمَةِ اللَّه سُبْحَانَهُ فِي تَخْلِيقِ جَنَاحِ بَعُوضَةٍ لا نقطع عَقْلُهُ قَبْلَ أَنْ يَصِلَ إِلَى أَقَلِّ مَرْتَبَةٍ مِنْ مَرَاتِبِ تِلْكَ الْحِكَمِ وَالْفَوَائِدِ. وَلَا شَكَّ أَنَّ اللَّه سُبْحَانَهُ أَكْثَرُ مَنْ ذَكَرَ هَذِهِ الدَّلَائِلَ فِي الْقُرْآنِ الْمَجِيدِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ قَوْلَهُ: قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَذْكُرِ التَّفْصِيلَ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى نَبَّهَ عَلَى الْقَاعِدَةِ الْكُلِّيَّةِ، حَتَّى إِنَّ الْعَاقِلَ يَتَنَبَّهُ لِأَقْسَامِهَا وَحِينَئِذٍ يَشْرَعُ فِي تَفْصِيلِ حِكْمَةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِقَدْرِ الْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ وَالْبَشَرِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِهَذَا التَّفَكُّرِ وَالتَّأَمُّلِ بَيَّنَ

İkincisi: Deliller ya gökler aleminden ya da yer alemindendir. Semavi delillere gelince; bunlar feleklerin hareketleri, miktarları, konumları ve onlardaki güneş, ay ve yıldızlar ile bunların her birine mahsus menfaatler ve faydalardır. Arzi delillere gelince; bunlar yüce unsurların (anâsır-ı ulviyye) hallerine, madenlerin hallerine, bitkilerin hallerine ve bilhassa insanın hallerine bakmaktır; sonra bu cinslerin her biri nihayetsiz nevîlere ayrılır. Şayet insan, Allah Sübhânehu'nun bir sivrisineğin kanadını yaratmasındaki hikmetinin keyfiyeti üzerinde düşünmeye kalkışsa, o hikmetlerin ve faydaların mertebelerinden en alt mertebeye dahi ulaşamadan aklı durur. Şüphe yok ki Allah Sübhânehu bu delilleri Kur'ân-ı Mecîd'de en çok zikredendir. İşte bu sebeple tafsilatını zikretmeksizin: { قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: 'Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!'” kavlini zikretmiştir. Sanki O Teâlâ küllî bir kurala dikkat çekmiştir ki akıl sahibi kimse bunun kısımlarına muttali olsun ve işte o zaman akli ve beşerî gücü nispetinde bunlardan her birinin hikmetini tafsile girişsin. Sonra O Teâlâ bu tefekkür ve düşünmeyi emredince

بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ هَذَا التَّفَكُّرَ وَالتَّدَبُّرَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ لَا يَنْفَعُ فِي حَقِّ مَنْ حَكَمَ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِ فِي الْأَزَلِ بِالشَّقَاءِ وَالضَّلَالِ، فَقَالَ: وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

bundan sonra bu ayetler üzerinde bu tefekkür ve tedebbürün, Allah Teâlâ'nın ezelde aleyhine şekavet ve dalaletle hükmettiği kimse hakkında bir fayda vermeyeceğini beyan ederek: { وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “Fakat inanmayan bir topluluğa ayetler de uyarıcılar da fayda vermez” buyurmuştur. Bu hususta birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ النَّحْوِيُّونَ: (مَا) فِي هَذَا الْمَوْضِعِ تَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ تَكُونَ نَفْيًا بِمَعْنَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ وَالنُّذُرَ لَا تُفِيدُ الْفَائِدَةَ فِي حَقِّ مَنْ حَكَمَ اللَّه عَلَيْهِ بِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ، كَقَوْلِكَ: مَا يُغْنِي عَنْكَ الْمَالُ إِذَا لَمْ تُنْفِقْ. وَالثَّانِي: أَنْ تَكُونَ اسْتِفْهَامًا كَقَوْلِكَ: أَيُّ شَيْءٍ يُغْنِي عَنْهُمْ، وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ.

Birinci Mesele: Dilbilimciler şöyle demiştir: Bu yerdeki (mâ / مَا) iki ihtimal taşır: Birincisi: Nitekim senin: "Harcamadığın zaman mal sana fayda vermez" demen gibi, bu ayetlerin ve uyarıcıların Allah'ın inanmayacağına hükmettiği kimse hakkında hiçbir yarar sağlamayacağı anlamında nefiy (olumsuzluk) olmasıdır. İkincisi ise: Tıpkı senin: "Onlara ne fayda verir ki?" demen gibi istifham olmasıdır ki bu inkârî bir soru (istifhâm-ı inkârî) anlamındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْآيَاتُ هِيَ الدَّلَائِلُ، وَالنُّذُرُ الرُّسُلُ الْمُنْذِرُونَ أَوِ الْإِنْذَارَاتُ.

İkinci Mesele: Ayetler (el-âyât), delillerdir. Uyarıcılar (en-nüzür) ise uyaran peygamberler yahut uyarılardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قُرِئَ وَما يُغْنِي بالياء من تحت.

Üçüncü Mesele: { وَما يُغْنِي } [kelimesi], alttan [noktalı] yâ ile okunmuştur.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٣]

[Yûnus Sûresi (10), 102 ila 103. Âyetler]

فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلاَّ مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢) ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣)

{ فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلاَّ مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢) ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣) } “Onlar kendilerinden önce gelip geçmişlerin [başlarına gelen azap dolu] günlerinin benzerinden başkasını mı bekliyorlar? De ki: 'Bekleyin öyleyse; şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!' Sonra Biz, elçilerimizi ve iman edenleri kurtarırız. İşte böylece müminleri kurtarmak üzerimize bir haktır.”

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَعْنَى هَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا أَيَّامًا مِثْلَ أَيَّامِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ، وَالْمُرَادُ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ الْمُتَقَدِّمِينَ ﵈ كَانُوا يَتَوَعَّدُونَ كُفَّارَ زَمَانِهِمْ بِمَجِيءِ أَيَّامٍ مُشْتَمِلَةٍ عَلَى أَنْوَاعِ الْعَذَابِ، وَهُمْ كَانُوا يُكَذِّبُونَ بِهَا وَيَسْتَعْجِلُونَهَا عَلَى سَبِيلِ السُّخْرِيَةِ، وَكَذَلِكَ الْكُفَّارُ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﵊ هَكَذَا كَانُوا يَفْعَلُونَ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ: فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki mana: Onlar geçmiş ümmetlerin günleri gibi günlerden başkasını mı bekliyorlar, demektir. Kastedilen şudur: Önceki peygamberler aleyhimüsselâm kendi dönemlerinin kâfirlerini çeşitli azapları içeren günlerin gelmesiyle tehdit ederlerdi; onlar ise bunu yalanlar ve alay yoluyla acele gelmesini isterlerdi. Resul aleyhisselâm'ın döneminde bulunan kâfirler de işte böyle yapıyorlardı. Sonra Allah Teâlâ ona, kendilerine şöyle demesini emretti: { فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ } “Bekleyin öyleyse; şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!” Sonra Teâlâ: { ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Sonra Biz, elçilerimizi ve iman edenleri kurtarırız” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْكِسَائِيُّ فِي رِوَايَةِ نُصَيْرٍ نُنْجِي خَفِيفَةً، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: مُشَدَّدَةً وَهُمَا لُغَتَانِ وَكَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ.

Birinci Mesele: Kisâî, Nusayr rivayetinde [fiili] şeddesiz olarak (nüncî / نُنْجِي) okumuştur; diğer kıraat imamları ise şeddeli okumuşlardır; bunlar iki ayrı lügattir. Aynı şekilde O'nun: { نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ } “müminleri kurtarırız” kavlinde de [bu iki lügat geçerlidir].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: (ثُمَّ) حَرْفُ عَطْفٍ، وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ كَانَتْ عَادَتُنَا فِيمَا مَضَى أَنْ نُهْلِكَهُمْ سَرِيعًا ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا.

İkinci Mesele: (Sümme / ثُمَّ) atıf harfidir. Sözün takdiri: "Geçmişte âdetimiz onları çarçabuk helak etmek, sonra da peygamberlerimizi kurtarmak idi" şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَمَّا أَمَرَ الرَّسُولَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنْ يُوَافِقَ الْكُفَّارَ فِي انْتِظَارِ الْعَذَابِ ذَكَرَ التَّفْصِيلَ فَقَالَ:

Üçüncü Mesele: Birinci ayette Peygamber'e azabı bekleme hususunda kâfirlere muvafakat etmesini emredince tafsilatı zikrederek şöyle buyurmuştur:

الْعَذَابُ لَا يَنْزِلُ إِلَّا عَلَى الْكُفَّارِ وَأَمَّا الرَّسُولُ وَأَتْبَاعُهُ فَهُمْ أَهْلُ النَّجَاةِ.

Azap ancak kâfirlerin üzerine iner; Resul ve ona tabi olanlara gelince onlar kurtuluş ehlidir.

ثُمَّ قَالَ: كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra: { كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ } “İşte böylece müminleri kurtarmak üzerimize bir haktır” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الْإِنْجَاءِ نَنْصُرُ الْمُؤْمِنِينَ وَنُهْلِكُ المشركين وحقا عَلَيْنَا اعْتِرَاضٌ، يَعْنِي حَقَّ ذَلِكَ عَلَيْنَا حَقًّا.

Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Yani, işte o kurtarma gibi müminlere yardım eder ve müşrikleri helak ederiz. { حَقًّا عَلَيْنا } "üzerimize bir hak olarak" ifadesi ara cümledir (i'tiraziyye), yani: Bu, üzerimize tam bir hak olarak gerçekleşti demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَاضِي قَوْلُهُ: حَقًّا عَلَيْنا الْمُرَادُ بِهِ الْوُجُوبُ، لِأَنَّ تَخْلِيصَ الرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْعَذَابِ إِلَى الثَّوَابِ وَاجِبٌ وَلَوْلَاهُ لَمَا حَسُنَ مِنَ اللَّه تَعَالَى أَنْ يُلْزِمَهُمُ الْأَفْعَالَ الشَّاقَّةَ وَإِذَا ثَبَتَ وَجُوبُهُ لِهَذَا السَّبَبِ جَرَى مَجْرَى قَضَاءِ الدَّيْنِ لِلسَّبَبِ الْمُتَقَدِّمِ.

İkinci Mesele: Kâdı şöyle demiştir: O'nun: { حَقًّا عَلَيْنا } "üzerimize bir haktır" kavlinden murat vücuptur (zorunluluktur). Çünkü Peygamber'i ve müminleri azaptan kurtarıp sevaba ulaştırmak vaciptir; şayet bu olmasaydı Allah Teâlâ'nın onları meşakkatli amellerle yükümlü kılması güzel olmazdı. Bu sebepten ötürü vücubu sabit olunca, anılan sebepten dolayı borcun ödenmesi mesabesinde olmuştur.

وَالْجَوَابُ: أَنَّا نَقُولُ إِنَّهُ حَقٌّ بِسَبَبِ الْوَعْدِ وَالْحُكْمِ، وَلَا نَقُولُ إِنَّهُ حَقٌّ بِسَبَبِ الِاسْتِحْقَاقِ، لِمَا ثَبَتَ أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَسْتَحِقُّ عَلَى خَالِقِهِ شَيْئًا.

Cevap şudur: Biz deriz ki: Bu, vaat ve hüküm sebebiyle bir haktır; yoksa hak ediş (istihkak) sebebiyle bir hak olduğunu söylemeyiz. Zira kulun, Yaratıcısı üzerinde hiçbir şeyi hak edemeyeceği sabit olmuştur.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٦]

[Yûnus Sûresi (10), 104 ila 106. Âyetler]

قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤) وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥) وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦)

{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤) وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥) وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦) } “De ki: 'Ey insanlar! Eğer benim dinimden şüphede iseniz, [bilin ki] ben Allah'tan başka taptıklarınıza kulluk etmem. Lakin sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim ve bana müminlerden olmam emredildi. Ve yüzünü tevhid ehli olarak dine çevir; sakın müşriklerden olma! Allah'ı bırakıp da sana ne fayda ne de zarar verebilecek olan şeylere yalvarıp yakarma! Eğer böyle yaparsan, o takdirde muhakkak ki sen zalimlerden olursun.'”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الدَّلَائِلَ عَلَى أَقْصَى الْغَايَاتِ وَأَبْلَغِ النِّهَايَاتِ، أَمَرَ رَسُولَهُ بِإِظْهَارِ دِينِهِ وَبِإِظْهَارِ الْمُبَايَنَةِ عَنِ الْمُشْرِكِينَ، لِكَيْ تَزُولَ الشُّكُوكُ وَالشُّبُهَاتُ فِي أَمْرِهِ وَتَخْرُجَ عِبَادَةُ اللَّه مِنْ طَرِيقَةِ السِّرِّ إِلَى الإظهار فقال: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ مَا كَانُوا يَعْرِفُونَ دِينَ رَسُولِ اللَّه ﷺ،

Bil ki Allah Teâlâ delilleri en son gayelerine ve en beliğ nihayetlerine ulaştırarak zikredince, davasındaki şüphe ve tereddütler ortadan kalksın ve Allah'a ibadet gizlilik yolundan açıklığa çıksın diye Resulüne dinini ve müşriklerden ayrılığını açıkça ilan etmesini emredip şöyle buyurmuştur: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي } “De ki: 'Ey insanlar! Eğer benim dinimden şüphede iseniz...'” Bil ki bu ayetin zahiri, bu kâfirlerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dinini bilmediklerine delalet eder.

وَفِي الْخَبَرِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ فِيهِ قَدْ صَبَأَ وَهُوَ صَابِئٌ فَأَمَرَ اللَّه تَعَالَى أَنْ يُبَيِّنَ لَهُمْ أَنَّهُ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا مُسْلِمًا

Rivayette yer aldığına göre onlar onun hakkında: "Dinden çıkıp atalarının dinini terk etti (sabe'e), o bir sabiîdir" diyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara, kendisinin dosdoğru bir Müslüman olarak İbrahim'in dini üzere olduğunu açıklamasını emretti.

لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً [النَّحْلِ: ١٢٠] وَلِقَوْلِهِ: وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً [الْأَنْعَامِ: ٧٩] وَلِقَوْلِهِ: لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ [الْكَافِرُونَ: ٢] وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْرِفُونَ دِينِي فَأَنَا أُبَيِّنُهُ لَكُمْ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ ثُمَّ ذَكَرَ فِيهِ أُمُورًا.

Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً } “Gerçek şu ki İbrahim, Allah'a itaat eden dosdoğru bir önder idi” [Nahl: 120]; ve: { وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ حَنِيفاً } “Ben, dosdoğru olarak yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim” [En'âm: 79]; ve: { لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ } “Sizin taptıklarınıza tapmam” [Kâfirûn: 2]. Mana şudur: Şayet siz benim dinimi bilmiyorsanız, ben onu size tafsilatlı bir şekilde açıklıyorum. Sonra bu hususta birtakım kayıtlar zikretmiştir.

فَالْقَيْدُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَإِنَّمَا وَجَبَ تَقْدِيمُ هَذَا النَّفْيِ لِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ إِزَالَةَ النُّقُوشِ الْفَاسِدَةِ عَنِ اللَّوْحِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ مُقَدَّمَةً عَلَى إِثْبَاتِ النُّقُوشِ الصَّحِيحَةِ فِي ذَلِكَ اللَّوْحِ، وَإِنَّمَا وَجَبَ هَذَا النَّفْيُ لِأَنَّ الْعِبَادَةَ غَايَةُ التَّعْظِيمِ وَهِيَ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِمَنْ حَصَلَتْ لَهُ غَايَةُ الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ، وَأَمَّا الْأَوْثَانُ فَإِنَّهَا أَحْجَارٌ وَالْإِنْسَانُ أَشْرَفُ حَالًا مِنْهَا، وَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْأَشْرَفِ أَنْ يَشْتَغِلَ بِعِبَادَةِ الْأَخَسِّ.

Birinci kayıt: { فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “[Bilin ki] ben Allah'tan başka taptıklarınıza kulluk etmem” kavlidir. Bu olumsuzlamanın öne alınmasının zorunlu oluşu, levhadan bozuk nakışların silinmesinin, o levhaya doğru nakışların nakşedilmesinden önce gelmesinin şart olduğunu zikrettiğimiz içindir. Bu olumsuzlamanın vacip olması ise ibadetin son derece tazim demek olmasından ve bunun da ancak mutlak celal ve ikram sahibi olan zata layık bulunmasından ileri gelir. Putlara gelince; onlar taştan ibarettir, insan ise onlardan daha şerefli bir durumdadır; en şerefli olanın en aşağı olana ibadetle meşgul olması nasıl layık olabilir?

الْقَيْدُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ يَجِبُ تَرْكُ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّه، بَيَّنَ أَنَّهُ يَجِبُ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَةِ اللَّه.

İkinci kayıt: { وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ } “Lakin sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim” kavlidir. Maksat, Allah'tan başkasına ibadeti terk etmenin vacip olduğunu beyan ettikten sonra, Allah'a ibadetle meşgul olmanın vacip olduğunu açıklamış olmasıdır.

فَإِنْ قِيلَ: مَا الْحِكْمَةُ فِي ذِكْرِ الْمَعْبُودِ الْحَقِّ فِي هَذَا الْمَقَامِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ.

Eğer: Bu makamda hak mabudun: { الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ } “sizin canınızı alacak olan” şeklindeki bu sıfatla zikredilmesinin hikmeti nedir? denilirse,

قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنِّي أَعْبُدُ اللَّه الَّذِي خَلَقَكُمْ أَوَّلًا ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ ثَانِيًا ثُمَّ يُعِيدُكُمْ ثَالِثًا، وَهَذِهِ الْمَرَاتِبُ الثَّلَاثَةُ قَدْ قَرَّرْنَاهَا فِي الْقُرْآنِ مِرَارًا وَأَطْوَارًا فَهَهُنَا اكْتَفَى بِذِكْرِ التَّوَفِّي مِنْهَا لِكَوْنِهِ مُنَبِّهًا عَلَى الْبَوَاقِي. الثَّانِي: أَنَّ الْمَوْتَ أَشَدُّ الْأَشْيَاءِ مَهَابَةً، فَنَخُصُّ هَذَا الْوَصْفَ بِالذِّكْرِ فِي هَذَا الْمَقَامِ، لِيَكُونَ أَقْوَى فِي الزَّجْرِ وَالرَّدْعِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ لَمَّا اسْتَعْجَلُوا نُزُولَ الْعَذَابِ قَالَ تَعَالَى: فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا [يونس: ١٠٢، ١٠٣] فَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُهْلِكُ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ وَيُبْقِي الْمُؤْمِنِينَ وَيُقَوِّي دَوْلَتَهُمْ فَلَمَّا كَانَ قَرِيبَ الْعَهْدِ بِذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ لَا جرم قال هاهنا: وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا قَرَّرَهُ وَبَيَّنَهُ فِي تِلْكَ الْآيَةِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: أَعْبُدُ ذَلِكَ الَّذِي وَعَدَنِي بِإِهْلَاكِهِمْ وَبِإِبْقَائِي.

Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Murâdın: "Ben sizi ilk önce yaratan, sonra ikinci olarak canınızı alacak olan, sonra üçüncü olarak sizi yeniden diriltecek olan Allah'a ibadet ederim" olması muhtemeldir. Bu üç mertebeyi Kur'an'da defalarca ve çeşitli şekillerde ortaya koymuştuk; burada ise diğerlerini hatırlatıcı mahiyette olduğu için bunlardan sadece can almanın (teveffî) zikriyle yetinilmiştir. İkincisi: Ölüm, en çok korku duyulan şeydir; dolayısıyla sakındırma ve caydırmada daha etkili olsun diye bu makamda zikir bu vasfa tahsis edilmiştir. Üçüncüsü: Onlar azabın çabucak inmesini istediklerinde Allah Teâlâ: { فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Onlar kendilerinden önce gelip geçmişlerin [başlarına gelen azap dolu] günlerinin benzerinden başkasını mı bekliyorlar? De ki: 'Bekleyin öyleyse; şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!' Sonra Biz, elçilerimizi ve iman edenleri kurtarırız” [Yûnus: 102, 103] buyurmuştu. Bu ayet Allah Teâlâ'nın o kâfirleri helak edeceğine, müminleri baki kılıp devletlerini güçlendireceğine delalet eder. Bu sözün zikri yakın bir zamanda geçmiş olunca, şüphesiz burada: { وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ } “Lakin sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim” buyurmuştur. Bu da o ayette karar kılıp beyan ettiği hususa bir işarettir; sanki şöyle demektedir: "Bana onları helak etmeyi ve beni hayatta bırakmayı vaat eden zata ibadet ederim."

وَالْقَيْدُ الثَّالِثُ: مِنَ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الْعِبَادَةَ وَهِيَ مِنْ جِنْسِ أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ انْتَقَلَ مِنْهَا إِلَى الْإِيمَانِ وَالْمَعْرِفَةِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا لَمْ يَصِرِ الظَّاهِرُ مُزَيَّنًا بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، فَإِنَّهُ لَا يَحْصُلُ فِي الْقَلْبِ نُورُ الْإِيمَانِ وَالْمَعْرِفَةِ.

Bu ayette zikredilen hususlardan üçüncü kayıt: { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve bana müminlerden olmam emredildi” kavlidir. Bil ki O, uzuvların amelleri cinsinden olan ibadeti zikredince, ondan iman ve marifete intikal etmiştir. Bu da göstermektedir ki zahir salih amellerle bezenmedikçe, kalpte iman ve marifet nuru hasıl olmaz.

وَالْقَيْدُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Dördüncü kayıt: { وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً } “Ve yüzünü tevhid ehli olarak dine çevir” kavlidir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ حَرْفُ عَطْفٍ وَفِي الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ قَائِمٌ مَقَامَ قَوْلِهِ وَقِيلَ لِي كُنْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ الثَّانِي:

Birinci Mesele: O'nun: { وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ } “Ve yüzünü [dine] çevir” kavlindeki vâv atıf harfidir. Kendisine atfedilen (matufun aleyh) hakkında iki vecih vardır: Birincisi: { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ } "Bana [müminlerden] olmam emredildi" kavlinin "Bana müminlerden ol denildi" sözü makamında olması, sonra { وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ } "Ve yüzünü çevir" ifadesinin buna atfedilmiş olmasıdır. İkincisi:

أَنَّ قَوْلَهُ: وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ قَائِمٌ مَقَامَ قَوْلِهِ: وَأُمِرْتُ بِإِقَامَةِ الْوَجْهِ، فَصَارَ التَّقْدِيرُ وَأُمِرْتُ بِأَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَبِإِقَامَةِ الْوَجْهِ لِلدِّينِ حَنِيفًا.

{ وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ } kavlinin: "Bana yüzü çevirmem emredildi" sözü makamında olmasıdır. Böylece takdir: "Bana müminlerden olmam ve hanîf olarak yüzümü dine çevirmem emredildi" şeklinde olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِقَامَةُ الْوَجْهِ كِنَايَةٌ عَنْ تَوْجِيهِ الْعَقْلِ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى طَلَبِ الدِّينِ، لِأَنَّ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى شَيْءٍ نَظَرًا بِالِاسْتِقْصَاءِ، فَإِنَّهُ يُقِيمُ وَجْهَهُ فِي مُقَابَلَتِهِ بِحَيْثُ لَا يَصْرِفُهُ عَنْهُ لَا بِالْقَلِيلِ وَلَا بِالْكَثِيرِ، لِأَنَّهُ لَوْ صَرَفَهُ عَنْهُ، وَلَوْ بِالْقَلِيلِ فَقَدْ بَطَلَتْ تِلْكَ الْمُقَابَلَةُ، وَإِذَا بَطَلَتْ تِلْكَ الْمُقَابَلَةُ، فَقَدِ اخْتَلَّ الْإِبْصَارُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ حَسُنَ جَعْلُ إِقَامَةِ الْوَجْهِ لِلدِّينِ كِنَايَةً عَنْ صَرْفِ الْعَقْلِ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى طَلَبِ الدِّينِ، وَقَوْلُهُ: حَنِيفاً أَيْ مَائِلًا إِلَيْهِ مَيْلًا كُلِّيًّا مُعْرِضًا عَمَّا سِوَاهُ إِعْرَاضًا كُلِّيًّا، وَحَاصِلُ هَذَا الْكَلَامِ هُوَ الْإِخْلَاصُ التَّامُّ، وَتَرْكُ الِالْتِفَاتِ إِلَى غَيْرِهِ، فَقَوْلُهُ أَوَّلًا:

İkinci Mesele: Yüzü çevirmek (ikāmetü'l-vech), aklı bütünüyle dini talep etmeye yöneltmekten kinayedir. Çünkü bir şeye en ince ayrıntısına kadar bakmak isteyen kimse, yüzünü az veya çok ondan çevirmeyecek şekilde tam karşısında tutar; zira yüzünü ondan azıcık dahi çevirse o karşılıklı konum bozulur ve o karşılıklı konum bozulduğunda da görme aksar. İşte bu sebeple, yüzü dine çevirmeyi, aklı bütünüyle dini talep etmeye yöneltmekten kinaye kılmak güzel olmuştur. { حَنِيفاً } "hanîf olarak" kavli ise, ona bütünüyle yönelen ve ondan gayrısından bütünüyle yüz çeviren demektir. Bu sözün özü; tam bir ihlas ve O'ndan başkasına iltifatı terk etmektir. Şu halde O'nun önce gelen:

وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ إِشَارَةٌ إِلَى تَحْصِيلِ أَصْلِ الْإِيمَانِ، وَقَوْلُهُ: وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً إِشَارَةٌ إِلَى الِاسْتِغْرَاقِ فِي نُورِ الْإِيمَانِ وَالْإِعْرَاضِ بِالْكُلِّيَّةِ عَمَّا سِوَاهُ.

{ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve bana müminlerden olmam emredildi” kavli imanın aslını elde etmeye; { وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً } “Ve yüzünü tevhid ehli olarak dine çevir” kavli ise imanın nuruna gark olmaya ve O'ndan gayrısından bütünüyle yüz çevirmeye işarettir.

وَالْقَيْدُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ.

Beşinci kayıt: { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve sakın müşriklerden olma” kavlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ هَذَا نَهْيًا عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، لِأَنَّ ذَلِكَ صَارَ مَذْكُورًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ:

Bil ki bunun putlara tapmaktan nehiy olması mümkün değildir; çünkü bu durum Allah Teâlâ'nın bu ayetteki:

فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَوَجَبَ حَمْلُ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى فَائِدَةٍ زَائِدَةٍ وَهُوَ أَنَّ مَنْ عَرَفَ مَوْلَاهُ، فَلَوِ الْتَفَتَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى غَيْرِهِ كَانَ ذَلِكَ شِرْكًا، وَهَذَا هُوَ الَّذِي تُسَمِّيهِ أَصْحَابُ الْقُلُوبِ بِالشِّرْكِ الْخَفِيِّ.

{ فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “[bilin ki] ben Allah'tan başka taptıklarınıza kulluk etmem” kavliyle zaten zikredilmiştir. Dolayısıyla bu sözü ilave bir faydaya hamletmek vacip olmuştur ki o da şudur: Mevlasını tanıyan kimse, bundan sonra başkasına iltifat edecek olursa bu bir şirk olur; kalp ehlinin "gizli şirk" (şirk-i hafî) olarak isimlendirdiği şey de işte budur.

وَالْقَيْدُ السَّادِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ مَعْدُومٌ بِالنَّظَرِ إِلَى ذَاتِهِ وَمَوْجُودٌ بِإِيجَادِ الْحَقِّ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَمَا سوى الحق فلا وجود له إلا إيجاد الْحَقِّ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا نَافِعَ إِلَّا الْحَقُّ وَلَا ضَارَّ إِلَّا الْحَقُّ، فَكُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَلَا حُكْمَ إِلَّا للَّه وَلَا رُجُوعَ فِي الدَّارَيْنِ إِلَّا إِلَى اللَّه.

Altıncı kayıt: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ } “Allah'ı bırakıp da sana ne fayda ne de zarar verebilecek olan şeylere yalvarıp yakarma!” kavlidir. Zatında mümkün olan [varlık], zatı itibarıyla yok (ma'dûm), Hakk'ın var etmesiyle mevcuttur. Böyle olunca Hak'tan başkasının Hakk'ın icadı olmaksızın hiçbir varlığı yoktur. Bu takdire göre Hak'tan başka fayda veren de Hak'tan başka zarar veren de yoktur. Şu halde O'nun zatından başka her şey helak olucudur. Durum böyle olunca Allah'tan başka hüküm koyucu yoktur ve iki cihanda da dönüş ancak Allah'adır.

ثُمَّ قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ يَعْنِي لَوِ اشْتَغَلْتَ بِطَلَبِ الْمَنْفَعَةِ وَالْمَضَرَّةِ مِنْ غَيْرِ اللَّه فَأَنْتَ مِنَ الظَّالِمِينَ، لِأَنَّ الظُّلْمَ عِبَارَةٌ عَنْ وَضْعِ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، فَإِذَا كَانَ مَا سِوَى/ الْحَقِّ مَعْزُولًا عَنِ التَّصَرُّفِ، كَانَتْ إِضَافَةُ التَّصَرُّفِ إِلَى مَا سِوَى الْحَقِّ وَضْعًا لِلشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ فَيَكُونُ ظُلْمًا.

Sonra ayetin sonunda: { فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ } “Eğer böyle yaparsan, o takdirde muhakkak ki sen zalimlerden olursun” buyurmuştur. Yani şayet fayda ve zararı Allah'tan başkasından talep etmekle meşgul olursan, o zaman sen zalimlerden olursun; çünkü zulüm, bir şeyi layık olduğu yerin dışına koymaktan ibarettir. Hak'tan başkası tasarruftan azledilmiş olduğuna göre, tasarrufu Hak'tan başkasına nispet etmek bir şeyi layık olduğu yerin dışına koymak olur ve dolayısıyla zulüm sayılır.

فَإِنْ قِيلَ: فَطَلَبُ الشِّبَعِ مِنَ الْأَكْلِ وَالرِّيِّ مِنَ الشُّرْبِ هَلْ يَقْدَحُ فِي ذَلِكَ الْإِخْلَاصِ؟

Eğer: Yiyerek doymayı ve içerek kanmayı istemek o ihlasa halel getirir mi? denilirse,

قُلْنَا: لَا لِأَنَّ وُجُودَ الْخُبْزِ وَصِفَاتَهُ كُلَّهَا بِإِيجَادِ اللَّه وَتَكْوِينِهِ، وَطَلَبُ الِانْتِفَاعِ بِشَيْءٍ خَلَقَهُ اللَّه لِلِانْتِفَاعِ بِهِ لَا يَكُونُ مُنَافِيًا لِلرُّجُوعِ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى اللَّه، إِلَّا أَنَّ شَرْطَ هَذَا الْإِخْلَاصِ أَنْ لَا يَقَعَ بَصَرُ عَقْلِهِ عَلَى شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْمَوْجُودَاتِ إِلَّا وَيُشَاهِدُ بِعَيْنِ عَقْلِهِ أَنَّهَا مَعْدُومَةٌ بِذَوَاتِهَا وَمَوْجُودَةٌ بِإِيجَادِ الحق وهالكة بِأَنْفُسِهَا وَبَاقِيَةٌ بِإِبْقَاءِ الْحَقِّ، فَحِينَئِذٍ يَرَى مَا سِوَى الْحَقِّ عَدَمًا مَحْضًا بِحَسَبِ أَنْفُسِهَا وَيَرَى نُورَ وُجُودِهِ وَفَيْضَ إِحْسَانِهِ عَالِيًا عَلَى الْكُلِّ.

Deriz ki: Hayır; çünkü ekmeğin varlığı ve bütün sıfatları Allah'ın icadı ve yaratmasıyladır; Allah'ın kendisinden yararlanılması için yarattığı bir şeyden yararlanmayı istemek ise bütünüyle Allah'a yönelmeye aykırı düşmez. Ancak bu ihlasın şartı, aklının bakışının bu mevcudattan bir şeye takıldığında mutlaka akıl gözüyle onların zatları itibarıyla yok, Hakk'ın icadıyla var; kendi kendilerine yok olucu, Hakk'ın baki kılmasıyla baki olduklarını müşahede etmesidir. İşte o zaman Hak'tan başkasını bizzat kendileri itibarıyla sırf yokluk olarak görür ve O'nun varlığının nurunun ve ihsanının feyzinin her şeyin üzerinde yüce olduğunu görür.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٠٧]

[Yûnus Sûresi (10), 107. Âyet]

وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧)

{ وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧) } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Ve eğer senin için bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirecek de yoktur. O, bunu kullarından dilediğine eriştirir. O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ قَرَّرَ فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ أَنَّ جَمِيعَ الْمُمْكِنَاتِ مُسْتَنِدَةٌ إِلَيْهِ وَجَمِيعَ الْكَائِنَاتِ مُحْتَاجَةٌ إِلَيْهِ، وَالْعُقُولَ وَالِهَةٌ فِيهِ، وَالرَّحْمَةَ وَالْجُودَ وَالْوُجُودَ فَائِضٌ مِنْهُ.

Birinci Mesele: Bil ki O celle celâlühû bu sûrenin sonunda bütün mümkün varlıkların O'na dayandığını, bütün yaratılmışların O'na muhtaç olduğunu, akılların O'nun karşısında hayrete düştüğünü ve rahmetin, cömertliğin ve varlığın O'ndan taştığını ortaya koymuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الشَّيْءَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ ضَارًّا وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ نَافِعًا، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ لَا ضَارًّا وَلَا نَافِعًا، وَهَذَانَ الْقِسْمَانِ مُشْتَرِكَانِ فِي اسْمِ الْخَيْرِ، وَلَمَّا كَانَ الضُّرُّ أَمْرًا وُجُودِيًّا لَا جَرَمَ قَالَ فِيهِ: وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ وَلَمَّا كَانَ الْخَيْرُ قَدْ يَكُونُ وُجُودِيًّا وَقَدْ يَكُونُ عَدَمِيًّا، لَا جَرَمَ لَمْ يَذْكُرْ لَفْظَ الْإِمْسَاسِ فِيهِ بَلْ قَالَ: وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الضُّرَّ وَالْخَيْرَ وَاقِعَانِ بِقُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى وَبِقَضَائِهِ فَيَدْخُلُ فِيهِ الْكُفْرُ وَالْإِيمَانُ وَالطَّاعَةُ وَالْعِصْيَانُ وَالسُّرُورُ وَالْآفَاتُ وَالْخَيْرَاتُ وَالْآلَامُ وَاللَّذَّاتُ وَالرَّاحَاتُ وَالْجِرَاحَاتُ، فَبَيَّنَ ﷾ أَنَّهُ إِنْ قَضَى لِأَحَدٍ شَرًّا فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ، وَإِنْ قَضَى لِأَحَدٍ خَيْرًا فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ الْبَتَّةَ ثُمَّ فِي الْآيَةِ دَقِيقَةٌ أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى رَجَّحَ جَانِبَ الْخَيْرِ عَلَى جَانِبِ الشَّرِّ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ إِمْسَاسَ الضُّرِّ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُزِيلُ الْمَضَارَّ، لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنَ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ، وَلَمَّا ذَكَرَ الْخَيْرَ لَمْ/ يَقُلْ بِأَنَّهُ يَدْفَعُهُ بَلْ قَالَ إِنَّهُ لَا رَادَّ لِفَضْلِهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَيْرَ مَطْلُوبٌ بِالذَّاتِ، وَأَنَّ الشَّرَّ مَطْلُوبٌ بِالْعَرَضِ كَمَا

Bil ki bir şey ya zararlı olur ya faydalı olur yahut da ne zararlı ne faydalı olur. Bu son iki kısım hayır isminde müşterektir. Zarar (durr) varlıksal (vücûdî) bir durum olduğu için şüphesiz onun hakkında: { وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa” buyurmuştur. Hayır ise bazen varlıksal bazen de yokluksal (ademî) olabildiği için, şüphesiz onun hakkında dokunma (imsâs) lafzını zikretmeyip bilakis: { وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ } “Ve eğer senin için bir hayır dilerse” buyurmuştur. Ayet, zararın ve hayrın Allah Teâlâ'nın kudreti ve kazasıyla meydana geldiğine delalet eder; dolayısıyla küfür, iman, taat, isyan, sevinç, afetler, iyilikler, elemler, lezzetler, rahatlıklar ve yaralanmalar buna dahildir. Böylece O celle celâlühû bir kimse için şer takdir ettiğinde onu O'ndan başka giderecek kimse bulunmadığını, şayet bir kimse için hayır takdir ettiğinde ise O'nun lütfunu kesinlikle geri çevirecek hiçbir güç olmadığını beyan etmiştir. Sonra ayette başka bir incelik daha vardır ki o da Teâlâ'nın üç vecihle hayır tarafını şer tarafına üstün kılmış olmasıdır: Birincisi: Teâlâ zararın dokunmasını zikrettiğinde onu O'ndan başka giderecek kimse olmadığını beyan etmiştir; bu da Teâlâ'nın zararları giderdiğine delalet eder, zira olumsuzluktan sonraki istisna olumlamadır (ispat). Hayrı zikrettiğinde ise onu defedeceğini söylememiş, aksine O'nun lütfunu geri çevirecek hiçbir güç olmadığını söylemiştir. Bu da hayrın bizzat (aslî olarak) murat edildiğine, şerrin ise arızî (dolaylı) olarak murat edildiğine delalet eder, nitekim

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ رِوَايَةً عَنْ رَبِّ الْعِزَّةِ أَنَّهُ قَالَ: «سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem İzzet Rabbi'nden rivayetle O'nun şöyle buyurduğunu bildirmiştir: «Rahmetim gazabımı geçmiştir.»

الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَةِ الْخَيْرِ: يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَانِبَ الْخَيْرِ وَالرَّحْمَةِ أَقْوَى وَأَغْلَبُ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ قَالَ: وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَهَذَا أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى قُوَّةِ جَانِبِ الرَّحْمَةِ وَحَاصِلُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ ﷾ بَيَّنَ أَنَّهُ مُنْفَرِدٌ بِالْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ وَالتَّكْوِينِ وَالْإِبْدَاعِ، وَأَنَّهُ لَا مُوجِدَ سِوَاهُ وَلَا مَعْبُودَ إِلَّا إِيَّاهُ، ثُمَّ نَبَّهَ عَلَى أَنَّ الْخَيْرَ مُرَادٌ بِالذَّاتِ، وَالشَّرَّ مُرَادٌ بِالْعَرَضِ وَتَحْتَ هَذَا الْبَابِ أَسْرَارٌ عَمِيقَةٌ، فَهَذَا مَا نَقُولُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

İkincisi: Teâlâ hayrın vasfı hakkında: { يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “O, bunu kullarından dilediğine eriştirir” buyurmuştur ki bu da hayır ve rahmet tarafının daha kuvvetli ve daha galip olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: { وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyurmuştur; bu da rahmet tarafının kuvvetine delalet eder. Bu ayetteki sözün hasılı şudur: O celle celâlühû yaratmada, var etmede, oluşturmada ve yoktan var etmede tek olduğunu, O'ndan başka hiçbir yaratıcının ve O'ndan başka hiçbir mabudun bulunmadığını beyan etmiş; sonra hayrın bizzat, şerrin ise arızî olarak murat edildiğine dikkat çekmiştir. Bu konunun altında derin sırlar yatmaktadır; işte bu ayet hakkında söyleyeceklerimiz bunlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى فِي صِفَةِ الْأَصْنَامِ أَنَّهَا لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا لَا تَقْدِرُ أَيْضًا عَلَى دَفْعِ الضَّرَرِ الْوَاصِلِ مِنَ الْغَيْرِ، وَعَلَى الْخَيْرِ الْوَاصِلِ مِنَ الْغَيْرِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ يَعْنِي بِمَرَضٍ وَفَقْرٍ فَلَا دَافِعَ لَهُ إِلَّا هُوَ.

İkinci Mesele: Müfessirler şöyle demiştir: Allah Teâlâ önceki ayette putların sıfatı hakkında onların zarar ve fayda veremeyeceklerini beyan edince, bu ayette de başkasından gelen zararı savmaya ve başkasından gelen hayra da güç yetiremeyeceklerini beyan etmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: { إِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur” kavlini; yani hastalık ve fakirlikle [dokunursa] onu O'ndan başka savacak yoktur, şeklinde açıklamıştır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: هُوَ مِنَ الْمَقْلُوبِ مَعْنَاهُ وَإِنْ يُرِدْ بِكَ الْخَيْرَ وَلَكِنَّهُ لَمَّا تَعَلَّقَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ جَازَ إِبْدَالُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ، وَأَقُولُ التَّقْدِيمُ فِي اللَّفْظِ يَدُلُّ عَلَى زِيَادَةِ الْعِنَايَةِ فَقَوْلُهُ: وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ هُوَ الْإِنْسَانُ وَسَائِرُ الْخَيْرَاتِ مَخْلُوقَةٌ لِأَجْلِهِ، فَهَذِهِ الدَّقِيقَةُ لَا تُسْتَفَادُ إلا من هذا التركيب.

O'nun: { وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ } “Ve eğer senin için bir hayır dilerse” kavline gelince; Vâhidî şöyle demiştir: Bu maklûb kabilindendir, manası: "Senin hakkında hayır dilerse" demektir; lakin her ikisi birbirine taalluk ettiği için birinin diğerinin yerine kullanılması caiz olmuştur. Ben derim ki: Lafızdaki takdim (öne alma), daha fazla ihtimama delalet eder; dolayısıyla O'nun: { وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ } kavli, asıl maksadın insan olduğuna ve diğer bütün hayırların onun için yaratıldığına delalet eder. İşte bu incelik ancak bu tertipten elde edilebilir.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٠٨]

[Yûnus Sûresi (10), 108. Âyet]

قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨)

{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨) } “De ki: 'Ey insanlar! Rabbinizden size hak gelmiştir. Artık kim doğru yola girerse ancak kendi nefsi için girmiş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.'”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَرَّرَ الدَّلَائِلَ الْمَذْكُورَةَ فِي التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ وَزَيَّنَ آخِرَ هَذِهِ السُّورَةِ بِهَذِهِ الْبَيَانَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى مُسْتَبِدًّا بِالْخَلْقِ وَالْإِبْدَاعِ وَالتَّكْوِينِ وَالِاخْتِرَاعِ، خَتَمَهَا بِهَذِهِ الْخَاتِمَةِ الشَّرِيفَةِ الْعَالِيَةِ، وَفِي تَفْسِيرِهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَنْ حَكَمَ لَهُ فِي الْأَزَلِ بِالِاهْتِدَاءِ، فَسَيَقَعُ لَهُ ذَلِكَ، وَمَنْ حَكَمَ لَهُ بِالضَّلَالِ فَكَذَلِكَ وَلَا حِيلَةَ فِي دَفْعِهِ. الثَّانِي: وَهُوَ الْكَلَامُ اللَّائِقُ بِالْمُعْتَزِلَةِ قَالَ الْقَاضِي: إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ أَكْمَلَ الشَّرِيعَةَ وَأَزَاحَ

Bil ki Allah Teâlâ tevhid, nübüvvet ve ahiret hususunda zikredilen delilleri ortaya koyup bu sûrenin sonunu O Teâlâ'nın yaratmada, icat etmede, oluşturmada ve var etmede tek ve müstakil olduğuna delalet eden bu açıklamalarla süsleyince, onu bu şerefli ve yüce hatime ile sonlandırmıştır. Bunun tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi: Ezelde hidayetine hükmedilen kimse için bu durum gerçekleşecek, aleyhine dalaletle hükmedilen kimse için de aynı şekilde olacaktır ve bunu savmanın hiçbir çaresi yoktur. İkincisi: Mutezile'ye uygun olan sözdür; Kâdı şöyle demiştir: Allah Teâlâ şeriatı kemale erdirdiğini, engelleri ortadan kaldırdığını

الْعِلَّةَ وَقَطَعَ الْمَعْذِرَةَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ/ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ فَلَا يَجِبُ عَلَيَّ مِنَ السَّعْيِ فِي إِيصَالِكُمْ إِلَى الثَّوَابِ الْعَظِيمِ، وَفِي تَخْلِيصِكُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَلِيمِ أَزْيَدُ مِمَّا فَعَلْتُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ القتال.

ve mazeretleri kestiğini beyan etmiştir; { فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “Artık kim doğru yola girerse ancak kendi nefsi için girmiş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Ben sizin üzerinize bir vekil değilim”; dolayısıyla sizi büyük sevaba ulaştırma ve acı azaptan kurtarma hususunda çaba sarf etmekten bana düşen vazife, yaptığımdan fazlası değildir. İbn Abbas şöyle demiştir: Bu ayet kıtal (savaş) ayeti ile neshedilmiştir.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٠٩]

[Yûnus Sûresi (10), 109. Âyet]