Binûn

Yûnus Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

المراد تِلْكَ الْبُيُوتِ قِبْلَةً أَيْ مُتَقَابِلَةً، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ حُصُولُ الْجَمْعِيَّةِ وَاعْتِضَادُ الْبَعْضِ بِالْبَعْضِ. وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ وَاجْعَلُوا دُورَكُمْ قِبْلَةً، أَيْ صَلُّوا فِي بُيُوتِكُمْ.

[İlki:] O evlerin karşılıklı (mütekâbile) kılınması murat edilmiştir. Bundan maksat bir araya gelmenin ve birbirine destek olmanın gerçekleşmesidir. Başkaları da şöyle demiştir: "Murat, evlerinizi kıble yapın, yani evlerinizde namaz kılın [demektir]."

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ مُوسَى وَهَارُونَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ الْآيَةِ بِالْخِطَابِ فَقَالَ: أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً ثُمَّ عَمَّمَ هَذَا الْخِطَابَ فَقَالَ: وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ مُوسَى وَهَارُونَ أَنْ يَتَبَوَّءَا لِقَوْمِهِمَا بُيُوتًا لِلْعِبَادَةِ، وَذَلِكَ مِمَّا يُفَوَّضُ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ، ثُمَّ جَاءَ الْخِطَابُ بَعْدَ ذَلِكَ عَامًّا لَهُمَا وَلِقَوْمِهِمَا بِاتِّخَاذِ الْمَسَاجِدِ وَالصَّلَاةِ فِيهَا، لِأَنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ عَلَى الْكُلِّ، ثُمَّ خَصَّ مُوسَى ﵇ فِي آخِرِ الْكَلَامِ بِالْخِطَابِ فَقَالَ: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْغَرَضَ الْأَصْلِيَّ مِنْ جَمِيعِ الْعِبَادَاتِ حُصُولُ هَذِهِ الْبِشَارَةِ، فَخَصَّ اللَّه تَعَالَى مُوسَى بِهَا، لِيَدُلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الرِّسَالَةِ هُوَ مُوسَى ﵇ وَأَنَّ هَارُونَ تَبَعٌ لَهُ.

İkinci Araştırma: Allah Teâlâ bu ayetin başında hitabı Mûsâ ve Hârûn'a tahsis ederek: { أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً } “Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın” buyurmuş, sonra bu hitabı genel kılarak: { وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً } “Evlerinizi de kıble yapın” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Allah Teâlâ, Mûsâ ve Hârûn'a kavimleri için ibadet edilecek evler hazırlamalarını emretmiştir ki bu, peygamberlerin salahiyetine bırakılan bir husustur. Ardından gelen hitap ise hem ikisine hem kavimlerine mescitler edinmeleri ve oralarda namaz kılmaları hususunda genel olmuştur; zira bu, herkesin üzerine vaciptir. Sonra kelamın sonunda hitabı Mûsâ'ya (aleyhisselâm) tahsis ederek: { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele” buyurmuştur. Bunun sebebi de bütün ibadetlerin asıl gayesinin bu müjdenin gerçekleşmesi olmasıdır; bu yüzden Allah Teâlâ onu Mûsâ'ya tahsis etmiştir ki peygamberlikte aslolanın Mûsâ (aleyhisselâm), Hârûn'un ise ona tâbi olduğunu göstersin.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي كَيْفِيَّةِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ وُجُوهًا ثَلَاثَةً: الْأَوَّلُ: أَنَّ مُوسَى ﵇ وَمَنْ مَعَهُ كَانُوا فِي أَوَّلِ أَمْرِهِمْ مَأْمُورِينَ بِأَنْ يُصَلُّوا فِي بُيُوتِهِمْ خُفْيَةً مِنَ الْكَفَرَةِ، لِئَلَّا يَظْهَرُوا عَلَيْهِمْ فَيُؤْذُوهُمْ وَيَفْتِنُوهُمْ عَنْ دِينِهِمْ، كَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ فِي مَكَّةَ. الثَّانِي: قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَرْسَلَ مُوسَى إِلَيْهِمْ أَمَرَ فِرْعَوْنُ بِتَخْرِيبِ مَسَاجِدِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَنْعِهِمْ مِنَ الصَّلَاةِ، فَأَمَرَهُمُ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَتَّخِذُوا مَسَاجِدَ فِي بُيُوتِهِمْ وَيُصَلُّوا فِيهَا خَوْفًا مِنْ فِرْعَوْنَ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَرْسَلَ مُوسَى إِلَيْهِمْ وَأَظْهَرَ فِرْعَوْنُ تِلْكَ الْعَدَاوَةَ الشَّدِيدَةَ أَمَرَ اللَّه تَعَالَى مُوسَى وَهَارُونَ وَقَوْمَهُمَا بِاتِّخَاذِ الْمَسَاجِدِ عَلَى رَغْمِ الْأَعْدَاءِ وَتَكَفَّلَ تَعَالَى أنه يصونهم عن شر الأعداء.

Üçüncü Araştırma: Müfessirler bu olayın keyfiyeti hakkında üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Mûsâ (aleyhisselâm) ve beraberindekiler işin başında, kâfirlerin kendilerini fark edip eziyet etmemeleri ve dinlerinden döndürmemeleri için evlerinde gizlice namaz kılmakla emrolunmuşlardı; tıpkı İslâm'ın ilk döneminde Mekke'de müminlerin bu durumda olması gibi. İkincisi: Denildi ki, Allah Teâlâ Mûsâ'yı onlara gönderdiğinde Firavun İsrâiloğulları'nın mescitlerini yıkmayı ve onları namazdan menetmeyi emretti. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara Firavun'un korkusundan evlerinde mescitler edinmelerini ve buralarda namaz kılmalarını emretti. Üçüncüsü: Allah Teâlâ Mûsâ'yı onlara gönderip Firavun o şiddetli düşmanlığı gösterince, Allah Teâlâ Mûsâ'ya, Hârûn'a ve kavimlerine düşmanlara rağmen mescitler edinmelerini emretti ve onları düşmanların şerrinden korumayı bizzat Teâlâ üstlendi.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٨٨ الى ٨٩]

[Yûnus Suresi (10), 88 ila 89. Ayetler]

وَقالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالاً فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٨٨) قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٨٩)

{ وَقالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالاً فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٨٨) قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٨٩) } “Mûsâ dedi ki: 'Rabbimiz! Şüphesiz sen Firavun'a ve ileri gelenlerine dünya hayatında ziynet ve mallar verdin. Rabbimiz! [Bunu] senin yolundan saptırsınlar diye [mi verdin?] Rabbimiz! Onların mallarını yok et, kalplerini sık ki o can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler.' [Allah] buyurdu ki: 'İkinizin duası kabul edilmiştir. O halde dosdoğru olun ve bilmeyenlerin yoluna kesinlikle uymayın!'”

اعْلَمْ أَنَّ مُوسَى لَمَّا بَالَغَ فِي إِظْهَارِ الْمُعْجِزَاتِ الظَّاهِرَةِ الْقَاهِرَةِ وَرَأَى الْقَوْمَ مُصِرِّينَ عَلَى الْجُحُودِ وَالْعِنَادِ وَالْإِنْكَارِ، أَخَذَ يَدْعُو عَلَيْهِمْ، وَمِنْ حَقِّ مَنْ يَدْعُو عَلَى الْغَيْرِ أَنْ يَذْكُرَ أَوَّلًا سَبَبَ إِقْدَامِهِ عَلَى تِلْكَ الْجَرَائِمِ، وَكَانَ جُرْمُهُمْ هُوَ أَنَّهُمْ لِأَجْلِ حُبِّهِمُ الدُّنْيَا تَرَكُوا الدِّينَ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ مُوسَى ﵇: رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالًا وَالزِّينَةُ عِبَارَةٌ عَنِ الصِّحَّةِ وَالْجَمَالِ وَاللِّبَاسِ وَالدَّوَابِّ، وأثاث البيت والمال ما يَزِيدُ عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مِنَ الصَّامِتِ وَالنَّاطِقِ.

Bil ki Mûsâ apaçık, ezici mucizeleri ortaya koymada son derece gayret gösterip de kavmin inkârda, inatta ve karşı çıkmada ısrar ettiğini görünce onlara beddua etmeye başladı. Bir başkasına beddua edenin hakkı, önce onun bu suçları işlemesine sebep olan şeyi zikretmesidir. Onların suçu ise dünya sevgisi sebebiyle dini terk etmeleriydi. İşte bu sebeple Mûsâ (aleyhisselâm): { رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالًا } “Rabbimiz! Şüphesiz sen Firavun'a ve ileri gelenlerine ziynet ve mallar verdin” demiştir. Ziynet; sağlık, güzellik, elbise, binek hayvanları ve ev eşyalarından ibarettir. Mal ise sessiz (altın, gümüş gibi) ve sesli (hayvanlar gibi) bu şeylerin üzerine ilave olan varlıklardır.

ثُمَّ قَالَ: لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra: { لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ } “Senin yolundan saptırsınlar diye” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ لِيُضِلُّوا بِضَمِّ الْيَاءِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ.

Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım, { لِيُضِلُّوا } kelimesini yâ harfinin zammesiyle (lüyudıllû); diğerleri ise yâ harfinin fethasıyla (liyadıllû) okumuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُضِلُّ النَّاسَ وَيُرِيدُ إِضْلَالَهُمْ وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

İkinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), Allah Teâlâ'nın insanları saptırdığına ve onların sapmasını dilediğine bu ayetle delil getirmişlerdir. Bunun izahı iki vecihledir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ: لِيُضِلُّوا لَامُ التَّعْلِيلِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ مُوسَى قَالَ يَا رَبَّ الْعِزَّةِ إِنَّكَ أَعْطَيْتَهُمْ هَذِهِ الزِّينَةَ وَالْأَمْوَالَ لِأَجْلِ أَنْ يُضِلُّوا، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يُرِيدُ إِضْلَالَ الْمُكَلَّفِينَ. الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ: وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَقَالَ اللَّه تَعَالَى: قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما وَذَلِكَ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى الْمَقْصُودِ. قَالَ الْقَاضِي: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا ذَكَرْتُمْ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنْ فِعْلِ الْقَبِيحِ وَإِرَادَةُ الْكُفْرِ قَبِيحَةٌ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ أَرَادَ ذَلِكَ لَكَانَ الْكُفَّارُ مُطِيعِينَ للَّه تَعَالَى بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ، لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلطَّاعَةِ إِلَّا الْإِتْيَانُ بِمَا يُوَافِقُ الْإِرَادَةَ وَلَوْ كَانُوا كَذَلِكَ لَمَا اسْتَحَقُّوا الدُّعَاءَ عَلَيْهِمْ بِطَمْسِ الْأَمْوَالِ وَشَدِّ الْقُلُوبِ، وَالثَّالِثُ: أَنَّا لَوْ جَوَّزْنَا أَنْ يُرِيدَ إِضْلَالَ الْعِبَادِ، لَجَوَّزْنَا أَنْ يَبْعَثَ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ لِلدُّعَاءِ إِلَى الضَّلَالِ، وَلَجَازَ أَنْ يُقَوِّيَ الْكَذَّابِينَ الضَّالِّينَ الْمُضِلِّينَ بِإِظْهَارِ الْمُعْجِزَاتِ عَلَيْهِمْ، وَفِيهِ هَدْمُ الدِّينِ وَإِبْطَالُ الثِّقَةِ بِالْقُرْآنِ وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ لِمُوسَى وَهَارُونَ ﵉: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] وَأَنْ يَقُولَ:

Birincisi: { لِيُضِلُّوا } kavlindeki lâm, talil (gerekçe bildiren) lâmdır. Mana şöyledir: Mûsâ: 'Ey İzzet Sahibi Rabbim! Sen onlara bu ziyneti ve malları saptırsınlar diye verdin' demiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın mükelleflerin sapmasını dileyebileceğine delalet etmiştir. İkincisi: Mûsâ: { وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Kalplerini sık” demiş, Allah Teâlâ da: { قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما } “İkinizin duası kabul edilmiştir” buyurmuştur. Bu da kastedilen manaya delalet eder. Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: 'Bu ayetten muradın sizin zikrettiğiniz mana olması caiz değildir; buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ'nın çirkin fiil işlemekten münezzeh olduğu sabittir, küfrü irade etmek ise çirkindir. İkincisi: Eğer bunu dilemiş olsaydı kâfirler küfürleri sebebiyle Allah Teâlâ'ya itaat etmiş olurlardı; çünkü itaatin manası iradeye uygun olanı yapmaktan başka bir şey değildir. Eğer böyle olsalardı, mallarının yok edilmesi ve kalplerinin sıkılması yönünde bedduayı hak etmezlerdi. Üçüncüsü: Şayet kulların saptırılmasını dilemesini caiz görseydik, peygamberleri (aleyhimüsselâm) sapıklığa davet etmek için göndermesini de caiz görürdük; yalancı, sapık ve saptırıcı kimseleri onlar eliyle mucizeler göstererek güçlendirmesini de caiz kılardık ki bunda dinin yıkılması ve Kur'an'a olan güvenin iptal olması vardır. Dördüncüsü: Mûsâ ve Hârûn'a (aleyhimesselâm): { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } [Tâhâ: 44] “Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır veya korkar” buyurması ve [şöyle] buyurması caiz olmaz:'

وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٣٠] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ الضَّلَالَةَ مِنْهُمْ وَأَعْطَاهُمُ النِّعَمَ لِكَيْ يَضِلُّوا، لِأَنَّ ذَلِكَ كَالْمُنَاقَضَةِ، فَلَا بُدَّ مِنْ حَمْلِ أَحَدِهِمَا/ عَلَى مُوَافَقَةِ الْآخَرِ.

{ وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } [el-A'râf: 130] “Andolsun ki biz Firavun ailesini öğüt alsınlar diye yıllarca süren kıtlık ve ürün noksanlığıyla yakaladık”; sonra da Allah Teâlâ'nın onlardan sapıklığı irade edip sapmaları için kendilerine nimetler vermesi [caiz olmaz], çünkü bu bir çelişki gibidir. Dolayısıyla bunlardan birini diğerine uygun kılacak şekilde yorumlamak gerekir.

الْخَامِسُ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ مُوسَى ﵇ دَعَا رَبَّهُ بِأَنْ يَطْمِسَ عَلَى أَمْوَالِهِمْ لِأَجْلِ أَنْ لَا يُؤْمِنُوا مَعَ تَشَدُّدِهِ فِي إِرَادَةِ الْإِيمَانِ.

Beşincisi: Mûsâ'nın (aleyhisselâm), imanı şiddetle arzuladığı halde, iman etmesinler diye Rabbine onların mallarını yok etmesi için dua ettiği söylenemez.

وَاعْلَمْ أَنَّا بَالَغْنَا فِي تَكْثِيرِ هَذِهِ الْوُجُوهِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ.

Bil ki biz bu vecihleri bu kitabın pek çok yerinde etraflıca çoğalttık.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَجَبَ تَأْوِيلُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ لِيُضِلُّوا لَامِ الْعَاقِبَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَصِ: ٨] وَلَمَّا كَانَتْ عَاقِبَةُ قَوْمِ فِرْعَوْنَ هُوَ الضَّلَالُ، وَقَدْ أَعْلَمَهُ اللَّه تَعَالَى، لَا جَرَمَ عَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِهَذَا اللَّفْظِ. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ أَيْ لِئَلَّا يُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ، فَحَذْفُ لَا لِدَلَالَةِ الْمَعْقُولِ عَلَيْهِ كَقَوْلِهِ: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا [النِّسَاءِ:

Bu sabit olunca deriz ki: Bu kelimenin tevil edilmesi vacip olmuştur ve bu da şu vecihlerdendir: Birincisi: { لِيُضِلُّوا } sözündeki lâm, Allah Teâlâ'nın: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [el-Kasas: 8] “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir hüzün [kaynağı] olsun diye [farkında olmadan] aldı” kavlinde olduğu gibi akıbet (sonuç bildiren) lâmdır. Firavun kavminin akıbeti sapıklık olunca ve Allah Teâlâ da bunu ona bildirince, şüphesiz bu manayı bu lafızla ifade etmiştir. İkincisi: { رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ } sözü, 'senin yolundan saptırmasınlar diye' manasındadır. 'Lâ' (لا) edatının hazfedilmesi, aklın buna delalet etmesinden ötürüdür; nitekim O'nun: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } [en-Nisâ:

١٧٦] وَالْمُرَادُ أَنْ لَا تَضِلُّوا، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] وَالْمُرَادُ لِئَلَّا تَقُولُوا، وَمِثْلُ هَذَا الْحَذْفِ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ مُوسَى ﵇ ذَكَرَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّعَجُّبِ الْمَقْرُونِ بِالْإِنْكَارِ وَالتَّقْدِيرُ كَأَنَّكَ آتَيْتَهُمْ ذَلِكَ الْغَرَضَ فَإِنَّهُمْ لَا يُنْفِقُونَ هَذِهِ الْأَمْوَالَ إِلَّا فِيهِ وَكَأَنَّهُ قَالَ:

176] “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” buyruğunda muradın 'sapmayasınız diye' olması ve Allah Teâlâ'nın: { قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ } [el-A'râf: 172] “'Evet, şahit olduk' dediler. [Bunu] kıyamet günü demeyesiniz diye [yaptık]” buyruğunda muradın 'demeyesiniz diye' olması gibidir. Kelamda bu tür hazifler pek çoktur. Üçüncüsü: Mûsâ'nın (aleyhisselâm) bunu inkârla karışık bir hayret yoluyla zikretmiş olmasıdır. Takdiri şöyledir: 'Sanki sen onlara bu gayeyi [gerçekleştirsinler diye] verdin; çünkü onlar bu malları ancak bu uğurda harcıyorlar.' Sanki o şöyle demiştir:

آتَيْتَهُمْ زِينَةً وَأَمْوَالًا لِأَجْلِ أَنْ يُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّه ثُمَّ حَذَفَ حَرْفَ الِاسْتِفْهَامِ كَمَا فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:

'Onlara Allah'ın yolundan saptırsınlar diye mi ziynet ve mallar verdin?' Sonra da şairin şu sözünde olduğu gibi istifham harfini hazfetmiştir:

كَذَبَتْكَ عَيْنُكَ أَمْ رَأَيْتَ بِوَاسِطٍ ... غَلَسَ الظَّلَامِ من الرباب خيالا

"Gözün seni aldattı mı, yoksa Vâsıt'ta... Gecenin karanlığında bulutlardan bir hayal mi gördün?"

أراد أكذبتك فكذا هاهنا. الرَّابِعُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ اللَّامُ لَامُ الدُّعَاءِ وهي لام مكسورة تجزم المستقل وَيُفْتَتَحُ بِهَا الْكَلَامُ، فَيُقَالُ لِيَغْفِرَ اللَّه لِلْمُؤْمِنِينَ وَلِيُعَذِّبَ اللَّه الْكَافِرِينَ، وَالْمَعْنَى رَبَّنَا ابْتَلِهِمْ بِالضَّلَالِ عَنْ سَبِيلِكَ. الْخَامِسُ: أَنَّ هَذِهِ اللَّامَ لَامُ التَّعْلِيلِ لَكِنْ بِحَسَبِ ظَاهِرِ الْأَمْرِ لَا فِي نَفْسِ الْحَقِيقَةِ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَعْطَاهُمْ هَذِهِ الْأَمْوَالَ وَصَارَتْ تِلْكَ الْأَمْوَالُ سَبَبًا لِمَزِيدِ الْبَغْيِ وَالْكُفْرِ، أَشْبَهَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ حَالَةَ مَنْ أَعْطَى الْمَالَ لِأَجْلِ الْإِضْلَالِ فَوَرَدَ هَذَا الْكَلَامُ بِلَفْظِ التَّعْلِيلِ لِأَجْلِ هَذَا الْمَعْنَى. السَّادِسُ: بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً [البقرة: ٢٦] فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَنَّ الضَّلَالَ قَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ بِمَعْنَى الْهَلَاكِ يُقَالُ: الْمَاءُ فِي اللَّبَنِ أَيْ هَلَكَ فِيهِ.

[Şair] 'E kezebetke' (أَكَذَبَتْكَ / seni aldattı mı?) demek istemiştir; işte burada da böyledir. Dördüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: Bu lâm dua lâmıdır; o, muzariyi cezmeden ve kendisiyle söze başlanan kesreli bir lâmdır. Nitekim 'Liyagfirillâhu li'l-mü'minîn ve liyu'azzibillâhu'l-kâfirîn' (Allah müminleri bağışlasın, kâfirlere azap etsin) denilir. Mana: 'Rabbimiz, onları senin yolundan sapmakla imtihan et' demektir. Beşincisi: Bu lâm talil lâmıdır; fakat işin zahirine göredir, hakikatin kendisinde değil. Bunun izahı şudur: Allah Teâlâ onlara bu malları verip de o mallar daha fazla azgınlığa ve küfre sebep olunca, bu durum saptırmak için mal veren kimsenin durumuna benzedi; bu sebeple bu kelam bu manadan ötürü talil lafzıyla varid oldu. Altıncısı: Bakara Suresi'nin başında Allah Teâlâ'nın: { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً } [el-Bakara: 26] “O, bununla birçoğunu saptırır” kavlinin tefsirinde Kur'an'da 'dalâl'in helak manasında geldiğini açıklamıştık. 'Dalle'l-mâu fi'l-lebni' (Su sütte kayboldu/helak oldu) denilir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ معناه: ليهلكون وَيَمُوتُوا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا [التَّوْبَةِ: ٥٥] فَهَذَا جُمْلَةُ مَا قِيلَ فِي هَذَا الْبَابِ.

Bu sabit olunca deriz ki: Onun: { رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ } kavlinin manası: 'Helak olsunlar ve ölsünler diye' demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } [et-Tevbe: 55] “Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin; Allah bunlarla ancak dünya hayatında kendilerine azap etmeyi ister”. İşte bu meselede söylenenlerin tamamı bundan ibarettir.

وَاعْلَمْ أَنَّا قَدْ أَجَبْنَا عَنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ مِرَارًا كَثِيرَةً فِي هَذَا الْكِتَابِ، وَلَا بَأْسَ بِأَنْ نُعِيدَ بَعْضَهَا فِي هَذَا الْمَقَامِ فَنَقُولُ: الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُصُولَ الْإِضْلَالِ مِنَ اللَّه تَعَالَى وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَقْصِدُ إِلَّا حُصُولَ الْهِدَايَةِ، فَلَمَّا لَمْ تَحْصُلِ الْهِدَايَةُ بَلْ حَصَلَ الضَّلَالُ الَّذِي لَا يُرِيدُهُ، عَلِمْنَا أَنَّ حُصُولَهُ لَيْسَ مِنَ الْعَبْدِ بَلْ مِنَ اللَّه تَعَالَى.

Bil ki biz bu kitapta bu vecihlere defalarca cevap verdik. Bunların bir kısmını bu makamda tekrar etmemizde bir beis yoktur. Deriz ki: Saptırmanın Allah Teâlâ'dan meydana geldiğine delalet eden vecihler şunlardır: Birincisi: Kul ancak hidayete ulaşmayı kasteder; hidayet gerçekleşmeyip aksine istemediği dalalet meydana gelince, anlarız ki onun meydana gelmesi kuldan değil, bilakis Allah Teâlâ'dandır.

فَإِنْ قَالُوا: إِنَّهُ ظَنَّ بِهَذَا الضَّلَالِ أَنَّهُ هُدًى؟ فَلَا جَرَمَ قَدْ أَوْقَعَهُ وَأَدْخَلَهُ فِي الْوُجُودِ فَنَقُولُ: فَعَلَى هَذَا يَكُونُ إِقْدَامُهُ عَلَى تَحْصِيلِ هَذَا الْجَهْلِ بِسَبَبِ الْجَهْلِ السَّابِقِ، فَلَوْ كَانَ حُصُولُ ذَلِكَ الْجَهْلِ السَّابِقِ بِسَبَبِ جَهْلٍ آخَرَ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْجَهَالَاتِ وَالضَّلَالَاتِ لَا بُدَّ مِنَ انْتِهَائِهَا إِلَى جَهْلٍ أَوَّلَ وَضَلَالٍ أَوَّلَ، وَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ بِإِحْدَاثِ الْعَبْدِ وَتَكْوِينِهِ لِأَنَّهُ كَرِهَهُ وَإِنَّمَا أَرَادَ ضِدَّهُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مِنَ اللَّه تَعَالَى. الثَّانِي: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ الْخَلْقَ بِحَيْثُ يُحِبُّونَ الْمَالَ وَالْجَاهَ حُبًّا شَدِيدًا لَا يُمْكِنُهُ إِزَالَةُ هَذَا الْحُبِّ عَنْ نَفْسِهِ أَلْبَتَّةَ، وَكَانَ حُصُولُ هَذَا الْحُبِّ يُوجِبُ الْإِعْرَاضَ عَمَّنْ يَسْتَخْدِمُهُ وَيُوجِبُ التَّكَبُّرَ عَلَيْهِ وَتَرْكَ الِالْتِفَاتِ إِلَى قَوْلِهِ وَذَلِكَ يُوجِبُ الْكُفْرَ، فَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ بَعْضُهَا يَتَأَدَّى إِلَى الْبَعْضِ تَأَدِّيًا عَلَى سَبِيلِ اللُّزُومِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ فَاعِلُ هَذَا الْكُفْرِ هُوَ الَّذِي خَلَقَ الْإِنْسَانَ مَجْبُولًا عَلَى حُبِّ الْمَالِ وَالْجَاهِ. الثَّالِثُ: وَهُوَ الْحُجَّةُ الْكُبْرَى أَنَّ الْقُدْرَةَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الضِّدَّيْنِ عَلَى السَّوِيَّةِ، فَلَا يَتَرَجَّحُ أَحَدُ الطَّرَفَيْنِ عَلَى الثَّانِي إِلَّا لِمُرَجِّحٍ، وَذَلِكَ الْمُرَجَّحُ لَيْسَ مِنَ الْعَبْدِ وَإِلَّا لَعَادَ الْكَلَامُ فِيهِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونُ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتِ الْهِدَايَةُ وَالْإِضْلَالُ مِنَ اللَّه تَعَالَى.

Eğer: 'O bu dalaleti hidayet zannetti; dolayısıyla onu kendisi vuku buldurdu ve varlık alanına soktu' derlerse, biz şöyle deriz: Buna göre onun bu cehaleti elde etmeye girişmesi önceki bir cehalet sebebiyle olur. Şayet o önceki cehaletin meydana gelmesi de başka bir cehalet sebebiyle olsaydı teselsül gerekirdi ki bu imkânsızdır. Böylece sabit olmuştur ki bu cehaletlerin ve dalaletlerin mutlaka ilk bir cehalete ve ilk bir dalalete dayanması gerekir. Bunun da kulun meydana getirmesi ve var etmesiyle olması mümkün değildir; çünkü o bundan hoşlanmamış, bilakis zıddını istemiştir. Dolayısıyla bunun Allah Teâlâ'dan olması vacip olur. İkincisi: Allah Teâlâ mahlukatı, malı ve makamı kendisinden bu sevgiyi asla gideremeyeceği derecede şiddetle sevecek yapıda yaratmıştır. Bu sevginin varlığı ise kendisini çalıştırana yüz çevirmeyi, ona karşı kibirlenmeyi ve onun sözüne iltifat etmemeyi gerektirir ki bu da küfrü netice verir. Bu şeyler birbirine zorunlu bir biçimde ulaştığına göre, bu küfrün failinin insanı mal ve makam sevgisi üzere yaratan Zat olması vacip olur. Üçüncüsü: En büyük delil şudur ki, kudret iki zıt şeye eşit mesafededir. İki taraftan biri ancak bir tercih edici (müreccih) ile diğerine tercih edilir. O tercih edici ise kuldan değildir; aksi takdirde söz onda da tekrarlanırdı. Öyleyse mutlaka Allah Teâlâ'dan olmalıdır. Durum böyle olunca hidayet de dalalet de Allah Teâlâ'dandır.

الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ زِينَةً وَأَمْوَالًا وَقَوَّى حُبَّ ذَلِكَ الْمَالِ وَالْجَاهِ فِي قُلُوبِهِمْ. وَأَوْدَعَ فِي طِبَاعِهِمْ نَفْرَةً شَدِيدَةً عَنْ خِدْمَةِ مُوسَى ﵇ وَالِانْقِيَادِ لَهُ، لَا سِيَّمَا وَكَانَ فِرْعَوْنُ كَالْمُنْعِمِ فِي حَقِّهِ وَالْمُرَبِّي لَهُ وَالنَّفْرَةُ عَنْ خِدْمَةِ مَنْ هَذَا شَأْنُهُ رَاسِخَةٌ فِي الْقُلُوبِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يُوجِبُ إِعْرَاضَهُمْ عَنْ قَبُولِ دَعْوَةِ مُوسَى ﵇ وَإِصْرَارَهُمْ عَلَى إِنْكَارِ صِدْقِهِ، فَثَبَتَ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ أَنَّ إِعْطَاءَ اللَّه تَعَالَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ زِينَةَ الدُّنْيَا وَأَمْوَالَ الدُّنْيَا لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُوجِبًا لِضَلَالِهِمْ فَثَبَتَ أَنَّ مَا أَشْعَرَ بِهِ ظَاهِرُ اللَّفْظِ فَقَدْ ثَبَتَ صِحَّتُهُ بِالْعَقْلِ الصَّرِيحِ فَكَيْفَ يُمْكِنُ تَرْكُ ظَاهِرِ اللَّفْظِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ وَكَيْفَ يَحْسُنُ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى الْوُجُوهِ الْمُتَكَلَّفَةِ الضَّعِيفَةِ جِدًّا.

Dördüncüsü: Allah Teâlâ Firavun'a ve kavmine ziynet ve mallar vermiş, kalplerinde o mal ve makam sevgisini güçlendirmiştir. Tabiatlarına da Mûsâ'ya (aleyhisselâm) hizmet etmekten ve ona boyun eğmekten şiddetli bir nefret koymuştur; hele ki Firavun onun hakkında nimet veren ve onu yetiştiren konumundayken, bu vasıftaki birine hizmet etmekten duyulan nefret kalplerde kökleşmiştir. Bütün bunlar onların Mûsâ'nın (aleyhisselâm) davetini kabulden yüz çevirmelerini ve onun doğruluğunu inkârda ısrar etmelerini gerektirir. Akli delille sabit olmuştur ki, Allah Teâlâ'nın Firavun'a ve kavmine dünya ziynetini ve dünya mallarını vermesi mutlaka onların sapmasını gerektiricidir. Böylece lafzın zahirinin hissettirdiği şeyin açık akılla sıhhati sabit olmuştur. Artık böylesi bir makamda lafzın zahirini terk etmek nasıl mümkün olabilir ve kelamı aşırı zorlama ve son derece zayıf vecihlere hamletmek nasıl doğru olur?

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ حَمْلُ اللَّامِ عَلَى لَامِ الْعَاقِبَةِ فَضَعِيفٌ، لِأَنَّ مُوسَى ﵇ مَا كَانَ عَالِمًا بِالْعَوَاقِبِ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Birinci vechile gelince, yani lâmın akıbet lâmına hamledilmesi zayıftır; zira Mûsâ (aleyhisselâm) akıbetleri bilen değildi.

فَإِنْ قَالُوا: إِنَّ اللَّه تَعَالَى أخبره بذلك؟

Eğer: 'Allah Teâlâ bunu ona bildirdi' derlerse,

قُلْنَا: فَلَمَّا أَخْبَرَ اللَّه عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ كَانَ صُدُورُ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ مُحَالًا، لِأَنَّ ذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ انْقِلَابَ خَبَرِ اللَّه كَذِبًا وَهُوَ مُحَالٌ وَالْمُفْضِي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ.

Biz deriz ki: Allah Teâlâ onların iman etmeyeceklerini haber verince onlardan imanın sadır olması imkânsız hale gelmiştir; zira bu, Allah'ın haberinin yalana dönüşmesini gerektirir ki bu muhaldir; muhale götüren şey de muhaldir.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُهُمْ يُحْمَلُ قَوْلُهُ لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ لِئَلَّا يُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ فَنَقُولُ: إِنَّ هَذَا التَّأْوِيلَ ذَكَرَهُ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ. وَأَقُولُ: إِنَّهُ لَمَّا شرع في تفسيره/ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ [النِّسَاءِ: ٧٩] ثُمَّ نَقَلَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ قَرَأَ فَمِنْ نَفْسِكَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِفْهَامِ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، ثُمَّ إِنَّهُ اسْتَبْعَدَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ وَقَالَ إِنَّهَا تَقْتَضِي تَحْرِيفَ الْقُرْآنِ وَتَغْيِيرَهُ وَتَفْتَحُ بَابَ تَأْوِيلَاتِ الْبَاطِنِيَّةِ وَبَالَغَ فِي إِنْكَارِ تِلْكَ الْقِرَاءَةِ وَهَذَا الوجه الذي ذكره هاهنا شَرٌّ مِنْ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ قَلَبَ النَّفْيَ إِثْبَاتًا وَالْإِثْبَاتَ نَفْيًا وَتَجْوِيزُهُ يَفْتَحُ بَابَ أَنْ لَا يَبْقَى الِاعْتِمَادُ عَلَى الْقُرْآنِ لَا فِي نَفْيِهِ وَلَا فِي إِثْبَاتِهِ وَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ الْقُرْآنُ بِالْكُلِّيَّةِ هَذَا بِعَيْنِهِ هُوَ الْجَوَابُ عَنْ قَوْلِهِ الْمُرَادُ مِنْهُ الِاسْتِفْهَامُ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، فَإِنَّ تَجْوِيزَهُ يُوجِبُ تَجْوِيزَ مِثْلِهِ فِي سَائِرِ الْمَوَاطِنِ، فَلَعَلَّهُ تَعَالَى إنما قال: أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ [البقرة: ٤٣] عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ وَالتَّعَجُّبِ وَأَمَّا بَقِيَّةُ الْجَوَابَاتِ فَلَا يَخْفَى ضَعْفُهَا.

İkinci veche, yani onların: '{ لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ } kavli "senin yolundan saptırmasınlar diye" manasına hamledilir' sözlerine gelince, deriz ki: Bu tevili Ebû Ali el-Cübbâî tefsirinde zikretmiştir. Ben de derim ki: O, Allah Teâlâ'nın: { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } [en-Nisâ: 79] “Sana gelen her iyilik Allah'tandır; sana gelen her kötülük ise kendi nefsindendir” kavlinin tefsirine başladığında, ashabımızdan bazılarının { فَمِنْ نَفْسِكَ } ibaresini inkâr manasında istifham yoluyla okuduğunu nakletmiş; ardından bu kıraati uzak görerek bunun Kur'an'ın tahrif ve tağyir edilmesini iktiza ettiğini ve Bâtınîlerin tevillerine kapı açtığını söylemiş ve o kıraati şiddetle inkâr etmiştir. Onun burada zikrettiği bu vecih ise ondan daha kötüdür! Çünkü o, olumsuzu olumluya, olumluyu da olumsuza çevirmiştir. Buna cevaz vermek Kur'an'ın ne olumsuzluğuna ne de olumluluğuna güven kalmaması kapısını açar ki bu durumda Kur'an bütünüyle iptal olur. 'Ondan murat inkâr manasında istifhamdır' sözünün cevabı da bizzat budur; zira buna cevaz vermek diğer bütün yerlerde de benzerine cevaz vermeyi gerektirir. O takdirde Allah Teâlâ'nın: { أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } [el-Bakara: 43] “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” buyruğunu bile inkâr ve hayret yoluyla söylemiş olması [ihtimali doğar]. Geriye kalan cevapların zayıflığı ise gizli değildir.

ثُمَّ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ قَالَ: رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَذَكَرْنَا مَعْنَى الطَّمْسِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً [النِّسَاءِ: ٤٧] وَالطَّمْسُ هُوَ المسخ. قال ابن عباس ﵄:

Sonra Allah Teâlâ Mûsâ'dan (aleyhisselâm) onun şöyle dediğini nakletmiştir: { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ } “Rabbimiz! Onların mallarını silip yok et”. Tamsın (silip yok etmenin) manasını Allah Teâlâ'nın: { مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً } [en-Nisâ: 47] “Yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden önce” kavlinde zikretmiştik. Tams, başkalaştırıp bozmaktır (mesh). İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir:

بَلَغَنَا أَنَّ الدَّرَاهِمَ وَالدَّنَانِيرَ، صَارَتْ حِجَارَةً مَنْقُوشَةً كَهَيْئَتِهَا صِحَاحًا وَأَنْصَافًا وَأَثْلَاثًا، وَجَعَلَ سُكَّرَهُمْ حِجَارَةً.

"Bize ulaştığına göre dirhemler ve dinarlar tam, yarım ve üçte bir halleriyle kendi şekillerinde nakışlı taşlar haline geldi; şekerlerini de taş kıldı."

ثُمَّ قَالَ: وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ وَمَعْنَى الشَّدِّ عَلَى الْقُلُوبِ الِاسْتِيثَاقُ مِنْهَا حَتَّى لَا يَدْخُلَهَا الْإِيمَانُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ:

Sonra: { وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Ve kalplerini sık” demiştir. Kalpleri sıkmanın manası, içlerine iman girmesin diye onları sımsıkı bağlamaktır. Vâhidî şöyle demiştir:

وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَفْعَلُ ذَلِكَ بِمَنْ يَشَاءُ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا حَسُنَ مِنْ مُوسَى ﵇ هَذَا السُّؤَالُ.

"Bu, Allah Teâlâ'nın dilediği kimseye bunu yapacağına delildir; eğer öyle olmasaydı Mûsâ'dan (aleyhisselâm) bu talep uygun düşmezdi."

ثُمَّ قَالَ: فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى قَوْلِهِ: لِيُضِلُّوا وَالتَّقْدِيرُ: رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ وَقَوْلُهُ: رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ يَكُونُ اعْتِرَاضًا. وَالثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لِقَوْلِهِ: وَاشْدُدْ وَالتَّقْدِيرُ:

Sonra: { فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “Ta ki o can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler” demiştir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: { لِيُضِلُّوا } kavline matuf olması caizdir. Takdiri şöyledir: 'Rabbimiz, senin yolundan saptırsınlar ve o can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler [diye onlara mal verdin].' O'nun: { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ } kavli ise ara cümle (i'tirâz) olur. İkincisi: { وَاشْدُدْ } emrinin cevabı olması caizdir. Takdiri şöyledir:

اطْبَعْ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَقَسِّهَا حَتَّى لَا يُؤْمِنُوا، فَإِنَّهَا تَسْتَحِقُّ ذَلِكَ.

'Kalplerini mühürle ve katılaştır ki iman etmesinler; çünkü onlar bunu hak etmektedirler.'

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمَا: إِنَّ مُوسَى كَانَ يَدْعُو وَهَارُونَ كَانَ يُؤَمِّنُ، فَلِذَلِكَ قَالَ: قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يَقُولُ عِنْدَ دُعَاءِ الدَّاعِي آمِينَ فَهُوَ أَيْضًا دَاعٍ، لِأَنَّ قَوْلَهُ آمِينَ تَأْوِيلُهُ اسْتَجِبْ فَهُوَ سَائِلٌ كَمَا أَنَّ الدَّاعِيَ سَائِلٌ أَيْضًا. الثَّانِي: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا ذَكَرَ هَذَا الدُّعَاءَ غَايَةَ مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى هَذَا الدُّعَاءَ عَنْ مُوسَى بِقَوْلِهِ: وَقالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالًا إِلَّا أَنَّ هَذَا لَا يُنَافِي أَنْ يَكُونَ هَارُونُ قَدْ ذَكَرَ ذَلِكَ الدُّعَاءَ أَيْضًا.

Sonra Allah Teâlâ: { قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما } “İkinizin duası kabul edilmiştir” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: 'Mûsâ dua ediyor, Hârûn da âmin diyordu. Bu sebeple: "İkinizin duası kabul edilmiştir" buyurmuştur; zira dua edenin duası esnasında âmin diyen kimse de dua edendir. Çünkü onun "âmin" demesinin tevili "kabul buyur" demektir; dolayısıyla dua eden talep edici olduğu gibi o da talep edicidir.' İkincisi: Her birinin bu duayı bizzat zikretmiş olması da uzak bir ihtimal değildir. Bu konudaki en fazla söylenecek şey; Allah Teâlâ'nın bu duayı: { وَقالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالًا } “Mûsâ dedi ki: Rabbimiz! Şüphesiz sen Firavun'a ve ileri gelenlerine ziynet ve mallar verdin” kavliyle Mûsâ'dan nakletmiş olmasıdır. Ne var ki bu, Hârûn'un da o duayı zikretmiş olmasına mani değildir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَاسْتَقِيما يَعْنِي فَاسْتَقِيمَا عَلَى الدَّعْوَةِ وَالرِّسَالَةِ، وَالزِّيَادَةِ فِي إِلْزَامِ الْحُجَّةِ فَقَدْ لَبِثَ/ نُوحٌ فِي قَوْمِهِ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا قَلِيلًا فَلَا تَسْتَعْجِلَا، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: إِنَّ فِرْعَوْنَ لَبِثَ بَعْدَ هَذَا الدُّعَاءِ أَرْبَعِينَ سَنَةً.

{ فَاسْتَقِيما } “O halde dosdoğru olun” kavline gelince, yani davet, risalet ve hücceti ilzamı artırma hususunda dosdoğru devam edin; Nûh kavmi arasında az bir süre müstesna bin yıl kaldı, bu yüzden acele etmeyin demektir. İbn Cüreyc: 'Firavun bu duadan sonra kırk yıl yaşadı' demiştir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ فَفِيهِ بَحْثَانِ:

{ وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Ve bilmeyenlerin yoluna kesinlikle uymayın” kavline gelince, bunda iki araştırma vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى: لَا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الْجَاهِلِينَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُ مَتَى كَانَ الدُّعَاءُ مُجَابًا كَانَ الْمَقْصُودُ حَاصِلًا فِي الْحَالِ، فَرُبَّمَا أَجَابَ اللَّه تَعَالَى دُعَاءَ إِنْسَانٍ فِي مَطْلُوبِهِ، إِلَّا أَنَّهُ إِنَّمَا يُوصِلُهُ إِلَيْهِ فِي وَقْتِهِ الْمُقَدَّرِ، وَالِاسْتِعْجَالُ لا

Birinci Araştırma: Mana şudur: Dua kabul edildiği zaman istenen şeyin derhal gerçekleşeceğini zanneden cahillerin yoluna uymayın; zira bazen Allah Teâlâ insanın duasına istediği hususta icabet eder, ancak onu takdir edilen vaktinde ona ulaştırır. Acele etmek ise ancak

يَصْدُرُ إِلَّا مِنَ الْجُهَّالِ، وَهَذَا كَمَا قَالَ لِنُوحٍ ﵇: إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [هُودٍ: ٤٦] .

cahillerden sadır olur. Bu, tıpkı Nûh'a (aleyhisselâm): { إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } [Hûd: 46] “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” buyurması gibidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا النَّهْيَ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ قَدْ صَدَرَ مِنْ مُوسَى ﵇ كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزُّمَرِ: ٦٥] لَا يَدُلُّ عَلَى صُدُورِ الشِّرْكِ مِنْهُ.

Bil ki bu nehiy, O'nun: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [ez-Zümer: 65] “Andolsun, eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” kavlinin ondan şirkin sadır olduğuna delalet etmediği gibi, bunun Mûsâ'dan (aleyhisselâm) sadır olduğuna delalet etmez.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: قَوْلُهُ: وَلا تَتَّبِعانِّ مَوْضِعُهُ جَزْمٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا تَتْبَعَا، إِلَّا أَنَّ النُّونَ الشَّدِيدَةَ دَخَلَتْ عَلَى النَّهْيِ مُؤَكِّدَةً وَكُسِرَتْ لِسُكُونِهَا، وَسُكُونِ النُّونِ الَّتِي قَبْلَهَا فَاخْتِيرَ لَهَا الْكَسْرَةُ، لِأَنَّهَا بَعْدَ الْأَلِفِ تُشْبِهُ نُونَ التَّثْنِيَةِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَلا تَتَّبِعانِّ بتخفيف النون.

İkinci Araştırma: Zeccâc şöyle demiştir: { وَلا تَتَّبِعانِّ } kavlinin iraptaki yeri cezimdir, takdiri 've lâ tettebi'â'dır. Ancak şeddeli nûn nehyin üzerine tekit için dâhil olmuş; kendisinin ve kendinden önceki nûnun sükûnu sebebiyle kesrelenmiştir. Eliften sonra tesniye nûnuna benzediği için de kesre tercih edilmiştir. İbn Âmir ise { وَلا تَتَّبِعانِّ } ibaresini nûnun tahfifiyle (şeddesiz) okumuştur.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٩٠ الى ٩٢]

[Yûnus Suresi (10), 90 ila 92. Ayetler]

وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْياً وَعَدْواً حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠) آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٩١) فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ (٩٢)

{ وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْياً وَعَدْواً حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠) آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٩١) فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ (٩٢) } “İsrâiloğulları'nı denizden geçirdik. Firavun ve askerleri de haksızlık ve düşmanlıkla hemen onların peşine düştü. Nihayet boğulma kendisini yakalayınca: 'İsrâiloğulları'nın inandığından başka ilah olmadığına inandım, ben de müslümanlardanım' dedi. 'Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve fesatçılardan olmuştun! Bugün seni bedeninle [cansız olarak denizden] kurtaracağız ki senden sonrakilere bir ibret olasın.' Şüphesiz insanların çoğu ayetlerimizden gerçekten gafildirler.”

[في قوله تعالى وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ إلى قوله وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ] اعْلَمْ أَنَّ تَفْسِيرَ اللَّفْظِ فِي قَوْلِهِ: وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ [الأعراف: ١٣٨] مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَجَابَ دُعَاءَهُمَا أَمَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالْخُرُوجِ مِنْ مِصْرَ فِي الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ وَيَسَّرَ لَهُمْ أَسْبَابَهُ، وَفِرْعَوْنُ كَانَ غَافِلًا عَنْ ذَلِكَ، فَلَمَّا سَمِعَ أَنَّهُمْ خَرَجُوا وَعَزَمُوا عَلَى مُفَارَقَةِ مَمْلَكَتِهِ خَرَجَ عَلَى عَقِبِهِمْ وَقَوْلُهُ: فَأَتْبَعَهُمْ أَيْ لَحِقَهُمْ يُقَالُ: أَتْبَعَهُ حَتَّى لَحِقَهُ، وَقَوْلُهُ: بَغْياً وَعَدْواً الْبَغْيُ طَلَبُ الِاسْتِعْلَاءِ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَالْعَدْوُ الظُّلْمُ،

[Allah Teâlâ'nın: { وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ } kavlinden { وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ } kavline kadar olan kısım hakkında:] Bil ki { وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ } [el-A'râf: 138] “İsrâiloğulları'nı denizden geçirdik” kavlindeki lafzın tefsiri A'râf Suresi'nde zikredilmiştir. Mana şöyledir: Allah Teâlâ ikisinin duasını kabul edince İsrâiloğulları'na bilinen vakitte Mısır'dan çıkmalarını emretti ve bunun sebeplerini onlar için kolaylaştırdı. Firavun ise bundan habersizdi. Onların çıktıklarını ve krallığından ayrılmaya kesin karar verdiklerini işitince hemen peşlerine düştü. O'nun: { فَأَتْبَعَهُمْ } buyruğu, yani onlara yetişti demektir; 'onlara yetişinceye kadar peşine düştü' manasında 'etbe'ahu hattâ lehıkahu' denilir. O'nun: { بَغْياً وَعَدْواً } kavline gelince; 'bağy' haksız yere üstünlük taslamak, 'adv' ise zulümdür.

رُوِيَ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا خَرَجَ مَعَ قَوْمِهِ وَصَلُوا إِلَى طَرَفِ الْبَحْرِ وَقَرُبَ فِرْعَوْنُ مَعَ عَسْكَرِهِ مِنْهُمْ، فَوَقَعُوا فِي خَوْفٍ شَدِيدٍ، لِأَنَّهُمْ صَارُوا بَيْنَ بَحْرٍ مُغْرِقٍ وَجُنْدٍ مُهْلِكٍ، فَأَنْعَمَ اللَّه عَلَيْهِمْ بِأَنْ أَظْهَرَ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ عَلَى مَا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْقِصَّةَ بِتَمَامِهَا فِي سَائِرِ السُّوَرِ، ثُمَّ إِنَّ مُوسَى ﵇ مَعَ أَصْحَابِهِ دَخَلُوا وَخَرَجُوا وَأَبْقَى اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ الطَّرِيقَ يبسا، ليطمع فرعون وجوده فِي التَّمَكُّنِ مِنَ الْعُبُورِ، فَلَمَّا دَخَلَ مَعَ جَمْعِهِ أَغْرَقَهُ اللَّه تَعَالَى بِأَنْ أَوْصَلَ أَجْزَاءَ الْمَاءِ بِبَعْضِهَا وَأَزَالَ الْفَلْقَ،

Rivayet edildiğine göre Mûsâ (aleyhisselâm) kavmiyle birlikte çıkıp denizin kenarına ulaştığında Firavun da ordusuyla onlara yaklaştı. Böylece boğucu bir deniz ile helak edici bir ordu arasında kaldıkları için şiddetli bir korkuya düştüler. Bunun üzerine Allah Teâlâ, diğer surelerde bu kıssayı bütünüyle zikrettiği üzere, denizde onlar için bir yol açarak kendilerine lütufta bulundu. Sonra Mûsâ (aleyhisselâm) arkadaşlarıyla birlikte [denize] girdi ve [karşıya] çıktı. Allah Teâlâ da Firavun ve ordusu geçmeye tamah etsin diye o yolu kuru halde bıraktı. Firavun topluluğuyla birlikte girince, Allah Teâlâ suyun parçalarını birbirine kavuşturup yarığı ortadan kaldırarak onu boğdu.

فَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ وَبَيَّنَ مَا كَانَ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْبَغْيِ وَهِيَ مَحَبَّةُ الْإِفْرَاطِ فِي قَتْلِهِمْ وَظُلْمِهِمْ، وَالْعَدْوِ وَهُوَ تَجَاوُزُ الْحَدِّ، ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّهُ لَمَّا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ أَظْهَرَ كَلِمَةَ الْإِخْلَاصِ ظَنًّا مِنْهُ أَنَّهُ يُنْجِيهِ مِنْ تلك الآفة وهاهنا سُؤَالَانِ:

İşte bu, O'nun: { فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ } “Firavun ve askerleri hemen onların peşine düştü” kavlinin manasıdır. Kalplerinde bulunan 'bağy'ı ki o da onları öldürmede ve onlara zulmetmede aşırıya gitme sevgisidir; ve haddi aşmak demek olan 'adv'ı açıklamıştır. Sonra Teâlâ, boğulma kendisini yakalayınca kendisini o afetten kurtaracağını zannederek ihlas kelimesini izhar ettiğini zikretmiştir. Burada iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا وَقَعَ فِي الْغَرَقِ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَلَفَّظَ بِهَذَا اللَّفْظِ فَكَيْفَ حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ ذَكَرَ ذَلِكَ؟

Birinci Soru: İnsan boğulma haline düştüğünde bu lafzı telaffuz etmesi mümkün değildir; o halde Allah Teâlâ bunu zikrettiğini nasıl nakletmiştir?

وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَذْهَبَنَا أَنَّ الْكَلَامَ الْحَقِيقِيَّ هُوَ كَلَامُ النَّفْسِ لَا كَلَامُ اللِّسَانِ فَهُوَ إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ بِالنَّفْسِ، لَا بِكَلَامِ اللِّسَانِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِثْبَاتِ كَلَامِ النَّفْسِ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ هَذَا الْكَلَامَ، وَثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ مَا قَالَهُ بِاللِّسَانِ، فَوَجَبَ الِاعْتِرَافُ بِثُبُوتِ كَلَامٍ غَيْرِ كَلَامِ اللِّسَانِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْغَرَقِ مُقَدِّمَاتِهِ.

Cevap iki vecihledir: Birincisi: Bizim mezhebimize göre hakiki kelam dilin kelamı değil, nefsin kelamıdır (kelâm-ı nefsî). Dolayısıyla o bu kelamı dilin kelamıyla değil, nefsiyle zikretmiştir. Bu ayetle nefsi kelamın ispatına delil getirmek mümkündür; zira Allah Teâlâ onun bu sözü söylediğini nakletmiştir, dil ile söylemediği ise delille sabittir. O halde dilin kelamından başka bir kelamın varlığını kabul etmek vacip olmuştur ki aranan da budur. İkincisi: Boğulmaktan muradın onun başlangıç safhaları olmasıdır.

السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ آمَنَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ أَوَّلُهَا قَوْلُهُ: آمَنْتُ وَثَانِيهَا قَوْلُهُ: لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَثَالِثُهَا قَوْلُهُ: وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَمَا السَّبَبُ فِي عَدَمِ الْقَبُولِ واللَّه تَعَالَى مُتَعَالٍ عَنْ أَنْ يَلْحَقَهُ غَيْظٌ

İkinci Soru: O üç defa iman etmiştir; birincisi: { آمَنْتُ } “İnandım” sözü, ikincisi: { لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğulları'nın inandığından başka ilah yoktur” sözü, üçüncüsü ise: { وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Ben de müslümanlardanım” sözüdür. Allah Teâlâ kendisine bir öfke

وَحِقْدٌ حَتَّى يُقَالَ: إِنَّهُ لِأَجْلِ ذَلِكَ الْحِقْدِ لَمْ يَقْبَلْ مِنْهُ هَذَا الْإِقْرَارَ؟

ve kin ulaşmasından münezzeh iken kabul edilmemesinin sebebi nedir ki, bu ikrarın sırf o kin yüzünden ondan kabul edilmediği söylensin?

وَالْجَوَابُ: الْعُلَمَاءُ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا:

Cevap: Âlimler bu hususta [birkaç] vecih zikretmişlerdir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِنَّمَا آمَنَ عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ، وَالْإِيمَانُ فِي هَذَا الْوَقْتِ غَيْرُ مَقْبُولٍ، لِأَنَّ عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ يَصِيرُ الْحَالُ وَقْتَ الْإِلْجَاءِ، وَفِي هَذَا الْحَالِ لَا تَكُونُ التَّوْبَةُ مَقْبُولَةً، وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى: فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا [غَافِرٍ: ٨٥] .

Birinci Vecih: O ancak azap indiği sırada iman etmiştir; bu vakitteki iman ise makbul değildir. Çünkü azap indiğinde durum mecburiyet (ilcâ) vakti haline gelir ve bu durumda tevbe makbul olmaz. İşte bu sebeple Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } [Gāfir: 85] “Fakat hışmımızı gördükleri zaman imanları kendilerine hiçbir fayda vermedi”.

الْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّهُ إِنَّمَا ذَكَرَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ لِيَتَوَسَّلَ بِهَا إِلَى دَفْعِ تِلْكَ الْبَلِيَّةِ الْحَاضِرَةِ وَالْمِحْنَةِ النَّاجِزَةِ، فَمَا كَانَ مَقْصُودُهُ مِنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ الْإِقْرَارَ بِوَحْدَانِيَّةِ اللَّه تَعَالَى، وَالِاعْتِرَافَ بِعِزَّةِ الرُّبُوبِيَّةِ/ وَذِلَّةِ الْعُبُودِيَّةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَمَا كَانَ ذِكْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ مَقْرُونًا بِالْإِخْلَاصِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ مَا كَانَ مَقْبُولًا.

İkinci Vecih: O, bu kelimeyi sadece hazır bulunan o belayı ve gerçekleşen musibeti kendisinden savuşturmaya bir vesile kılmak için zikretmiştir. Dolayısıyla onun bu kelimeden maksadı Allah Teâlâ’nın birliğini ikrar etmek, rubûbiyetin izzetini ve kulluğun zilletini itiraf etmek değildi. Bu takdire göre, bu kelimenin zikredilmesi ihlas ile beraber olmamıştır; bu sebeple de makbul olmamıştır.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ ذَلِكَ الْإِقْرَارَ كَانَ مَبْنِيًّا عَلَى مَحْضِ التَّقْلِيدِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ: لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ فَكَأَنَّهُ اعْتَرَفَ بِأَنَّهُ لَا يَعْرِفُ اللَّه، إِلَّا أَنَّهُ سَمِعَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّ لِلْعَالَمِ إِلَهًا، فَهُوَ أَقَرَّ بِذَلِكَ الْإِلَهِ الَّذِي سَمِعَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُمْ أَقَرُّوا بِوُجُودِهِ، فَكَانَ هَذَا مَحْضَ التَّقْلِيدِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ لَمْ تَصِرِ الْكَلِمَةُ مَقْبُولَةً مِنْهُ، وَمَزِيدُ التَّحْقِيقِ فِيهِ أَنَّ فِرْعَوْنَ عَلَى مَا بَيَّنَاهُ فِي سُورَةِ طه كَانَ مِنَ الدَّهْرِيَّةِ، وَكَانَ مِنَ الْمُنْكِرِينَ لِوُجُودِ الصَّانِعِ تَعَالَى، وَمِثْلُ هَذَا الِاعْتِقَادِ الْفَاحِشِ لَا تَزُولُ ظُلْمَتُهُ، إِلَّا بِنُورِ الْحُجَجِ الْقَطْعِيَّةِ، وَالدَّلَائِلِ الْيَقِينِيَّةِ، وَأَمَّا بِالتَّقْلِيدِ الْمَحْضِ فَهُوَ لَا يُفِيدُ، لِأَنَّهُ يَكُونُ ضَمًّا لِظُلْمَةِ التَّقْلِيدِ إِلَى ظُلْمَةِ الْجَهْلِ السَّابِقِ.

Üçüncü Vecih: Bu ikrar sırf taklide dayalı idi. Görmez misin ki o: { لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğulları'nın inandığından başka ilah yoktur” demiştir. Sanki o, Allah’ı tanımadığını, ancak İsrâiloğulları'ndan âlemin bir ilahı olduğunu işittiğini itiraf etmiş; böylece İsrâiloğulları'ndan varlığını ikrar ettiklerini işittiği o ilahı ikrar etmiştir. Bu ise sırf taklitten ibaret idi. İşte bu sebeple bu kelime ondan kabul olunmamıştır. Bu husustaki daha derin tahkik şudur: Tâhâ Sûresi'nde açıkladığımız üzere Firavun dehriyye fırkasından (materyalist) idi ve Yaratıcı Teâlâ’nın varlığını inkâr edenlerdendi. Böyle çirkin bir inancın karanlığı ise ancak kesin hüccetlerin ve yakînî delillerin nuru ile zail olur. Sırf taklide gelince, o bir fayda vermez; zira o, taklit karanlığını önceki cehalet karanlığına eklemekten ibaret olur.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: رَأَيْتُ فِي بَعْضِ الْكُتُبِ أَنَّ بَعْضَ أَقْوَامٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا جَاوَزُوا الْبَحْرَ اشْتَغَلُوا بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ، فَلَمَّا قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ انْصَرَفَ ذَلِكَ إِلَى الْعِجْلِ الَّذِي آمَنُوا بِعِبَادَتِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ فِي حَقِّهِ سَبَبًا لِزِيَادَةِ الْكُفْرِ.

Dördüncü Vecih: Bazı kitaplarda gördüm ki, İsrâiloğulları'ndan bazı topluluklar denizi geçtiklerinde buzağıya tapmakla meşgul olmuşlardı. Firavun: { آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ } “İnandım ki İsrâiloğulları'nın iman ettiğinden başka hiçbir ilah yoktur” deyince, bu söz o sırada tapınmasına inandıkları buzağıya raci oldu. Böylece bu kelime onun hakkında küfrün artmasına sebep oldu.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْيَهُودَ كَانَتْ قُلُوبُهُمْ مَائِلَةً إِلَى التَّشْبِيهِ وَالتَّجْسِيمِ وَلِهَذَا السَّبَبِ اشْتَغَلُوا بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ لِظَنِّهِمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَلَّ فِي جَسَدِ ذَلِكَ الْعِجْلِ وَنَزَلَ فِيهِ، فَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَقَالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ فَكَأَنَّهُ آمَنَ بِالْإِلَهِ الْمَوْصُوفِ بِالْجِسْمِيَّةِ وَالْحُلُولِ وَالنُّزُولِ، وَكُلُّ مَنِ اعْتَقَدَ ذَلِكَ كَانَ كَافِرًا فَلِهَذَا السَّبَبِ مَا صَحَّ إِيمَانُ فِرْعَوْنَ.

Beşinci Vecih: Yahudilerin kalpleri teşbih ve tecsime (Allah'ı yaratılmışlara benzetmeye ve cisimleştirmeye) meyilli idi. Bu sebeple Allah Teâlâ’nın o buzağının cesedine hulûl edip (girip) ona indiğini zannettikleri için buzağıya ibadetle meşgul olmuşlardı. Durum böyle olunca ve Firavun da: { آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ } “İnandım ki İsrâiloğulları'nın iman ettiğinden başka hiçbir ilah yoktur” deyince, sanki cisimlik, hulûl ve nüzul ile nitelenen bir ilaha iman etmiş gibi oldu. Buna inanan herkes ise kâfir olur. İşte bu sebeple Firavun’un imanı sahih olmamıştır.

الْوَجْهُ السَّادِسُ: لَعَلَّ الْإِيمَانَ إِنَّمَا كَانَ يَتِمُّ بِالْإِقْرَارِ بِوَحْدَانِيَّةِ اللَّه تَعَالَى، وَالْإِقْرَارِ بِنُبُوَّةِ مُوسَى ﵇ فَهَهُنَا لَمَّا أَقَرَّ فِرْعَوْنُ بِالْوَحْدَانِيَّةِ وَلَمْ يُقِرَّ بِالنُّبُوَّةِ لَا جَرَمَ لَمْ يَصِحَّ إِيمَانُهُ وَنَظِيرُهُ أَنَّ الْوَاحِدَ مِنَ الْكُفَّارِ لَوْ قَالَ أَلْفَ مَرَّةٍ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه فَإِنَّهُ لا يصح إيمان إِلَّا إِذَا قَالَ مَعَهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رسول اللَّه، فكذا هاهنا.

Altıncı Vecih: İman ancak Allah Teâlâ’nın birliğini ikrar etmek ve Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğini ikrar etmekle tamam oluyordu. Burada Firavun tevhidi ikrar edip peygamberliği ikrar etmeyince, şüphesiz imanı sahih olmamıştır. Bunun bir benzeri şudur: Kâfirlerden biri bin defa “Eşhedü en lâ ilâhe illallâh” dese, bununla birlikte “Ve eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh” demedikçe imanı sahih olmaz. Burada da durum böyledir.

الْوَجْهُ السَّابِعُ: رَوَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَتَى فِرْعَوْنَ بِفُتْيَا فِيهَا مَا قَوْلُ الْأَمِيرِ فِي عَبْدٍ نَشَأَ فِي مَالِ مَوْلَاهُ وَنِعْمَتِهِ، فَكَفَرَ نِعْمَتَهُ وَجَحَدَ حَقَّهُ، وَادَّعَى السِّيَادَةَ دُونَهُ، فَكَتَبَ فِرْعَوْنُ فِيهَا يَقُولُ أَبُو الْعَبَّاسِ الْوَلِيدُ بْنُ مُصْعَبٍ جَزَاءُ الْعَبْدِ الْخَارِجِ عَلَى سَيِّدِهِ الْكَافِرِ بِنِعْمَتِهِ أَنْ يَغْرَقَ فِي الْبَحْرِ، ثُمَّ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا غَرِقَ رَفَعَ جِبْرِيلُ ﵇ فُتْيَاهُ إِلَيْهِ.

Yedinci Vecih: el-Keşşâf sahibi rivayet etmiştir ki: Cebrail aleyhisselâm Firavun’a bir fetva ile gelip: “Efendisinin malı ve nimeti içinde yetiştiği halde onun nimetine nankörlük eden, hakkını inkâr eden ve onu hiçe sayarak efendilik iddia eden bir köle hakkında emîrin görüşü nedir?” diye sordu. Firavun da onun üzerine şöyle yazdı: “Ebü’l-Abbâs el-Velîd b. Mus‘ab der ki: Efendisine başkaldıran ve onun nimetine nankörlük eden kölenin cezası, denizde boğulmaktır.” Sonra Firavun boğulunca, Cebrail aleyhisselâm onun fetvasını kendisine kaldırdı [ve gösterdi].

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ’nın: { آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ } “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve fesatçılardan olmuştun!” kavline gelince, bunda birkaç soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَنِ الْقَائِلُ لَهُ آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ.

Birinci Soru: Ona { آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ } “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiştin” diyen kimdir?

الْجَوَابُ: الْأَخْبَارُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ جِبْرِيلُ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ قَوْلَهُ: وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّهُ ذَكَرَ بَعْدَهُ فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ إِلَى قَوْلِهِ: وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ وَهَذَا الْكَلَامُ لَيْسَ إِلَّا كَلَامَ اللَّه تَعَالَى.

Cevap: Rivayetler bu sözü söyleyenin Cebrail olduğuna delalet etmektedir. Onun: { وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ } “ve fesatçılardan olmuştun” sözünü zikretmesi ise onun: { وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Ben de müslümanlardanım” sözüne mukabil olmuştur. İnsanlardan bir kısmı da şöyle demiştir: Bu sözü söyleyen Allah Teâlâ’dır; zira bundan sonra { فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ } “Bugün senin bedenini kurtaracağız” ayetinden { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ } “Gerçekten insanların çoğu ayetlerimizden habersizdir” kavline kadar olan kısmı zikretmiştir ki bu söz ancak Allah Teâlâ’nın kelamıdır.

السُّؤَالُ الثَّانِي: ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا لَمْ تُقْبَلْ تَوْبَتُهُ لِلْمَعْصِيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَالْفَسَادِ السَّابِقِ، وَصِحَّةُ هَذَا التَّعْلِيلِ لَا تَمْنَعُ مِنْ قَبُولِ التَّوْبَةِ.

İkinci Soru: Lafzın zahiri, onun tevbesinin sadece geçmişteki isyanı ve önceki fesadı sebebiyle kabul edilmediğine delalet etmektedir; halbuki bu gerekçelendirmenin doğruluğu tevbenin kabulüne engel teşkil etmez.

وَالْجَوَابُ: مَذْهَبُ أَصْحَابِنَا أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ غَيْرُ وَاجِبٍ عَقْلًا، وَأَحَدُ دَلَائِلِهِمْ عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ هَذِهِ الْآيَةُ.

Cevap: Ashabımızın (Ehl-i Sünnet âlimlerimizin) mezhebi şudur ki, tevbenin kabulü aklen vacip değildir. Onların bunun doğruluğuna dair delillerinden biri de bu ayettir.

وَأَيْضًا فَالتَّعْلِيلُ مَا وَقَعَ بِمُجَرَّدِ الْمَعْصِيَةِ السَّابِقَةِ، بَلْ بِتِلْكَ الْمَعْصِيَةِ مَعَ كَوْنِهِ مِنَ الْمُفْسِدِينَ.

Ayrıca gerekçelendirme sırf geçmişteki isyan ile değil, bilakis o isyanla beraber onun fesat çıkaranlardan olmasıyla vaki olmuştur.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: هَلْ يَصِحُّ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَخَذَ يَمْلَأُ فَمَهُ مِنَ الطِّينِ لِئَلَّا يَتُوبَ غَضَبًا عَلَيْهِ.

Üçüncü Soru: Cebrail aleyhisselâm'ın, ona duyduğu öfkeden dolayı tevbe etmesin diye ağzını çamurla doldurmaya başladığı [rivayeti] sahih midir?

وَالْجَوَابُ: الْأَقْرَبُ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ، لِأَنَّ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ إِمَّا أَنْ يُقَالَ التَّكْلِيفُ كَانَ ثَابِتًا أَوْ مَا كَانَ ثَابِتًا، فَإِنْ كَانَ ثَابِتًا لَمْ يَجُزْ عَلَى جِبْرِيلَ ﵇ أَنْ يَمْنَعَهُ مِنَ التَّوْبَةِ، بَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُعِينَهُ عَلَى التَّوْبَةِ وَعَلَى كُلِّ طَاعَةٍ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ [الْمَائِدَةِ: ٢] وَأَيْضًا فَلَوْ مَنَعَهُ بِمَا ذَكَرُوهُ لَكَانَتِ التَّوْبَةُ مُمْكِنَةً، لِأَنَّ الْأَخْرَسَ قَدْ يَتُوبُ بِأَنْ يَنْدَمَ بِقَلْبِهِ وَيَعْزِمَ عَلَى تَرْكِ مُعَاوَدَةِ الْقَبِيحِ، وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِمَا فَعَلَهُ جِبْرِيلُ ﵇ فَائِدَةٌ، وَأَيْضًا لَوْ مَنَعَهُ مِنَ التَّوْبَةِ لَكَانَ قَدْ رَضِيَ بِبَقَائِهِ عَلَى الْكُفْرِ، وَالرِّضَا بِالْكُفْرِ كُفْرٌ، وَأَيْضًا فَكَيْفَ يَلِيقُ باللَّه تَعَالَى أَنْ يَقُولَ لِمُوسَى وَهَارُونَ ﵉: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] ثُمَّ يَأْمُرُ جِبْرِيلَ ﵇ بِأَنْ يَمْنَعَهُ مِنَ الْإِيمَانِ، وَلَوْ قِيلَ: إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ لَا بِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى، فَهَذَا يُبْطِلُهُ قَوْلُ جِبْرِيلَ وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ [مَرْيَمَ:

Cevap: En yakın olan [görüş], bunun sahih olmamasıdır. Çünkü o durumda ya mükellefiyetin sabit olduğu ya da sabit olmadığı söylenecektir. Şayet sabit idiyse, Cebrail aleyhisselâm'ın onu tevbeden men etmesi caiz olmazdı; bilakis Allah Teâlâ’nın: { وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } [el-Mâide: 2] “İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın, günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın” kavlinden dolayı ona tevbe ve her türlü itaat hususunda yardım etmesi vacip olurdu. Ayrıca şayet onu zikrettikleri şekilde men etmiş olsaydı bile tevbe yine de mümkün olurdu; çünkü dilsiz bir kimse kalbiyle pişman olup çirkin fiile dönmemeye azmederek tevbe edebilir. Bu takdirde Cebrail aleyhisselâm'ın yaptığı şeyin bir faydası kalmazdı. Ayrıca şayet onu tevbeden men etmiş olsaydı, onun küfür üzere kalmasına razı olmuş olurdu; küfre rıza göstermek ise küfürdür. Hem Allah Teâlâ’nın Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm'a: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } [Tâhâ: 44] “Ona yumuşak söz söyleyin, belki öğüt alır veya korkar” buyurup sonra da Cebrail aleyhisselâm'a onu imandan men etmesini emretmesi nasıl uygun düşer? Şayet: “Cebrail aleyhisselâm bunu Allah Teâlâ’nın emriyle değil, kendi tarafından yapmıştır” denilirse, bunu da Cebrail’in: { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } [Meryem: 64] “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz”

٦٤] وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَتِهِمْ: وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٨] وَقَوْلُهُ: لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٧] وَأَمَّا إِنْ قِيلَ: إِنِ التَّكْلِيفَ كَانَ زَائِلًا عَنْ فِرْعَوْنَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، فَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِهَذَا الْفِعْلِ الَّذِي نُسِبَ جِبْرِيلُ إِلَيْهِ فَائِدَةٌ أَصْلًا.

sözü ve Teâlâ’nın meleklerin vasfı hakkındaki: { وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ } [el-Enbiyâ: 28] “Onlar O’nun korkusundan titrerler” ve { لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } [el-Enbiyâ: 27] “O’ndan önce söz söylemezler ve onlar O’nun emriyle hareket ederler” kavli iptal eder. Şayet o vakitte Firavun’dan mükellefiyetin kalkmış olduğu söylenecek olursa, bu takdirde de Cebrail’e nispet edilen bu fiilin hiçbir faydası kalmaz.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ أَيْ نُلْقِيكَ بِنَجْوَةٍ مِنَ الْأَرْضِ وَهِيَ الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ. الثَّانِي: نُخْرِجُكَ مِنَ الْبَحْرِ وَنُخَلِّصُكَ مِمَّا وَقَعَ فِيهِ قَوْمُكَ مِنْ قَعْرِ الْبَحْرِ، وَلَكِنْ بَعْدَ أَنْ تَغْرَقَ. وَقَوْلُهُ: بِبَدَنِكَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ فِي الْحَالِ الَّتِي أَنْتَ فِيهِ حِينَئِذٍ لَا رُوحَ فِيكَ. الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا وَعْدٌ لَهُ بِالنَّجَاةِ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٢١] كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ نُنَجِّيكَ لَكِنَّ هَذِهِ النَّجَاةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ لِبَدَنِكَ لَا لِرُوحِكَ، وَمِثْلُ هَذَا الْكَلَامِ قَدْ/ يُذْكَرُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ كَمَا يُقَالُ: نُعْتِقُكَ وَلَكِنْ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَنُخَلِّصُكَ مِنَ السِّجْنِ وَلَكِنْ بَعْدَ أَنْ تَمُوتَ. الرَّابِعُ: قَرَأَ بَعْضُهُمْ نُنَجِّيكَ بِالْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ، أَيْ نُلْقِيكَ بِنَاحِيَةٍ مِمَّا يَلِي الْبَحْرَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ طُرِحَ بَعْدَ الْغَرَقِ بِجَانِبٍ مِنْ جَوَانِبِ الْبَحْرِ. قَالَ كَعْبٌ: رَمَاهُ الْمَاءُ إِلَى السَّاحِلِ كَأَنَّهُ ثَوْرٌ.

Sonra Teâlâ: { فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ } “Bugün seni bedeninle kurtaracağız” buyurmuştur. Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: “Seni bedeninle kurtaracağız” yani seni yeryüzünün yüksek bir yerine (necvete) atacağız. İkincisi: “Seni denizden çıkaracağız ve kavminin denizin dibinde maruz kaldığı akıbetten seni kurtaracağız; fakat boğulduktan sonra.” O’nun: { بِبَدَنِكَ } kavli hâl konumundadır; yani o sırada içinde ruh bulunmayan bir halde iken. Üçüncüsü: Bu, tıpkı O’nun: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Âl-i İmrân: 21] “Onları acı bir azap ile müjdele” kavlinde olduğu gibi, alay yollu bir kurtuluş vaadidir. Sanki ona şöyle denilmiştir: “Seni kurtaracağız, fakat bu kurtuluş ruhun için değil, sırf bedenin için gerçekleşecektir.” Bu tür sözler bazen alay yollu söylenir; nitekim “Seni azat ederiz ama öldükten sonra”, “Seni zindandan kurtarırız ama öldükten sonra” denilmesi gibi. Dördüncüsü: Bazıları bu kelimeyi noktasız hâ ile { نُنَحِّيكَ } şeklinde okumuşlardır; yani “Seni denizin kıyısındaki bir tarafa atacağız.” Zira o, boğulduktan sonra denizin kenarlarından bir kenara fırlatılmıştır. Kâ‘b şöyle demiştir: “Su onu bir öküz gibi sahile fırlattı.”

وَأَمَّا قَوْلُهُ: بِبَدَنِكَ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ فِي الْحَالِ الَّتِي كُنْتَ بَدَنًا مَحْضًا مِنْ غَيْرِ رُوحٍ. الثَّانِي: الْمُرَادُ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ كَامِلًا سَوِيًّا لَمْ تَتَغَيَّرْ. الثَّالِثُ: نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ أَيْ نُخْرِجُكَ مِنَ الْبَحْرِ عُرْيَانًا مِنْ غَيْرِ لِبَاسٍ. الرَّابِعُ: نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ أَيْ بِدِرْعِكَ، قَالَ اللَّيْثُ: الْبَدَنُ هُوَ الدِّرْعُ الَّذِي يَكُونُ قَصِيرَ الْكُمَّيْنِ، فَقَوْلُهُ: بِبَدَنِكَ أَيْ بِدِرْعِكَ، وَهَذَا مَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ عَلَيْهِ دِرْعٌ مِنْ ذَهَبٍ يُعْرَفُ

O’nun: { بِبَدَنِكَ } kavline gelince, bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Zikrettiğimiz üzere hâl konumunda olmasıdır; yani ruhsuz sırf bir beden olduğun halde. İkincisi: Murâd, “Seni bedenin tam ve eksiksiz, bozulmamış olarak kurtaracağız” demektir. Üçüncüsü: “Seni bedeninle kurtaracağız”, yani seni denizden elbisesiz, çırılçıplak olarak çıkaracağız demektir. Dördüncüsü: “Seni bedeninle kurtaracağız”, yani zırhınla [kurtaracağız] demektir. Leys şöyle demiştir: Beden (el-beden), kolları kısa olan zırhtır. Dolayısıyla O’nun: { بِبَدَنِكَ } kavli, yani zırhınla demektir. Bu, İbn Abbâs’tan nakledilmiştir; o şöyle demiştir: “Üzerinde kendisiyle tanındığı

بِهَا، فَأَخْرَجَهُ اللَّه مِنَ الْمَاءِ مَعَ ذَلِكَ الدِّرْعِ لِيُعْرَفَ. أَقُولُ: إِنْ صَحَّ هَذَا فَقَدْ كَانَ ذَلِكَ مُعْجِزَةً لِمُوسَى ﵇.

altından bir zırh vardı; Allah onu tanınsın diye o zırhla birlikte sudan çıkardı.” Derim ki: Eğer bu sahih ise, bu Mûsâ aleyhisselâm için bir mucize olmuştur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْمًا مِمَّنِ اعْتَقَدُوا فِيهِ الْإِلَهِيَّةَ لَمَّا لَمْ يُشَاهِدُوا غَرَقَهُ كَذَّبُوا بِذَلِكَ وَزَعَمُوا أَنَّ مِثْلَهُ لَا يَمُوتُ، فَأَظْهَرَ اللَّه تَعَالَى أَمْرَهُ بِأَنْ أَخْرَجَهُ مِنَ الْمَاءِ بِصُورَتِهِ حَتَّى شَاهَدُوهُ وَزَالَتِ الشُّبْهَةُ عَنْ قُلُوبِهِمْ. وَقِيلَ كَانَ مَطْرَحُهُ عَلَى مَمَرِّ بَنِي إِسْرَائِيلَ. الثَّانِي: لَا يَبْعُدُ أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ أَنْ يُشَاهِدَهُ الْخَلْقُ على ذلك الذل والمهانة بعد ما سَمِعُوا مِنْهُ قَوْلَهُ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى [النَّازِعَاتِ: ٢٤] لِيَكُونَ ذَلِكَ زَجْرًا لِلْخَلْقِ عَنْ مِثْلِ طَرِيقَتِهِ، وَيَعْرِفُوا أَنَّهُ كَانَ بِالْأَمْسِ فِي نِهَايَةِ الْجَلَالَةِ وَالْعَظَمَةِ ثُمَّ آلَ أَمْرُهُ إِلَى مَا يَرَوْنَ. الثَّالِثُ: قَرَأَ بَعْضُهُمْ لِمَنْ خَلَقَكَ بِالْقَافِ أَيْ لِتَكُونَ لِخَالِقِكَ آيَةً كَسَائِرِ آيَاتِهِ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَغْرَقَهُ مَعَ جَمِيعِ قَوْمِهِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى مَا أَخْرَجَ أَحَدًا مِنْهُمْ مِنْ قَعْرِ الْبَحْرِ، بَلْ خَصَّهُ بِالْإِخْرَاجِ كَانَ تَخْصِيصُهُ بِهَذِهِ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ دَالًّا عَلَى كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى وَعَلَى صِدْقِ مُوسَى ﵇ فِي دَعْوَى النُّبُوَّةِ.

O’nun: { لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً } “Senden sonrakilere bir ibret olasın diye” kavline gelince, bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Onun ilah olduğuna inanan bir topluluk, onun boğulduğunu görmeyince bunu yalanlamış ve onun gibisinin ölmeyeceğini iddia etmişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onu suretiyle sudan çıkararak durumunu açığa vurdu, nihayet onu gördüler ve kalplerindeki şüphe zail oldu. Onun İsrâiloğulları'nın geçiş güzergâhı üzerine atıldığı da söylenmiştir. İkincisi: İnsanların, ondan: { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } [en-Nâziât: 24] “Ben sizin en yüce rabbinizim” sözünü işittikten sonra onu bu zillet ve hakaret üzere görmelerini Allah Teâlâ’nın murat etmiş olması uzak değildir; ta ki bu, insanlar için onun yolundan sakındırıcı bir ibret olsun ve onun dün son derece celalet ve azamet içinde iken sonra işinin gördükleri bu hale vardığını bilsinler. Üçüncüsü: Bazıları kāf harfiyle { لِمَنْ خَلَقَكَ } şeklinde okumuşlardır; yani “Yaratıcın için, O’nun diğer ayetleri gibi bir ayet (delil) olasın diye.” Dördüncüsü: Allah Teâlâ onu bütün kavmiyle birlikte boğduktan sonra, onlardan hiçbirini denizin dibinden çıkarmayıp sadece onu çıkarmakla tahsis etmesi; onun bu acayip durumla tahsis edilmiş olması, Allah Teâlâ’nın kudretinin kemaline ve Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberlik davasındaki doğruluğuna delalet etmiştir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ فَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ قِصَّةَ مُوسَى وَفِرْعَوْنَ وَذَكَرَ حَالَ عَاقِبَةِ فِرْعَوْنَ وَخَتَمَ ذَلِكَ بِهَذَا الْكَلَامِ وَخَاطَبَ بِهِ مُحَمَّدًا ﵊ فَيَكُونُ ذَلِكَ زَاجِرًا لِأُمَّتِهِ عَنِ الْإِعْرَاضِ عَنِ الدَّلَائِلِ، وَبَاعِثًا لَهُمْ عَلَى التَّأَمُّلِ فِيهَا وَالِاعْتِبَارِ بِهَا، فَإِنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْقَصَصِ حُصُولُ الِاعْتِبَارِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ [يوسف: ١١١] .

O’nun: { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ } “Gerçekten insanların çoğu ayetlerimizden habersizdir” kavline gelince, en zahir olan şudur ki: Teâlâ, Mûsâ ve Firavun kıssasını anlatıp Firavun’un akıbetinin durumunu zikredince ve bu kıssayı bu sözle bitirip bununla Muhammed aleyhisselâm'a hitap edince; bu, onun ümmeti için delillerden yüz çevirmekten alıkoyucu ve onları bu deliller üzerinde düşünmeye ve onlardan ibret almaya sevk edici olur. Çünkü bu kıssaların zikredilmesinden maksat ibret alınmasıdır; nitekim Teâlâ: { لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ } [Yûsuf: 111] “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır” buyurmuştur.

[سورة يونس (١٠) : آية ٩٣]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 93]

وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٩٣)

{ وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Andolsun biz İsrâiloğulları'nı güzel bir yurda yerleştirdik ve onları tertemiz rızıklarla rızıklandırdık. Kendilerine ilim gelinceye kadar da ihtilafa düşmediler. Şüphesiz Rabbin, hakkında ihtilaf edip durdukları şeyler hususunda kıyamet günü aralarında hüküm verecektir.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مَا وَقَعَ عَلَيْهِ الْخَتْمُ فِي وَاقِعَةِ فِرْعَوْنَ وَجُنُودِهِ، ذَكَرَ أَيْضًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا وَقَعَ عَلَيْهِ الختم في أمر بني إسرائيل، وهاهنا بَحْثَانِ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ } kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, Firavun ve ordusunun hadisesinde işin nasıl sonlandığını zikredince, bu ayette de İsrâiloğulları'nın işinde neticenin ne olduğunu zikretmiştir. Burada iki bahis vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ أَيْ أَسْكَنَّاهُمْ مَكَانَ صِدْقٍ أَيْ مَكَانًا مَحْمُودًا، وَقَوْلُهُ: مُبَوَّأَ صِدْقٍ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ مَصْدَرًا، أَيْ بَوَّأْنَاهُمْ تَبَوُّأَ صِدْقٍ. الثَّانِي:

Birinci Bahis: O’nun: { بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ } kavli, yani onları doğruluk makamına, yani övülen bir yere yerleştirdik demektir. O’nun: { مُبَوَّأَ صِدْقٍ } kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: “Mübevvee sıdk” ifadesinin mastar olması caizdir; yani onları güzel bir yerleştirmeyle yerleştirdik. İkincisi:

أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى مَنْزِلًا صَالِحًا مَرْضِيًّا، وَإِنَّمَا وُصِفَ الْمُبَوَّأُ بِكَوْنِهِ صِدْقًا، لِأَنَّ عَادَةَ الْعَرَبِ أَنَّهَا إِذَا مَدَحَتْ شَيْئًا أَضَافَتْهُ إِلَى الصِّدْقِ تَقُولُ: رَجُلُ صِدْقٍ، وَقَدَمُ صِدْقٍ. قَالَ تَعَالَى: وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ [الْإِسْرَاءِ: ٨٠] وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ إِذَا كان كاملا في وقت صَالِحًا لِلْغَرَضِ الْمَطْلُوبِ مِنْهُ، فَكُلُّ مَا يُظَنُّ فيه من الخبر، فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَصْدُقَ ذَلِكَ الظَّنُّ.

mânânın elverişli ve razı olunan bir konak olmasıdır. Yerleşilen yerin “sıdk” (doğruluk) ile nitelenmesi şundandır: Çünkü Arapların âdeti bir şeyi övdükleri zaman onu sıdka izafe etmeleridir; “raculü sıdkın” (güvenilir/iyi adam) ve “kademu sıdkın” (önceden kazanılmış güzel mükâfat/sebatlı adım) derler. Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ } [el-İsrâ: 80] “Ve de ki: Rabbim! Beni gireceğim yere dürüstlükle girdir ve beni çıkacağım yerden dürüstlükle çıkar”. Bunun sebebi şudur: Bir şey vaktinde eksiksiz olup kendisinden talep edilen amaca elverişli olduğu zaman, onda olduğu zannedilen her hayır hususunda o zan mutlaka doğru çıkar.

الْبَحْثُ الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُرَادَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَهُمُ الْيَهُودَ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ مُوسَى ﵇ أَمِ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ مُحَمَّدٍ ﵇.

İkinci Bahis: Bu ayette İsrâiloğulları ile kastedilenlerin Mûsâ aleyhisselâm zamanındaki Yahudiler mi, yoksa Muhammed aleyhisselâm zamanındaki Yahudiler mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir.

أَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: فَقَدْ قَالَ بِهِ قَوْمٌ وَدَلِيلُهُمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ عَقِيبَ قِصَّةِ مُوسَى ﵇ كَانَ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَحْوَالِهِمْ أَوْلَى، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: كَانَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ الشَّامَ وَمِصْرَ، وَتِلْكَ الْبِلَادُ فَإِنَّهَا بِلَادٌ كَثِيرَةُ الْخِصْبِ. قَالَ تَعَالَى: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ [الْإِسْرَاءِ: ١] وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ تِلْكَ الْمَنَافِعُ، وَأَيْضًا الْمُرَادُ مِنْهَا أَنَّهُ تَعَالَى أَوْرَثَ بَنِي إِسْرَائِيلَ جَمِيعَ مَا كَانَ تَحْتَ أَيْدِي قَوْمِ فِرْعَوْنَ مِنَ النَّاطِقِ وَالصَّامِتِ

Birinci Görüşe gelince: Bir topluluk bunu söylemiştir. Onların delili şudur: Allah Teâlâ bu ayeti Mûsâ aleyhisselâm'ın kıssasının hemen ardından zikredince, bu ayeti onların durumlarına hamletmek daha evla olmuştur. Bu takdire göre: { وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ } kavlinden murat Şam ve Mısır’dır; zira bu beldeler bereketi bol beldelerdir. Teâlâ şöyle buyurmuştur: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ } [el-İsrâ: 1] “Kendisine ayetlerimizden gösterelim diye kulunu geceleyin Mescid-i Haram'dan çevresini bereketlendirdiğimiz Mescid-i Aksâ'ya götüren Allah münezzehtir”. O’nun: { وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } kavlinden murat ise o faydalardır. Ayrıca bundan murat, Allah Teâlâ’nın Firavun kavminin elinde bulunan canlı cansız her şeyi,

وَالْحَرْثِ وَالنَّسْلِ، كَمَا قَالَ: وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا [الْأَعْرَافِ: ١٣٧] .

ekini ve nesli İsrâiloğulları'na miras bırakmasıdır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا } [el-A‘râf: 137] “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de yeryüzünün doğularına ve batılarına mirasçı kıldık”.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ وَالْمُرَادُ أَنَّ قَوْمَ مُوسَى ﵇ بَقُوا عَلَى مِلَّةٍ وَاحِدَةٍ وَمَقَالَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ غَيْرِ اخْتِلَافٍ حَتَّى قَرَءُوا التَّوْرَاةَ، فَحِينَئِذٍ تَنَبَّهُوا لِلْمَسَائِلِ وَالْمَطَالِبِ وَوَقَعَ/ الِاخْتِلَافُ بَيْنَهُمْ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الِاخْتِلَافِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَبْقَى فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَأَنَّهُ تَعَالَى يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

Sonra Teâlâ: { فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ } “Kendilerine ilim gelinceye kadar da ihtilafa düşmediler” buyurmuştur. Bundan murat şudur: Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmi, Tevrat’ı okuyuncaya kadar ihtilaf etmeksizin tek bir din ve tek bir söz üzere kaldılar. İşte o zaman meselelerin ve taleplerin farkına vardılar ve aralarında ihtilaf vuku buldu. Sonra Teâlâ bu tür bir ihtilafın dünya yurdunda mutlaka kalacağını ve kıyamet gününde aralarında Kendisinin hüküm vereceğini beyan etmiştir.

وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْيَهُودُ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵊ فَهَذَا قَالَ بِهِ قَوْمٌ عَظِيمٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَهُمْ قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ وَبَنُو قَيْنُقَاعٍ أَنْزَلْنَاهُمْ مَنْزِلَ صِدْقٍ مَا بَيْنَ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ، وَالْمُرَادُ مَا فِي تِلْكَ الْبِلَادِ مِنَ الرُّطَبِ وَالتَّمْرِ الَّتِي لَيْسَ مِثْلُهَا طَيِّبًا فِي الْبِلَادِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ بَقُوا عَلَى دِينِهِمْ، وَلَمْ يَظْهَرْ فِيهِمُ الِاخْتِلَافُ حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْعِلْمِ الْقُرْآنُ النَّازِلُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵊، وَإِنَّمَا سَمَّاهُ عِلْمًا، لِأَنَّهُ سَبَبُ الْعِلْمِ وَتَسْمِيَةُ السَّبَبِ بِاسْمِ الْمُسَبِّبِ مَجَازٌ مَشْهُورٌ. وَفِي كَوْنِ الْقُرْآنِ سَبَبًا لِحُدُوثِ الِاخْتِلَافِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يُخْبِرُونَ بِمَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﵊ وَيَفْتَخِرُونَ بِهِ عَلَى سَائِرِ النَّاسِ، فَلَمَّا بَعَثَهُ اللَّه تَعَالَى كَذَّبُوهُ حَسَدًا وَبَغْيًا وَإِيثَارًا لِبَقَاءِ الرِّيَاسَةِ وَآمَنَ بِهِ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ صَارَ نُزُولُ الْقُرْآنِ سَبَبًا لِحُدُوثِ الِاخْتِلَافِ فِيهِمْ. الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَذِهِ الطَّائِفَةَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا قَبْلَ نُزُولِ الْقُرْآنِ كُفَّارًا مَحْضًا بِالْكُلِّيَّةِ وَبَقُوا عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ اخْتَلَفُوا فَآمَنَ قَوْمٌ وَبَقِيَ أَقْوَامٌ آخَرُونَ عَلَى كُفْرِهِمْ.

İkinci Görüşe gelince: O da bu ayetteki İsrâiloğulları ile Muhammed aleyhisselâm zamanında bulunan Yahudilerin kastedildiğidir; müfessirlerden büyük bir topluluk bunu söylemiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Onlar Kurayza, Nadîr ve Benû Kaynukā‘dır. Onları Medine ile Şam arasında güzel bir yurda yerleştirdik ve onları tertemiz rızıklarla rızıklandırdık.” [Tertemiz rızıklardan] murat, o beldelerdeki yaş hurma ve kuru hurmadır ki beldelerde onun gibi güzeli yoktur. Sonra onlar dinleri üzere kaldılar ve kendilerine ilim gelinceye kadar aralarında ihtilaf ortaya çıkmadı. İlimden murat, Muhammed aleyhisselâm'a indirilen Kur’an’dır. Ona ilim denilmesi, ilmin sebebi olduğu içindir; sebebin müsebbebin (sonucun) adıyla isimlendirilmesi ise meşhur bir mecazdır. Kur’an’ın ihtilafın meydana gelmesine sebep oluşunda iki vecih vardır: Birincisi: Yahudiler Muhammed aleyhisselâm'ın gönderileceğini haber veriyor ve bununla diğer insanlara karşı övünüyorlardı. Allah Teâlâ onu peygamber olarak gönderince haset, azgınlık ve reisliklerinin devamını tercih etmeleri sebebiyle onu yalanladılar; onlardan bir topluluk ise ona iman etti. Böylece Kur’an’ın nüzulü aralarında ihtilafın meydana gelmesine sebep oldu. İkincisi: Şöyle denilmesidir: İsrâiloğulları'ndan bu topluluk, Kur’an inmeden önce tamamen sırf kâfirdiler ve kendilerine ilim gelinceye kadar bu hâl üzere kaldılar. İşte o vakit ihtilafa düştüler; bir topluluk iman etti, diğer topluluklar ise küfürleri üzere kaldılar.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ فَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الِاخْتِلَافِ لَا حِيلَةَ فِي إِزَالَتِهِ فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَأَنَّهُ تَعَالَى فِي الْآخِرَةِ يَقْضِي بَيْنَهُمْ، فَيَتَمَيَّزُ الْمُحِقُّ من المبطل والصديق من الزنديق.

Allah Teâlâ’nın: { إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz Rabbin, hakkında ihtilaf edip durdukları şeyler hususunda kıyamet günü aralarında hüküm verecektir” kavline gelince, bundan murat şudur: Bu tür bir ihtilafı dünya yurdunda gidermenin bir çaresi yoktur; ahirette ise haklı olan bâtıl olandan, sadık olan da zındık olandan ayrılsın diye Allah Teâlâ aralarında hükmünü verecektir.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٩٤ الى ٩٧]

[Yûnus Sûresi (10): Âyetler 94-97]

فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ (٩٤) وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٩٥) إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٩٧)

{ فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ (٩٤) وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٩٥) إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٩٧) } “Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen, senden önce Kitab'ı okuyanlara sor. Andolsun ki sana Rabbinden hak gelmiştir; sakın şüpheye düşenlerden olma! Ve sakın Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan da olma, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun. Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar iman etmezler; kendilerine bütün ayetler gelse bile, ta o acı azabı görünceye kadar.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ إلى قوله فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مِنْ قَبْلُ اختلافهم عند ما جَاءَهُمُ الْعِلْمُ أَوْرَدَ عَلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يُقَوِّي قَلْبَهُ فِي صِحَّةِ الْقُرْآنِ وَالنُّبُوَّةِ، فَقَالَ تَعَالَى: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ } kavlinden { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ } kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, daha önce kendilerine ilim geldiğinde onların ihtilafa düştüklerini zikredince, bu ayette Resûlullah ﷺ'e Kur’an’ın ve nübüvvetin sıhhati konusunda kalbini kuvvetlendirecek şeyleri irad buyurarak: { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ } “Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen...” buyurmuştur. Bu ayette [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ الشَّكُّ فِي وَضْعِ اللُّغَةِ، ضَمُّ بَعْضِ الشَّيْءِ إِلَى بَعْضٍ، يُقَالُ: شَكَّ الْجَوَاهِرَ فِي الْعِقْدِ إِذَا ضَمَّ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ. وَيُقَالُ شَكَكْتُ الصَّيْدَ إِذَا رَمَيْتَهُ فَضَمَمْتُ يَدَهُ أَوْ رِجْلَهُ إِلَى رِجْلِهِ وَالشَّكَائِكُ مِنَ الْهَوَادِجِ مَا شُكَّ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ وَالشِّكَاكُ الْبُيُوتُ الْمُصْطَفَّةُ وَالشَّكَائِكُ الْأَدْعِيَاءُ، لِأَنَّهُمْ يَشُكُّونَ أَنْفُسَهُمْ إِلَى قَوْمٍ لَيْسُوا مِنْهُمْ، أَيْ يَضُمُّونَ، وَشَكَّ الرَّجُلُ فِي السِّلَاحِ، إِذَا دَخَلَ فِيهِ وَضَمَّهُ إِلَى نَفْسِهِ وَأَلْزَمَهُ إِيَّاهَا، فَإِذَا قَالُوا: شَكَّ فُلَانٌ فِي الْأُمُورِ أَرَادُوا أَنَّهُ وَقَفَ نَفْسَهُ بَيْنَ شَيْئَيْنِ، فَيَجُوزُ هَذَا، وَيَجُوزُ هَذَا فَهُوَ يَضُمُّ إِلَى مَا يَتَوَهَّمُهُ شَيْئًا آخَرَ خِلَافَهُ.

Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Şüphe (eş-şekk), lügat vaz'ında bir şeyin bir kısmını diğer kısmına bitiştirmek/katmaktır. Gerdanlıktaki incileri birbirine bitiştirdiğinde “şekke’l-cevâhire fi’l-‘ıkdi” denilir. Ava ok atıp da elini veya ayağını diğer ayağına bitiştirdiğinde “şekektü’s-sayde” denilir. Birbirine bitiştirilen hevdaclara “eş-şekâik”, yan yana dizilmiş evlere “eş-şikâk” denir. Kendilerinden olmayan bir kavme kendilerini yamayan/katan sahte evlatlara da kendilerini o kavme kattıkları için “eş-şekâik” denilir. Kişi zırhın içine girip onu üzerine geçirdiğinde ve kendine yapıştırdığında “şekke’r-raculü fi’s-silâhi” denir. “Filanca işlerde şüpheye düştü (şekke fulânun fi’l-umûri)” dediklerinde, onun nefsini iki şey arasında durdurduğunu kastederler; öyle ki bu da caizdir, şu da caizdir; dolayısıyla o, vehmettiği şeye onun zıddı olan başka bir şeyi katmaktadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ: فِي أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِهَذَا الْخِطَابِ مَنْ هُوَ؟ فَقِيلَ النَّبِيُّ ﵊. وَقِيلَ غَيْرُهُ، أَمَّا مَنْ قَالَ بِالْأَوَّلِ: فَاخْتَلَفُوا عَلَى وُجُوهٍ.

İkinci Mesele: Müfessirler bu hitap ile muhatap olanın kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Peygamber aleyhisselâm olduğu söylenmiştir; başkası olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşü savunanlara gelince, onlar birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْخِطَابَ مَعَ النَّبِيِّ ﵊ فِي الظاهر، والمراد غيره كقوله تعالى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ [الْأَحْزَابِ: ١] وَكَقَوْلِهِ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزُّمَرِ: ٦٥] وكقوله:

Birinci Vecih: Hitap zahirde Peygamber aleyhisselâm ile olmakla birlikte murat başkasıdır; nitekim Allah Teâlâ’nın: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ } [el-Ahzâb: 1] “Ey Peygamber! Allah'tan kork, kâfirlere ve münafıklara itaat etme”, { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [ez-Zümer: 65] “Andolsun eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” ve

يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] وَمِنَ الْأَمْثِلَةِ الْمَشْهُورَةِ: إِيَّاكِ أَعْنِي وَاسْمَعِي يَا جَارَةُ.

{ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ } [el-Mâide: 116] “Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara sen mi dedin...?” buyurması gibidir. Meşhur darb-ı mesellerden biri de şudur: “Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla (iyâki a‘nî vesme‘î yâ câreh).”

وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ وُجُوهٌ: الأول: قوله تعالى في آخر السورة يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي [يُونُسَ: ١٠٤] فَبَيَّنَ أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي أول الآية على سبيل الزمر، هُمُ الْمَذْكُورُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّصْرِيحِ. الثَّانِي: أَنَّ الرَّسُولَ لَوْ كَانَ شَاكًّا فِي نُبُوَّةِ نَفْسِهِ لَكَانَ شَكُّ غَيْرِهِ فِي نُبُوَّتِهِ أَوْلَى وَهَذَا يُوجِبُ سُقُوطَ الشَّرِيعَةِ بِالْكُلِّيَّةِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ شَاكًّا فِي نُبُوَّةِ نَفْسِهِ، فَكَيْفَ يَزُولُ ذَلِكَ الشَّكُّ بِأَخْبَارِ أَهْلِ الْكِتَابِ عَنْ نُبُوَّتِهِ مَعَ أَنَّهُمْ فِي الْأَكْثَرِ كُفَّارٌ، وَإِنْ حَصَلَ فِيهِمْ مَنْ كَانَ مُؤْمِنًا إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ لَيْسَ بِحُجَّةٍ لَا سِيَّمَا وَقَدْ تَقَرَّرَ أَنَّ مَا فِي أَيْدِيهِمْ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، فَالْكُلُّ مُصَحَّفٌ مُحَرَّفٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْحَقَّ هُوَ أَنَّ الْخِطَابَ، وَإِنْ كَانَ فِي الظَّاهِرِ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْأُمَّةُ، وَمِثْلُ هَذَا مُعْتَادٌ، فَإِنَّ السُّلْطَانَ الْكَبِيرَ إِذَا كَانَ لَهُ أَمِيرٌ، / وَكَانَ تَحْتَ رَايَةِ ذَلِكَ الْأَمِيرِ جَمْعٌ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَأْمُرَ الرَّعِيَّةَ بِأَمْرٍ مَخْصُوصٍ، فَإِنَّهُ لَا يُوَجِّهُ خِطَابَهُ عَلَيْهِمْ، بَلْ يُوَجِّهُ ذَلِكَ الْخِطَابَ عَلَى ذَلِكَ الْأَمِيرِ الَّذِي جَعَلَهُ أَمِيرًا عَلَيْهِمْ، لِيَكُونَ ذَلِكَ أَقْوَى تَأْثِيرًا فِي قُلُوبِهِمْ.

Zikrettiğimiz şeyin doğruluğuna delalet eden hususlar birkaç vecihtir: Birincisi: Sûrenin sonunda Allah Teâlâ’nın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي } [Yûnus: 104] “Ey insanlar! Eğer benim dinimden şüphede iseniz...” buyurmasıdır. Böylece ayetin başında zımnen zikredilenlerin, bu ayette sarahaten zikredilenler olduğunu beyan etmiştir. İkincisi: Şayet Resûl kendi peygamberliğinden şüphe etseydi, başkasının onun peygamberliğinden şüphe etmesi daha evla olurdu; bu ise şeriatın tamamen düşmesini gerektirir. Üçüncüsü: Onun kendi peygamberliğinden şüphe ettiği farz edilse bile, çoğunluğu kâfir olan Ehl-i Kitab’ın onun peygamberliğine dair haberleriyle bu şüphe nasıl zail olur? İçlerinde mümin olan bulunsa bile onun sözü hüccet değildir; bilhassa ellerinde bulunan Tevrat ve İncil’in tahrif ve tağyir edildiği sabit olmuşken. Böylece sabit olmuştur ki hak olan şudur: Hitap zahirde Resûl ﷺ ile olsa da murat ümmettir. Bu tür durumlar alışılagelmiştir; zira büyük bir sultanın bir emîri olduğunda ve o emîrin sancağı altında bir topluluk bulunduğunda, şayet halka özel bir emir vermek isterse hitabını doğrudan onlara yöneltmez; kalplerinde daha güçlü bir tesir bıraksın diye o hitabı onlar üzerine emîr kıldığı o zata yöneltir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّ الرَّسُولَ لَمْ يَشُكَّ فِي ذَلِكَ، إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ أَنَّهُ مَتَى سَمِعَ هَذَا الْكَلَامَ، فَإِنَّهُ يُصَرِّحُ

İkinci Vecih: Allah Teâlâ Resûl’ün bundan şüphe etmediğini bilmektedir; ancak maksat, Resûl’ün bu sözü işittiğinde açıkça beyan edip

وَيَقُولُ: «يَا رَبِّ لَا أَشُكُّ وَلَا أَطْلُبُ الْحُجَّةَ مِنْ قَوْلِ أَهْلِ الْكِتَابِ بَلْ يَكْفِينِي مَا أَنْزَلْتَهُ عَلَيَّ مِنَ الدَّلَائِلِ الظَّاهِرَةِ»

şöyle demesidir: “Yâ Rabbî! Şüphe etmiyorum ve Ehl-i Kitab'ın sözünden delil aramıyorum; bilakis bana indirdiğin apaçık deliller bana yeter.”

وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ: أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ [سبأ: ٤٠] والمقصود أَنْ يُصَرِّحُوا بِالْجَوَابِ الْحَقِّ وَيَقُولُوا: سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ [سَبَأٍ: ٤١] وَكَمَا قَالَ لِعِيسَى ﵇: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنْ يُصَرِّحَ عِيسَى ﵇ بالبراءة عن ذلك فكذا هاهنا.

Bunun benzeri, Allah Teâlâ’nın meleklere: { أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ } [Sebe': 40] “Bunlar mı size tapıyorlardı?” buyurmasıdır; buradaki maksat onların hak olan cevabı açıkça verip: { سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } [Sebe': 41] “Seni tenzih ederiz; bizim sahibimiz onlara karşı Sensin. Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı” demeleridir. Nitekim İsa aleyhisselâm'a: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [el-Mâide: 116] “İnsanlara 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin' diye sen mi dedin?” buyurmuş olup maksat İsa aleyhisselâm'ın bundan berî olduğunu açıkça ifade etmesidir. Burada da durum böyledir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ كَانَ مِنَ الْبَشَرِ، وَكَانَ حُصُولُ الْخَوَاطِرِ الْمُشَوَّشَةِ وَالْأَفْكَارِ الْمُضْطَرِبَةِ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْجَائِزَاتِ، وَتِلْكَ الْخَوَاطِرُ لَا تَنْدَفِعُ إِلَّا بِإِيرَادِ الدَّلَائِلِ وَتَقْرِيرِ الْبَيِّنَاتِ، فَهُوَ تَعَالَى أَنْزَلَ هَذَا النَّوْعَ مِنَ التَّقْرِيرَاتِ حَتَّى إِنَّ بِسَبَبِهَا تَزُولُ عَنْ خَاطِرِهِ تِلْكَ الْوَسَاوِسُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ [هُودٍ: ١٢] وَأَقُولُ تَمَامُ التَّقْرِيرِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ فَافْعَلْ كَذَا وَكَذَا قَضِيَّةٌ شَرْطِيَّةٌ وَالْقَضِيَّةُ الشَّرْطِيَّةُ لَا إِشْعَارَ فِيهَا الْبَتَّةَ بِأَنَّ الشَّرْطَ وَقَعَ أَوْ لَمْ يَقَعْ. وَلَا بِأَنَّ الْجَزَاءَ وَقَعَ أَوْ لَمْ يَقَعْ بَلْ لَيْسَ فِيهَا إِلَّا بَيَانُ أَنَّ مَاهِيَّةَ ذَلِكَ الشَّرْطِ مُسْتَلْزِمَةٌ لِمَاهِيَّةِ ذَلِكَ الْجَزَاءِ فَقَطْ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ إِنْ كَانَتِ الْخَمْسَةُ زَوْجًا كَانَتْ مُنْقَسِمَةً بِمُتَسَاوِيَيْنِ، فَهُوَ كَلَامٌ حَقٌّ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّ كَوْنَ الْخَمْسَةِ زَوْجًا يَسْتَلْزِمُ كَوْنَهَا مُنْقَسِمَةً بِمُتَسَاوِيَيْنِ، ثُمَّ لَا يَدُلُّ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى أَنَّ الْخَمْسَةَ زَوْجٌ وَلَا عَلَى أَنَّهَا مُنْقَسِمَةٌ بِمُتَسَاوِيَيْنِ فكذا هاهنا هَذِهِ الْآيَةُ، تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَوْ حَصَلَ هَذَا الشَّكُّ لَكَانَ الْوَاجِبُ فِيهِ هُوَ فِعْلَ كَذَا وَكَذَا، فَأَمَّا أَنَّ هَذَا الشَّكَّ وَقَعَ أَوْ لَمْ يَقَعْ، فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَيْهِ، وَالْفَائِدَةُ فِي إِنْزَالِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الرَّسُولِ أَنَّ تَكْثِيرَ الدَّلَائِلِ وَتَقْوِيَتَهَا مِمَّا يَزِيدُ فِي قُوَّةِ الْيَقِينِ وَطُمَأْنِينَةِ النَّفْسِ وَسُكُونِ الصَّدْرِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ أَكْثَرَ اللَّه فِي كِتَابِهِ مِنْ تَقْرِيرِ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ.

Üçüncü Vecih: Muhammed aleyhisselâm bir beşerdi; kalbinde karışık hatıraların ve tereddütlü düşüncelerin meydana gelmesi caiz olan hususlardandı. Bu hatıralar ise ancak deliller getirmek ve beyyineleri takrir etmek suretiyle savuşturulabilir. İşte Teâlâ, kalbinden o vesveselerin zail olması için bu tür takrirleri indirmiştir. Bunun bir benzeri Teâlâ’nın şu kavlidir: { فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ } [Hûd: 12] “Belki de sen, sana vahyolunanın bir kısmını terk edecek ve bundan dolayı göğsün daralacaktır”. Derim ki: Bu babdaki tam açıklama şudur: O’nun: “Eğer şüphede isen şöyle şöyle yap” kavli şartlı bir önermedir. Şartlı önermede ise şartın vuku bulup bulmadığına dair de, cezanın (sonucun) vuku bulup bulmadığına dair de kesinlikle bir ima yoktur; bilakis onda sadece o şartın mahiyetinin o cezanın mahiyetini gerektirdiğinin beyanı vardır. Bunun delili şudur: Sen “Eğer beş çift ise iki eşit parçaya bölünür” dediğinde bu doğru bir sözdür; zira bunun anlamı, beşin çift olmasının iki eşit parçaya bölünmesini gerektirdiğidir; yoksa bu söz beşin çift olduğuna veya iki eşit parçaya bölündüğüne delalet etmez. Burada da bu ayet böyledir; bu şüphenin meydana gelmesi halinde yapılması vacip olan şeyin şöyle şöyle yapmak olduğuna delalet eder. Bu şüphenin vaki olup olmadığına gelince, ayette buna dair bir delalet yoktur. Bu ayetin Resûl’e indirilmesindeki fayda şudur: Delillerin çoğaltılması ve kuvvetlendirilmesi, yakînin gücünü, nefsin mutmainliğini ve kalbin sükûnetini artıran şeylerdendir. İşte bu sebeple Allah, Kitabında tevhid ve nübüvvet delillerini takrir etmeyi çoğaltmıştır.

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَعْنَى أَنْ تَقُولَ: الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ اسْتِمَالَةُ قُلُوبِ الْكُفَّارِ وَتَقْرِيبُهُمْ مِنْ قَبُولِ الْإِيمَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ طَالَبُوهُ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، بِمَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ وَكَأَنَّهُمُ اسْتَحْيَوْا مِنْ تِلْكَ الْمُعَاوَدَاتِ وَالْمُطَالَبَاتِ، وَذَلِكَ الِاسْتِحْيَاءُ صَارَ مَانِعًا لَهُمْ عَنْ قَبُولِ الْإِيمَانِ فَقَالَ تَعَالَى: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِنْ نُبُوَّتِكَ فَتَمَسَّكْ بِالدَّلَائِلِ الْقَلَائِلِ، يَعْنِي أَوْلَى النَّاسِ بِأَنْ لَا يَشُكَّ/ فِي نُبُوَّتِهِ هُوَ نَفْسُهُ، ثُمَّ مَعَ هَذَا إِنْ طَلَبَ هُوَ مِنْ نَفْسِهِ دَلِيلًا عَلَى نُبُوَّةِ نفسه بعد ما سَبَقَ مِنَ الدَّلَائِلِ الْبَاهِرَةِ وَالْبَيِّنَاتِ الْقَاهِرَةِ فَإِنَّهُ لَيْسَ فِيهِ عَيْبٌ وَلَا يَحْصُلُ بِسَبَبِهِ نُقْصَانٌ، فَإِذَا لَمْ يُسْتَقْبَحْ مِنْهُ ذَلِكَ فِي حَقِّ نَفْسِهِ فَلَأَنْ لَا يُسْتَقْبَحَ مِنْ غَيْرِهِ طَلَبُ الدَّلَائِلِ كَانَ أَوْلَى، فَثَبَتَ أَنَّ الْمَقْصُودَ بِهَذَا الْكَلَامِ اسْتِمَالَةُ الْقَوْمِ وَإِزَالَةُ الْحَيَاءِ عَنْهُمْ فِي تَكْثِيرِ الْمُنَاظَرَاتِ.

Bu mânânın takririndeki Dördüncü Vecih şudur: Şöyle dersin: Bu sözün zikredilmesinden maksat kâfirlerin kalplerini kazanmak ve onları imanı kabule yaklaştırmaktır. Çünkü onlar, nübüvvetinin sıhhatine delalet edecek şeyi defalarca ondan talep etmişlerdi; sanki bu tekrarlamalardan ve taleplerden dolayı hayâ etmişlerdi de bu hayâ onların imanı kabul etmelerine engel olmuştu. Bunun üzerine Teâlâ: “Eğer kendi peygamberliğinden şüphede isen şu az sayıdaki delillere sarıl” buyurmuştur. Yani peygamberliğinden şüphe etmemeye en layık olan kimse onun kendisidir. Sonra bununla birlikte, geçen bunca parlak deliller ve kahredici beyyinelerden sonra o kendisi için kendi peygamberliğine dair bir delil istese bile bunda bir ayıp yoktur ve bunun sebebiyle bir noksanlık hâsıl olmaz. Kendisi hakkında bu durum çirkin görülmezse, başkasından delil talebinin çirkin görülmemesi evleviyetle gerekir. Böylece sabit oldu ki bu kelamdan maksat kavmin kalbini kazanmak ve münazaraları çoğaltma hususunda onların üzerindeki hayâyı gidermektir.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ أَنَّكَ لَسْتَ شَاكًّا الْبَتَّةَ وَلَوْ كُنْتَ شَاكًّا لَكَانَ لَكَ طُرُقٌ كَثِيرَةٌ فِي إِزَالَةِ ذَلِكَ الشَّكِّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَوْ فُرِضَ ذَلِكَ الْمُمْتَنِعُ وَاقِعًا، لَزِمَ مِنْهُ الْمُحَالُ الفلاني فكذا هاهنا وَلَوْ فَرَضْنَا وُقُوعَ هَذَا الشَّكِّ فَارْجِعْ إِلَى التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ لِتَعْرِفَ بِهِمَا أَنَّ هَذَا الشَّكَّ زَائِلٌ وَهَذِهِ الشُّبْهَةَ بَاطِلَةٌ.

Beşinci Vecih: Takdirin, “Sen kesinlikle şüphede değilsin; şayet şüphede olsaydın o şüpheyi gidermek için önünde pek çok yol bulunurdu” şeklinde olmasıdır. Nitekim Teâlâ’nın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } [el-Enbiyâ: 22] “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de harap olup gitmişti” kavli gibidir. Mânâ şudur: O imkânsız olan şey vuku bulmuş farz edilseydi, bundan falan imkânsızlık lazım gelirdi. Burada da durum böyledir: Bu şüphenin vuku bulduğunu farz etsek bile, bu şüphenin zail olduğunu ve bu şüphenin bâtıl olduğunu öğrenmek için Tevrat’a ve İncil’e başvur.

الْوَجْهُ السَّادِسُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ اللَّه خَاطَبَ الرَّسُولَ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ وَهُوَ شَامِلٌ لِلْخَلْقِ وهو كقوله: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ [الطَّلَاقِ: ١] قَالَ: وَهَذَا أَحْسَنُ الْأَقَاوِيلِ، قَالَ الْقَاضِي: هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ مَتَى كَانَ الرَّسُولُ دَاخِلًا تَحْتَ هَذَا الْخِطَابِ فَقَدْ عَادَ السُّؤَالُ، سَوَاءٌ أُرِيدَ مَعَهُ غَيْرُهُ أَوْ لَمْ يُرَدْ وَإِنْ جَازَ أَنْ يُرَادَ هُوَ مَعَ غَيْرِهِ، فَمَا الَّذِي يَمْنَعُ أَنْ يُرَادَ بِانْفِرَادِهِ كَمَا يَقْتَضِيهِ الظَّاهِرُ، ثُمَّ قَالَ: وَمِثْلُ هَذَا التَّأْوِيلِ يَدُلُّ عَلَى قِلَّةِ التَّحْصِيلِ.

Altıncı Vecih: Zeccâc şöyle demiştir: “Allah Teâlâ { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ } kavlinde Resûl’e hitap etmiştir; bu hitap bütün mahlukatı da kapsamaktadır. Bu, O’nun: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } [et-Talâk: 1] “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman...” kavli gibidir.” Zeccâc: “Bu, görüşlerin en güzelidir” demiştir. Kādî ise şöyle demiştir: “Bu uzaktır; zira Resûl bu hitabın altına dâhil olduğunda, onunla birlikte başkası murat edilmiş olsun veya edilmesin mezkûr soru geri dönmektedir. Onunla birlikte başkasının murat edilmesi caiz olsa bile, zahirin iktiza ettiği gibi tek başına onun murat edilmesine engel olan nedir?” Sonra şöyle demiştir: “Bu tür bir tevil, ilimdeki yetersizliğe delalet eder.”

الْوَجْهُ السَّابِعُ: هُوَ أَنَّ لَفْظَ (إِنْ) فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ لِلنَّفْيِ أَيْ مَا كُنْتَ فِي شَكٍّ قَبْلُ يَعْنِي لَا نَأْمُرُكَ بِالسُّؤَالِ لِأَنَّكَ شَاكٌّ لَكِنْ لِتَزْدَادَ يَقِينًا كَمَا ازْدَادَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِمُعَايَنَةِ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى يَقِينًا.

Yedinci Vecih: O’nun: { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ } kavlindeki “in” (إنْ) lafzının nefy (olumsuzluk) için olmasıdır; yani “Sen daha önce şüphede değildin.” Mânâ şudur: Biz sana şüphede olduğun için sormanı emretmiyoruz; fakat İbrahim aleyhisselâm'ın ölülerin diriltilmesini bizzat müşahede ederek yakînini artırdığı gibi, yakînin artsın diye [emrediyoruz].

وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ هَذَا الْخِطَابُ لَيْسَ مَعَ الرَّسُولِ فَتَقْرِيرُهُ أَنَّ النَّاسَ فِي زَمَانِهِ كَانُوا فِرَقًا ثَلَاثَةً، الْمُصَدِّقُونَ بِهِ وَالْمُكَذِّبُونَ لَهُ وَالْمُتَوَقِّفُونَ فِي أَمْرِهِ الشَّاكُّونَ فِيهِ، فَخَاطَبَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِهَذَا الْخِطَابِ فَقَالَ:

İkinci Görüşe, yani “Bu hitap Resûl ile değildir” denilmesine gelince, bunun takriri şöyledir: Onun zamanındaki insanlar üç fırka idi: Onu tasdik edenler, onu yalanlayanlar ve onun durumunda tereddüt edip şüpheye düşenler. İşte Allah Teâlâ onlara şu hitapla hitap buyurmuştur:

إِنْ كُنْتَ أَيُّهَا الْإِنْسَانُ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ مِنَ الْهُدَى عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ فَاسْأَلْ أَهْلَ الْكِتَابِ لِيَدُلُّوكَ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ، وَإِنَّمَا وَحَّدَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ وَهُوَ يريد الجمع، كما في قوله: يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ الَّذِي خَلَقَكَ [الانفطار: ٦، ٧] ويا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ [الِانْشِقَاقِ: ٦] وَقَوْلِهِ: فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ [الزُّمَرِ: ٤٩] وَلَمْ يُرِدْ فِي جَمِيعِ هَذِهِ الْآيَاتِ إِنْسَانًا بِعَيْنِهِ، بَلِ الْمُرَادُ هُوَ الجماعة فكذا هاهنا وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى لَهُمْ مَا يُزِيلُ ذَلِكَ الشَّكَّ عَنْهُمْ حَذَّرَهُمْ مِنْ أَنْ يُلْحَقُوا بِالْقِسْمِ الثَّانِي وَهُمُ الْمُكَذِّبُونَ فَقَالَ: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ.

“Ey insan! Eğer sana Muhammed’in lisanıyla indirdiğimiz hidayetten şüphede isen, onun peygamberliğinin sıhhatine delalet etsinler diye Ehl-i Kitab'a sor.” Allah Teâlâ çoğulu kastettiği halde bunu tekil getirmiştir; nitekim şu kavillerinde de böyledir: { يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ الَّذِي خَلَقَكَ } [el-İnfitâr: 6-7] “Ey insan! Seni yaratan o cömert Rabbine karşı seni aldatan nedir?”, { يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ } [el-İnşikāk: 6] “Ey insan! Şüphesiz sen çabalayıp durmaktasın...” ve { فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ } [ez-Zümer: 49] “İnsana bir zarar dokunduğu zaman...”. Bu ayetlerin hiçbirinde belirli bir fert kastedilmemiş, bilakis kastedilen topluluk olmuştur; burada da durum böyledir. Allah Teâlâ onlardan o şüpheyi giderecek şeyi zikredince, onları ikinci kısma yani yalanlayanlara katılmaktan sakındırarak şöyle buyurmuştur: { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Ve sakın Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan olma, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun.”

المسألة الثالثة: اختلفوا في أن المسؤول منه في قوله: فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مَنْ هُمْ؟ فَقَالَ الْمُحَقِّقُونَ هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ كَعَبْدِ اللَّه بْنِ سَلَامٍ، وَعَبْدِ اللَّه بْنِ صُورِيَا، وَتَمِيمٍ/ الدَّارِيِّ، وَكَعْبِ الْأَحْبَارِ لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يُوثَقُ بِخَبَرِهِمْ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْكُلُّ سَوَاءٌ كَانُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَوْ مِنَ الْكُفَّارِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا بَلَغُوا عَدَدَ التَّوَاتُرِ ثُمَّ قَرَءُوا آيَةً مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَتِلْكَ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى الْبِشَارَةِ بِمَقْدَمِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَقَدْ حَصَلَ الْغَرَضُ.

Üçüncü Mesele: O’nun: { فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ } “Kitab'ı okuyanlara sor” kavlinde, kendilerine sorulacak olanların kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Muhakkik âlimler bunların Abdullah b. Selâm, Abdullah b. Sûriyâ, Temîm ed-Dârî ve Kâ‘bü’l-Ahbâr gibi Ehl-i Kitap'tan iman eden kimseler olduğunu söylemişlerdir; çünkü haberine güvenilecek olanlar onlardır. Onlardan bazıları da şöyle demiştir: İster müslümanlardan ister kâfirlerden olsunlar hepsi birdir; çünkü onlar tevatür sayısına ulaşıp sonra Tevrat ve İncil’den bir ayet okuduklarında ve o ayet Muhammed ﷺ'in geleceğine dair müjdeye delalet ettiğinde maksat hâsıl olmuş olur.