وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ (٧١) فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ (٧١) فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢) } “Onlara Nûh'un haberini oku. Hani o kavmine şöyle demişti: «Ey kavmim! Eğer benim aranızda durmam ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam size ağır geliyorsa, ben yalnız Allah'a tevekkül ettim. Artık siz ve ortaklarınız toplanıp yapacağınız işi kararlaştırın; sonra yapacağınız iş sizin için bir kapalılık ve belirsizlik içinde kalmasın. Sonra da bana mühlet vermeksizin hükmünüzü hakkımda uygulayın. Eğer yüz çevirirseniz, ben sizden bir ücret istemedim ki. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir ve bana müslümanlardan olmam emredildi.»”
[قَوْلُهُ تَعَالَى وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إلى قوله وَلا تُنْظِرُونِ] [المسألة الأولى] اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَالَغَ فِي تَقْرِيرِ الدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ، وَفِي الْجَوَابِ عَنِ الشُّبَهِ وَالسُّؤَالَاتِ، شَرَعَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي بَيَانِ قَصَصِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْكَلَامَ إِذَا أَطَالَ فِي تَقْرِيرِ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْعُلُومِ، فَرُبَّمَا حَصَلَ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَلَالَةِ فَإِذَا انْتَقَلَ الْإِنْسَانُ مِنْ ذَلِكَ الْفَنِّ مِنَ الْعِلْمِ إِلَى فَنٍّ آخَرَ، انْشَرَحَ صَدْرُهُ وَطَابَ قَلْبُهُ وَوَجَدَ فِي نَفْسِهِ رَغْبَةً جَدِيدَةً وَقُوَّةً حَادِثَةً وَمَيْلًا قَوِيًّا. وَثَانِيهَا: لِيَكُونَ لِلرَّسُولِ ﵊ وَلِأَصْحَابِهِ أُسْوَةٌ بِمَنْ سَلَفَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَإِنَّ الرَّسُولَ إِذَا سَمِعَ أَنَّ مُعَامَلَةَ هَؤُلَاءِ الكفار مع الكل الرُّسُلِ مَا كَانَتْ إِلَّا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ خَفَّ ذَلِكَ عَلَى قَلْبِهِ، كَمَا يُقَالُ: الْمُصِيبَةُ إِذَا عَمَّتْ خَفَّتْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا سَمِعُوا هَذِهِ الْقَصَصَ، وَعَلِمُوا أَنَّ الْجُهَّالَ، وَإِنْ بَالَغُوا فِي إِيذَاءِ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ إِلَّا أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَعَانَهُمْ بِالْآخِرَةِ وَنَصَرَهُمْ وَأَيَّدَهُمْ وَقَهَرَ أَعْدَاءَهُمْ، كَانَ سَمَاعُ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ لِأَمْثَالِ هَذِهِ الْقَصَصِ سَبَبًا لِانْكِسَارِ قُلُوبِهِمْ، وَوُقُوعِ الْخَوْفِ وَالْوَجَلِ فِي صُدُورِهِمْ، وَحِينَئِذٍ يُقَلِّلُونَ مِنْ أَنْوَاعِ الْإِيذَاءِ وَالسَّفَاهَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ محمدا عليه
[Allah Teâlâ'nın: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ } “Onlara Nûh'un haberini oku” kavlinden { وَلا تُنْظِرُونِ } “bana mühlet vermeyin” kavline kadar olan kısım] [Birinci Mesele] Bil ki Sübhânehu, delilleri ve hüccetleri ortaya koymada, şüpheleri ve soruları cevaplandırmada son derece açıklamada bulununca, bundan sonra peygamberlerin (aleyhimüsselâm) kıssalarını beyan etmeye başladı. Bu birkaç yöndendir: Birincisi: Söz, ilim çeşitlerinden bir çeşidin açıklanmasında uzayıp gittiğinde bazen bir tür bıkkınlık meydana gelir; insan bu ilim türünden diğer bir ilim dalına geçtiğinde ise göğsü genişler, kalbi ferahlar, nefsinde yeni bir rağbet, yeni bir güç ve güçlü bir meyil bulur. İkincisi: Resûl (aleyhisselâm) ve ashabı için geçmiş peygamberler bir örnek olsun diyedir. Çünkü Resûl, bu kâfirlerin peygamberlerin tamamına karşı olan muamelesinin ancak bu minval üzere olduğunu işitince bu durum kalbine hafif gelir; nitekim «Musibet genelleşince hafifler» denilmiştir. Üçüncüsü: Kâfirler bu kıssaları işitip, cahiller önceki peygamberlere eziyet etmede ne kadar ileri gitmiş olsalar da Allah Teâlâ'nın nihayetinde onlara yardım edip onları zafere ulaştırdığını, teyit ettiğini ve düşmanlarını kahrettiğini bildiklerinde, bu kâfirlerin böylesi kıssaları işitmesi kalplerinin kırılmasına, göğüslerine korku ve ürperti düşmesine sebep olur; o vakit eziyet ve beyinsizlik çeşitlerini azaltırlar. Dördüncüsü: Biz, Muhammed (aleyhisselâm)'ın
الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ لَمَّا لَمْ يَتَعَلَّمْ عِلْمًا، وَلَمْ يُطَالِعْ كِتَابًا ثُمَّ ذَكَرَ هَذِهِ الْأَقَاصِيصَ مِنْ غَيْرِ تَفَاوُتٍ، وَمِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ وَمِنْ غَيْرِ نُقْصَانٍ، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ ﷺ إِنَّمَا عَرَفَهَا بِالْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ.
hiçbir ilim tahsil etmediği ve hiçbir kitap mütalaa etmediği halde bu kıssaları ne bir farklılık, ne bir fazlalık ne de bir noksanlık olmaksızın zikretmesinin, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunları ancak vahiy ve tenzil yoluyla bildiğine delil olduğunu açıklamıştık.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ قَصَصِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ ثَلَاثَةً.
Bil ki Teâlâ bu surede peygamberlerin (aleyhimüsselâm) kıssalarından üç tanesini zikretmiştir.
فَالْقِصَّةُ الْأُولَى: قِصَّةُ نُوحٍ ﵇، وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِيهَا وَجْهَانِ مِنَ الْفَائِدَةِ: الْأَوَّلُ:
Birinci kıssa: Nûh (aleyhisselâm)'ın kıssasıdır; o da bu ayette zikredilen kıssadır. Bunda iki yönden fayda vardır: Birincisi:
أَنَّ قَوْمَ نُوحٍ ﵇ لَمَّا أَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ وَالْجَحْدِ عَجَّلَ اللَّه هَلَاكَهُمْ بِالْغَرَقِ فَذَكَرَ اللَّه تَعَالَى قِصَّتَهُمْ لِتَصِيرَ تِلْكَ الْقِصَّةُ عِبْرَةً لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ، وَدَاعِيَةً إِلَى مُفَارَقَةِ الْجَحْدِ بِالتَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ. وَالثَّانِي: أَنَّ كُفَّارَ مَكَّةَ كَانُوا يَسْتَعْجِلُونَ الْعَذَابَ الَّذِي يَذْكُرُهُ الرَّسُولُ عَلَيْهِ/ السَّلَامُ لَهُمْ وَكَانُوا يَقُولُونَ لَهُ كَذَبْتَ، فَإِنَّهُ مَا جَاءَنَا هَذَا الْعَذَابُ، فاللَّه تَعَالَى ذَكَرَ لَهُمْ قِصَّةَ نُوحٍ ﵇ لِأَنَّهُ ﵇ كَانَ يُخَوِّفُهُمْ بِهَذَا الْعَذَابِ وَكَانُوا يُكَذِّبُونَهُ فِيهِ، ثم بالآخرة وقع كما أخبر فكذا هاهنا.
Nûh (aleyhisselâm)'ın kavmi küfür ve inkârda ısrar edince Allah onların helakini suda boğulmakla çabuklaştırdı. Allah Teâlâ onların kıssasını, bu kıssa şu kâfirlere bir ibret ve tevhidi ve nübüvveti inkârı terk etmeye bir davet olsun diye zikretti. İkincisi: Mekke kâfirleri Resûl'ün (aleyhisselâm) kendilerine zikrettiği azabın çabuklaştırılmasını istiyor ve ona: «Yalan söyledin, zira bu azap bize gelmedi» diyorlardı. Allah Teâlâ onlara Nûh (aleyhisselâm)'ın kıssasını zikretti; çünkü o (aleyhisselâm) da onları bu azapla korkutuyor, onlar ise bu konuda onu yalanlıyorlardı; sonra nihayetinde haber verdiği gibi gerçekleşti; işte burada da durum böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ نُوحًا ﵇ قَالَ لِقَوْمِهِ: إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ وَهَذَا جُمْلَةٌ مِنَ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، أَمَّا الشَّرْطُ فَهُوَ مُرَكَّبٌ مِنْ قَيْدَيْنِ:
İkinci Mesele: Nûh (aleyhisselâm) kavmine: { إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ } “Eğer benim aranızda durmam ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam size ağır geliyorsa, ben yalnız Allah'a tevekkül ettim” demiştir. Bu, şart ve cezadan oluşan bir cümledir. Şarta gelince, o iki kayıttan mürekkeptir:
الْقَيْدُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي قَالَ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» : يُقَالُ كَبِرَ يَكْبَرُ كِبَرًا فِي السِّنِّ، وَكَبُرَ الْأَمْرُ وَالشَّيْءُ إِذَا عَظُمَ يَكْبُرُ كِبَرًا وَكَبَارَةً. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ثَقُلَ عَلَيْكُمْ وَشَقَّ عَلَيْكُمْ وَعَظُمَ أَمْرُهُ عِنْدَكُمْ وَالْمَقَامُ بِفَتْحِ الْمِيمِ مَصْدَرٌ كَالْإِقَامَةِ. يُقَالُ: أَقَامَ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ مَقَامًا وَإِقَامَةً، وَالْمُقَامُ بِضَمِّ الْمِيمِ الْمَوْضِعُ الَّذِي يُقَامُ فِيهِ، وأراد بالمقام هاهنا مُكْثَهُ وَلُبْثَهُ فِيهِمْ وَبِالْجُمْلَةِ فَقَوْلُهُ: كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي جَارٍ مَجْرَى قَوْلِهِمْ:
Birinci kayıt: { إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي } “Eğer benim aranızda durmam size ağır geliyorsa” kavlidir. el-Vâhidî el-Basît'te şöyle der: Yaşta büyüme için kebira yekberu kiberan (كَبِرَ يَكْبَرُ كِبَرًا) denir. İş veya şey büyüdüğü ve azamet kazandığı zaman ise kebura yekburu kiberan ve kebâraten (كَبُرَ يَكْبُرُ كِبَرًا وَكَبَارَةً) denir. İbn Abbâs: «Size ağır geldiyse, meşakkatli olduysa ve işi yanınızda büyüdüyse» demiştir. el-Mekâm (الْمَقَام) mîm'in fethasıyla, ikamet etmek gibi masdardır. Kişi onların arasında ikamet ettiği zaman «أَقَامَ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ مَقَامًا وَإِقَامَةً» denir. Mîm'in zammesiyle el-mükâm (الْمُقَام) ise ikamet edilen yerdir. Burada el-mekâm ile onun onların arasında kalmasını ve durmasını murat etmiştir. Hülasa onun: { كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي } “benim aranızda durmam size ağır geliyorsa” kavli, Arapların şu sözü kabilindendir:
فُلَانٌ ثَقِيلُ الظِّلِّ.
«Filan kimse ağır gölgelidir (sevimsizdir/çekilmezdir).»
وَاعْلَمْ أَنَّ سَبَبَ هَذَا الثِّقَلِ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ ﵇ مَكَثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا.
Bil ki bu ağırlığın sebebi iki şeydir: Birincisi: O (aleyhisselâm) onların arasında elli yılı müstesna bin sene kalmıştır.
وَالثَّانِي: أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ كَانُوا قَدْ أَلِفُوا تِلْكَ الْمَذَاهِبَ الْفَاسِدَةَ وَالطَّرَائِقَ الْبَاطِلَةَ وَالْغَالِبُ أَنَّ مَنْ أَلِفَ طَرِيقَةً فِي الدِّينِ فَإِنَّهُ يَثْقُلُ عَلَيْهِ أَنْ يُدْعَى إِلَى خِلَافِهَا، وَيُذْكَرَ لَهُ رَكَاكَتُهَا، فَإِنِ اقْتَرَنَ بِذَلِكَ طُولُ مُدَّةِ الدُّعَاءِ كَانَ أَثْقَلَ وَأَشَدَّ كَرَاهِيَةً، فَإِنِ اقْتَرَنَ بِهِ إِيرَادُ الدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ عَلَى فساد تلك الْمَذْهَبِ كَانَتِ النَّفْرَةُ أَشَدَّ فَهَذَا هُوَ السَّبَبُ فِي حُصُولِ ذَلِكَ الثِّقَلِ.
İkincisi: O kâfirler bu fasit mezheplere ve batıl yollara alışmışlardı. Galip olan şudur ki, dinde bir yola alışan kimseye onun hilafına davet edilmek ve o yolun tutarsızlığının kendisine zikredilmesi ağır gelir. Şayet buna davet süresinin uzunluğu da eklenirse daha ağır ve daha fazla hoşnutsuzluk verici olur. Şayet buna o mezhebin fesadına dair ezici deliller getirmek de eklenirse nefret daha da şiddetli olur. İşte o ağırlığın meydana gelmesinin sebebi budur.
وَالْقَيْدُ الثَّانِي: هُوَ قَوْلُهُ: وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ.
İkinci kayıt ise: { وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ } “ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam” kavlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الطِّبَاعَ المشغولة بِالدُّنْيَا الْحَرِيصَةَ عَلَى طَلَبِ اللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةِ تَكُونُ شَدِيدَةَ النَّفْرَةِ عَنِ الْأَمْرِ بِالطَّاعَاتِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمَعَاصِي وَالْمُنْكَرَاتِ، قَوِيَّةَ الْكَرَاهَةِ لِسَمَاعِ ذِكْرِ الْمَوْتِ وَتَقْبِيحِ صُورَةِ الدُّنْيَا وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَسْتَثْقِلُ الْإِنْسَانَ الَّذِي يَأْمُرُهُ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُ عَنِ الْمُنْكَرِ وَفِي الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ:
Bil ki dünya ile meşgul olan ve peşin lezzetleri talep etmeye hırslı olan mizaçlar; taatlerin emredilmesinden, günahlardan ve münkerlerden nehyedilmekten son derece nefret duyar; ölümün zikrinin işitilmesinden ve dünyanın suretinin çirkinleştirilmesinden aşırı derecede hoşnutsuzluk gösterir. Kim böyle olursa, kendisine iyiliği emreden ve kötülükten nehyeden insanı ağır bulur (ondan sıkılır). Ayette diğer bir vecih daha vardır ki, o da onun:
إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا وَعَظُوا الْجَمَاعَةَ قَامُوا عَلَى أَرْجُلِهِمْ يَعِظُونَهُمْ لِيَكُونَ مَكَانُهُمْ ظَاهِرًا وَكَلَامُهُمْ مَسْمُوعًا، كَمَا يُحْكَى عَنْ عِيسَى ﵇ أَنَّهُ كَانَ يَعِظُ الْحَوَارِيِّينَ قَائِمًا وَهُمْ قُعُودٌ.
{ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ } “Eğer benim aranızda durmam ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam size ağır geliyorsa” kavlinin manasının şöyle olmasıdır: Onlar cemaate vaaz ettiklerinde, makamları zahir olsun ve sözleri işitilsin diye ayakları üzerine dikilip vaaz ederlerdi; nitekim Îsâ (aleyhisselâm)'dan, havariler otururken kendisinin ayakta durarak vaaz ettiği rivayet edilir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الشَّرْطُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَمَّا الْجَزَاءُ فَفِيهِ قَوْلَانِ:
Bil ki bu ayette zikredilen şart budur. Cezaya gelince, onda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْجَزَاءَ هُوَ قَوْلُهُ: فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ يَعْنِي أَنَّ شِدَّةَ بُغْضِكُمْ لِي تَحْمِلُكُمْ عَلَى الْإِقْدَامِ
Birinci görüş: Ceza onun: { فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ } “ben yalnız Allah'a tevekkül ettim” kavlidir. Yani sizin bana olan şiddetli buğzunuz sizi bana eziyet etmeye cüret etmeye sevk etmektedir;
عَلَى إِيذَائِي وَأَنَا لَا أُقَابِلُ ذَلِكَ الشَّرَّ إِلَّا بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّه.
ben ise bu şerre ancak Allah'a tevekkül ile karşılık veririm.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﵇ كَانَ أَبَدًا مُتَوَكِّلًا عَلَى اللَّه تَعَالَى، وَهَذَا اللَّفْظُ يُوهِمُ أَنَّهُ تَوَكَّلَ عَلَى اللَّه فِي هَذِهِ السَّاعَةِ، لَكِنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُ إِنَّمَا تَوَكَّلَ عَلَى اللَّه فِي دَفْعِ هَذَا الشَّرِّ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ.
Bil ki o (aleyhisselâm) daima Allah Teâlâ'ya tevekkül etmekteydi. Bu lafız sanki onun bu saatte Allah'a tevekkül ettiği vehmini verir; fakat mana, onun bu saatte bu şerrin defedilmesi hususunda sadece Allah'a tevekkül ettiğidir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ إِنَّ جَوَابَ الشَّرْطِ هُوَ قَوْلُهُ: فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ وَقَوْلُهُ:
İkinci görüş: -ki bu çoğunluğun görüşüdür- şartın cevabı onun: { فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ } “artık siz ve ortaklarınız toplanıp yapacağınız işi kararlaştırın” kavlidir. Onun:
فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ كَلَامٌ اعْتُرِضَ بِهِ بَيْنَ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ كَمَا تَقُولُ فِي الْكَلَامِ إِنْ كُنْتَ أَنْكَرْتَ عَلَيَّ شَيْئًا فاللَّه حَسْبِي فَاعْمَلْ مَا تُرِيدُ وَاعْلَمْ أَنَّ جَوَابَ هَذَا الشَّرْطِ مُشْتَمِلٌ عَلَى قُيُودٍ خَمْسَةٍ عَلَى التَّرْتِيبِ.
{ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ } “ben yalnız Allah'a tevekkül ettim” kavli ise şart ile cevabı arasında itiraz (ara cümle) olarak gelmiş bir kelamdır; nitekim konuşmada: «Eğer bende bir şeyi inkâr ettiysen Allah bana yeter, sen ne istiyorsan yap» demen gibidir. Bil ki bu şartın cevabı sırasıyla beş kaydı içermektedir.
الْقَيْدُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
Birinci kayıt: { فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ } “artık işinizi kararlaştırın” kavlidir. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْإِجْمَاعُ الْإِعْدَادُ وَالْعَزِيمَةُ عَلَى الْأَمْرِ وَأَنْشَدَ:
Birinci İnceleme: el-Ferrâ şöyle demiştir: İcmâ (إِجْمَاع), işe hazırlanmak ve o işe azmetmektir. Şu şiiri inşad etmiştir:
يَا لَيْتَ شِعْرِي وَالْمُنَى لَا يَنْفَعُ ... هَلْ أَغْدُوَنْ يَوْمًا وَأَمْرِي مُجْمَعُ
«Ah keşke bilseydim -arzu fayda vermez ya- ... Bir gün sabahlar mıyım acaba, işim kararlaştırılmış olarak?»
فَإِذَا أَرَدْتَ جَمْعَ التَّفَرُّقِ قُلْتَ: جَمَعْتُ الْقَوْمَ فَهُمْ مَجْمُوعُونَ، وَقَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ: أَجْمَعَ أَمْرَهُ، أَيْ جَعَلَهَ جَمِيعًا بَعْدَ مَا كَانَ مُتَفَرِّقًا، قَالَ: وَتَفَرَّقَهُ، أَيْ جَعَلَ يَتَدَبَّرُهُ فَيَقُولُ: مَرَّةً أَفْعَلُ كَذَا وَمَرَّةً أَفْعَلُ كَذَا فَلَمَّا عَزَمَ عَلَى أَمْرٍ وَاحِدٍ فَقَدْ جَمَعَهُ، أَيْ جَعَلَهُ جَمِيعًا فَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ فِي الْإِجْمَاعِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ [يُوسُفَ: ١٠٢] ثُمَّ صَارَ بِمَعْنَى الْعَزْمِ حَتَّى وُصِلَ بِعَلَى فَقِيلَ: أَجْمَعْتُ عَلَى الْأَمْرِ، أَيْ عَزَمْتُ عَلَيْهِ، وَالْأَصْلُ أَجْمَعْتُ الْأَمْرَ.
Dağınıklığı toplamayı murat ettiğinde «جَمَعْتُ الْقَوْمَ فَهُمْ مَجْمُوعُونَ» (Kavmi topladım, onlar toplanmışlardır) dersin. Ebu'l-Heysem şöyle demiştir: «أَجْمَعَ أَمْرَهُ» ifadesi, işi dağınık olduktan sonra hepsini bir araya getirdi demektir. Şöyle devam etti: «وَتَفَرَّقَهُ» ifadesi ise, onu düşünüp taşınmaya başladı da bir defasında 'şöyle yaparım', bir defasında 'böyle yaparım' der anlamına gelir. Tek bir işe azmettiğinde ise onu toplamış, yani hepsini bir araya getirmiş olur. İşte icmâ kelimesinin aslı budur. Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ } [Yûsuf 102] “Onlar işlerine kesin karar verdikleri zaman sen yanlarında değildin” kavli de bu kabildendir. Sonra bu kelime azim manasına gelmiş, hatta alâ (عَلَى) harfiyle geçişli kılınarak «أَجْمَعْتُ عَلَى الْأَمْرِ» yani ona azmettim denilmiştir. Aslı ise «أَجْمَعْتُ الْأَمْرَ» şeklindedir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: رَوَى الْأَصْمَعِيُّ عَنْ نَافِعٍ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ بِوَصْلِ الْأَلِفِ مِنَ الْجَمْعِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ:
İkinci İnceleme: el-Asmaî, Nâfi'den { فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ } ibaresini cemden türeyen vasıl hemzesi ile [fecmeû emraküm şeklinde] rivayet etmiştir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi:
قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: فَاجْمَعُوا ذَوِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَحُذِفَ الْمُضَافُ، وَجَرَى عَلَى الْمُضَافِ إِلَيْهِ مَا كَانَ يَجْرِي عَلَى الْمُضَافِ لَوْ ثَبَتَ. الثَّانِي: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الْمُرَادُ مِنَ الأمر هاهنا وُجُوهُ كَيْدِهِمْ وَمَكْرِهِمْ، فَالتَّقْدِيرُ: وَلَا تَدَعُوا مِنْ أَمْرِكُمْ شَيْئًا إِلَّا أَحْضَرْتُمُوهُ.
Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: «Sizden emir sahibi olanları toplayın» demektir; burada mudâf hazfedilmiş, mudâf sabit olsaydı ona ne uygulanacak idiyse aynısı mudâfun ileyhe uygulanmıştır. İkincisi: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Burada emirden murat, onların tuzak ve hile yollarıdır. Takdiri: «İşinizden hazır etmediğiniz hiçbir şey bırakmayın» şeklindedir.
وَالْقَيْدُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَشُرَكاءَكُمْ وفيه أبحاث:
İkinci kayıt: { وَشُرَكاءَكُمْ } “ve ortaklarınızı” kavlidir. Bunda da incelemeler vardır:
البحث الأول: الواو هاهنا بِمَعْنَى مَعَ، وَالْمَعْنَى: فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ مَعَ شُرَكَائِكُمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُمْ لَوْ تُرِكَتِ النَّاقَةُ وَفَصِيلَهَا لَرَضَعَهَا، وَلَوْ خَلَّيْتَ نَفْسَكَ وَالْأَسَدَ لَأَكَلَكَ.
Birinci İnceleme: Buradaki vâv (وَ) «ile/beraber» (مَعَ) manasındadır. Manası şöyledir: «Ortaklarınızla birlikte işinizi kararlaştırın.» Bunun benzeri Arapların: «Dişi deve yavrusuyla baş başa bırakılsaydı onu emzirirdi» ve «Kendini aslanla baş başa bıraksaydın seni yerdi» sözleridir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الشُّرَكَاءِ الْأَوْثَانَ الَّتِي سَمَّوْهَا بِالْآلِهَةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا مَنْ كَانَ عَلَى مِثْلِ قَوْلِهِمْ وَدِينِهِمْ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ هُوَ الْأَوَّلُ فَإِنَّمَا حَثَّ الْكُفَّارَ عَلَى الِاسْتِعَانَةِ بِالْأَوْثَانِ بِنَاءً عَلَى مَذْهَبِهِمْ مِنْ أَنَّهَا تَضُرُّ وَتَنْفَعُ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ هُوَ الثَّانِيَ فَوَجْهُ الِاسْتِعَانَةِ بِهَا ظَاهِرٌ.
İkinci İnceleme: Şürekâ (ortaklar) ile ilahlar diye isimlendirdikleri putların murat edilmiş olması muhtemeldir; yine bununla onların görüşü ve dini üzere olan kimselerin murat edilmiş olması da muhtemeldir. Şayet murat edilen birincisi ise, kâfirleri putlardan yardım istemeye teşvik etmesi, onların putların zarar ve fayda verdiğine dair inançlarına dayanmaktadır. Şayet murat edilen ikincisi ise, onlardan yardım istemenin veçhi açıktır.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَرَأَ الْحَسَنُ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْقُرَّاءِ وَشُرَكَاؤُكُمْ بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى الضَّمِيرِ/ الْمَرْفُوعِ، وَالتَّقْدِيرُ:
Üçüncü İnceleme: el-Hasan ve kurrâdan bir cemaat bu kelimeyi merfû zamire atıfla ref ile { وَشُرَكَاؤُكُمْ } şeklinde okumuştur. Takdiri:
فَأَجْمِعُوا أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَجَازَ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ تَأْكِيدِ الضَّمِيرِ كَقَوْلِهِ: اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ [الْبَقَرَةِ: ٣٥] لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَمْرَكُمْ فَصْلٌ بَيْنَ الضَّمِيرِ وَبَيْنَ الْمَنْسُوقِ، فَكَانَ كَالْعِوَضِ مِنَ التَّوْكِيدِ وَكَانَ الْفَرَّاءُ يَسْتَقْبِحُ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ، لِأَنَّهَا تُوجِبُ أَنْ يُكْتَبَ وَشُرَكَاؤُكُمْ بِالْوَاوِ وَهَذَا الْحَرْفُ غَيْرُ مَوْجُودٍ فِي الْمَصَاحِفِ.
«فَأَجْمِعُوا أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ» (Siz ve ortaklarınız toplanıp kararlaştırın) şeklindedir. el-Vâhidî şöyle der: Bu, zamirin tekidi olmaksızın câiz olmuştur; tıpkı: { اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } [Bakara 35] “Sen ve eşin cennette oturun” kavlinde olduğu gibi. Çünkü onun: { أَمْرَكُمْ } kavli, zamir ile matuf arasına fasıl olmuştur; bu sebeple tekit yerine geçmiştir. el-Ferrâ ise bu kıraati çirkin bulurdu; çünkü bu kıraat kelimenin vâv ile «وَشُرَكَاؤُكُمْ» şeklinde yazılmasını gerektirir; bu harf ise mushaflarda mevcut değildir.
الْقَيْدُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً قَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ: أَيْ مُبْهَمًا مِنْ قَوْلِهِمْ غُمَّ عَلَيْنَا الْهِلَالُ فَهُوَ مَغْمُومٌ إِذَا الْتَبَسَ قَالَ طَرَفَةُ:
Üçüncü kayıt: { ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً } “sonra işiniz sizin için bir kapalılık ve belirsizlik içinde kalmasın” kavlidir. Ebu'l-Heysem şöyle demiştir: Yani mübhem (kapalı) olmasın; bu, hilal kapalı ve belirsiz kaldığı zaman söylenen «غُمَّ عَلَيْنَا الْهِلَالُ فَهُوَ مَغْمُومٌ» (Hilal bize kapalı kaldı, o örtülüdür) sözündendir. Tarafe şöyle demiştir:
لَعَمْرِيَ مَا أَمْرِي عَلَيَّ بِغُمَّةٍ ... نَهَارِي وَلَا لَيْلِي عَلَيَّ بِسَرْمَدِ
«Ömrüme yemin olsun ki gündüzümde işim bana kapalı değildir; gecem de üzerime sürekli değildir.»
وَقَالَ اللَّيْثُ: إِنَّهُ لَفِي غُمَّةٍ مِنْ أَمْرِهِ إِذَا لَمْ يَهْتَدِ لَهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ لِيَكُنْ أَمْرُكُمْ ظَاهِرًا مُنْكَشِفًا.
Leys şöyle demiştir: Bir kimse işinin içinden çıkamadığında «إِنَّهُ لَفِي غُمَّةٍ مِنْ أَمْرِهِ» (Şüphesiz o işinde bir kapalılık ve şaşkınlık içindedir) denir. ez-Zeccâc ise: «Yani işiniz açık ve aşikâr olsun» demiştir.
الْقَيْدُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
Dördüncü kayıt: { ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ } “sonra da bana hükmünüzü uygulayın” kavlidir. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ مَعْنَاهُ ثُمَّ امْضُوا إِلَيَّ بِمَكْرُوهِكُمْ وَمَا تُوعِدُونَنِي بِهِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: قَضَى فُلَانٌ، يُرِيدُونَ مَاتَ وَمَضَى، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: قَضَاءُ الشَّيْءِ إِحْكَامُهُ وَإِمْضَاؤُهُ وَالْفَرَاغُ مِنْهُ وَبِهِ يُسَمَّى الْقَاضِي، لِأَنَّهُ إِذَا حَكَمَ فَقَدْ فَرَغَ فَقَوْلُهُ: ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ أَيِ افْرُغُوا مِنْ أَمْرِكُمْ وَامْضُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ وَاقْطَعُوا مَا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ [الْإِسْرَاءِ: ٤] أَيْ أَعْلَمْنَاهُمْ إِعْلَامًا قَاطِعًا، قَالَ تَعَالَى:
Birinci İnceleme: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bunun manası: «Sonra o hoşlanmadığım şeyinizle ve beni tehdit ettiğiniz şeyle bana yönelin/uygulayın» demektir. Araplar öldü ve geçti kastıyla «قَضَى فُلَانٌ» (Filanca vefat etti) derler. Bazıları da şöyle demiştir: Bir şeyin kazası; onun muhkem kılınması, infaz edilmesi ve ondan feragat edilmesidir. Kadı da bu sebeple isimlendirilmiştir; çünkü o hüküm verdiği zaman işi bitirmiştir. O halde onun: { ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ } kavli; işinizi bitirin, içinizdekini uygulayın ve benimle aranızdaki bağı koparın demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ } [İsrâ 4] “Kitapta İsrâiloğullarına kesin olarak bildirdik” yani onlara kesin bir bildiriyle bildirdik kavli de bu kabildendir. Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ [الْحِجْرِ: ٦٦] قَالَ الْقَفَّالُ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى وَمَجَازُ دُخُولِ كَلِمَةِ (إِلَى) فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مِنْ قَوْلِهِمْ بَرِئْتُ إِلَيْكَ وَخَرَجْتُ إِلَيْكَ مِنَ الْعَهْدِ، وَفِيهِ مَعْنَى الْإِخْبَارِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: ثُمَّ اقْضُوا مَا يَسْتَقِرُّ رَأْيُكُمْ عَلَيْهِ مُحْكَمًا مَفْرُوغًا مِنْهُ.
{ وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ } [Hicr 66] “Ona şu işi kesin olarak bildirdik.” el-Kaffâl -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle demiştir: Bu mevkide (إِلَى) kelimesinin dahil olmasının mecazı, onların «بَرِئْتُ إِلَيْكَ وَخَرَجْتُ إِلَيْكَ مِنَ الْعَهْدِ» (Sana karşı berî oldum ve sana ahitten çıktım) sözündendir ve bunda haber verme manası vardır. Sanki Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Sonra görüşünüzün üzerinde karar kıldığı şeyi muhkem ve bitirilmiş olarak uygulayın/bildirin.»
الْبَحْثُ الثَّانِي: قُرِئَ (ثم اقضوا إِلَيَّ) بِالْفَاءِ بِمَعْنَى ثُمَّ انْتَهُوا إِلَى بِشَرِّكُمْ، وَقِيلَ: هُوَ مِنْ أَفْضَى الرَّجُلُ إِذَا خَرَجَ إِلَى الْفَضَاءِ، أَيْ أَصْحِرُوا بِهِ إِلَيَّ وَأَبْرِزُوهُ إِلَيَّ.
İkinci İnceleme: Fâ ile { فاقضوا إِلَيَّ } [veya akdû yerine efdû] şeklinde «sonra şerrinizle bana ulaşın/varın» manasında okunmuştur. Bunun «أَفْضَى الرَّجُلُ» yani adam açık alana çıktığında denilen sözden olduğu da söylenmiştir; yani «onunla bana karşı açık alana çıkın ve onu bana aşikâr kılın» demektir.
الْقَيْدُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: وَلا تُنْظِرُونِ مَعْنَاهُ لَا تُمْهِلُونِ بَعْدَ إِعْلَامِكُمْ إِيَّايَ مَا اتَّفَقْتُمْ عَلَيْهِ فَهَذَا هُوَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ، وَقَدْ نَظَمَ الْقَاضِي هَذَا الْكَلَامَ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ
Beşinci kayıt: { وَلا تُنْظِرُونِ } “ve bana mühlet vermeyin” kavlidir. Manası: Üzerinde anlaştığınız şeyi bana bildirdikten sonra bana mühlet vermeyin demektir. İşte bu lafızların tefsiri budur. el-Kādî bu kelamı en güzel şekilde tanzim etmiş
فَقَالَ إِنَّهُ ﵇ قَالَ: «فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ فَعَلَى اللَّه تَوَكَّلْتُ فَإِنِّي وَاثِقٌ بِوَعْدِ اللَّه جَازِمٌ بِأَنَّهُ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ وَلَا تَظُنُّوا أَنَّ تَهْدِيدَكُمْ إِيَّايَ بِالْقَتْلِ وَالْإِيذَاءِ يَمْنَعُنِي مِنَ الدُّعَاءِ إِلَى اللَّه تَعَالَى» ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ أَوْرَدَ مَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ دَعْوَتِهِ فَقَالَ: «فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ»
ve şöyle demiştir: O (aleyhisselâm): «İşin başında: { فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ } “Ben yalnız Allah'a tevekkül ettim” dedi; zira ben Allah'ın vaadine güveniyorum, O'nun vadinden dönmeyeceğine kesin olarak inanıyorum. Beni öldürmek ve eziyet etmekle tehdit etmenizin beni Allah Teâlâ'ya davet etmekten alıkoyacağını zannetmeyin» demiştir. Sonra o (aleyhisselâm) davasının doğruluğuna delalet eden şeyi getirerek: «{ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ } “Artık işinizi kararlaştırın”» demiştir.
فَكَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُمْ أَجْمِعُوا كُلَّ مَا تَقْدِرُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْأَسْبَابِ الَّتِي تُوجِبُ حُصُولَ مَطْلُوبِكُمْ ثُمَّ لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى ذَلِكَ بَلْ أَمَرَهُمْ أَنْ يَضُمُّوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ شُرَكَائَهُمُ الَّذِينَ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ حَالَهُمْ يقوى بمكانتهم وَبِالتَّقَرُّبِ إِلَيْهِمْ، ثُمَّ لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى هَذَيْنِ بَلْ ضَمَّ إِلَيْهِمَا ثَالِثًا وَهُوَ قَوْلُهُ: ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً وَأَرَادَ أَنْ يَبْلُغُوا فِيهِ كُلَّ غَايَةٍ فِي الْمُكَاشَفَةِ وَالْمُجَاهَرَةِ، ثُمَّ لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى/ ضَمَّ إِلَيْهَا: رَابِعًا فَقَالَ: ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَالْمُرَادُ أَنْ وَجِّهُوا كُلَّ تِلْكَ الشُّرُورِ إِلَيَّ، ثُمَّ ضَمَّ إِلَى ذَلِكَ خَامِسًا وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلا تُنْظِرُونِ أَيْ عَجِّلُوا ذَلِكَ بِأَشَدِّ مَا تَقْدِرُونَ عَلَيْهِ مِنْ غَيْرِ إِنْظَارٍ فَهَذَا آخِرُ هَذَا الْكَلَامِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ مِثْلَ هَذَا الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ قَدْ بَلَغَ الْغَايَةَ فِي التَّوَكُّلِ عَلَى اللَّه تَعَالَى وَأَنَّهُ كَانَ قَاطِعًا بِأَنَّ كَيْدَهُمْ لَا يَصِلُ إِلَيْهِ وَمَكْرَهُمْ لَا يَنْفُذُ فِيهِ.
Sanki onlara şöyle demektedir: Matlubunuzun hasıl olmasını gerektiren sebeplerden güç yetirebildiğiniz her şeyi toplayın. Sonra bununla yetinmeyip, durumlarının onların konumuyla ve onlara yaklaşmakla güçleneceğini iddia ettikleri ortaklarını da kendilerine katmalarını emretti. Sonra bu ikisiyle de yetinmeyip bunlara üçüncüsünü kattı ki o da: { ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً } “sonra işiniz sizin için bir kapalılık ve belirsizlik içinde kalmasın” kavlidir; bunda açıkça ortaya koyma ve aleniyet hususunda her türlü gayeye ulaşmalarını murat etmiştir. Sonra bununla da yetinmeyip bunlara dördüncüsünü kattı ve: { ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ } “sonra da bana hükmünüzü uygulayın” dedi; murat edilen ise: Bütün o şerleri bana yöneltin demektir. Sonra buna beşincisini kattı ki o da: { وَلا تُنْظِرُونِ } “ve bana mühlet vermeyin” kavlidir; yani bunu mühlet vermeksizin güç yetirebildiğiniz en şiddetli şekilde acele yapın demektir. İşte bu kelamın sonu budur. Malumdur ki böylesi bir kelam, o peygamberin (aleyhisselâm) Allah Teâlâ'ya tevekkülde en son dereceye ulaştığına, onların tuzağının kendisine ulaşamayacağına ve hilelerinin kendisinde geçerli olmayacağına kesin kanaat getirdiğine delalet eder.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ مَا أَخَذَ مِنْهُمْ مَالًا عَلَى دَعْوَتِهِمْ إِلَى دِينِ اللَّه تَعَالَى وَمَتَى كَانَ الْإِنْسَانُ فَارِغًا مِنَ الطَّمَعِ كَانَ قَوْلُهُ أَقْوَى تَأْثِيرًا فِي الْقَلْبِ. وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ ﵇ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يَخَافُ مِنْهُمْ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخَوْفَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِأَحَدِ شَيْئَيْنِ إِمَّا بِإِيصَالِ الشَّرِّ أَوْ بِقَطْعِ الْمَنَافِعِ، فَبَيَّنَ فِيمَا تَقَدَّمَ أَنَّهُ لَا يَخَافُ شَرَّهُمْ وَبَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا يَخَافُ مِنْهُمْ بِسَبَبِ أَنْ يَقْطَعُوا عَنْهُ خَيْرًا، لِأَنَّهُ مَا أَخَذَ مِنْهُمْ شَيْئًا فَكَانَ يَخَافُ أَنْ يَقْطَعُوا مِنْهُ خَيْرًا.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ } “Eğer yüz çevirirseniz, ben sizden bir ücret istemedim ki” kavline gelince; müfessirler şöyle demişlerdir: Bu, onun onları Allah Teâlâ'nın dinine davet etme karşılığında onlardan bir mal almadığına bir işarettir. İnsan tamahtan uzak olduğu vakit, sözü kalpte daha güçlü bir tesir bırakır. Bana göre bunda diğer bir vecih daha vardır ki o da şöyle denilmesidir: O (aleyhisselâm) hiçbir şekilde onlardan korkmadığını beyan etmiştir; zira korku ancak iki şeyden biriyle hasıl olur: Ya şerrin ulaştırılmasıyla ya da menfaatlerin kesilmesiyle. Daha önce onların şerrinden korkmadığını beyan etmişti; bu ayetle de kendisinden bir hayrı kesecekleri sebebiyle onlardan korkmadığını beyan etti; çünkü kendisinden bir hayrı kesmelerinden korkacağı bir şeyi onlardan almış değildi.
ثُمَّ قَالَ: إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّكُمْ سَوَاءٌ قَبِلْتُمْ دِينَ الْإِسْلَامِ أَوْ لَمْ تَقْبَلُوا، فَأَنَا مأمور بأن أكون على دين الإسلام. والثاني: أَنِّي مَأْمُورٌ بِالِاسْتِسْلَامِ لِكُلِّ مَا يَصِلُ إِلَيَّ لِأَجْلِ هَذِهِ الدَّعْوَةِ وَهَذَا الْوَجْهُ أَلْيَقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ، لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ مَأْمُورٌ
Sonra: { إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir ve bana müslümanlardan olmam emredildi” buyurdu. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: İster İslâm dinini kabul edin ister kabul etmeyin, ben İslâm dini üzere olmakla emrolundum demektir. İkincisi: Ben bu davet uğruna bana ulaşacak her şeye teslim olmakla emrolundum demektir. Bu vecih bu makama daha uygundur; çünkü o: { ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ } “sonra da bana hükmünüzü uygulayın” deyince, onlara bu babda
بِالِاسْتِسْلَامِ لِكُلِّ مَا يَصِلُ إِلَيْهِ فِي هَذَا الباب، واللَّه أعلم.
kendisine ulaşacak her şeye teslim olmakla emrolunduğunu beyan etmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة يونس (١٠) : آية ٧٣]
[Yûnus Suresi (10): 73. Ayet]
فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣)
{ فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) } “Bunun üzerine onu yalanladılar; biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık ve onları [yeryüzüne] halifeler kıldık. Ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Artık bak, uyarılanların akıbeti nasıl oldu!”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى الْكَلِمَاتِ الَّتِي جَرَتْ بَيْنَ نُوحٍ وَبَيْنَ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ، ذَكَرَ مَا إِلَيْهِ رَجَعَتْ عَاقِبَةُ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ، أَمَّا فِي حَقِّ نُوحٍ وَأَصْحَابِهِ فَأَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى نَجَّاهُمْ مِنَ الْكُفَّارِ. الثَّانِي: أَنَّهُ جَعَلَهُمْ خَلَائِفَ بِمَعْنَى أَنَّهُمْ يَخْلُفُونَ مَنْ هَلَكَ بِالْغَرَقِ، وَأَمَّا فِي حَقِّ الْكُفَّارِ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَغْرَقَهُمْ وَأَهْلَكَهُمْ. وَهَذِهِ الْقِصَّةُ إِذَا سَمِعَهَا مَنْ صَدَّقَ الرَّسُولَ وَمَنْ كَذَّبَ بِهِ كَانَتْ زَجْرًا لِلْمُكَلَّفِينَ مِنْ حَيْثُ يَخَافُونَ أَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ مِثْلُ مَا نَزَلْ بِقَوْمِ نُوحٍ وَتَكُونُ دَاعِيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى الثَّبَاتِ عَلَى الْإِيمَانِ، لِيَصِلُوا إِلَى مِثْلِ مَا وَصَلَ إِلَيْهِ قَوْمُ نُوحٍ، وَهَذِهِ الطَّرِيقَةُ فِي التَّرْغِيبِ وَالتَّحْذِيرِ إِذَا جَرَتْ عَلَى/ سَبِيلِ الْحِكَايَةِ عَمَّنْ تَقَدَّمَ كَانَتْ أَبْلَغَ مِنَ الْوَعِيدِ الْمُبْتَدَأِ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ ذَكَرَ تَعَالَى أَقَاصِيصَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈.
Bil ki Teâlâ, Nûh ile o kâfirler arasında geçen sözleri nakledince o hadisenin akıbetinin nereye vardığını zikretti. Nûh ve ashabı hakkındaki akıbet iki husustur: Birincisi: Teâlâ'nın onları kâfirlerden kurtarmış olmasıdır. İkincisi: Suda boğularak helak olanların yerine geçmeleri manasında onları halifeler kılmış olmasıdır. Kâfirler hakkındaki akıbet ise, Allah Teâlâ'nın onları suda boğup helak etmesidir. Bu kıssa, Resûl'ü tasdik eden ve onu yalanlayan kimselerce işitildiğinde; mükelleflere, Nûh'un kavminin başına gelenin kendi başlarına da gelmesinden korkmaları yönüyle bir sakındırma olur; müminlere ise Nûh kavminin [müminlerinin] ulaştığı şeye ulaşmaları için imanda sebat etmeye bir teşvik olur. Öncekilerden nakledilen bir hikâye yoluyla gerçekleştiğinde bu rağbet ettirme ve sakındırma metodu, doğrudan yapılan ilk tehditten daha beliğdir. İşte Allah Teâlâ peygamberlerin (aleyhimüsselâm) kıssalarını bu minval üzere zikretmiştir.
وَأَمَّا تَفَاصِيلُ هَذِهِ الْقِصَّةِ فَهِيَ مَذْكُورَةٌ فِي سائر السور.
Bu kıssanın tafsilatına gelince, o diğer surelerde zikredilmiştir.
[سورة يونس (١٠) : آية ٧٤]
[Yûnus Suresi (10): 74. Ayet]
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤)
{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤) } “Sonra onun ardından kendi kavimlerine peygamberler gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler. Fakat onlar daha önce yalanladıkları şeylere iman edecek değillerdi. İşte biz haddi aşanların kalplerini böyle mühürleriz.”
اعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ: ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِ نُوحٍ رُسُلًا وَلَمْ يُسَمِّهِمْ، وَكَانَ مِنْهُمْ هُودٌ وَصَالِحٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَلُوطٌ وَشُعَيْبٌ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ بِالْبَيِّنَاتِ، وَهِيَ الْمُعْجِزَاتُ الْقَاهِرَةُ، فَأَخْبَرَ تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ جَرَوْا عَلَى مِنْهَاجِ قَوْمِ نُوحٍ فِي التَّكْذِيبِ، وَلَمْ يَزْجُرْهُمْ مَا بَلَّغَهُمْ مِنْ إِهْلَاكِ اللَّه تَعَالَى الْمُكَذِّبِينَ مِنْ قَوْمِ نُوحٍ عَنْ ذَلِكَ، فَلِهَذَا قَالَ:
Bil ki murat şudur: "Sonra Nûh'un ardından peygamberler gönderdik" ve onların isimlerini vermedi. Onlardan bazıları Hûd, Sâlih, İbrâhim, Lût ve Şuayb -Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun- idi. "Apaçık delillerle" [gönderdik ki] bunlar kahredici mucizelerdir. Allah Teâlâ, onların yalanlama hususunda Nûh kavminin yolunu izlediklerini, Allah Teâlâ'nın Nûh kavminden yalanlayanları helak ettiğine dair kendilerine ulaşan haberlerin onları bundan vazgeçirmediğini haber verdi. İşte bundan dolayı şöyle buyurdu:
فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَلَيْسَ الْمُرَادُ عَيْنَ مَا كَذَّبُوا بِهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَحْصُلْ فِي زَمَانِهِ بَلِ الْمُرَادُ بِمِثْلِ مَا كَذَّبُوا بِهِ مِنَ الْبَيِّنَاتِ، لِأَنَّ الْبَيِّنَاتِ الظَّاهِرَةَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈ أَجْمَعَ كَأَنَّهَا وَاحِدَةٌ.
"Fakat onlar daha önce yalanladıkları şeylere iman edecek değillerdi." Murad, bizzat yalanladıkları şeyin aynısı değildir; zira o onların zamanında meydana gelmemişti. Aksine murat, yalanladıkları delillerin benzeridir. Çünkü bütün peygamberlerin (aleyhimüsselâm) gösterdiği apaçık deliller sanki tek bir şey gibidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ يَمْنَعُ الْمُكَلَّفَ عَنِ الْإِيمَانِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَتَقْرِيرُهُ ظَاهِرٌ. قَالَ الْقَاضِي: الطَّبْعُ غَيْرُ مَانِعٍ مِنَ الْإِيمَانِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا [النِّسَاءِ: ١٥٥] وَلَوْ كَانَ هَذَا الطَّبْعُ مَانِعًا لَمَا صَحَّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ.
Sonra Teâlâ: "İşte biz haddi aşanların kalplerini böyle mühürleriz" buyurdu. Arkadaşlarımız [Ehl-i Sünnet âlimleri], Allah Teâlâ'nın mükellefi imandan engelleyebileceğine bu ayetle delil getirmişlerdir ve bunun izahı açıktır. Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Mühürleme, imana engel değildir; bunun delili Teâlâ'nın: { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } [en-Nisâ: 155] “Aksine inkârları sebebiyle Allah o kalpleri mühürlemiştir; artık pek azı hariç iman etmezler” buyruğudur. Şayet bu mühürleme [imana] engel olsaydı, bu istisna sahih olmazdı.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ قَدْ سَبَقَ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٧] فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.
Cevap şudur: Bu mesele hakkındaki söz, Teâlâ'nın: { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ } [el-Bakara: 7] “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir” buyruğunun tefsirinde bütün ayrıntısıyla geçmişti; dolayısıyla tekrarlamanın bir faydası yoktur.
القصة الثانية قصة موسى ﵇
İkinci Kıssa: Mûsâ'nın (aleyhisselâm) Kıssası
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٧٥ الى ٧٧]
[Yûnus Suresi (10): 75-77. Ayetler]
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى وَهارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ بِآياتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (٧٥) فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قالَ مُوسى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧)
{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى وَهارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ بِآياتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (٧٥) فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قالَ مُوسى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧) } “Sonra onların ardından Mûsâ ve Hârûn'u ayetlerimizle Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik; fakat büyüklük tasladılar ve günahkâr bir kavim oldular. Tarafımızdan kendilerine hak geldiğinde: 'Şüphesiz bu, apaçık bir büyüdür!' dediler. Mûsâ: 'Size hak geldiğinde onun hakkında [böyle] mi diyorsunuz? Bu bir büyü müdür? Oysa büyücüler kurtuluşa eremezler!' dedi.”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ غَنِيٌّ عَنِ التَّفْسِيرِ وَفِيهِ سُؤَالٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا قَالُوا: إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ فَكَيْفَ حَكَى مُوسَى ﵇ أَنَّهُمْ قَالُوا: أَسِحْرٌ هَذَا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِفْهَامِ؟
Bil ki bu söz tefsire ihtiyaç bırakmayacak kadar açıktır; onda sadece tek bir soru vardır: O kavim: "Şüphesiz bu apaçık bir büyüdür" dediklerine göre, Mûsâ (aleyhisselâm) onların istifham (soru) yoluyla "Bu bir büyü müdür?" dediklerini nasıl nakletmiştir?
وَجَوَابُهُ: أَنَّ مُوسَى ﵇ مَا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: أَسِحْرٌ هَذَا بَلْ قَالَ: أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ مَا تَقُولُونَ، ثُمَّ حَذَفَ عَنْهُ مَفْعُولَ أَتَقُولُونَ لِدَلَالَةِ الْحَالِ عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ مَرَّةً أُخْرَى أَسِحْرٌ هَذَا وَهَذَا اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، ثُمَّ احْتَجَّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِسِحْرٍ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ يَعْنِي أَنَّ حَاصِلَ صُنْعِهِمْ تَخْيِيلٌ وَتَمْوِيهٌ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ وَأَمَّا قَلْبُ الْعَصَا حَيَّةً وَفَلَقُ الْبَحْرِ، فَمَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ بَابِ التَّخْيِيلِ وَالتَّمْوِيهِ فَثَبَتَ أنه ليس بسحر.
Bunun cevabı şudur: Mûsâ (aleyhisselâm) onların "Bu bir büyü müdür?" dediklerini nakletmemiş, aksine: "Size hak geldiğinde onun hakkında [o söylediklerinizi] mi söylüyorsunuz?" demiştir. Sonra durumun delalet etmesinden ötürü "ateqûlûne" (söylüyor musunuz) fiilinin mefulünü (nesnesini) hazfetmiştir. Sonra da bir kez daha: "Bu bir büyü müdür?" demiştir ki bu, inkâr (kınama) yollu bir istifhamdır. Ardından onun büyü olmadığına dair delil getirmiştir; bu da: "Oysa büyücüler kurtuluşa eremezler" sözüdür. Yani onların yaptıkları şeylerin neticesi bir yanılsama ve göz boyamadır; büyücüler ise kurtuluşa eremezler. Asânın yılana dönüşmesi ve denizin yarılmasına gelince, bunların yanılsama ve göz boyama kabilinden olmadığı zorunlu olarak bilinmektedir; böylece onun büyü olmadığı sabit olmuştur.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٧٨ الى ٨٢]
[Yûnus Suresi (10): 78-82. Ayetler]
قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ (٧٨) وَقالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩) فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠) فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١) وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢)
{ قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ (٧٨) وَقالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩) فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠) فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١) وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢) } “Dediler ki: 'Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden çeviresin de yeryüzünde büyüklük ikinizin olsun diye mi bize geldin? Biz ikinize de inanacak değiliz!' Firavun: 'Bana bütün bilgili büyücüleri getirin!' dedi. Büyücüler gelince Mûsâ onlara: 'Ne atacaksanız atın!' dedi. Onlar [ellerindekini] atınca Mûsâ dedi ki: 'Sizin getirdiğiniz şey büyüdür. Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır. Muhakkak ki Allah bozguncuların işini düzeltmez. Günahkârlar hoşlanmasa da Allah sözleriyle hakkı gerçekleştirecektir.'”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ أَنَّهُمْ لَمْ يَقْبَلُوا دَعْوَةَ مُوسَى ﵇، وَعَلَّلُوا عَدَمَ الْقَبُولِ بِأَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا قَالَ الْوَاحِدِيُّ: اللَّفْتُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ الصَّرْفُ عَنْ أَمْرٍ، وَأَصْلُهُ اللَّيُّ يُقَالُ: لَفَتَ عُنُقَهُ إِذَا لَوَاهَا، وَمِنْ هَذَا يُقَالُ: الْتَفَتَ إِلَيْهِ، أَيْ أَمَالَ وَجْهَهُ إِلَيْهِ قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: لَفَتَ الشَّيْءَ وَفَتَلَهُ إِذَا لَوَاهُ، وَهَذَا مِنَ الْمَقْلُوبِ.
Birinci Mesele: Bil ki Teâlâ Firavun ve kavminden, onların Mûsâ'nın (aleyhisselâm) davetini kabul etmediklerini nakletmiş ve kabul etmeyişlerini iki gerekçeye bağlamıştır: Birincisi: "Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden çeviresin diye mi geldin?" sözüdür. Vâhidî şöyle demiştir: Left (لَفْت), dilin aslında bir işten vazgeçirip çevirmektir; aslı ise bükmektir (leyy). Boynunu büktüğünde 'lefete unukahu' denir; bundan hareketle 'iltefete ileyhi' denir ki yüzünü ona çevirdi demektir. Ezherî şöyle demiştir: 'Lefete'ş-şey'e' ve büktüğünde 'fetelehu' denir; bu da maklûb (harfleri yer değiştirmiş kelimeler) türündendir.
وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَا نَتْرُكُ الدِّينَ الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ، لِأَنَّا وَجَدْنَا آبَائَنَا عَلَيْهِ، فَقَدْ تَمَسَّكُوا بِالتَّقْلِيدِ وَدَفَعُوا الْحُجَّةَ الظَّاهِرَةَ بِمُجَرَّدِ الْإِصْرَارِ.
Bil ki bu sözün özü şudur: Onlar: "Üzerinde bulunduğumuz dini terk etmeyiz; çünkü atalarımızı bu din üzerinde bulduk" demişlerdir. Böylece taklide sarılmışlar ve apaçık delili sırf inatla savuşturmuşlardır.
وَالسَّبَبُ الثَّانِي: فِي عَدَمِ الْقَبُولِ قَوْلُهُ: وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْمَعْنَى وَيَكُونُ لَكُمَا الْمُلْكُ وَالْعِزُّ فِي أَرْضِ مِصْرَ، وَالْخِطَابُ لِمُوسَى وَهَارُونَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: سَمَّى الْمُلْكَ كِبْرِيَاءً، لِأَنَّهُ أَكْبَرُ مَا يُطْلَبُ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا، وَأَيْضًا فَالنَّبِيُّ إِذَا اعْتَرَفَ الْقَوْمُ بِصِدْقِهِ صَارَتْ مَقَالِيدُ أَمْرِ أُمَّتِهِ إِلَيْهِ، فَصَارَ أَكْبَرَ الْقَوْمِ.
Kabul etmeyişteki ikinci sebep: "Ve yeryüzünde büyüklük ikinizin olsun [diye mi]" sözüdür. Müfessirler şöyle demiştir: Mana; Mısır toprağında mülk ve izzet ikinizin olsun [diye mi]'dir. Hitap Mûsâ ve Hârûn'adır. Zeccâc şöyle demiştir: Mülkü 'kibriyâ' (büyüklük) olarak isimlendirmiştir; çünkü o dünya işlerinden talep edilen şeylerin en büyüğüdür. Ayrıca bir peygamberin doğruluğunu kavmi itiraf ettiğinde ümmetinin işlerinin dizginleri ona geçer ve o da kavmin en büyüğü olur.
وَاعْلَمْ أَنَّ السَّبَبَ الْأَوَّلَ: إِشَارَةٌ إِلَى التَّمَسُّكِ بِالتَّقْلِيدِ، وَالسَّبَبَ الثَّانِيَ: إِشَارَةٌ إِلَى الْحِرْصِ عَلَى طَلَبِ الدُّنْيَا، وَالْجِدِّ فِي بَقَاءِ الرِّيَاسَةِ، وَلَمَّا ذَكَرَ الْقَوْمُ هَذَيْنِ السَّبَبَيْنِ صَرَّحُوا بِالْحُكْمِ وَقَالُوا: وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ.
Bil ki birinci sebep taklide sarılmaya, ikinci sebep ise dünya talebine hırs göstermeye ve riyasetin devamı için çabalamaya işarettir. O kavim bu iki sebebi zikredince hükmü açıkça ifade edip: "Biz ikinize de inanacak değiliz!" demişlerdir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا ذَكَرُوا هَذِهِ الْمَعَانِيَ حَاوَلُوا بَعْدَ ذَلِكَ، وَأَرَادُوا أَنْ يُعَارِضُوا مُعْجِزَةَ مُوسَى ﵇ بِأَنْوَاعٍ مِنَ السِّحْرِ، لِيُظْهِرُوا عِنْدَ النَّاسِ أَنَّ مَا أَتَى بِهِ مُوسَى مِنْ بَابِ السِّحْرِ، فجمع فرعون السحرة وأحضرهم، فقال لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ.
Bil ki o kavim bu anlamları dile getirdikten sonra girişimde bulunup Mûsâ'nın (aleyhisselâm) getirdiği şeyin büyü kabilinden olduğunu insanlara göstermek amacıyla onun mucizesine çeşitli büyülerle karşı koymak istediler. Bunun üzerine Firavun büyücüleri toplayıp getirdi. Mûsâ onlara: "Ne atacaksanız atın!" dedi.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ أَمَرَهُمْ بِالْكُفْرِ وَالسِّحْرِ وَالْأَمْرُ بِالْكُفْرِ كفر؟
Eğer: "O [büyücülere] küfrü ve büyüyü nasıl emretmiştir; oysa küfrü emretmek küfürdür?" denilirse,
قُلْنَا: إِنَّهُ ﵇ أَمَرَهُمْ بِإِلْقَاءِ الْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ، لِيُظْهِرَ لِلْخَلْقِ أَنَّ مَا أَتَوْا بِهِ عَمَلٌ فَاسِدٌ وَسَعْيٌ بَاطِلٌ، لَا عَلَى طَرِيقِ أَنَّهُ ﵇ أَمَرَهُمْ بِالسِّحْرِ، فَلَمَّا أَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ قَالَ لَهُمْ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ هُوَ السِّحْرُ الْبَاطِلُ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ أَنَّ الْقَوْمَ قَالُوا لِمُوسَى: إِنَّ مَا جِئْتَ بِهِ سِحْرٌ، فَذَكَرَ مُوسَى ﵇ أَنَّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ بَاطِلٌ، بَلِ الْحَقُّ أَنَّ الَّذِي جِئْتُمْ بِهِ هُوَ السِّحْرُ وَالتَّمْوِيهُ الَّذِي يَظْهَرُ بُطْلَانُهُ، ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى يُحِقُّ الْحَقَّ وَيُبْطِلُ الْبَاطِلَ، وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى فِي سَائِرِ السُّوَرِ أَنَّهُ كَيْفَ أَبْطَلَ ذَلِكَ السِّحْرَ، وَذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّ ذَلِكَ الثُّعْبَانَ قَدْ تَلَقَّفَ كل تلك الجبال وَالْعِصِيِّ.
Deriz ki: O (aleyhisselâm) onlara büyüyü emretmek suretiyle değil, getirdikleri şeyin bozuk bir amel ve batıl bir çaba olduğunu insanlara göstermek için ipleri ve değnekleri atmalarını emretmiştir. Onlar iplerini ve değneklerini atınca Mûsâ onlara: "Getirdiğiniz şey batıl büyüdür" demiştir. Bundan maksat şudur: O kavim Mûsâ'ya: "Senin getirdiğin şey büyüdür" demişti; Mûsâ (aleyhisselâm) da sizin söylediğiniz şey batıldır, bilakis gerçek şu ki sizin getirdiğiniz şey büyüdür ve batıllığı ortaya çıkacak olan göz boyamadır, diye belirtti. Sonra onlara Allah Teâlâ'nın hakkı gerçekleştireceğini ve batılı boşa çıkaracağını haber verdi. Allah Teâlâ diğer surelerde o büyüyü nasıl boşa çıkardığını da haber vermiştir; bu da o büyük yılanın bütün o ipleri ve değnekleri yutup yok etmesi sebebiyle olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ ما هاهنا مَوْصُولَةٌ بِمَعْنَى الَّذِي وَهِيَ مُرْتَفِعَةٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهَا السِّحْرُ، قَالَ الْفَرَّاءُ: وَإِنَّمَا قَالَ: السِّحْرُ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، لِأَنَّهُ جَوَابُ كَلَامٍ سَبَقَ أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ قَالُوا: لَمَّا جَاءَهُمْ مُوسَى هَذَا سِحْرٌ، فَقَالَ لَهُمْ مُوسَى: بَلْ مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ، فَوَجَبَ دُخُولُ الْأَلِفِ وَاللَّامِ، لِأَنَّ النَّكِرَةَ إِذَا عَادَتْ عَادَتْ مَعْرِفَةً، يَقُولُ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ: لَقِيِتُ رَجُلًا فَيَقُولُ لَهُ مَنِ الرَّجُلُ فَيُعِيدُهُ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، وَلَوْ قَالَ لَهُ مَنْ رَجُلٌ لَمْ يَقَعْ فِي فَهْمِهِ أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الرَّجُلِ الَّذِي ذَكَرَهُ لَهُ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: آلسِّحْرُ بِالِاسْتِفْهَامِ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مَا اسْتِفْهَامِيَّةٌ مُرْتَفِعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَجِئْتُمْ بِهِ فِي مَوْضِعِ الْخَبَرِ كَأَنَّهُ قِيلَ: أَيُّ شَيْءٍ جِئْتُمْ بِهِ ثُمَّ قَالَ عَلَى وَجْهِ التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ: السِّحْرُ كَقَوْلِهِ تعالى: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] وَالسِّحْرُ بَدَلٌ مِنَ الْمُبْتَدَأِ، وَلَزِمَ أَنْ يَلْحَقَهُ الِاسْتِفْهَامُ لِيُسَاوِيَ الْمُبْدَلَ مِنْهُ فِي أَنَّهُ اسْتِفْهَامٌ، كَمَا تَقُولُ كَمْ مَالُكَ أَعِشْرُونَ أَمْ ثَلَاثُونَ؟ فَجَعَلْتَ أَعِشْرُونَ بَدَلًا مِنْ كَمْ، وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يُضْمَرَ لِلسِّحْرِ خَبَرٌ، لِأَنَّكَ إِذَا أَبْدَلْتَهُ مِنَ الْمُبْتَدَأِ صَارَ فِي مَوْضِعِهِ وَصَارَ مَا كَانَ خَبَرًا عَنِ الْمُبْدَلِ مِنْهُ خَبَرًا عَنْهُ.
İkinci Mesele: Ayetteki: "Sizin getirdiğiniz şey büyüdür" ifadesinde geçen 'mâ' burada 'ellezî' manasında ism-i mevsûldür ve mübteda olarak merfûdur; haberi ise 'es-sihr' kelimesidir. Ferrâ şöyle demiştir: 'Es-Sihr' kelimesini elif-lâm ile getirmesi, geçmiş bir söze cevap olmasından dolayıdır. Görmez misin ki Mûsâ kendilerine geldiğinde onlar: "Bu bir büyüdür" demişlerdi; Mûsâ da onlara: "Bilakis sizin getirdiğiniz şey büyüdür" dedi. Dolayısıyla elif-lâmın dahil olması vacip oldu; çünkü nekire bir kelime tekrarlandığında marife olarak tekrarlanır. Bir adam diğerine: "Bir adama rastladım" der, o da ona: "O adam kimdi?" der ve kelimeyi elif-lâm ile tekrarlar; şayet ona: "Hangi bir adam?" deseydi, kendisine bahsettiği adamı sorduğunu anlamazdı. Ebû Amr ise istifham ile 'âs-sihru' şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre 'mâ' istifhamiyye olup mübteda olarak merfûdur; 'ci'tüm bihî' ise haber konumundadır, sanki: "Getirdiğiniz şey nedir?" denilmiş, sonra azarlama ve kınama kabilinden -Teâlâ'nın: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ } [el-Mâide: 116] “İnsanlara sen mi söyledin?” kavlinde olduğu gibi- "Büyü müdür?" denilmiştir. 'Es-Sihr' kelimesi mübtedadan bedeldir; mübdelü minh'e soru olma hususunda eşit olması için ona da istifhamın bitişmesi gerekmiştir. Nitekim: "Malın ne kadardır; yirmi mi yoksa otuz mu?" dediğinde 'yirmi'yi 'ne kadar'dan bedel kılarsın. 'Es-Sihr' kelimesi için gizli bir haber takdir edilmesi de gerekmez; çünkü onu mübtedadan bedel yaptığında onun yerine geçmiş olur ve mübdelü minh'in haberi olan şey onun da haberi haline gelir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ أَيْ سَيُهْلِكُهُ وَيُظْهِرُ فَضِيحَةَ صَاحِبِهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ أَيْ لَا يُقَوِّيهِ وَلَا يُكْمِلُهُ.
Sonra Teâlâ: "Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır" yani onu yok edecek ve sahibinin rezilliğini ortaya dökecektir; "Muhakkak ki Allah bozguncuların işini düzeltmez" yani onu güçlendirmez ve tamamına erdirmez, buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ: وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ وَمَعْنَى إِحْقَاقِ الْحَقِّ إِظْهَارُهُ وَتَقْوِيَتُهُ. وَقَوْلُهُ: بِكَلِماتِهِ أَيْ بِوَعْدِهِ مُوسَى. وَقِيلَ بِمَا سَبَقَ مِنْ قَضَائِهِ وَقَدَرِهِ، وَفِي كَلِمَاتِ اللَّه أَبْحَاثٌ غَامِضَةٌ عَمِيقَةٌ عَالِيَةٌ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهَا فِي بَعْضِ مَوَاضِعَ من هذا الكتاب.
Sonra: "Allah hakkı gerçekleştirecektir" buyurmuştur. Hakkın gerçekleştirilmesinin manası, onun ortaya çıkarılması ve güçlendirilmesidir. "Sözleriyle" buyruğu ise Mûsâ'ya olan vaadiyle demektir. Bir görüşe göre de geçmişteki kaza ve kaderiyle [demektir]. Allah'ın kelimeleri hakkında kapalı, derin ve yüce araştırmalar vardır; biz bunları bu kitabın bazı yerlerinde zikretmiştik.
[سورة يونس (١٠) : آية ٨٣]
[Yûnus Suresi (10): 83. Ayet]
فَما آمَنَ لِمُوسى إِلاَّ ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣)
{ فَما آمَنَ لِمُوسى إِلاَّ ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣) } “Firavun ve ileri gelenlerinin kendilerine işkence etmesinden korktukları için kavminden bir zürriyetten başkası Mûsâ'ya iman etmedi. Çünkü Firavun yeryüzünde gerçekten bir zorbaydı ve o muhakkak haddi aşanlardandı.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِيمَا تَقَدَّمَ مَا كَانَ مِنْ مُوسَى ﵇ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الْعَظِيمَةِ وَمَا ظَهَرَ مِنْ تَلَقُّفِ الْعَصَا لِكُلِّ مَا أَحْضَرُوهُ مِنْ آلَاتِ السِّحْرِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ مَعَ مُشَاهَدَةِ الْمُعْجِزَاتِ الْعَظِيمَةِ مَا آمَنَ بِهِ مِنْهُمْ إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ تَعَالَى ذَلِكَ تَسْلِيَةً لِمُحَمَّدٍ ﷺ لِأَنَّهُ كَانَ يَغْتَمُّ بِسَبَبِ إِعْرَاضِ الْقَوْمِ عَنْهُ وَاسْتِمْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ، فَبَيَّنَ أَنَّ لَهُ فِي هَذَا الْبَابِ بِسَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ أُسْوَةً، لِأَنَّ الَّذِي ظَهَرَ مِنْ مُوسَى ﵇ كَانَ فِي الْإِعْجَازِ فِي مَرْأَى الْعَيْنِ أَعْظَمَ، وَمَعَ ذَلِكَ فَمَا آمَنَ بِهِ مِنْهُمْ إِلَّا ذُرِّيَّةٌ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالذُّرِّيَّةِ على وجوه:
[Allah Teâlâ'nın: "Kavminden bir zürriyetten başkası Mûsâ'ya iman etmedi" Buyruğu Hakkında] Bil ki Teâlâ, daha önce Mûsâ'dan (aleyhisselâm) sadır olan büyük mucizeleri ve asânın onların getirdiği bütün büyü aletlerini yutup yok etmesi şeklinde zuhur eden hadiseyi beyan etmişti. Sonra da Allah Teâlâ, onların bu büyük mucizeleri müşahede etmelerine rağmen kavminden sadece bir zürriyetin ona iman ettiğini beyan etti. Teâlâ bunu Hz. Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir teselli olsun diye zikretmiştir; çünkü o, kavminin kendisinden yüz çevirmesi ve inkârda ısrar etmesi sebebiyle kederleniyordu. Dolayısıyla bu hususta diğer peygamberlerin onun için bir örnek olduğunu beyan etmiştir; zira Mûsâ'dan (aleyhisselâm) zuhur eden mucize gözle görülür olma bakımından daha büyüktü, buna rağmen kavminden ona sadece bir zürriyet iman etmişti. 'Zürriyet' ile ne kastedildiği hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir:
الأول: أن الذرية هاهنا مَعْنَاهَا تَقْلِيلُ الْعَدَدِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَفْظُ الذُّرِّيَّةِ يُعَبَّرُ بِهِ عَنِ الْقَوْمِ عَلَى وَجْهِ التَّحْقِيرِ وَالتَّصْغِيرِ، وَلَا سَبِيلَ إِلَى حَمْلِهِ عَلَى التَّقْدِيرِ عَلَى وَجْهِ الْإِهَانَةِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى التَّصْغِيرِ
Birincisi: Burada zürriyetin manası sayının azlığıdır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Zürriyet lafzı, bir topluluktan tahkir ve tasgir yoluyla bahsetmek için kullanılır; bu makamda onu aşağılama manasındaki küçültmeye hamletmek mümkün olmadığına göre tasgire
بِمَعْنَى قِلَّةِ الْعَدَدِ. الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمُ: الْمُرَادُ أَوْلَادُ مَنْ دَعَاهُمْ، لِأَنَّ الْآبَاءَ اسْتَمَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ، إِمَّا لِأَنَّ قُلُوبَ الْأَوْلَادِ أَلْيَنُ أَوْ دَوَاعِيهِمْ عَلَى الثَّبَاتِ عَلَى الْكُفْرِ أَخَفُّ. الثَّالِثُ: أَنَّ الذُّرِّيَّةَ قَوْمٌ كَانَ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ وَأُمَّهَاتُهُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. الرَّابِعُ: الذُّرِّيَّةُ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ آسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ وَخَازِنُهُ وَامْرَأَةُ خَازِنِهِ وَمَاشِطَتُهَا.
yani sayıca azlık manasına hamletmek vacip olmuştur. İkincisi: Bazıları şöyle demiştir: Murad, [Mûsâ'nın] davet ettiği kimselerin çocuklarıdır; çünkü babalar inkârda ısrar etmiştir. Zira ya çocukların kalpleri daha yumuşaktır yahut küfürde sebat etmeye sevk eden sebepleri daha zayıftır. Üçüncüsü: Zürriyet; babaları Firavun kavminden, anneleri ise İsrâiloğullarından olan bir topluluktur. Dördüncüsü: Firavun ailesinden olan zürriyet; Firavun'un hanımı Âsiye, hazinedarı, hazinedarının hanımı ve onun saç tarayıcısıdır.
وَأَمَّا الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ قَوْمِهِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى أَوْ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ، لِأَنَّ ذِكْرَهُمَا جَمِيعًا قَدْ تَقَدَّمَ وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى مُوسَى، لِأَنَّهُ أَقْرَبُ الْمَذْكُورِينَ وَلِأَنَّهُ نُقِلَ أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ كَانُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
"Kavminden" sözündeki zamire gelince; bunun Mûsâ'nın kavmi mi yoksa Firavun'un kavmi mi kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir; çünkü her ikisinin de zikri daha önce geçmiştir. En zahir olanı, Mûsâ'ya raci olmasıdır; çünkü zikredilenlerin en yakını odur ve ona iman edenlerin İsrâiloğullarından olduğu nakledilmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
"Firavun ve ileri gelenlerinin kendilerine işkence etmesinden korktukları için" buyruğuna gelince, bunda [birkaç] araştırma vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ أُولَئِكَ الَّذِينَ آمَنُوا بِمُوسَى كَانُوا خَائِفِينَ مِنْ فِرْعَوْنَ جِدًّا، لِأَنَّهُ كَانَ شَدِيدَ الْبَطْشِ وَكَانَ قَدْ أَظْهَرَ الْعَدَاوَةَ مَعَ مُوسَى، فَإِذَا عَلِمَ مَيْلَ الْقَوْمِ إِلَى مُوسَى كَانَ يُبَالِغُ فِي إِيذَائِهِمْ، فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانُوا خَائِفِينَ مِنْهُ.
Birinci Araştırma: Mûsâ'ya iman eden o kimseler Firavun'dan çok korkuyorlardı; çünkü o yakalaması pek şiddetli biriydi ve Mûsâ'ya açıkça düşmanlık göstermişti. İnsanların Mûsâ'ya meylettiğini öğrendiğinde ise onlara eziyet etmekte aşırıya kaçıyordu; işte bu sebeple ondan korkuyorlardı.
الْبَحْثُ الثاني: إنما قال: وَمَلَائِهِمْ مَعَ أَنَّ فِرْعَوْنَ وَاحِدٌ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَدْ يُعَبَّرُ عَنِ الْوَاحِدِ بِلَفْظِ الْجَمْعِ، وَالْمُرَادُ التَّعْظِيمُ قَالَ اللَّه تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ [الْحِجْرِ: ٩] الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِفِرْعَوْنَ آلُ فِرْعَوْنَ. الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ كَأَنَّهُ أُرِيدَ بِفِرْعَوْنَ آلُ فِرْعَوْنَ.
İkinci Araştırma: Firavun tek bir kişi olmasına rağmen "onların ileri gelenleri" (melâihim) şeklinde çoğul zamiri kullanması birkaç sebeptendir: Birincisi: Tazim kastıyla tekil için çoğul lafzı kullanılabilir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ } [el-Hicr: 9] “Şüphesiz Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik” buyurmuştur. İkincisi: Firavun ile Firavun hanedanının kastedilmiş olmasıdır. Üçüncüsü: Bunun muzafın hazfi kabilinden olmasıdır; sanki Firavun ile Firavun'un hanedanı kastedilmiştir.
ثُمَّ قَالَ: أَنْ يَفْتِنَهُمْ أَيْ يَصْرِفَهُمْ عَنْ دِينِهِمْ بِتَسْلِيطِ أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ عَلَيْهِمْ.
Sonra "onlara işkence etmesinden" buyurmuştur; yani üzerlerine türlü belaları musallat ederek onları dinlerinden döndürmesinden [korktukları için].
ثُمَّ قَالَ: وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ أَيْ لَغَالِبٌ فِيهَا قَاهِرٌ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ قِيلَ: الْمُرَادُ أَنَّهُ كَثِيرُ الْقَتْلِ كَثِيرُ التَّعْذِيبِ لِمَنْ يُخَالِفُهُ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ بَيَانُ السَّبَبِ فِي كَوْنِ أُولَئِكَ الْمُؤْمِنِينَ خَائِفِينَ، وَقِيلَ: إِنَّمَا كَانَ مُسْرِفًا لِأَنَّهُ كَانَ مِنْ أَخَسِّ الْعَبِيدِ فادعى الإلهية.
Sonra: "Çünkü Firavun yeryüzünde gerçekten bir zorbaydı" yani orada üstün ve kahrediciydi; "ve o muhakkak haddi aşanlardandı" buyurmuştur. Denildi ki: Bundan maksat, herhangi bir hususta kendisine muhalefet eden kimseyi çokça öldürmesi ve çokça işkence etmesidir; bundan gaye ise o müminlerin korku içinde olmalarının sebebini açıklamaktır. Şöyle de denilmiştir: O haddi aşandı, çünkü kulların en bayağısı iken ilahlık iddia etmişti.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٨٤ الى ٨٦]
[Yûnus Suresi (10): 84-86. Ayetler]
وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (٨٤) فَقالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٨٥) وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٨٦)
{ وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (٨٤) فَقالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٨٥) وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٨٦) } “Mûsâ dedi ki: 'Ey kavmim! Eğer Allah'a iman ettiyseniz ve O'na teslim olmuşsanız, yalnız O'na tevekkül edin.' Onlar da dediler ki: 'Biz Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizi o zalim kavim için bir fitne kılma! Ve bizi rahmetinle o kâfirler kavminden kurtar!'”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ جَزَاءٌ مُعَلَّقٌ عَلَى شَرْطَيْنِ:
Birinci Mesele: "Eğer Allah'a iman ettiyseniz, yalnız O'na tevekkül edin; eğer O'na teslim olmuşsanız" ifadesi iki şarta bağlanmış bir cezadır:
أَحَدُهُمَا مُتَقَدِّمٌ وَالْآخَرُ مُتَأَخِّرٌ، وَالْفُقَهَاءُ قَالُوا: الْمُتَأَخِّرُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَقَدِّمًا وَالْمُتَقَدِّمُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَأَخِّرًا وَمِثَالُهُ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِامْرَأَتِهِ: إِنْ دَخَلْتِ الدَّارَ فَأَنْتِ طَالِقٌ إِنْ كَلَّمْتِ زَيْدًا وَإِنَّمَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّ مَجْمُوعَ قَوْلِهِ: إِنْ دَخَلْتِ الدَّارَ فَأَنْتِ طَالِقٌ، صَارَ مَشْرُوطًا بِقَوْلِهِ إِنْ كَلَّمْتِ زَيْدًا، وَالْمَشْرُوطُ مُتَأَخِّرٌ عَنِ الشَّرْطِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمُتَأَخِّرُ فِي اللَّفْظِ مُتَقَدِّمًا فِي الْمَعْنَى، وَأَنْ يَكُونَ الْمُتَقَدِّمُ فِي اللَّفْظِ مُتَأَخِّرًا فِي الْمَعْنَى وَالتَّقْدِيرُ: كَأَنَّهُ يَقُولُ لِامْرَأَتِهِ حَالَ مَا كَلَّمْتِ زَيْدًا إِنْ دَخَلْتِ الدَّارَ فَأَنْتِ طَالِقٌ، فَلَوْ حَصَلَ هَذَا التَّعْلِيقُ قَبْلَ إِنْ كَلَّمْتِ زَيْدًا لَمْ يَقَعِ الطَّلَاقُ.
Biri önde, diğeri sondadır. Fakihler şöyle demişlerdir: Sonda olanın manada önde, önde olanın da manada sonda olması gerekir. Bunun örneği, bir adamın hanımına: "Zeyd ile konuşursan, eve girmen halinde boşsun" demesidir. Durumun böyle olması şundandır: Çünkü "eve girersen boşsun" ifadesinin tamamı "Zeyd ile konuşursan" sözüne bağlanmış bir meşrût haline gelmiştir; meşrût ise şarttan sonradır. Bu da lafızda sonra olanın manada önce olmasını, lafızda önce olanın ise manada sonra olmasını gerektirir. Takdiri şöyledir: Sanki hanımına: "Zeyd ile konuştuğun takdirde eve girersen boşsun" demektedir. Dolayısıyla şayet bu bağlama "Zeyd ile konuşursan" [şartından] önce gerçekleşseydi talak vaki olmazdı.
إِذَا عرفت هذا فنقول: قَوْلَهُ: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ كَوْنُهُمْ مُسْلِمِينَ شَرْطًا لِأَنْ يَصِيرُوا مُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا فَكَأَنَّهُ/ تَعَالَى يَقُولُ لِلْمُسْلِمِ حَالَ إِسْلَامِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ باللَّه فَعَلَى اللَّه تَوَكَّلْ، وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الْإِسْلَامَ عِبَارَةٌ عَنِ الِاسْتِسْلَامِ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الِانْقِيَادِ لِلتَّكَالِيفِ الصَّادِرَةِ عَنِ اللَّه تَعَالَى وَإِظْهَارِ الْخُضُوعِ وَتَرْكِ التَّمَرُّدِ، وَأَمَّا الْإِيمَانُ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ صَيْرُورَةِ الْقَلْبِ عَارِفًا بِأَنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَاحِدٌ وَأَنَّ مَا سِوَاهُ مُحْدَثٌ مَخْلُوقٌ تَحْتَ تَدْبِيرِهِ وَقَهْرِهِ وَتَصَرُّفِهِ، وَإِذَا حَصَلَتْ
Bunu bildiğine göre deriz ki: "Eğer Allah'a iman ettiyseniz, yalnız O'na tevekkül edin; eğer O'na teslim olmuşsanız" buyruğu, onların müslüman kimseler olmalarının: "Eğer Allah'a iman ettiyseniz O'na tevekkül edin" hitabına muhatap olmalarının şartı olmasını iktiza eder. Sanki Allah Teâlâ müslümana, teslimiyeti esnasında: "Eğer Allah'a iman edenlerdensen Allah'a tevekkül et" demektedir. Durum gerçekten böyledir; zira İslâm, teslim olmaktan ibarettir ki bu da Allah Teâlâ'dan sadır olan mükellefiyetlere boyun eğmeye, tezellül göstermeye ve serkeşliği bırakmaya işarettir. İman ise, kalbin bizzat Vâcibü'l-Vücûd olanın bir olduğunu, O'nun dışındaki her şeyin ise ihdas edilmiş, yaratılmış, O'nun tedbiri, kahrı ve tasarrufu altında bulunduğunu bilip kavramasından ibarettir. İşte bu
هَاتَانِ الْحَالَتَانِ فَعِنْدَ ذَلِكَ يُفَوِّضُ الْعَبْدُ جَمِيعَ أُمُورِهِ إِلَى اللَّه تَعَالَى وَيَحْصُلُ فِي الْقَلْبِ نُورُ التَّوَكُّلِ عَلَى اللَّه فَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ لَطَائِفِ الْأَسْرَارِ، وَالتَّوَكُّلُ عَلَى اللَّه عِبَارَةٌ عَنْ تَفْوِيضِ الْأُمُورِ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى اللَّه تَعَالَى وَالِاعْتِمَادِ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ عَلَى اللَّه تَعَالَى.
iki hal gerçekleştiğinde kul bütün işlerini Allah Teâlâ'ya havale eder ve kalpte Allah'a tevekkülün nuru hâsıl olur. Dolayısıyla bu ayet latif sırlardandır. Allah'a tevekkül; işleri bütünüyle Allah Teâlâ'ya havale etmekten ve her halükârda Allah Teâlâ'ya güvenip dayanmaktan ibarettir.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ تَوَكَّلَ عَلَى اللَّه فِي كُلِّ الْمُهِمَّاتِ كَفَاهُ اللَّه تَعَالَى كُلَّ الْمُلِمَّاتِ لِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ [الطَّلَاقِ: ٣] .
Bil ki kim bütün mühim işlerinde Allah'a tevekkül ederse, Allah Teâlâ onun bütün sıkıntılarını giderip ona kâfi gelir; zira Teâlâ: { وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ } [et-Talâk: 3] “Kim Allah'a tevekkül ederse O, ona yeter” buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ هَذَا الَّذِي أَمَرَ مُوسَى قَوْمَهُ بِهِ وَهُوَ التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّه هُوَ الَّذِي حَكَاهُ اللَّه تَعَالَى عَنْ نُوحٍ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ [يُونُسَ: ٧١] وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ التَّفَاوُتُ بَيْنَ الدَّرَجَتَيْنِ لِأَنَّ نُوحًا ﵇ وَصَفَ نَفْسَهُ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّه تَعَالَى، وَمُوسَى ﵇ أَمَرَ قَوْمَهُ بِذَلِكَ فَكَانَ نُوحٌ ﵇ تَامًّا، وَكَانَ مُوسَى ﵇ فَوْقَ التَّمَامِ.
İkinci Mesele: Mûsâ'nın kavmine emrettiği bu şey, yani Allah'a tevekkül, Allah Teâlâ'nın Nûh'tan (aleyhisselâm): { فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ } [Yûnus: 71] “Ben ancak Allah'a tevekkül ettim” dediğini naklettiği hususun aynısıdır. İşte bu noktada iki derece arasındaki fark ortaya çıkar; çünkü Nûh (aleyhisselâm) kendini Allah Teâlâ'ya tevekkülle nitelemiş, Mûsâ (aleyhisselâm) ise kavmine bunu emretmiştir. Dolayısıyla Nûh (aleyhisselâm) tam, Mûsâ (aleyhisselâm) ise tamın üstünde idi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا قَالَ: فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا وَلَمْ يَقُلْ تَوَكَّلُوا عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْأَوَّلَ يُفِيدُ الْحَصْرَ كَأَنَّهُ ﵇ أَمَرَهُمْ بِالتَّوَكُّلِ عَلَيْهِ وَنَهَاهُمْ عَنِ التَّوَكُّلِ عَلَى الْغَيْرِ، وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ مُلْكُهُ وَمِلْكُهُ وَتَحْتَ تَصَرُّفِهِ وَتَسْخِيرِهِ وَتَحْتَ حُكْمِهِ وَتَدْبِيرِهِ، امْتَنَعَ فِي الْعَقْلِ أَنْ يَتَوَكَّلَ الْإِنْسَانُ عَلَى غَيْرِهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ جَاءَتْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ بِهَذِهِ الْعِبَارَةِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ قَبِلُوا قَوْلَهُ: فَقالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا أَيْ تَوَكَّلْنَا عَلَيْهِ، وَلَا نَلْتَفِتُ إِلَى أَحَدٍ سِوَاهُ، ثُمَّ لَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ اشْتَغَلُوا بِالدُّعَاءِ، فَطَلَبُوا مِنَ اللَّه تَعَالَى شَيْئَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ قَالُوا: رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ لَا تَفْتِنْ بِنَا فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ لِأَنَّكَ لَوْ سَلَّطْتَهُمْ عَلَيْنَا لَوَقَعَ فِي قُلُوبِهِمْ أَنَّا لَوْ كُنَّا عَلَى الْحَقِّ لَمَا سَلَّطْتَهُمْ عَلَيْنَا، فَيَصِيرُ ذَلِكَ شُبْهَةً قَوِيَّةً فِي إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ فَيَصِيرُ تَسْلِيطُهُمْ عَلَيْنَا فِتْنَةً لَهُمْ. الثَّانِي: أَنَّكَ لَوْ سَلَّطْتَهُمْ عَلَيْنَا لَاسْتَوْجَبُوا الْعِقَابَ الشَّدِيدَ فِي الْآخِرَةِ وَذَلِكَ يَكُونُ فِتْنَةً لَهُمْ. الثَّالِثُ: (لَا تجعلنا فتنة لهم) أَيْ مَوْضِعَ فِتْنَةٍ لَهُمْ، أَيْ مَوْضِعَ عَذَابٍ لهم. الرابع: أن يكون المراد من فتنة الْمَفْتُونَ، لِأَنَّ إِطْلَاقَ لَفْظِ الْمَصْدَرِ عَلَى الْمَفْعُولِ جَائِزٌ، كَالْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ، وَالتَّكْوِينِ بِمَعْنَى الْمُكَوَّنِ، وَالْمَعْنَى: لَا تَجْعَلْنَا مَفْتُونِينَ، أَيْ لَا تُمَكِّنَهُمْ مِنْ أَنْ يَحْمِلُونَا بِالظُّلْمِ وَالْقَهْرِ عَلَى أَنْ نَنْصَرِفَ عَنْ هَذَا الدِّينِ الْحَقِّ الَّذِي قَبِلْنَاهُ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ مُتَأَكِّدٌ بِمَا ذَكَرَهُ اللَّه/ تَعَالَى قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ [يونس: ٨٣] وَأَمَّا الْمَطْلُوبُ الثَّانِي فِي هَذَا الدُّعَاءِ فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ.
Üçüncü Mesele: "Tevekkelû aleyh" demeyip "Fe aleyhi tevekkelû" buyurması, birincisinin hasr ifade etmesinden dolayıdır; sanki o (aleyhisselâm) onlara yalnızca O'na tevekkül etmelerini emretmiş ve başkasına tevekkül etmekten onları nehyetmiştir. Durum da böyledir; zira O'nun dışındaki her şeyin O'nun mülkü ve mülkiyeti olduğu, O'nun tasarrufu ve teshiri, O'nun hükmü ve tedbiri altında bulunduğu sabit olunca, insanın O'ndan başkasına tevekkül etmesi aklen imkânsız hale gelmiştir. İşte bu sebeple bu kelam bu ifadeyle gelmiştir. Sonra Teâlâ, Mûsâ (aleyhisselâm) onlara bunu emrettiğinde sözünü kabul ettiklerini: "Dediler ki: 'Biz Allah'a tevekkül ettik'" yani yalnız O'na tevekkül ettik ve O'ndan başka hiçbir kimseye iltifat etmeyiz, dediklerini beyan etti. Bunu yaptıklarında ise duaya yönelip Allah Teâlâ'dan iki şey talep ettiler: Birincisi: "Rabbimiz! Bizi o zalim kavim için bir fitne kılma!" demeleridir. Bunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: Murad, Firavun ve kavmini bizimle fitneye düşürme demektir; zira şayet onları üzerimize musallat edersen kalplerine: "Biz hak üzere olsaydık bizi onlara musallat kılmazdı" düşüncesi düşer ve bu da inkârda ısrar etmeleri hususunda güçlü bir şüphe olur; böylece onların bizim üzerimize musallat kılınması kendileri için bir fitneye dönüşür. İkincisi: Şayet onları bizim üzerimize musallat kılarsan ahirette şiddetli bir azabı hak ederler ve bu da onlar için bir fitne olur. Üçüncüsü: (Bizi onlar için fitne kılma), yani onlar için bir fitne mevzuu, yani onlar için bir azap mevzuu kılma demektir. Dördüncüsü: Fitne ile meftûn kimsenin kastedilmiş olmasıdır; çünkü mahlûk manasında 'halk' ve mükevven manasında 'tekvin' kelimelerinde olduğu gibi masdar lafzının mef'ûl yerine kullanılması caizdir. Mana şöyledir: Bizi meftûn kılma, yani kabul ettiğimiz bu hak dinden dönmemiz için zulüm ve baskıyla bizi zorlamalarına fırsat verme! Bu tevil, Allah Teâlâ'nın bu ayetten önce zikrettiği: { فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ } [Yûnus: 83] “Firavun ve ileri gelenlerinin kendilerine işkence etmesinden korktukları için kavminden bir zürriyetten başkası Mûsâ'ya iman etmedi” buyruğuyla da teyit edilmektedir. Bu duadaki ikinci talep ise Teâlâ'nın: "Ve bizi rahmetinle o kâfirler kavminden kurtar!" buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّرْتِيبَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ اهْتِمَامُ هَؤُلَاءِ بِأَمْرِ دِينِهِمْ فَوْقَ اهْتِمَامِهِمْ بِأَمْرِ دُنْيَاهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّا إِنْ حَمَلْنَا قَوْلَهُمْ: رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ عَلَى أَنَّهُمْ إِنْ سُلِّطُوا عَلَى الْمُسْلِمِينَ صَارَ ذَلِكَ شُبْهَةً لَهُمْ فِي أَنَّ هَذَا الدِّينَ بَاطِلٌ فَتَضَرَّعُوا إِلَى اللَّه تَعَالَى فِي أَنْ يَصُونَ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ وَقَدَّمُوا هَذَا الدُّعَاءَ عَلَى طَلَبِ النَّجَاةِ لِأَنْفُسِهِمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عِنَايَتَهُمْ بِمَصَالِحِ دِينِ أَعْدَائِهِمْ فَوْقَ عِنَايَتِهِمْ بِمَصَالِحِ أَنْفُسِهِمْ وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى أَنْ لَا يُمَكِّنَ اللَّه تَعَالَى أُولَئِكَ الْكُفَّارَ مِنْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ عَلَى تَرْكِ هَذَا الدِّينِ كَانَ ذَلِكَ أَيْضًا دَلِيلًا عَلَى أَنَّ اهْتِمَامَهُمْ بِمَصَالِحِ أَدْيَانِهِمْ فَوْقَ اهْتِمَامِهِمْ بِمَصَالِحِ أَبْدَانِهِمْ وَعَلَى جَمِيعِ التقديرات فهذه لطيفة شريفة.
Bil ki bu tertip, bunların din işlerine verdikleri önemin dünya işlerine verdikleri önemin üstünde olduğuna delalet eder. Çünkü şayet onların: "Rabbimiz! Bizi o zalim kavim için bir fitne kılma!" sözünü, 'şayet müslümanlara musallat edilirlerse bu durum bu dinin batıl olduğuna dair onlar için bir şüphe teşkil eder; bu yüzden o kâfirleri bu şüpheden koruması için Allah Teâlâ'ya yalvarmışlar ve bu duayı kendi canları için kurtuluş talebinden öne almışlardır' şeklinde yorumlarsak, bu onların düşmanlarının dinî maslahatlarına gösterdikleri itinânın kendi canlarının maslahatlarına gösterdikleri itinânın üstünde olduğuna delalet eder. Şayet bunu 'Allah Teâlâ o kâfirlere, onları bu dini terk etmeye zorlama imkânı vermesin' manasına hamledersek bu da onların dinlerinin maslahatlarına verdikleri önemin bedenlerinin maslahatlarına verdikleri önemin üstünde olduğuna bir delil olur. Her halükârda bu pek şerefli, ince bir nüktedir.
[سورة يونس (١٠) : آية ٨٧]
[Yûnus Suresi (10): 87. Ayet]
وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٨٧)
{ وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٨٧) } “Mûsâ'ya ve kardeşine: 'Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın, evlerinizi kıble yapın, namazı dosdoğru kılın ve müminleri müjdele!' diye vahyettik.”
اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا شَرَحَ خَوْفَ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْكَافِرِينَ وَمَا ظَهَرَ مِنْهُمْ مَنَ التَّوَكُّلِ عَلَى اللَّه تَعَالَى أَتْبَعَهُ بِأَنْ أَمَرَ مُوسَى وَهَارُونَ بِاتِّخَاذِ الْمَسَاجِدِ وَالْإِقْبَالِ عَلَى الصَّلَوَاتِ يُقَالُ: تَبَوَّأَ الْمَكَانَ، أَيِ اتَّخَذَهُ مُبَوَّأً كَقَوْلِهِ تَوَطَّنَهُ إِذَا اتَّخَذَهُ مَوْطِنًا، وَالْمَعْنَى: اجْعَلَا بِمِصْرَ بُيُوتًا لِقَوْمِكُمَا وَمَرْجِعًا تَرْجِعُونَ إِلَيْهِ لِلْعِبَادَةِ وَالصَّلَاةِ.
Bil ki müminlerin kâfirlerden korkusunu ve onlardan sadır olan Allah Teâlâ'ya tevekkülü açıklayınca, bunun peşinden Mûsâ ve Hârûn'a mescitler edinmelerini ve namazlara yönelmelerini emretti. 'Tebevvee'l-mekâne' (تَبَوَّأَ الْمَكَانَ), yani orayı barınak edindi denir; nitekim orayı vatan edindiğinde 'tevattanehu' denmesi gibidir. Mana şöyledir: Kavminiz için Mısır'da evler ve ibadet ile namaz için dönüp geleceğiniz bir merkez hazırlayın.
ثُمَّ قَالَ: وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Sonra: "Evlerinizi kıble yapın" buyurmuştur. Bunda [birkaç] araştırma vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ مِنَ الْبُيُوتِ الْمَسَاجِدُ كَمَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ [النُّورِ: ٣٦] وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ مُطْلَقُ الْبُيُوتِ، أَمَّا الْأَوَّلُونَ فَقَدْ فَسَّرُوا الْقِبْلَةَ بِالْجَانِبِ الَّذِي يُسْتَقْبَلُ فِي الصَّلَاةِ، ثُمَّ قَالُوا: وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً أَيِ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ مَسَاجِدَ تَسْتَقْبِلُونَهَا لِأَجْلِ الصَّلَاةِ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً، أَيْ إِلَى الْقِبْلَةِ، وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:
Birinci Araştırma: İnsanlardan bazıları: "Evlerden murat, Allah Teâlâ'nın: { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } [en-Nûr: 36] “[O kandil] Allah'ın, yüceltilmesine ve içlerinde kendi isminin anılmasına izin verdiği evlerdedir” kavlinde olduğu gibi mescitlerdir" demiştir. Bazıları da: "Murat, mutlak anlamda evlerdir" demiştir. Birinci görüş sahipleri, kıbleyi namazda yönelinen taraf olarak tefsir etmiş, sonra da şöyle demişlerdir: "Evlerinizi kıble yapın" buyruğundan murat, evlerinizi namaz için yöneleceğiniz mescitler kılın demektir. Ferrâ: "'Evlerinizi kıble kılın' demek, kıbleye doğru kılın demektir" demiştir. İbnü'l-Enbârî ise şöyle demiştir:
وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً أَيْ قِبَلًا يَعْنِي مَسَاجِدَ فَأَطْلَقَ لَفْظَ الْوُحْدَانِ، وَالْمُرَادُ الْجَمْعُ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذِهِ الْقِبْلَةَ أَيْنَ كَانَتْ؟ فَظَاهِرٌ أَنَّ لَفْظَ الْقُرْآنِ لَا يَدُلُّ عَلَى تَعْيِينِهِ، إِلَّا أَنَّهُ نُقِلَ عَنِ/ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: كَانَتِ الْكَعْبَةُ قِبْلَةَ مُوسَى ﵇. وَكَانَ الْحَسَنُ يَقُولُ: الْكَعْبَةُ قِبْلَةُ كُلِّ الْأَنْبِيَاءِ، وَإِنَّمَا وَقَعَ الْعُدُولُ عَنْهَا بِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى فِي أَيَّامِ الرَّسُولِ ﵇ بَعْدَ الْهِجْرَةِ. وَقَالَ آخَرُونَ: كَانَتْ تِلْكَ الْقِبْلَةُ جِهَةَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ. وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْ لَفْظِ الْبُيُوتِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُطْلَقُ الْبَيْتِ، فَهَؤُلَاءِ لَهُمْ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: قِبْلَةً وَجْهَانِ: الأول:
"Evlerinizi kıble kılın" yani kıbleler, mescitler [kılın]. Tekil lafzı mutlak olarak kullanmış, murat ise çoğuldur. Bu kıblenin neresi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Kur'an'ın lafzının bunu tayin etmediği açıktır; ancak İbn Abbâs'tan, onun: "Kâbe, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kıblesiydi" dediği nakledilmiştir. Hasan [-ı Basrî] ise şöyle diyordu: "Kâbe bütün peygamberlerin kıblesiydi; ondan [başka yöne] dönülmesi ancak Resûl'ün (aleyhisselâm) devrinde hicretten sonra Allah Teâlâ'nın emriyle vuku bulmuştur." Başkaları da: "O kıble Beytülmakdis cihetiydi" demiştir. Bu ayette zikredilen 'evler' lafzından muradın mutlak anlamda ev olduğunu söyleyenlere gelince; bunların "kıbleten" lafzının tefsirinde iki veçhi vardır: Birincisi: