فَلَسْنَا بِالْجِبَالِ وَلَا الْحَدِيدَا
“Biz ne dağlarız ne de demir.”
هَذَا مَا ذَكَرَهُ النَّحْوِيُّونَ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : لَوْ صَحَّ هَذَا الْعَطْفُ لَصَارَ تَقْدِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْهُ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ إِلَّا فِي كِتَابٍ: وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الشَّيْءُ الَّذِي فِي الْكِتَابِ خَارِجًا عَنْ عِلْمِ اللَّه تَعَالَى وَإِنَّهُ بَاطِلٌ.
Bu, nahivcilerin zikrettiği açıklamadır. el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: “Eğer bu atıf sahih olsaydı, bu ayetin takdiri 'Yerde ve gökte hiçbir şey O'ndan gizli kalmaz, ancak Kitap'ta olan müstesna' şeklinde olurdu; bu durumda da Kitap'ta olan şeyin Allah Teâlâ'nın ilminin dışında kalması gerekirdi ki bu bâtıldır.”
وَأَجَابَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ عَنْهُ بِوَجْهَيْنِ:
Bazı muhakkikler buna iki vecihle cevap vermiştir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْعُزُوبَ عِبَارَةٌ عَنْ مُطْلَقِ الْبُعْدِ.
Birinci Vecih: Biz 'uzûb'un (عزوب) mutlak uzaklıktan ibaret olduğunu açıklamıştık.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْأَشْيَاءُ الْمَخْلُوقَةُ عَلَى قِسْمَيْنِ: قِسْمٌ أَوْجَدَهُ اللَّه تَعَالَى ابْتِدَاءً من غير واسطة كالملائكة والسموات وَالْأَرْضِ، وَقِسْمٌ آخَرُ أَوْجَدَهُ اللَّه بِوَاسِطَةِ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ، مِثْلُ: الْحَوَادِثِ الْحَادِثَةِ فِي عَالَمِ الْكَوْنِ وَالْفَسَادِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْقِسْمَ الثَّانِيَ قَدْ يَتَبَاعَدُ فِي سِلْسِلَةِ الْعِلِّيَّةِ وَالْمَعْلُولِيَّةِ عَنْ مَرْتَبَةِ وُجُودِ وَاجِبِ الْوُجُودِ فَقَوْلُهُ: وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ أَيْ لَا يَبْعُدُ عَنْ مَرْتَبَةِ وُجُودِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ إِلَّا وَهُوَ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ وَهُوَ كِتَابٌ كَتَبَهُ اللَّه تَعَالَى وَأَثْبَتَ صُوَرَ تِلْكَ الْمَعْلُومَاتِ فِيهِ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ كَانَ عَالِمًا بِهَا مُحِيطًا بِأَحْوَالِهَا، وَالْغَرَضُ
Bu sabit olunca deriz ki: Yaratılmış olan şeyler iki kısımdır: Birinci kısım, melekler, gökler ve yer gibi Allah Teâlâ'nın vasıtasız olarak ilk baştan var ettiği varlıklardır. Diğer kısım ise oluş ve bozuluş (kevn ve fesad) âleminde meydana gelen hadiseler gibi Allah'ın birinci kısım vasıtasıyla var ettiği şeylerdir. Şüphe yok ki bu ikinci kısım, illet ve mâlul zincirinde Vâcibü'l-Vücûd'un varlık mertebesinden uzaklaşabilir. O halde O'nun: { وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Yerde ve gökte zerre ağırlığınca bir şey, bundan daha küçüğü de daha büyüğü de Rabbinden gizli kalmaz; bunların hepsi apaçık bir kitaptadır” kavlinin anlamı: Yerde ve gökte zerre ağırlığınca bir şey O'nun varlık mertebesinden uzaklaşmaz ki, mutlaka apaçık bir Kitap'ta bulunmasın; o da Allah Teâlâ'nın yazdığı ve o malumatın suretlerini içinde tespit ettiği bir kitaptır. Durum böyle olunca, O bunları bilmekte ve hallerini kuşatmaktadır. Maksat ise
مِنْهُ الرَّدُّ عَلَى مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى غَيْرُ عَالِمٍ بِالْجُزْئِيَّاتِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الْجَاثِيَةِ: ٢٩] .
Allah Teâlâ'nın cüz'iyyâtı bilmediğini iddia eden kimseye reddiyede bulunmaktır. O'nun: { إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [Câsiye 29] “Şüphesiz biz yaptıklarınızı kaydediyorduk” kavlinden murat da budur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنْ نَجْعَلَ كَلِمَةَ (إِلَّا) فِي قَوْلِهِ: إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ اسْتِثْنَاءً مُنْقَطِعًا لَكِنْ بِمَعْنَى هُوَ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ، وَذَكَرَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُرْجَانِيُّ صَاحِبُ «النَّظْمِ» عَنْهُ جَوَابًا آخَرَ فَقَالَ: قَوْلُهُ: وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ هاهنا تَمَّ الْكَلَامُ وَانْقَطَعَ ثُمَّ وَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِكَلَامٍ آخَرَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ أَيْ وَهُوَ أَيْضًا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ. قَالَ: وَالْعَرَبُ تَضَعُ «إِلَّا» مَوْضِعَ «وَاوِ النَّسَقِ» كَثِيرًا عَلَى مَعْنَى الِابْتِدَاءِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ [النَّمْلِ:
Cevaptaki İkinci Vecih: O'nun: { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } kavlindeki { إِلَّا } kelimesini 'fakat o apaçık bir kitaptadır' anlamında munkatı bir istisna kılmamızdır. Nazm sahibi Ebû Ali el-Cürcânî de buna başka bir cevap zikrederek şöyle demiştir: O'nun: { وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ } kavlinde kelam tamamlanmış ve kesilmiştir; sonra başka bir kelam ile başlangıç (istînâf) yapılmıştır ki o da: { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } yani 'o aynı zamanda apaçık bir kitaptadır' kavlidir. Der ki: Araplar { إِلَّا } edatını istînâf (başlangıç) manasıyla 'atıf vâvı' yerine çokça koyarlar; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ } “Peygamberler benim katımda korkmazlar; ancak kim haksızlık ederse...” [Neml:
١٠] يَعْنِي وَمَنْ ظَلَمَ. وَقَوْلُهُ: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا [الْبَقَرَةِ: ١٥٠] يَعْنِي وَالَّذِينَ ظَلَمُوا، وَهَذَا الْوَجْهُ فِي غَايَةِ التَّعَسُّفِ.
10] yani 've kim haksızlık ederse' kavli ile O'nun: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا } [Bakara 150] “...insanların size karşı bir delili olmasın; ancak içlerinden haksızlık edenler müstesna” yani 've haksızlık edenler' kavli böyledir. Ancak bu vecih son derece tekellüflüdür (zorlamadır).
وَأَجَابَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : بِوَجْهٍ رَابِعٍ فَقَالَ: الْإِشْكَالُ إِنَّمَا جَاءَ إِذَا عَطَفْنَا قَوْلَهُ: وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ عَلَى قَوْلِهِ: مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ إِمَّا بِحَسَبِ الظَّاهِرِ أَوْ بِحَسَبِ الْمَحَلِّ، لَكِنَّا لَا نَقُولُ ذَلِكَ، بَلْ نَقُولُ: الْوَجْهُ فِي الْقِرَاءَةِ بِالنَّصْبِ فِي قَوْلِهِ: وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ الْحَمْلُ/ عَلَى نَفْيِ الْجِنْسِ وَفِي الْقِرَاءَةِ بِالرَّفْعِ الْحَمْلُ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ قَوْلُهُ: فِي كِتابٍ مُبِينٍ وهذا الوجه اختيار الزجاج.
el-Keşşâf sahibi dördüncü bir vecihle cevap vererek şöyle demiştir: Müşküllük ancak O'nun: { وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ } kavlini, ister lafza ister mahalle göre olsun, O'nun: { مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } kavline atfettiğimizde ortaya çıkar. Fakat biz bunu söylemiyoruz; bilakis diyoruz ki: O'nun: { وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ } kavlindeki nasb ile olan kıraatin vechi, cinsini nefyeden 'lâ'ya hamletmektir; ref' ile olan kıraatin vechi ise mübtedaya hamletmektir ki haberi O'nun: { فِي كِتابٍ مُبِينٍ } kavlidir. Bu vecih Zeccâc'ın da tercihidir.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٦٢ الى ٦٤]
[Yûnus Sûresi (10), 62-64. Ayetler]
أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤)
{ أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤) } “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur; onlar üzülmeyecekler de. Onlar iman edip takvaya ermiş olanlardır. Dünya hayatında da ahirette de onlara müjde vardır. Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişme yoktur. İşte bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir.”
[في قوله تَعَالَى أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ] اعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ [يُونُسَ: ٦١] مِمَّا يُقَوِّي قُلُوبَ الْمُطِيعِينَ، وَمِمَّا يَكْسِرُ قُلُوبَ الْفَاسِقِينَ فَأَتْبَعَهُ اللَّه تَعَالَى بِشَرْحِ أَحْوَالِ الْمُخْلِصِينَ الصَّادِقِينَ الصِّدِّيقِينَ وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur; onlar üzülmeyecekler de” Kavli Hakkında] Bil ki biz, Allah Teâlâ'nın: { وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ } [Yûnus 61] “Sen hangi işte bulunursan bulun, ona dair Kur'an'dan ne okursan oku...” kavlinin itaat edenlerin kalplerini güçlendiren, fasıkların ise kalplerini kıran şeylerden olduğunu açıklamıştık. Bunun ardından Allah Teâlâ, ihlaslı, sadık ve sıddîk kulların hallerinin beyanını getirmiştir ki bu ayette zikredilen de budur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّا نَحْتَاجُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى أَنْ نُبَيِّنَ أَنَّ الْوَلِيَّ مَنْ هُوَ؟ ثُمَّ نُبَيِّنَ تَفْسِيرَ نَفْيِ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ عَنْهُ فَنَقُولُ: أَمَّا إِنَّ الْوَحْيَ مَنْ هُوَ؟ فَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْخَبَرُ وَالْأَثَرُ وَالْمَعْقُولُ. أَمَّا الْقُرْآنُ، فَهُوَ قَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ فَقَوْلُهُ: آمَنُوا إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ حَالِ الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ وَقَوْلُهُ:
Birinci Mesele: Bil ki bu ayetin tefsirinde velînin kim olduğunu açıklamaya, sonra da ondan korku ve hüznün nefyedilmesinin tefsirini beyan etmeye ihtiyacımız vardır. Deriz ki: Velînin kim olduğuna gelince; buna Kur'an, haber (hadis), eser ve akıl delalet etmektedir. Kur'an'a gelince; O'nun bu ayetteki: { الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } “Onlar iman edip takvaya ermiş olanlardır” kavlidir. O'nun: { آمَنُوا } “iman etmiş olanlar” buyruğu nazarî (teorik) gücün kemal haline, O'nun:
وَكانُوا يَتَّقُونَ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ حَالِ الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ. وَفِيهِ قيام آخَرُ، وَهُوَ أَنْ يُحْمَلَ الْإِيمَانُ عَلَى مَجْمُوعِ الِاعْتِقَادِ وَالْعَمَلِ، ثُمَّ نَصِفَ الْوَلِيَّ بِأَنَّهُ كَانَ مُتَّقِيًا فِي الْكُلِّ. أَمَّا التَّقْوَى فِي مَوْقِفِ الْعِلْمِ فَلِأَنَّ جَلَالَ اللَّه أَعْلَى مِنْ أَنْ يُحِيطَ بِهِ عَقْلُ الْبَشَرِ، فَالصِّدِّيقُ إِذَا وَصَفَ اللَّه سُبْحَانَهُ بِصِفَةٍ مِنْ صِفَاتِ الْجَلَالِ، فَهُوَ يُقَدِّسُ اللَّه عَنْ أَنْ يَكُونَ كَمَالُهُ وَجَلَالُهُ مُقْتَصِرًا عَلَى ذَلِكَ الْمِقْدَارِ الَّذِي عَرَفَهُ وَوَصَفَهُ بِهِ، وَإِذَا عَبَدَ اللَّه تَعَالَى فَهُوَ يُقَدِّسُ اللَّه تَعَالَى عَنْ أَنْ تَكُونَ الْخِدْمَةُ اللَّائِقَةُ بِكِبْرِيَائِهِ مُتَقَدِّرَةً بِذَلِكَ الْمِقْدَارِ فَثَبَتَ أَنَّهُ أَبَدًا يَكُونُ فِي مَقَامِ الْخَوْفِ وَالتَّقْوَى. وَأَمَّا الْأَخْبَارُ فَكَثِيرَةٌ
{ وَكانُوا يَتَّقُونَ } “ve takvaya ermiş olanlar” buyruğu ise amelî gücün kemal haline işarettir. Bunda başka bir izah daha vardır: O da imanın inanç ve amelin bütününe hamledilmesi, ardından velînin her hususta muttaki olarak nitelenmesidir. İlim makamındaki takvaya gelince; çünkü Allah'ın celâli insan aklının O'nu kuşatmasından çok daha yücedir. Sıddîk olan kimse, Allah Sübhânehu'yu celâl sıfatlarından bir sıfatla vasfettiğinde, O'nun kemal ve celâlinin kendi bildiği ve vasfettiği o miktar ile sınırlı olmasından Allah'ı tenzih eder. Allah Teâlâ'ya ibadet ettiğinde ise, O'nun kibriyâsına layık olan kulluğun o miktar ile sınırlı kalmasından Allah Teâlâ'yı tenzih eder. Böylece onun daima korku ve takva makamında bulunduğu sabit olur. Haberlere gelince, bunlar pek çoktur:
رَوَى عُمَرُ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «هُمْ قَوْمٌ تَحَابُّوا فِي اللَّه عَلَى غَيْرِ أَرْحَامٍ بينهم ولا أموال يتعاطونها، فو اللَّه إِنَّ وُجُوهَهُمْ لَنُورٌ، وَإِنَّهُمْ لَعَلَى مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ لَا يَخَافُونَ إِذَا خَافَ النَّاسُ، وَلَا يَحْزَنُونَ إِذَا حَزِنَ النَّاسُ» ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ،
Ömer radıyallâhu anh, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Onlar, aralarında bir akrabalık bağı ve alıp verdikleri bir mal olmaksızın Allah için birbirini seven bir topluluktur. Allah'a yemin olsun ki onların yüzleri nurdur ve onlar nurdan minberler üzerindedirler. İnsanlar korktuğu zaman onlar korkmazlar, insanlar üzüldüğü zaman onlar üzülmezler.» Sonra bu ayeti okudu.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «هُمُ الَّذِينَ يُذْكَرُ اللَّه تَعَالَى بِرُؤْيَتِهِمْ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Onlar, görüldüklerinde Allah Teâlâ'nın hatırlandığı kimselerdir.»
قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ: السَّبَبُ
Tahkik ehli şöyle demiştir: Bunun sebebi,
فِيهِ أَنَّ مُشَاهَدَتَهُمْ تُذَكِّرُ أَمْرَ الْآخِرَةِ لِمَا يُشَاهَدُ فِيهِمْ مِنْ آيَاتِ الْخُشُوعِ وَالْخُضُوعِ، وَلِمَا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى سُبْحَانَهُ فِي قَوْلِهِ: سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ/ أَثَرِ السُّجُودِ [الْفَتْحِ: ٢٩] وَأَمَّا الْأَثَرُ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: أَوْلِيَاءُ اللَّه هُمُ الَّذِينَ تَوَلَّى اللَّه تَعَالَى هِدَايَتَهُمْ بِالْبُرْهَانِ وَتَوَلَّوُا الْقِيَامَ بِحَقِّ عُبُودِيَّةِ اللَّه تَعَالَى وَالدَّعْوَةِ إِلَيْهِ، وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَنَقُولُ:
onlarda müşahede edilen huşû ve hudû alametleri sebebiyle ve Allah Sübhânehu ve Teâlâ'nın: { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } [Fetih 29] “Yüzlerindeki alametleri secde izindendir” kavlinde zikrettiği husus dolayısıyla onları müşahede etmenin ahiret işini hatırlatmasıdır. Esere gelince; Ebû Bekir el-Esamm şöyle demiştir: Allah'ın velîleri, Allah Teâlâ'nın bürhan ile hidayetlerini üstlendiği, kendilerinin de Allah Teâlâ'ya kulluk hakkını ve O'na daveti yerine getirmeyi üstlendiği kimselerdir. Akla gelince; deriz ki:
ظَهَرَ فِي عِلْمِ الِاشْتِقَاقِ أَنَّ تَرْكِيبَ الْوَاوِ وَاللَّامِ وَالْيَاءِ يَدُلُّ عَلَى مَعْنَى الْقُرْبِ، فَوَلِيُّ كُلِّ شَيْءٍ هُوَ الَّذِي يَكُونُ قَرِيبًا مِنْهُ، وَالْقُرْبُ مِنَ اللَّه تَعَالَى بِالْمَكَانِ وَالْجِهَةِ مُحَالٌ، فَالْقُرْبُ مِنْهُ إِنَّمَا يَكُونُ إِذَا كَانَ الْقَلْبُ مُسْتَغْرِقًا فِي نُورِ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى سُبْحَانَهُ، فَإِنْ رَأَى رَأَى دَلَائِلَ قُدْرَةِ اللَّه، وَإِنْ سَمِعَ سَمِعَ آيَاتِ اللَّه وَإِنْ نَطَقَ نَطَقَ بِالثَّنَاءِ عَلَى اللَّه، وإن تحرك تَحَرَّكَ تَحَرَّكَ فِي خِدْمَةِ اللَّه، وَإِنِ اجْتَهَدَ اجْتَهَدَ فِي طَاعَةِ اللَّه، فَهُنَالِكَ يَكُونُ فِي غَايَةِ الْقُرْبِ مِنَ اللَّه، فَهَذَا الشَّخْصُ يَكُونُ وَلِيًّا للَّه تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ اللَّه تَعَالَى وَلِيًّا لَهُ أَيْضًا كَمَا قَالَ اللَّه تَعَالَى: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٧] وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الْقُرْبَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنَ الْجَانِبَيْنِ. وَقَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ: وَلِيُّ اللَّه مَنْ يَكُونُ آتِيًا بِالِاعْتِقَادِ الصَّحِيحِ الْمَبْنِيِّ عَلَى الدَّلِيلِ وَيَكُونُ آتِيًا بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ عَلَى وَفْقِ مَا وَرَدَتْ بِهِ الشَّرِيعَةُ، فَهَذَا كَلَامٌ مُخْتَصَرٌ فِي تَفْسِيرِ الْوَلِيِّ.
İştikak ilminde ortaya çıkmıştır ki vav, lâm ve yâ (v-l-y) terkibi yakınlık manasına delalet eder. Dolayısıyla her şeyin velîsi ona yakın olan kimsedir. Allah Teâlâ'ya mekân ve cihet bakımından yakın olmak ise imkânsızdır. O'na yakınlık ancak kalp Allah Sübhânehu ve Teâlâ'nın marifet nuruna gark olduğu zaman gerçekleşir. Öyle ki baksa Allah'ın kudret delillerini görür, işitse Allah'ın ayetlerini işitir, konuşsa Allah'a senâ ile konuşur, hareket etse Allah'ın hizmetinde hareket eder ve cehd etse Allah'a itaatte cehd eder. İşte o zaman Allah'a son derece yakın olur; bu şahıs Allah Teâlâ'nın velîsi (dostu) olur. Böyle olunca Allah Teâlâ da onun velîsi olur; nitekim Allah Teâlâ: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } [Bakara 257] “Allah, inananların dostudur; onları karanlıklardan nura çıkarır” buyurmuştur. Durumun böyle olması vaciptir; zira yakınlık ancak iki taraftan hâsıl olur. Kelamcılar ise şöyle demiştir: Allah'ın velîsi, delile dayalı sahih itikadı getiren ve şeriatın getirdiği esaslara uygun salih amelleri işleyen kimsedir. Velînin tefsirine dair muhtasar söz budur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَتِهِمْ: لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
Allah Teâlâ'nın onların vasfı hakkındaki: { لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlara hiçbir korku yoktur; onlar üzülmeyecekler de” kavline gelince; bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْخَوْفَ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بِمَعْنَى أَنَّهُ يَخَافُ حُدُوثَ شَيْءٍ فِي الْمُسْتَقْبَلِ مِنَ الْمَخُوفِ، وَالْحُزْنُ إِنَّمَا يَكُونُ عَلَى الْمَاضِي إِمَّا لِأَجْلِ أَنَّهُ كَانَ قَدْ حَصَلَ فِي الْمَاضِي مَا كَرِهَهُ أَوْ لِأَنَّهُ فَاتَ شَيْءٌ أَحَبَّهُ.
Birinci İnceleme: Korku ancak gelecekte olur; yani korkulan bir şeyin gelecekte meydana gelmesinden korkar. Hüzün ise ancak geçmişe dairdir; ya geçmişte hoşlanmadığı bir şey meydana geldiği için ya da sevdiği bir şeyi kaçırdığı içindir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: إِنَّ نَفْيَ الْحُزْنِ وَالْخَوْفِ إِمَّا أَنْ يَحْصُلَ لِلْأَوْلِيَاءِ حَالَ كَوْنِهِمْ فِي الدُّنْيَا أَوْ حَالَ انْتِقَالِهِمْ إِلَى الْآخِرَةِ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا لَا يَحْصُلُ فِي دَارِ الدُّنْيَا لِأَنَّهَا دَارُ خَوْفٍ وَحُزْنٍ وَالْمُؤْمِنُ خُصُوصًا لَا يَخْلُو مِنْ ذَلِكَ عَلَى مَا
İkinci İnceleme: Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Hüzün ve korkunun nefyedilmesi, velîler için ya dünyada bulundukları halde ya da ahirete intikal ettikleri halde hâsıl olur. Birincisi birkaç vecihten ötürü bâtıldır: Birincisi: Bu dünya yurdunda hâsıl olmaz; çünkü dünya korku ve hüzün yurdudur. Mümin kimse bilhassa bundan hali kalmaz;
قَالَهُ الرَّسُولُ ﵊: «الدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْكَافِرِ»
nitekim Resûl aleyhisselâm'ın: «Dünya müminin zindanı, kâfirin ise cennetidir»
وَعَلَى مَا
ve
قَالَ: «حُفَّتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ وَحُفَّتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ»
«Cennet hoşa gitmeyen şeylerle, cehennem ise şehvetlerle kuşatılmıştır» buyurduğu vechile.
وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُؤْمِنَ، وَإِنْ صَفَا عَيْشُهُ فِي الدُّنْيَا، فَإِنَّهُ لَا يَخْلُو مِنْ هَمٍّ بِأَمْرِ الْآخِرَةِ شَدِيدٍ، وَحُزْنٍ عَلَى مَا يَفُوتُهُ مِنَ الْقِيَامِ بِطَاعَةِ اللَّه تَعَالَى، وَإِذَا بَطُلَ هَذَا الْقِسْمُ وَجَبَ حَمْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ عَلَى أَمْرِ الْآخِرَةِ، فَهَذَا كَلَامٌ مُحَقَّقٌ، وَقَالَ بَعْضُ الْعَارِفِينَ: إِنَّ الْوِلَايَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْقُرْبِ، فَوَلِيُّ اللَّه تَعَالَى هُوَ الَّذِي يَكُونُ فِي غَايَةِ الْقُرْبِ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَهَذَا التَّقْرِيرُ قَدْ فَسَّرْنَاهُ بِاسْتِغْرَاقِهِ فِي مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى بِحَيْثُ لَا يَخْطُرُ بِبَالِهِ فِي تِلْكَ اللَّحْظَةِ شَيْءٌ مِمَّا سِوَى اللَّه، فَفِي هَذِهِ السَّاعَةِ تَحْصُلُ الْوِلَايَةُ التَّامَّةُ، وَمَتَى كَانَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ حَاصِلَةً فَإِنَّ صَاحِبَهَا لَا يَخَافُ شَيْئًا، وَلَا يَحْزَنُ بِسَبَبِ شَيْءٍ، وَكَيْفَ يُعْقَلُ ذَلِكَ وَالْخَوْفُ مِنَ الشَّيْءِ وَالْحُزْنُ عَلَى الشَّيْءِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ الشُّعُورِ بِهِ، وَالْمُسْتَغْرِقُ فِي نُورِ جَلَالِ اللَّه غَافِلٌ عَنْ كُلِّ مَا سِوَى اللَّه تَعَالَى، فَيَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ لَهُ خَوْفٌ أَوْ حُزْنٌ؟ / وَهَذِهِ دَرَجَةٌ عَالِيَةٌ، وَمَنْ لَمْ يَذُقْهَا لَمْ يَعْرِفْهَا، ثُمَّ إِنَّ صَاحِبَ هَذِهِ الْحَالَةِ قَدْ تَزُولُ عَنْهُ الْحَالَةُ، وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ لَهُ الْخَوْفُ وَالْحُزْنُ وَالرَّجَاءُ وَالرَّغْبَةُ وَالرَّهْبَةُ بِسَبَبِ الْأَحْوَالِ الْجُسْمَانِيَّةِ، كَمَا يَحْصُلُ لِغَيْرِهِ، وَسَمِعْتُ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ الْخَوَّاصَ كَانَ بِالْبَادِيَةِ وَمَعَهُ وَاحِدٌ يَصْحَبُهُ، فَاتَّفَقَ فِي بَعْضِ اللَّيَالِي ظُهُورُ حَالَةٍ قَوِيَّةٍ وَكَشْفٍ تَامٍّ لَهُ، فَجَلَسَ فِي موضعه وجاءت السباع وو قفوا بِالْقُرْبِ مِنْهُ، وَالْمُرِيدُ تَسَلَّقَ عَلَى رَأْسِ شَجَرَةِ خَوْفًا مِنْهَا وَالشَّيْخُ مَا كَانَ فَازِعًا مِنْ تِلْكَ السِّبَاعِ، فَلَمَّا أَصْبَحَ وَزَالَتْ تِلْكَ الْحَالَةُ فَفِي اللَّيْلَةِ الثَّانِيَةِ وَقَعَتْ بَعُوضَةٌ عَلَى يَدِهِ فَأَظْهَرَ الْجَزَعَ مِنْ تِلْكَ
İkincisi: Müminin dünyadaki geçimi rahat ve duru olsa bile, ahiret işine dair şiddetli bir kaygıdan ve Allah Teâlâ'ya itaati yerine getirme hususunda kaçırdığı şeylere duyduğu hüzünden uzak kalmaz. Bu kısım bâtıl olunca, Allah Teâlâ'nın: { لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } kavlini ahiret işine hamletmek vacip olur; işte bu, muhakkak bir sözdür. Bazı arifler ise şöyle demiştir: Velâyet yakınlıktan ibarettir; Allah Teâlâ'nın velîsi de Allah Teâlâ'ya son derece yakın olan kimsedir. Bu açıklamayı, onun o anda aklına Allah'tan başka hiçbir şeyin gelmeyeceği derecede Allah Teâlâ'nın marifetine gark olması şeklinde tefsir etmiştik. İşte bu anda tam velâyet hâsıl olur. Bu hal hâsıl olduğunda onun sahibi hiçbir şeyden korkmaz ve hiçbir şey sebebiyle üzülmez. Bu nasıl tasavvur edilmesin ki? Zira bir şeyden korkmak ve bir şeye üzülmek ancak onu hissettikten sonra hâsıl olur; Allah'ın celâl nuruna gark olan kimse ise Allah Teâlâ'nın dışındaki her şeyden gafildir, dolayısıyla onda bir korku veya hüznün bulunması imkânsızdır. Bu yüce bir derecedir; onu tatmayan bilmez. Sonra bu halin sahibinden o hal zail olabilir; o vakit de başkalarında hâsıl olduğu gibi cismânî haller sebebiyle onda korku, hüzün, ümit, rağbet ve dehşet hâsıl olur. İşittim ki İbrâhim el-Havvâs çölde bulunuyordu ve yanında kendisine arkadaşlık eden biri vardı. Gecelerin birinde onda güçlü bir hâl ve tam bir keşif zuhur etti. Bunun üzerine yerinde oturdu, yırtıcı hayvanlar gelip yakınına durdular. Mürid ise onlardan korkup bir ağacın tepesine tırmandı; şeyh ise o yırtıcı hayvanlardan hiç ürkmedi. Sabah olup o hâl zail olunca, ikinci gece eline bir sivrisinek kondu ve o
الْبَعُوضَةِ، فَقَالَ الْمُرِيدُ: كَيْفَ تَلِيقُ هَذِهِ الْحَالَةُ بِمَا قَبْلَهَا؟ فَقَالَ الشَّيْخُ: إِنَّا إِنَّمَا تَحَمَّلْنَا الْبَارِحَةَ مَا تَحَمَّلْنَاهُ بِسَبَبِ قُوَّةِ الْوَارِدِ الْغَيْبِيِّ، فَلَمَّا غَابَ ذَلِكَ الْوَارِدُ فَأَنَا أَضْعَفُ خَلْقِ اللَّه تَعَالَى.
sivrisinekten sızlanıp feryat etti. Mürid: “Bu hal önceki hale nasıl uyar?” dedi. Şeyh şöyle dedi: “Biz dün gece o tahammül ettiğimiz şeyi ancak gaybî vâridin kuvveti sebebiyle tahammül ettik. O vârid kaybolunca ben Allah Teâlâ'nın yarattıklarının en zayıfı oldum.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَكْثَرُ الْمُحَقِّقِينَ: إِنَّ أَهْلَ الثَّوَابِ لَا يَحْصُلُ لَهُمْ خَوْفٌ فِي مَحْفِلِ الْقِيَامَةِ وَاحْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٣] وَأَيْضًا فَالْقِيَامَةُ دَارُ الْجَزَاءِ فَلَا يَلِيقُ بِهِ إِيصَالُ الْخَوْفِ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلْ يَحْصُلُ فِيهِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْخَوْفِ، وَذَكَرُوا فِيهِ أَخْبَارًا تَدُلُّ عَلَيْهِ إِلَّا أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ أَوْلَى مِنْ خَبَرِ الْوَاحِدِ.
İkinci Mesele: Muhakkiklerin çoğu şöyle demiştir: Sevap ehline kıyamet meydanında korku hâsıl olmaz. Sözlerinin sıhhatine Allah Teâlâ'nın: { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur; onlar üzülmeyecekler de” kavlini ve Allah Teâlâ'nın: { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } [Enbiyâ 103] “En büyük dehşet dahi onları tasalandırmaz ve melekler onları karşılar” kavlini delil getirdiler. Ayrıca kıyamet mükâfat yurdudur, dolayısıyla oraya korku ulaştırmak uygun düşmez. Onlardan bazıları ise: “Aksine orada çeşitli korkular hâsıl olur” demiş ve buna delalet eden haberler zikretmişlerdir; ancak Kur'an'ın zahiri âhad haberden daha evladır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: النَّصْبُ بِكَوْنِهِ صِفَةً لِلْأَوْلِيَاءِ. وَالثَّانِي:
O'nun: { الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } “Onlar iman edip takvaya ermiş olanlardır” kavline gelince; bunda üç vecih vardır: Birincisi: Evliyanın sıfatı olması hasebiyle mansûb olmasıdır. İkincisi:
النَّصْبُ عَلَى الْمَدْحِ. وَالثَّالِثُ: الرَّفْعُ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ لَهُمُ الْبُشْرَى.
Medih üzere mansûb olmasıdır. Üçüncüsü: Mübteda olarak merfû olmasıdır ki haberi { لَهُمُ الْبُشْرَى } “onlara müjde vardır” kısmıdır.
وأما قوله تعالى: هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ
Allah Teâlâ'nın: “Dünya hayatında da ahirette de onlara müjde vardır” kavline gelince;
فَفِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ،
bunda birkaç görüş vardır: Birincisi: Bundan murat salih rüyadır.
عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّهُ قَالَ: «الْبُشْرَى هِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْمُسْلِمُ أَوْ تُرَى لَهُ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Müjde, Müslümanın gördüğü veya kendisi için görülen salih rüyadır.»
وَعَنْهُ ﵊: «ذَهَبَتِ النُّبُوَّةُ وَبَقِيَتِ الْمُبَشِّرَاتُ»
Yine O'ndan aleyhisselâm: «Peygamberlik gitmiş, müjdeciler (mübeşşirât) kalmıştır» rivayet edilmiştir.
وَعَنْهُ ﵊: «الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ مِنَ اللَّه، وَالْحُلْمُ مِنَ الشَّيْطَانِ، فَإِذَا حَلَمَ أَحَدُكُمْ حُلْمًا يَخَافُهُ فَلْيَتَعَوَّذْ مِنْهُ وَلْيَبْصُقْ عَنْ شِمَالِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَإِنَّهُ لَا يَضُرُّهُ»
Yine O'ndan aleyhisselâm: «Salih rüya Allah'tandır, düş (hulm) ise şeytandandır. Biriniz korktuğu bir düş gördüğünde ondan [Allah'a] sığınsın ve sol tarafına üç defa tükürsün; şüphesiz o kendisine zarar vermez» rivayet edilmiştir.
وَعَنْهُ ﷺ: «الرُّؤْيَا الصالحة جُزْءٌ مِنْ سِتَّةٍ وَأَرْبَعِينَ جُزْءًا مِنَ النُّبُوَّةِ»
Yine O'ndan sallallâhu aleyhi ve sellem: «Salih rüya peygamberliğin kırk altı cüzünden bir cüzdür» rivayet edilmiştir.
وعن ابن مسعود، والرؤيا ثَلَاثَةٌ: الْهَمُّ يُهَمُّ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ النَّهَارِ فَيَرَاهُ فِي اللَّيْلِ، وَحُضُورُ الشَّيْطَانِ، وَالرُّؤْيَا الَّتِي هِيَ الرُّؤْيَا الصَّادِقَةُ. وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ الرُّؤْيَا ثَلَاثَةٌ، فَالْمُبَشِّرَةُ مِنَ اللَّه جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءًا مِنَ النُّبُوَّةِ وَالشَّيْءُ يُهَمُّ بِهِ أَحَدُكُمْ بِالنَّهَارِ فَلَعَلَّهُ يَرَاهُ بِاللَّيْلِ وَالتَّخْوِيفُ مِنَ الشَّيْطَانِ، فَإِذَا رَأَى أَحَدُكُمْ مَا يُحْزِنُهُ فَلْيَقُلْ أَعُوذُ بِمَا عَاذَتْ بِهِ مَلَائِكَةُ اللَّه مِنْ شَرِّ رُؤْيَايَ الَّتِي رَأَيْتُهَا أَنْ تَضُرَّنِي فِي دُنْيَايَ أَوْ فِي آخِرَتِي.
İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre rüya üç türlüdür: Kişinin gündüz kafasına taktığı ve gece gördüğü tasa, şeytanın hazır bulunması ve sadık rüya olan rüya. İbrâhim'den rivayet edildiğine göre: Rüya üç türlüdür; Allah'tan olan müjdeci rüya peygamberliğin yetmiş cüzünden bir cüzdür, birinizin gündüz kafasına taktığı ve belki de gece gördüğü şey ve şeytandan gelen korkutmadır. Biriniz kendisini üzen bir şey gördüğünde şöyle desin: Gördüğüm rüyamın dünyamda yahut ahiretimde bana zarar vermesinin şerrinden, Allah'ın meleklerinin sığındığı şeylerle [Allah'a] sığınırım.
وَاعْلَمْ أَنَّا إِذَا حَمَلْنَا قَوْلَهُ: هُمُ الْبُشْرى
Bil ki biz O'nun: “onlara müjde vardır” kavlini
عَلَى الرُّؤْيَا الصَّادِقَةِ فَظَاهِرُ هَذَا النَّصِّ يَقْتَضِي أَنْ لَا تَحْصُلَ هَذِهِ الْحَالَةُ إِلَّا لَهُمْ وَالْعَقْلُ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ وَلِيَّ اللَّه هُوَ الَّذِي يَكُونُ مُسْتَغْرِقَ الْقَلْبِ/ وَالرُّوحِ بِذِكْرِ اللَّه، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ عِنْدَ النَّوْمِ لَا يَبْقَى فِي رُوحِهِ إِلَّا مَعْرِفَةُ اللَّه، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّه وَنُورَ جَلَالِ اللَّه لَا يُفِيدُهُ إِلَّا الْحَقُّ وَالصِّدْقُ، وَأَمَّا مَنْ يَكُونُ مُتَوَزِّعَ الْفِكْرِ عَلَى أَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ الْكَدِرِ الْمُظْلِمِ، فَإِنَّهُ إِذَا نَامَ يَبْقَى كَذَلِكَ، فَلَا جَرَمَ لَا اعْتِمَادَ على رؤياه، فلهذا السبب قال: هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
sadık rüyaya hamlettiğimizde, bu nassın zahiri bu halin ancak onlara hâsıl olmasını gerektirir; akıl da buna delalet eder. Çünkü Allah'ın velîsi, kalbi ve ruhu Allah'ın zikrine gark olmuş kimsedir. Böyle olan kimsenin uykusunda ruhunda ancak Allah'ın marifeti kalır. Malumdur ki Allah'ın marifeti ve Allah'ın celâl nuru ona haktan ve doğruluktan başka bir şey kazandırmaz. Fikri bu bulanık ve karanlık âlemin hallerine dağılmış olan kimseye gelince; o uyuduğunda da öyle kalır, dolayısıyla onun rüyasına güvenilmez. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: “Dünya hayatında onlara müjde vardır” buyurmuştur;
عَلَى سَبِيلِ الْحَصْرِ وَالتَّخْصِيصِ.
hasr ve tahsis yoluyla.
الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الْبُشْرَى، أَنَّهَا عِبَارَةٌ عَنْ مَحَبَّةِ النَّاسِ لَهُ وَعَنْ ذِكْرِهِمْ إِيَّاهُ بِالثَّنَاءِ الْحَسَنِ
Müjdenin tefsirindeki İkinci Görüş: Bunun, insanların onu sevmesinden ve onu güzel övgüyle anmalarından ibaret olmasıdır.
عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ؟ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّه إِنَّ الرَّجُلَ يَعْمَلُ الْعَمَلَ للَّه وَيُحِبُّهُ النَّاسُ فَقَالَ: «تِلْكَ عَاجِلُ بُشْرَى الْمُؤْمِنِ» .
Ebû Zer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü, kişi bir ameli Allah için işler de insanlar onu sever.” Resûlullah: «Bu, müminin peşin müjdesidir» buyurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَبَاحِثَ الْعَقْلِيَّةَ تُقَوِّي هَذَا الْمَعْنَى، وَذَلِكَ أَنَّ الْكَمَالَ مَحْبُوبٌ لِذَاتِهِ لَا لِغَيْرِهِ، وَكُلُّ مَنِ اتَّصَفَ بِصِفَةٍ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ، صَارَ مَحْبُوبًا لِكُلِّ أَحَدٍ، وَلَا كَمَالَ لِلْعَبْدِ أَعْلَى وَأَشْرَفَ مِنْ كَوْنِهِ مُسْتَغْرِقَ الْقَلْبِ بِمَعْرِفَةِ اللَّه، مُسْتَغْرِقَ اللِّسَانِ بِذِكْرِ اللَّه، مُسْتَغْرِقَ الْجَوَارِحِ وَالْأَعْضَاءِ بِعُبُودِيَّةِ اللَّه، فَإِذَا ظَهَرَ عَلَيْهِ أَمْرٌ مِنْ هَذَا الْبَابِ، صَارَتِ الْأَلْسِنَةُ جَارِيَةً بِمَدْحِهِ، وَالْقُلُوبُ مَجْبُولَةً عَلَى حُبِّهِ، وَكُلَّمَا كَانَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ الشَّرِيفَةُ أَكْثَرَ، كَانَتْ هَذِهِ الْمَحَبَّةُ أَقْوَى، وَأَيْضًا فَنُورُ مَعْرِفَةِ اللَّه مَخْدُومٌ بِالذَّاتِ، فَفِي أَيِّ قَلْبٍ حَضَرَ صَارَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ مَخْدُومًا بِالطَّبْعِ أَلَا
Bil ki aklî incelemeler bu manayı güçlendirir. Şöyle ki: Kemal başkası için değil, bizzat kendisi için sevilir. Kemal sıfatlarından bir sıfatla vasıflanan herkes herkes tarafından sevilir hale gelir. Kul için ise kalbinin Allah'ın marifetine, dilinin Allah'ın zikrine, uzuvlarının ve azalarının Allah'a kulluğa gark olmasından daha üstün ve daha şerefli bir kemal yoktur. Onda bu kabilden bir şey zuhur ettiğinde diller onu övmeye başlar ve kalpler onu sevmeye meyilli kılınır. Bu şerefli sıfatlar ne kadar çok olursa, bu sevgi de o kadar güçlü olur. Ayrıca Allah'ın marifet nuruna bizzat hizmet edilir; dolayısıyla hangi kalpte bulunursa o insan tabiatı gereği kendisine hizmet edilen biri olur. Görmez
تَرَى أَنَّ الْبَهَائِمَ وَالسِّبَاعَ قَدْ تَكُونُ أَقْوَى مِنَ الْإِنْسَانِ، ثُمَّ إِنَّهَا إِذَا شَاهَدَتِ الْإِنْسَانَ هَابَتْهُ وَفَرَّتْ مِنْهُ وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِمَهَابَةِ النَّفْسِ النَّاطِقَةِ.
misin ki ehil ve yırtıcı hayvanlar insandan daha güçlü olurlar; buna rağmen insanı gördüklerinde ondan heybet duyar ve ondan kaçarlar. Bu da ancak nâtık nefsin heybetinden ötürüdür.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ الْبُشْرَى أَنَّهَا عِبَارَةٌ عَنْ حُصُولِ الْبُشْرَى لَهُمْ عِنْدَ الْمَوْتِ قَالَ تَعَالَى: تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ [فُصِّلَتْ: ٣٠] وَأَمَّا الْبُشْرَى فِي الْآخِرَةِ فَسَلَامُ.
Müjdenin tefsirindeki Üçüncü Görüş: Bunun ölüm anında onlara müjdenin hâsıl olmasından ibaret olmasıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ } [Fussilet 30] “...onların üzerine melekler iner: 'Korkmayın, üzülmeyin ve cennetle müjdelenin' [derler].” Ahiretteki müjdeye gelince; o da meleklerin
الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] وَسَلَامُ اللَّه عَلَيْهِمْ كَمَا قَالَ: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] وَيَنْدَرِجُ فِي هَذَا الْبَابِ مَا ذَكَرَهُ اللَّه فِي هَذَا الْكِتَابِ الْكَرِيمِ مِنْ بَيَاضِ وُجُوهِهِمْ وَإِعْطَاءِ الصَّحَائِفِ بِأَيْمَانِهِمْ وَمَا يَلْقُونَ فِيهَا مِنَ الْأَحْوَالِ السَّارَّةِ فَكُلُّ ذَلِكَ مِنَ الْمُبَشِّرَاتِ.
onlara selam vermesidir; nitekim Allah Teâlâ: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } [Ra'd 23-24] “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler: 'Selam sizlere!' [derler]” buyurmuştur. Keza Allah'ın onlara selam vermesidir; nitekim: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } [Yâsîn 58] “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak 'Selam!' [vardır]” buyurmuştur. Allah'ın bu yüce Kitap'ta zikrettiği yüzlerinin beyazlığı, amel defterlerinin sağ ellerine verilmesi ve orada karşılaşacakları sevinç verici haller de bu kapsama girer; bunların hepsi müjdecilerdendir.
وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ ذَلِكَ عِبَارَةٌ عَمَّا بَشَّرَ اللَّه عِبَادَهُ الْمُتَّقِينَ فِي كِتَابِهِ وَعَلَى أَلْسِنَةِ أَنْبِيَائِهِ مِنْ جَنَّتِهِ وَكِرِيمِ ثَوَابِهِ وَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ [التَّوْبَةِ: ٢١] .
Dördüncü Görüş: Bunun, Allah'ın muttaki kullarına Kitabı'nda ve peygamberlerinin dilleriyle cennetinden ve keremli sevabından müjdelediği şeylerden ibaret olmasıdır. Bunun delili O'nun: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ } [Tevbe 21] “Rableri onlara kendisinden bir rahmet ve bir hoşnutluk müjdeler” kavlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْبِشَارَةِ مُشْتَقٌّ مِنْ خَبَرٍ سَارٍّ يَظْهَرُ أَثَرُهُ فِي بَشَرَةِ الْوَجْهِ، فَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ دَخَلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَمَجْمُوعُ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ مُشْتَرِكَةٌ فِي هَذِهِ الصِّفَةِ، فَيَكُونُ الْكُلُّ دَاخِلًا فِيهِ فَكُلُّ مَا يَتَعَلَّقُ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ بِالدُّنْيَا فَهُوَ دَاخِلٌ تَحْتِ قَوْلِهِ: هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
Bil ki beşâret (müjde) lafzı, eseri yüz derisinde (beşere) zuhur eden sevindirici haberden türetilmiştir. Dolayısıyla böyle olan her şey bu ayetin kapsamına girer. Zikredilen hususların bütünü bu vasıfta ortaktır; böylece hepsi bunun içine dahil olur. Bu vecihlerden dünya ile ilgili olan her şey O'nun: “Dünya hayatında onlara müjde vardır” kavlinin altına girer;
وَكُلُّ مَا يَتَعَلَّقُ بالآخرة فهو داخل تحت قوله:
ahiret ile ilgili olan her şey ise O'nun şu kavlinin altına girer:
فِي الْآخِرَةِ
{ فِي الْآخِرَةِ } “ve ahirette de”.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ صِفَةَ أولياء اللَّه وشرح أحوالهم/ قال تعالى: تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ
Sonra Allah Teâlâ, Allah'ın dostlarının sıfatını zikredip onların hallerini açıklayınca/ şöyle buyurdu: “Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişme yoktur.”
وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَا خُلْفَ فِيهَا، وَالْكَلِمَةُ وَالْقَوْلُ سَوَاءٌ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ [ق: ٢٩] وَهَذَا أَحَدُ مَا يُقَوِّي أَنَّ الْمُرَادَ بِالْبُشْرَى وَعْدُ اللَّه بِالثَّوَابِ وَالْكَرَامَةِ لِمَنْ أَطَاعَهُ بِقَوْلِهِ: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ ثم بين تعالى أن: لِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
Kastedilen, onlarda asla vaatten dönme (hulf) olmayacağıdır. Kelime ile kavil (söz) birdir. Bunun benzeri O'nun: { مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } [Kâf 29] “Benim huzurumda söz değiştirilmez” kavlidir. Bu da müjde ile kastedilenin, Allah'ın: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ } “Rableri onlara kendisinden bir rahmet ve hoşnutluk müjdeler” kavliyle kendisine itaat eden kimseye sevap ve ikram vaadi olduğunu kuvvetlendiren hususlardan biridir. Sonra Teâlâ şunu beyan buyurdu: “İşte büyük kurtuluş budur.”
وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً [الْإِنْسَانِ: ٢٠] ثم قال القاضي: قوله: تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ
Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً } [İnsân 20] “Oraya baktığın zaman, bir nimet ve büyük bir mülk görürsün” kavli gibidir. Sonra el-Kâdî şöyle dedi: O'nun: “Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişme yoktur” kavli,
يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا قَابِلَةٌ لِلتَّبْدِيلِ، وَكُلُّ مَا قَبِلَ الْعَدَمَ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا وَنَظِيرُ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ بِحُصُولِ النَّسْخِ عَلَى أَنَّ حُكْمَ اللَّه تَعَالَى لَا يَكُونُ قَدِيمًا وَقَدْ سَبَقَ الْكَلَامُ عَلَى أَمْثَالِ هَذِهِ الوجوه.
onların değişmeyi kabul edici olduğuna delalet eder. Yokluğu kabul eden her şeyin ise kadîm olması imkânsızdır. Bunun benzeri, nesihin gerçekleşmesiyle Allah Teâlâ'nın hükmünün kadîm olamayacağına istidlal edilmesidir. Bu gibi vecihler hakkındaki kelam daha önce geçmişti.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Yûnus Suresi (10): 65-66. Ayetler]
وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥) أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (٦٦)
{ وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥) أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (٦٦) } “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (65) İyi bilin ki, göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi şüphesiz Allah'ındır. Allah'tan başkasına yalvaranlar, koştukları ortaklara tâbi olmuyorlar. Onlar ancak zanna uyuyorlar ve onlar sadece yalan söylüyorlar. (66)”
[في قوله تعالى وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ] اعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا أَوْرَدُوا أَنْوَاعَ الشُّبُهَاتِ الَّتِي حَكَاهَا اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ وَأَجَابَ اللَّه عَنْهَا بِالْأَجْوِبَةِ الَّتِي فَسَّرْنَاهَا وَقَرَّرْنَاهَا، عَدَلُوا إِلَى طَرِيقٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّهُمْ هَدَّدُوهُ وَخَوَّفُوهُ وَزَعَمُوا أَنَّا أَصْحَابُ التَّبَعِ وَالْمَالِ، فَنَسْعَى فِي قَهْرِكَ وَفِي إِبْطَالِ أَمْرِكَ، واللَّه سُبْحَانَهُ أَجَابَ عَنْ هَذَا الطَّرِيقِ بِقَوْلِهِ: وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً.
[Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ } “Onların sözü seni üzmesin” kavli hakkında:] Bil ki o topluluk, bu surenin önceki kısımlarında Allah Teâlâ'nın kendilerinden hikâye ettiği şüphe çeşitlerini ileri sürüp Allah da bunları açıkladığımız ve takrir ettiğimiz cevaplarla yanıtlayınca, başka bir yola saptılar; o da peygamberi tehdit edip korkutmaları ve “Bizler taraftarlara ve mala sahibiz; senin üstesinden gelmeye ve senin işini iptal etmeye çalışırız” iddialarıydı. Allah Sübhânehu ise bu yola: { وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır” kavliyle cevap verdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا يَحْزَنُ مِنْ وَعِيدِ الْغَيْرِ وَتَهْدِيدِهِ وَمَكْرِهِ وَكَيْدِهِ، لَوْ جَوَّزَ كَوْنُهُ مُؤَثِّرًا فِي حَالِهِ، فَإِذَا عَلِمَ مِنْ جِهَةِ عَلَّامِ الْغُيُوبِ أَنَّ ذَلِكَ لَا يُؤَثِّرُ، خَرَجَ مِنْ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِحُزْنِهِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى كَمَا أَزَالَ عَنِ الرَّسُولِ حُزْنَ الْآخِرَةِ بِسَبَبِ قَوْلِهِ: أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [يُونُسَ: ٦٢] فَكَذَلِكَ أَزَالَ حُزْنَ
Bil ki insan, başkasının vaîdinden (tehdidinden), korkutmasından, mekrinden ve hilesinden ancak bunun kendi durumu üzerinde tesirli olabileceğini muhtemel gördüğü takdirde üzülür. Gaybları hakkıyla bilenden bunun tesir etmeyeceğini bildiğinde ise, bu durum onun üzüntüsünün sebebi olmaktan çıkar. Sonra Teâlâ, Resul'den: { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } [Yûnus 62] “Haberiniz olsun ki, Allah'ın velileri için hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” kavli sebebiyle ahiret üzüntüsünü giderdiği gibi, aynı şekilde
الدُّنْيَا بِقَوْلِهِ: وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً فَإِذَا كَانَ اللَّه تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَرْسَلَهُ إِلَى الْخَلْقِ وَهُوَ الَّذِي أَمَرَهُ بِدَعْوَتِهِمْ إِلَى هَذَا الدِّينِ كَانَ لَا مَحَالَةَ نَاصِرًا لَهُ وَمُعِينًا، وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الْعِزَّةَ وَالْقَهْرَ وَالْغَلَبَةَ لَيْسَتْ إِلَّا لَهُ، فَقَدْ حَصَلَ الْأَمْنُ وَزَالَ الْخَوْفُ.
{ وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır” kavliyle de dünya üzüntüsünü gidermiştir. Zira onu mahlukata gönderen ve onları bu dine davet etmesini emreden Allah Teâlâ olduğuna göre, O muhakkak onun yardımcısı ve destekçisi olacaktır. İzzetin, kahrın ve galebenin yalnızca O'na ait olduğu sabit olunca da güven hâsıl olmuş ve korku zail olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: فَكَيْفَ آمَنُهُ مِنْ ذَلِكَ وَلَمْ يَزَلْ خَائِفًا حَتَّى احْتَاجَ إِلَى الْهِجْرَةِ وَالْهَرَبِ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ يَخَافُ حَالًا بَعْدَ حَالٍ؟
Eğer: “Peki onu bundan nasıl güvende kıldı da o, hicret etmeye ve kaçmaya muhtaç kalacak kadar korkmaya devam etti ve bundan sonra da halden hale korku duydu?” denilirse,
قُلْنَا: إِنَّ اللَّه تَعَالَى وَعَدَهُ الظَّفَرَ وَالنُّصْرَةَ مُطْلَقًا وَالْوَقْتُ مَا كَانَ مُعَيَّنًا، فَهُوَ فِي كُلِّ وَقْتٍ كَانَ يَخَافُ مِنْ أَنْ لَا يَكُونَ هَذَا الْوَقْتُ الْمُعَيَّنُ ذَلِكَ الْوَقْتَ، فَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الِانْكِسَارُ وَالِانْهِزَامُ فِي هَذَا الْوَقْتِ.
Biz deriz ki: Allah Teâlâ ona zaferi ve yardımı mutlak olarak vadetmiştir; vakit ise tayin edilmiş değildi. Dolayısıyla o, her vakitte bu muayyen vaktin o vaat edilen vakit olmamasından ve o vakitte bir kırılma ve hezimetin meydana gelmesinden korkuyordu.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır” kavline gelince; bunda birkaç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْقَاضِي: إِنَّ الْعِزَّةَ بِالْأَلِفِ الْمَكْسُورَةِ وَفِي فَتْحِهَا فَسَادٌ يُقَارِبُ الْكُفْرَ لِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ الرَّسُولَ ﵊ كَانَ يُحْزِنُهُ ذَلِكَ. أَمَّا إِذَا كَسَرْتَ الْأَلِفَ كَانَ ذَلِكَ اسْتِئْنَافًا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى فَضِيلَةِ عِلْمِ الْإِعْرَابِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ أَنَّ الْعِزَّةَ بِالْفَتْحِ عَلَى حَذْفِ لَامِ الْعِلَّةِ يَعْنِي: لِأَنَّ الْعِزَّةَ عَلَى صَرِيحِ التَّعْلِيلِ.
Birinci İnceleme: el-Kâdî dedi ki: { إِنَّ الْعِزَّةَ } ifadesi kesreli elifledir; fethalı okunmasında ise küfre yaklaşan bir fesat vardır. Çünkü bu, o topluluğun “Bütün izzet Allah'ındır” dedikleri ve Resul [aleyhisselâm]'ı bunun üzdüğü anlamına varır. Elifi kesre yaptığında ise bu bir istînâf (yeni başlangıç cümlesi) olur. Bu da irap ilminin faziletine delalet eder. Keşşâf sahibi dedi ki: Ebû Hayve, illet lâmının hazfi üzere fetha ile { أَنَّ الْعِزَّةَ } şeklinde okumuştur; yani açık bir ta'lîl (gerekçelendirme) olarak 'çünkü izzet...' demektir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: فَائِدَةُ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ فِي هَذَا الْمَقَامِ أُمُورٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ جَمِيعَ الْعِزَّةِ وَالْقُدْرَةِ هِيَ للَّه تَعَالَى يُعْطِي مَا يَشَاءُ لِعِبَادِهِ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ أَنَّهُ لَا يُعْطِي الْكُفَّارَ قُدْرَةً عَلَيْهِ، بَلْ يُعْطِيهِ الْقُدْرَةَ عَلَيْهِمْ حَتَّى يَكُونَ هُوَ بِذَلِكَ أَعَزَّ مِنْهُمْ، فَآمَنَهُ اللَّه تَعَالَى بِهَذَا الْقَوْلِ مِنْ إِضْرَارِ الْكُفَّارِ بِهِ بِالْقَتْلِ وَالْإِيذَاءِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [الْمُجَادَلَةِ: ٢١] إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا [غَافِرٍ: ٥١] الثَّانِي: قَالَ الْأَصَمُّ: الْمُرَادُ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَتَعَزَّزُونَ بِكَثْرَةِ خَدَمِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ وَيُخَوِّفُونَكَ بِهَا وَتِلْكَ الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا للَّه تَعَالَى فَهُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَسْلُبَ مِنْهُمْ كُلَّ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ وَأَنْ يَنْصُرَكَ وَيَنْقُلَ أَمْوَالَهُمْ وَدِيَارَهُمْ إِلَيْكَ.
İkinci İnceleme: Bu makamda “Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır” ifadesinin faydası birtakım hususlardır: Birincisi: Bundan murat, bütün izzet ve kudretin Allah Teâlâ'ya ait olduğu, kullarından dilediğine bunu verdiğidir. Buradaki maksat, kâfirlere onun üzerinde bir güç vermeyeceği, bilakis ona kâfirler üzerinde bir güç vereceği ve böylece onun onlardan daha aziz olacağıdır. Allah Teâlâ bu sözle onu kâfirlerin öldürme ve eziyet etme suretiyle kendisine zarar vermesinden emin kılmıştır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavilleridir: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } [Mücâdele 21] “Allah: 'Andolsun ki ben ve elçilerim kesinlikle galip geleceğiz' diye yazmıştır”, { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا } [Mü'min 51] “Şüphesiz biz elçilerimize yardım ederiz”. İkincisi: el-Esamm dedi ki: Kastedilen, müşriklerin hizmetçilerinin ve mallarının çokluğuyla üstünlük taslamaları ve bunlarla seni korkutmalarıdır; oysa bu şeylerin hepsi Allah Teâlâ'nındır. Dolayısıyla O, bütün bu şeyleri onlardan çekip almaya, sana yardım etmeye ve onların mallarını ve yurtlarını sana devretmeye kadirdir.
فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً كَالْمُضَادَّةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ [الْمُنَافِقُونَ: ٨] .
Eğer: “O'nun: { إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır” kavli, Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } [Münâfikûn 8] “İzzet Allah'ın, Resulü'nün ve müminlerindir” kavline zıt gibidir?” denilirse,
قُلْنَا: لَا مُضَادَّةَ، لِأَنَّ عِزَّةَ الرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ كُلَّهَا باللَّه فَهِيَ للَّه.
Biz deriz ki: Hiçbir zıtlık yoktur; zira Resul'ün ve müminlerin izzeti bütünüyle Allah sayesindedir, dolayısıyla [aslında] Allah'ındır.
أَمَّا قَوْلُهُ: هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ أَيْ يَسْمَعُ مَا يَقُولُونَ وَيَعْلَمُ مَا يَعْزِمُونَ عَلَيْهِ وَهُوَ يُكَافِئُهُمْ بِذَلِكَ.
O'nun: { هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavline gelince; yani onların söylediklerini işitir, neye azmettiklerini bilir ve onlara bunun karşılığını verir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [يونس: ٥٥] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا لَا يَعْقِلُ فَهُوَ مُلْكٌ للَّه تَعَالَى وَمِلْكٌ لَهُ، وأما هاهنا فَكَلِمَةُ (مَنْ) مُخْتَصَّةٌ بِمَنْ يَعْقِلُ، فَتَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ الْعُقَلَاءِ دَاخِلُونَ تَحْتَ مُلْكِ اللَّه وَمِلْكِهِ فَيَكُونُ مَجْمُوعُ الْآيَتَيْنِ دَالًّا عَلَى أَنَّ الْكُلَّ مُلْكُهُ وَمِلْكُهُ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مَنْ فِي السَّماواتِ الْعُقَلَاءُ الْمُمَيِّزُونَ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ وَالثَّقَلَانِ وَإِنَّمَا خَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ/ هَؤُلَاءِ إِذَا كَانُوا لَهُ وَفِي مُلْكِهِ فَالْجَمَادَاتُ أَوْلَى بِهَذِهِ الْعُبُودِيَّةِ فَيَكُونُ ذَلِكَ قَدْحًا فِي جَعْلِ الْأَصْنَامِ شُرَكَاءَ للَّه تَعَالَى.
O'nun: { أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “İyi bilin ki, göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi şüphesiz Allah'ındır” kavline gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ geçen ayetlerde: { أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Yûnus 55] “Haberiniz olsun ki göklerde ve yerde olanlar muhakkak Allah'ındır” buyurmuştur; bu da akıl sahibi olmayan her şeyin Allah Teâlâ'nın mülkü ve O'nun sahipliğinde olduğuna delalet eder. Burada ise (مَنْ / kim) kelimesi akıl sahiplerine mahsustur; dolayısıyla bütün akıl sahiplerinin Allah'ın mülkü ve hâkimiyeti altında olduğuna delalet eder. Böylece iki ayetin toplamı, her şeyin O'nun mülkü ve hâkimiyeti altında olduğuna delalet etmiş olur. İkincisi: { مَنْ فِي السَّماواتِ } “Göklerde olanlar” ile kastedilen, temyiz kabiliyeti olan akıl sahipleridir ki bunlar melekler ve iki ağırlıktır (insanlar ve cinler). Onların özellikle zikredilmesi/ bunların O'na ait ve O'nun mülkünde olduğu sabit olunca, cansız varlıkların bu kulluğa daha layık olduğunu göstermek içindir; böylece bu durum, putları Allah Teâlâ'ya ortak kılmaya bir iptal ve itiraz olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَفِي كَلِمَةِ (مَا) قَوْلَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Allah'tan başkasına yalvaranlar, koştukları ortaklara tâbi olmuyorlar. Onlar ancak zanna uyuyorlar” buyurdu. (مَا) kelimesi hakkında iki görüş vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نَفْيٌ وَجَحْدٌ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ مَا اتَّبَعُوا شَرِيكَ اللَّه تَعَالَى إِنَّمَا اتَّبَعُوا شَيْئًا ظَنُّوهُ شَرِيكًا للَّه تَعَالَى. وَمِثَالُهُ أَنَّ أَحَدَنَا لَوْ ظَنَّ أَنَّ زَيْدًا فِي الدَّارِ وَمَا كَانَ فِيهَا، فَخَاطَبَ إِنْسَانًا فِي الدَّارِ ظَنَّهُ زَيْدًا فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ: إِنَّهُ خاطب زيدا
Birincisi: Bunun nefiy ve inkâr olmasıdır; mana şudur: Onlar Allah Teâlâ'nın bir ortağına uymuş değillerdir, sadece Allah Teâlâ'ya ortak zannettikleri bir şeye uymuşlardır. Bunun misali şudur: Bizden biri evde Zeyd'in olduğunu zannetse ama o evde olmasa, evdeki bir insana hitap edip onu Zeyd sansa; onun Zeyd'e hitap ettiği söylenmez;
بَلْ يُقَالُ خَاطَبَ مَنْ ظَنَّهُ زَيْدًا. الثَّانِي: أَنَّ (مَا) اسْتِفْهَامٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَيُّ شَيْءٍ يتبع الذين يدعون من دون اللَّه شركاء، وَالْمَقْصُودُ تَقْبِيحُ فِعْلِهِمْ يَعْنِي أَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ.
bilakis Zeyd olduğunu zannettiği kişiye hitap ettiği söylenir. İkincisi: (مَا) edatının istifham (soru) olmasıdır; sanki: “Allah'tan başkasına yalvaranlar neye tâbi oluyorlar?” denilmiştir. Kastedilen ise onların fiillerini çirkin göstermektir; yani onlar hiçbir [hakikat] üzere değillerdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا اتَّبَعُوا ظُنُونَهُمُ الْبَاطِلَةَ وَأَوْهَامَهُمُ الْفَاسِدَةَ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ هَذَا الظَّنَّ لَا حُكْمَ لَهُ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ وَذَكَرْنَا مَعْنَى الْخَرْصِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ [الأنعام: ١١٦] .
Sonra Allah Teâlâ: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Onlar ancak zanna uyuyorlar” buyurdu; mana şudur: Onlar yalnızca batıl zanlarına ve fasit vehimlerine uymuşlardır. Sonra bu zannın hiçbir geçerliliği olmadığını beyan ederek: { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “ve onlar sadece yalan söylüyorlar” buyurdu. Hars (يَخْرُصُونَ) kelimesinin anlamını En'âm Suresi'nde O'nun: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } [En'âm 116] “Onlar sadece zanna uyuyorlar ve onlar yalnızca yalan uyduruyorlar” kavlinde zikretmiştik.
[سورة يونس (١٠) : آية ٦٧]
[Yûnus Suresi (10): 67. Ayet]
هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧)
{ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧) } “O, içinde dinlenesiniz diye sizin için geceyi, [çevrenizi] aydınlık olarak da gündüzü var edendir. Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için elbette ibretler vardır. (67)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ قَوْلَهُ: إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً [يونس: ٦٥] احْتَجَّ عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ اللَّيْلَ لِيَزُولَ التَّعَبُ وَالْكَلَالُ بِالسُّكُونِ فِيهِ، وَجَعَلَ النَّهَارَ مُبْصِرًا أَيْ مُضِيئًا لِتَهْتَدُوا بِهِ فِي حَوَائِجِكُمْ بِالْإِبْصَارِ، وَالْمُبْصِرُ الَّذِي يُبْصِرُ، وَالنَّهَارُ يُبْصَرُ فِيهِ، وَإِنَّمَا جَعَلَهُ مُبْصِرًا عَلَى طَرِيقِ نَقْلِ الِاسْمِ مِنَ السَّبَبِ إِلَى الْمُسَبِّبِ.
Bil ki Allah Teâlâ: { إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } [Yûnus 65] “Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır” kavlini zikredince, bu ayetle ona delil getirdi. Mana şudur: Allah Teâlâ, içinde sükûnet bulmak suretiyle yorgunluk ve bitkinliğin gitmesi için geceyi var etmiş; gündüzü de görme yoluyla ihtiyaçlarınızda yolunuzu bulasınız diye mübsır, yani aydınlık kılmıştır. Mübsır gören demektir; gündüz ise içinde görülendir. İsmin sebepten müsebbibe aktarılması yoluyla gündüzü mübsır kılmıştır.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا خَلَقَهُ إِلَّا لِهَذَا الْوَجْهِ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ بِتَخْلِيقِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ الدَّلَائِلِ.
Eğer: “O'nun: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “O, içinde dinlenesiniz diye sizin için geceyi var edendir” kavli, Allah Teâlâ'nın onu sadece bu cihet için yarattığına; O'nun: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için elbette ibretler vardır” kavli ise Allah Teâlâ'nın gece ve gündüzü yaratmakla delillerin pek çok çeşidini murat ettiğine delalet etmektedir?” denilirse,
قُلْنَا: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لِتَسْكُنُوا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا حِكْمَةَ فِيهِ إِلَّا ذَلِكَ، بَلْ ذَلِكَ يَقْتَضِي حُصُولَ تِلْكَ الْحِكْمَةِ.
Biz deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { لِتَسْكُنُوا } “dinlenesiniz diye” kavli, onda bundan başka bir hikmet olmadığına delalet etmez; bilakis bu, o hikmetin hâsıl olmasını iktiza eder.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ فَالْمُرَادُ يَتَدَبَّرُونَ مَا يسمعون ويعتبرون به.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için elbette ibretler vardır” kavline gelince; murat, işittiklerini tefekkür eden ve ondan ibret alan kimselerdir.
[سورة يونس (١٠) : آية ٦٨]
[Yûnus Suresi (10): 68. Ayet]
قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٨)
{ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٨) } “'Allah çocuk edindi' dediler. O, münezzehtir; O, Ganî'dir (hiçbir şeye muhtaç değildir). Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Bu hususta yanınızda hiçbir delil yoktur. Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz? (68)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنَ الْأَبَاطِيلِ الَّتِي حَكَاهَا اللَّه تَعَالَى عَنِ الْكُفَّارِ وَهِيَ قَوْلُهُمْ: اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ حِكَايَةَ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّه، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ قَوْلَ مَنْ يَقُولُ:
Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın kâfirlerden naklettiği batıl sözlerin bir başka türüdür; o da onların: { اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } “Allah çocuk edindi” sözleridir. Kastedilenin: “Melekler Allah'ın kızlarıdır” diyen kimselerin sözünün nakli olması muhtemel olduğu gibi; kastedilenin:
الْأَوْثَانُ أَوْلَادُ اللَّه، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَدْ كَانَ فِيهِمْ قَوْمٌ مِنَ النَّصَارَى قَالُوا ذَلِكَ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا اسْتَنْكَرَ هَذَا الْقَوْلَ قَالَ بَعْدَهُ: هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ.
“Putlar Allah'ın çocuklarıdır” diyen kimselerin sözü olması da muhtemeldir. Aralarında bunu söyleyen bir Hristiyan topluluğunun bulunmuş olması da muhtemeldir. Sonra Teâlâ bu sözü reddedince ardından: { هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “O, Ganî'dir; göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى غَنِيًّا مالكا لكل ما في السموات وَالْأَرْضِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ، وَبَيَانُ ذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ غَنِيٌّ مُطْلَقًا عَلَى مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْعَقْلُ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مُحْتَاجًا لَافْتَقَرَ إِلَى صَانِعٍ آخَرَ، وَهُوَ مُحَالٌ وَكُلُّ مَنْ كَانَ غَنِيًّا فَإِنَّهُ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ فَرْدًا مُنَزَّهًا عَنِ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يَنْفَصِلَ عَنْهُ جُزْءٌ مِنْ أَجْزَائِهِ، وَالْوَلَدُ عِبَارَةٌ عَنْ أَنْ يَنْفَصِلَ جُزْءٌ مِنْ أَجْزَاءِ الْإِنْسَانِ، ثُمَّ يَتَوَلَّدُ عَنْ ذَلِكَ الْجُزْءِ مِثْلُهُ، وَإِذَا كَانَ هَذَا مُحَالًا ثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى غَنِيًّا يَمْنَعُ ثُبُوتَ الْوَلَدِ لَهُ.
Bil ki O Teâlâ'nın ganî (zengin/muhtaçsız) ve göklerde ve yerde olan her şeyin mâliki olması, O'nun bir çocuğunun olmasının imkânsız olduğuna delalet eder. Bunun beyanı birkaç vecihledendir: Birincisi: O Sübhânehu, bu ayette belirtildiği üzere mutlak anlamda ganîdir (hiçbir şeye muhtaç değildir). Akıl da buna delalet eder; zira eğer muhtaç olsaydı, başka bir yaratıcıya muhtaç olurdu ki bu muhaldir. Ganî olan herkesin ise cüzlerden ve parçalardan münezzeh bir tek varlık olması zorunludur. Böyle olan bir varlıktan bir cüzünün ayrılması ise imkânsızdır. Çocuk ise, insanın cüzlerinden bir cüzün ayrılması ve sonra o cüzden onun bir benzerinin meydana gelmesinden ibarettir. Bu durum [Allah hakkında] muhal olunca, O Teâlâ'nın ganî oluşunun O'nun için çocuk sübutunu engellediği sabit olur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ وَكُلُّ مَنْ كَانَ غَنِيًّا كَانَ قَدِيمًا أَزَلِيًّا بَاقِيًا سَرْمَدِيًّا، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ، امْتَنَعَ
İkinci Delil: O Teâlâ Ganî'dir; ganî olan herkes ise kadîmdir, ezelîdir, bâkîdir, sermedîdir. Böyle olan herkes hakkında ise
عَلَيْهِ الِانْقِرَاضُ وَالِانْقِضَاءُ، وَالْوَلَدُ إِنَّمَا يَحْصُلُ لِلشَّيْءِ الَّذِي يَنْقَضِي، وَيَنْقَرِضُ، فَيَكُونُ وَلَدُهُ قَائِمًا مَقَامَهُ، فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى غَنِيًّا، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ.
yok olup gitmek ve son bulmak imkânsızdır. Çocuk ise ancak son bulup yok olan bir şey için hâsıl olur ki çocuğu onun yerine geçsin. Böylece O Teâlâ'nın ganî oluşunun, O'nun için bir çocuğun bulunmasının imkânsız olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ وَكُلُّ مَنْ كَانَ غَنِيًّا فَإِنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مَوْصُوفًا بِالشَّهْوَةِ وَاللَّذَّةِ وَإِذَا امْتَنَعَ ذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ لَهُ صَاحِبَةٌ وَوَلَدٌ.
Üçüncü Delil: O Teâlâ Ganî'dir; ganî olan herkesin ise şehvet ve lezzetle vasıflanması imkânsızdır. Bu imkânsız olunca, O'nun bir eşinin ve çocuğunun olması da imkânsız olur.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ غَنِيًّا امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ، لِأَنَّ اتِّخَاذَ الْوَلَدِ إِنَّمَا يَكُونُ فِي حَقِّ مَنْ يَكُونُ مُحْتَاجًا حَتَّى يُعِينَهُ وَلَدُهُ عَلَى الْمَصَالِحِ الْحَاصِلَةِ وَالْمُتَوَقَّعَةِ، فَمَنْ كَانَ غَنِيًّا مُطْلَقًا امْتَنَعَ عَلَيْهِ اتِّخَاذُ الْوَلَدِ.
Dördüncü Delil: O Teâlâ Ganî'dir; ganî olan herkesin ise bir çocuğunun olması imkânsızdır. Zira çocuk edinmek ancak muhtaç olan kimse hakkında söz konusudur ki çocuğu mevcut ve beklenen maslahatlarda ona yardım etsin. Mutlak ganî olan kimse hakkında ise çocuk edinmek imkânsızdır.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: وَلَدُ الْحَيَوَانِ إِنَّمَا يَكُونُ وَلَدًا لَهُ بِشَرْطَيْنِ: إِذَا كَانَ مُسَاوِيًا لَهُ فِي الطَّبِيعَةِ وَالْحَقِيقَةِ، وَيَكُونُ ابْتِدَاءُ وُجُودِهِ وَتَكَوُّنِهِ مِنْهُ، وَهَذَا فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ مُطْلَقًا، وَكُلُّ مَنْ كَانَ غَنِيًّا مُطْلَقًا كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، فَلَوْ كَانَ لِوَاجِبِ الْوُجُودِ وَلَدٌ، لَكَانَ وَلَدُهُ مُسَاوِيًا لَهُ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ وَلَدُ وَاجِبِ الْوُجُودِ أَيْضًا وَاجِبَ الْوُجُودِ، لَكِنَّ كَوْنَهُ وَاجِبَ الْوُجُودِ يَمْنَعُ مِنْ تَوَلُّدِهِ مِنْ غَيْرِهِ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ مُتَوَلِّدًا مِنْ غَيْرِهِ لَمْ يَكُنْ وَلَدًا، فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى غَنِيًّا مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا وَلَدَ لَهُ، وَهَذِهِ الثَّلَاثَةُ مَعَ الثَّلَاثَةِ الْأُوَلِ فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ.
Beşinci Delil: Bir canlının çocuğu, ancak iki şartla onun çocuğu olur: Tabiat ve hakikatte ona eşit olduğunda ve varlığının ve oluşumunun başlangıcı ondan olduğunda. Bu ise Allah Teâlâ hakkında muhaldir; zira O Teâlâ mutlak anlamda Ganî'dir. Mutlak anlamda ganî olan herkes ise zâtı gereği vâcibü'l-vücûddur (varlığı zorunludur). Şayet vâcibü'l-vücûdun bir çocuğu olsaydı, çocuğu da ona eşit olurdu ve böylece vâcibü'l-vücûdun çocuğunun da vâcibü'l-vücûd olması gerekirdi. Ancak onun vâcibü'l-vücûd olması, başkasından doğup meydana gelmesini engeller. Başkasından doğup meydana gelmeyince de çocuk olamaz. Böylece O Teâlâ'nın ganî oluşunun, O Teâlâ'nın çocuğunun olmadığına dair delillerin en kuvvetlilerinden olduğu sabit olmuştur. Bu üç [delil], önceki üç [delil] ile birlikte son derece kuvvetlidir.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ غَنِيًّا امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَبٌ وَأُمٌّ، وَكُلُّ مَنْ تَقَدَّسَ عَنِ الْوَالِدَيْنِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُقَدَّسًا عَنِ الْأَوْلَادِ.
Altıncı Delil: O Teâlâ Ganî'dir; ganî olan herkesin ise bir anne ve babasının olması imkânsızdır. Anne ve babadan münezzeh olan herkesin çocuklardan da münezzeh olması vaciptir.
فَإِنْ قِيلَ: يُشْكِلُ هَذَا بِالْوَالِدِ الْأَوَّلِ؟
Eğer: “Bu durum ilk baba (Âdem) ile müşkil olur mu?” denilirse,
قُلْنَا: الْوَالِدُ الْأَوَّلُ لَا يَمْتَنِعُ كَوْنُهُ وَلَدًا لِغَيْرِهِ، لِأَنَّهُ ﷾ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ الْوَالِدَ الْأَوَّلَ مِنْ أَبَوَيْنِ يَقْدُمَانِهِ أَمَّا الْحَقُّ سُبْحَانَهُ فَإِنَّهُ يمتنع افتقاره إلى الأبوين، وَإِلَّا لَمَا كَانَ غَنِيًّا مُطْلَقًا.
Biz deriz ki: İlk babanın başkasının çocuğu olması imkânsız değildir; zira O [celle celâluhû] ilk babayı kendisinden önce gelen bir anne ve babadan yaratmaya kadirdir. el-Hakk Sübhânehu'ya gelince; O'nun anne ve babaya muhtaç olması imkânsızdır, aksi takdirde mutlak anlamda ganî olamazdı.
الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: إِنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ مُطْلَقًا، وَكُلُّ مَنْ كَانَ غَنِيًّا مُطْلَقًا امْتَنَعَ أَنْ يَفْتَقِرَ فِي إِحْدَاثِ الْأَشْيَاءِ إِلَى غَيْرِهِ.
Yedinci Delil: O Teâlâ mutlak anlamda Ganî'dir; mutlak anlamda ganî olan herkesin ise şeyleri icat etmede başkasına muhtaç olması imkânsızdır.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: هَذَا الْوَلَدَ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا أَوْ حَادِثًا، فَإِنْ كَانَ قَدِيمًا فَهُوَ وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، إِذْ لَوْ كَانَ مُمْكِنَ الْوُجُودِ لَافْتَقَرَ إِلَى الْمُؤَثِّرِ، وَافْتِقَارُ الْقَدِيمِ إِلَى الْمُؤَثِّرِ يَقْتَضِي إِيجَادَ الْمَوْجُودِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِذَا كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ لَمْ يَكُنْ وَلَدًا لِغَيْرِهِ، بَلْ كَانَ مَوْجُودًا مُسْتَقِلًّا بِنَفْسِهِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ هَذَا الْوَلَدُ حَادِثًا وَالْحَقُّ سُبْحَانَهُ غَنِيٌّ مُطْلَقًا فَكَانَ قَادِرًا عَلَى إِحْدَاثِهِ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ تَشْرِيكِ شَيْءٍ آخَرَ، فَكَانَ هَذَا عَبْدًا مُطْلَقًا، وَلَمْ يَكُنْ وَلَدًا، فَهَذِهِ جُمْلَةُ الْوُجُوهِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ قَوْلِهِ: هُوَ الْغَنِيُّ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ.
Bu sabit olunca deriz ki: Bu çocuk ya kadîmdir ya da hâdistir (sonradan olmadır). Şayet kadîm ise zâtı gereği vâcibü'l-vücûddur; zira eğer mümkünülvücûd olsaydı bir müessire (etki eden yaratıcıya) muhtaç olurdu; kadîmin bir müessire muhtaç olması ise mevcut olanın var edilmesini gerektirir ki bu muhaldir. Zâtı gereği vâcibü'l-vücûd olunca da başkasının çocuğu olamaz, bilakis kendi başına müstakil bir varlık olur. Şayet bu çocuk hâdis ise ve el-Hakk Sübhânehu mutlak anlamda Ganî olduğuna göre, onu başka bir şeyi ortak kılmaksızın doğrudan icat etmeye kadirdir; bu durumda da bu varlık mutlak bir kul olur, çocuk olamaz. İşte bunlar, O'nun bir çocuğunun olmasının imkânsız olduğuna delalet eden: { هُوَ الْغَنِيُّ } “O, Ganî'dir” kavlinden çıkarılan vecihlerin bütünüdür.
أَمَّا قَوْلُهُ: لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ نَظِيرُ قَوْلِهِ: إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً [مَرْيَمَ: ٩٣] وَحَاصِلُهُ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّ مَا سِوَى الْوَاحِدِ الْأَحَدِ الْحَقِّ مُمْكِنٌ، وَكُلُّ مُمْكِنٍ مُحْتَاجٌ، وَكُلُّ مُحْتَاجٍ مُحْدَثٌ، فَكُلُّ مَا سِوَى الْوَاحِدِ الْأَحَدِ الْحَقِّ مُحْدَثٌ، واللَّه تَعَالَى مُحْدِثُهُ وَخَالِقُهُ وَمُوجِدُهُ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ بِإِثْبَاتِ الصَّاحِبَةِ وَالْوَلَدِ، وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى بِالدَّلِيلِ الْوَاضِحِ امْتِنَاعَ مَا أَضَافُوا إِلَيْهِ، عَطَفَ عَلَيْهِمْ بِالْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ فَقَالَ: إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا مُنَبِّهًا بِهَذَا عَلَى أَنَّهُ لَا حُجَّةَ عِنْدَهُمْ فِي ذَلِكَ أَلْبَتَّةَ ثُمَّ بَالَغَ فِي ذَلِكَ الْإِنْكَارِ فَقَالَ: أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَقَدْ/ ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ يُحْتَجُّ بها في
O'nun: { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur” kavline gelince; bil ki bu, O'nun: { إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً } [Meryem 93] “Göklerde ve yerde olan herkes Rahmân'a ancak birer kul olarak gelecektir” kavlinin benzeridir. Bunun hülasası şuna döner: Vâhid, Ehad ve el-Hakk olanın dışındaki her şey mümkündür; her mümkün muhtaçtır; her muhtaç sonradan yaratılmıştır (hâdistir); dolayısıyla Vâhid, Ehad ve el-Hakk olanın dışındaki her şey hâdistir ve Allah Teâlâ onun muhdisi (var edicisi), yaratıcısı ve mucididir. Bu da eş ve çocuk nispet etme sözünün batıllığına delalet eder. Teâlâ, O'na nispet ettikleri şeyin imkânsızlığını açık delille ortaya koyunca, onları kınayıp azarlayarak: { إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا } “Bu hususta yanınızda hiçbir delil yoktur” buyurdu ve bu hususta yanlarında kesinlikle hiçbir hüccet bulunmadığına dikkat çekti. Sonra bu inkârı daha da pekiştirerek: { أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?” buyurdu. Bu ayetin/ dinin usulünde
إِبْطَالِ التَّقْلِيدِ فِي أُصُولِ الدِّيَانَاتِ وَنُفَاةُ الْقِيَاسِ وَأَخْبَارِ الْآحَادِ قَدْ يَحْتَجُّونَ بِهَا فِي إِبْطَالِ هذين الأصلين وقد سبق الكلام فيه.
taklidin iptalinde delil getirildiğini ve kıyası ile ahad haberleri nefyedenlerin bu iki aslı iptal etmek için bununla delil getirebildiklerini zikretmiştik; bu konudaki kelam daha önce geçmişti.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٦٩ الى ٧٠]
[Yûnus Suresi (10): 69-70. Ayetler]
قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩) مَتاعٌ فِي الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)
{ قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩) مَتاعٌ فِي الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) } “De ki: 'Allah'a karşı yalan uyduranlar kesinlikle kurtuluşa eremezler.' (69) [Onlar için] dünyada bir müddet faydalanma vardır; sonra dönüşleri bizedir. Sonra da inkâr etmekte olduklarından ötürü onlara şiddetli azabı tattıracağız. (70)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ بِالدَّلِيلِ الْقَاهِرِ أَنَّ إِثْبَاتَ الْوَلَدِ للَّه تَعَالَى قَوْلٌ بَاطِلٌ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ لَيْسَ لِهَذَا الْقَائِلِ دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ، فَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ ذَلِكَ الْمَذْهَبَ افْتِرَاءٌ عَلَى اللَّه وَنَسَبُهُ لِمَا لَا يَلِيقُ بِهِ إِلَيْهِ، فَبَيَّنَ أَنَّ مَنْ هَذَا حَالُهُ فَإِنَّهُ لَا يُفْلِحُ أَلْبَتَّةَ أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْمُؤْمِنُونَ: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١] وَقَالَ فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ: إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٧] .
Bil ki Allah Teâlâ, Allah'a çocuk isnat etmenin batıl bir söz olduğunu ezici delille beyan edip sonra da bu sözü söyleyenin sözünün doğruluğuna dair hiçbir delili olmadığını açıklayınca, bu mezhebin Allah'a bir iftira ve O'na layık olmayan şeyi O'na nispet etmek olduğu açıkça ortaya çıkmıştır. Böylece bu durumda olan kimsenin kesinlikle felaha eremeyeceğini beyan buyurdu. Görmez misin ki Teâlâ, Mü'minûn Suresi'nin başında: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } [Mü'minûn 1] “Müminler kesinlikle kurtuluşa ermiştir” buyurmuş; bu surenin sonunda da: { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ } [Mü'minûn 117] “Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremez” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ يَدْخُلُ فِيهِ هَذِهِ الصُّورَةُ وَلَكِنَّهُ لَا يَخْتَصُّ بِهَذِهِ الصُّورَةِ بَلْ كُلُّ مَنْ قَالَ فِي ذَاتِ اللَّه تَعَالَى وَفِي صِفَاتِهِ قَوْلًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَبِغَيْرِ حُجَّةٍ بَيِّنَةٍ كَانَ دَاخِلًا فِي هَذَا الْوَعِيدِ، ومعنى قوله: لا يُفْلِحُونَ قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [البقرة: ٥] وَبِالْجُمْلَةِ فَالْفَلَاحُ عِبَارَةٌ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى الْمَقْصُودِ وَالْمَطْلُوبِ، فَمَعْنَى أَنَّهُ لَا يُفْلِحُ هُوَ أَنَّهُ لَا يَنْجَحُ فِي سَعْيِهِ وَلَا يَفُوزُ بِمَطْلُوبِهِ بَلْ خَابَ وَخَسِرَ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ إِذَا فَازَ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَطَالِبِ الْعَاجِلَةِ وَالْمَقَاصِدِ الْخَسِيسَةِ، ظَنَّ أَنَّهُ قَدْ فَازَ بِالْمَقْصِدِ الْأَقْصَى، واللَّه سُبْحَانَهُ أَزَالَ هَذَا الْخَيَالَ بِأَنْ قَالَ: إِنَّ ذَلِكَ الْمَقْصُودَ الْخَسِيسَ مَتَاعٌ قَلِيلٌ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ لَا بُدَّ مِنَ الْمَوْتِ، وَعِنْدَ الْمَوْتِ لَا بُدَّ مِنَ الرُّجُوعِ إِلَى اللَّه وَعِنْدَ هَذَا الرُّجُوعِ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يُذِيقَهُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْكُفْرِ الْمُتَقَدِّمِ، وَهَذَا كَلَامٌ فِي غَايَةِ الِانْتِظَامِ وَنِهَايَةِ الْحُسْنِ وَالْجَزَالَةِ. واللَّه أعلم.
Bil ki O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ } “Allah'a karşı yalan uyduranlar kesinlikle kurtuluşa eremezler” kavline bu suret girer; fakat ayet sadece bu surete mahsus değildir. Bilakis Allah Teâlâ'nın zâtı ve sıfatları hakkında ilimsiz ve açık bir hüccetsiz bir söz söyleyen herkes bu vaîdin (tehdidin) içine girer. O'nun: { لا يُفْلِحُونَ } “kurtuluşa eremezler” kavlinin anlamını Bakara Suresi'nin başında, Allah Teâlâ'nın: { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } [Bakara 5] “İşte kurtuluşa erenler onlardır” kavlinde zikretmiştik. Hülasa felah, maksada ve matluba ulaşmaktan ibarettir. Onun felaha eremeyeceğinin manası ise; gayretinde başarıya ulaşamayacağı, matlubunu elde edemeyeceği, aksine hüsrana uğrayıp kaybedeceğidir. İnsanlardan öyleleri vardır ki, peşin taleplerden ve değersiz maksatlardan bir şeye ulaştığında en yüce maksada ulaştığını zanneder. Allah Sübhânehu ise bu hayali: O değersiz maksadın dünyada az bir faydalanma olduğunu, sonra mutlaka ölümün geleceğini, ölüm anında mutlaka Allah'a dönüleceğini ve bu dönüş esnasında geçmişteki o inkâr sebebiyle O'nun şiddetli azabı mutlaka tattıracağını bildirerek gidermiştir. Bu, son derece intizamlı, nihayet derecede güzel ve sağlam bir kelamdır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٧١ الى ٧٢]
[Yûnus Suresi (10): 71-72. Ayetler]