Binûn

Yûnus Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والجواب: قال أصحابنا: هذا الاستثناء مُنْقَطِعٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَكِنْ مَا شَاءَ اللَّه مِنْ ذَلِكَ كَائِنٌ.

Cevap: Ashabımız şöyle demiştir: Bu istisna munkatı’dır; takdiri ise şöyledir: 'Fakat Allah bundan ne dilemişse o gerçekleşir.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ ابْنُ سِيرِينَ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ.

Üçüncü Mesele: İbn Sîrîn [ayeti] { فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ } şeklinde okumuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَحَدًا لَا يَمُوتُ إِلَّا بِانْقِضَاءِ أَجَلِهِ، وَكَذَلِكَ الْمَقْتُولُ لَا يُقْتَلُ إِلَّا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ طَوِيلَةٌ وَقَدْ ذَكَرْنَاهَا فِي هَذَا الْكِتَابِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ.

Dördüncü Mesele: O'nun: { إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Ecelleri geldiği zaman artık ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler” kavli, hiç kimsenin eceli bitmeden ölmeyeceğine, aynı şekilde öldürülen kimsenin de ancak bu şekilde öldürüldüğüne delalet eder. Bu uzun bir meseledir ve biz bunu bu kitapta pek çok yerde zikrettik.

المسألة الخامسة: أنه تعالى قال هاهنا: إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ فَقَوْلُهُ: إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ شَرْطٌ وَقَوْلُهُ: فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ جَزَاءٌ وَالْفَاءُ حَرْفُ الْجَزَاءِ، فَوَجَبَ إِدْخَالُهُ

Beşinci Mesele: Allah Teâlâ burada: { إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Ecelleri geldiği zaman artık ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler” buyurmuştur. O'nun: { إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ } kavli şart, { فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } kavli ise cezadır (şartın cevabıdır). Fâ harfi ceza harfidir; dolayısıyla

عَلَى الْجَزَاءِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَزَاءَ يَحْصُلُ مَعَ حُصُولِ الشَّرْطِ لَا مُتَأَخِّرًا عَنْهُ وَأَنَّ حَرْفَ الْفَاءِ لَا يَدُلُّ عَلَى التَّرَاخِي وَإِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ جَزَاءً.

bu ayette olduğu gibi cezanın başına dahil edilmesi zorunlu olmuştur. Bu ayet, cezanın şartın gerçekleşmesinden sonra gecikerek değil, şartın gerçekleşmesiyle birlikte meydana geleceğine ve fâ harfinin terâhî (araya zaman girmesi) ifade etmeyip yalnızca ceza olduğuna delalet ettiğini gösterir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِامْرَأَةٍ أَجْنَبِيَّةٍ إِنْ نَكَحْتُكِ فَأَنْتِ طَالِقٌ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: لَا يَصِحُّ هَذَا التَّعْلِيقُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: يَصِحُّ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَصِحُّ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْجَزَاءَ إِنَّمَا يَحْصُلُ حَالَ حُصُولِ الشَّرْطِ، فَلَوْ صَحَّ هَذَا التَّعْلِيقُ لَوَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ الطَّلَاقُ مُقَارَنًا لِلنِّكَاحِ، لِمَا ثَبَتَ أَنَّ الْجَزَاءَ يَجِبُ حُصُولُهُ مَعَ حُصُولِ الشَّرْطِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْجَمْعَ بَيْنَ الضِّدَّيْنِ، وَلَمَّا كَانَ هَذَا اللَّازِمُ بَاطِلًا وَجَبَ أَنْ لَا يَصِحَّ هَذَا التَّعْلِيقُ.

Bu sabit olunca deriz ki: Bir adam yabancı bir kadına 'Eğer seninle evlenirsem benden boşsun' dese; Şâfiî radıyallâhu anh: 'Bu şart koşma geçerli olmaz' demiştir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise: 'Geçerli olur' demiştir. Geçerli olmadığına dair delil şudur: Bu ayet, cezanın ancak şartın gerçekleştiği anda meydana geldiğine delalet etmiştir. Şayet bu şart koşma geçerli olsaydı, cezanın şartın gerçekleşmesiyle birlikte meydana gelmesi gerektiği sabit olduğundan, boşanmanın nikâhla eş zamanlı olarak gerçekleşmesi gerekirdi. Bu ise iki zıttı bir araya getirmeyi gerektirir. Bu sonuç bâtıl olunca, bu şart koşmanın da geçerli olmaması vacip olur.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٠ الى ٥٢]

[Yûnus Suresi (10): 50-52. Ayetler]

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢)

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢) } “De ki: 'Baksanıza, eğer O'nun azabı size geceleyin veya gündüzün gelirse, suçlular bundan neyi acele istiyorlar?' (50) 'O gerçekleştikten sonra mı O'na iman ettiniz? Şimdi mi? Oysa siz onu acele istiyordunuz!' (51) Sonra o zulmedenlere: 'Tadın ebedî azabı! Siz ancak kazanmakta olduğunuz şeylerin karşılığı ile cezalandırılmıyor musunuz?' denildi. (52)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْجَوَابُ الثَّانِي عَنْ قَوْلِهِمْ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [يُونُسَ: ٤٨] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ } “De ki: 'Baksanıza, eğer O'nun azabı size geceleyin veya gündüzün gelirse, suçlular bundan neyi acele istiyorlar?'” kavli hakkında] Bil ki bu, onların: { مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz, bu vaat ne zaman?” [Yûnus: 48] sözlerine verilen ikinci cevaptır. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: حَاصِلُ الْجَوَابِ أَنْ يُقَالَ لِأُولَئِكَ الْكُفَّارِ الَّذِينَ يَطْلُبُونَ نُزُولَ الْعَذَابِ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَحْصُلَ هَذَا الْمَطْلُوبُ وَيَنْزِلَ هَذَا الْعَذَابُ مَا الْفَائِدَةُ لَكُمْ فِيهِ؟ فَإِنْ قُلْتُمْ نُؤْمِنُ عِنْدَهُ، فَذَلِكَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ إِيمَانٌ حَاصِلٌ فِي وَقْتِ الْإِلْجَاءِ وَالْقَسْرِ، وَذَلِكَ لَا يُفِيدُ نَفْعًا أَلْبَتَّةَ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الَّذِي تَطْلُبُونَهُ لَوْ حَصَلَ لَمْ يَحْصُلْ مِنْهُ إِلَّا الْعَذَابُ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ يَحْصُلُ عَقِيبَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابٌ آخَرُ أَشَدُّ مِنْهُ، وَهُوَ أَنَّهُ يُقَالُ لِلَّذِينِ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ، ثُمَّ يُقْرَنُ بِذَلِكَ الْعَذَابِ كَلَامٌ يَدُلُّ عَلَى الْإِهَانَةِ وَالتَّحْقِيرِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ فَحَاصِلُ هَذَا الْجَوَابِ: أَنَّ هَذَا الَّذِي تَطْلُبُونَهُ هُوَ مَحْضُ الضَّرَرِ الْعَارِي عَنْ جِهَاتِ النَّفْعِ وَالْعَاقِلُ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ.

Birinci Mesele: Cevabın özeti şudur: Azabın inmesini talep eden o kâfirlere şöyle denir: Bu talebin gerçekleştiği ve bu azabın indiği varsayıldığında bunda sizin için ne fayda vardır? Eğer 'O vakitte iman ederiz' derseniz, bu bâtıldır; çünkü o vakitteki iman, mecburiyet ve zorlama anında gerçekleşen bir imandır ve bunun kesinlikle hiçbir faydası olmaz. Böylece sabit oldu ki, talep ettiğiniz bu şey gerçekleşseydi, bundan dünyada sadece azap hâsıl olurdu; sonra onun peşinden kıyamet gününde ondan daha şiddetli başka bir azap gerçekleşirdi ki o da zulmedenlere: 'Tadın ebedî azabı!' denilmesidir. Sonra o azaba, aşağılama ve tahkire delalet eden bir söz eşlik eder ki o da Allah Teâlâ'nın: { هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “Siz ancak kazanmakta olduğunuz şeylerin karşılığı ile cezalandırılmıyor musunuz?” buyurmasıdır. Bu cevabın hâsılı şudur: Sizin talep ettiğiniz bu şey, fayda yönlerinden tamamen yoksun, sırf zarardır; akıllı bir kimse ise bunu yapmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: بَياتاً أَيْ لَيْلًا يُقَالُ بِتُّ لَيْلَتِي أَفْعَلُ كَذَا، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْإِنْسَانَ فِي اللَّيْلِ يَكُونُ ظَاهِرًا فِي الْبَيْتِ، فَجُعِلَ هَذَا اللَّفْظُ كِنَايَةً عَنِ اللَّيْلِ وَالْبَيَاتُ مَصْدَرٌ مِثْلُ التَّبْيِيتِ كَالْوَدَاعِ وَالسَّرَاحِ، وَيُقَالُ فِي النَّهَارِ ظَلِلْتُ أَفْعَلُ كَذَا، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ فِي النَّهَارِ يَكُونُ ظَاهِرًا فِي الظِّلِّ. وَانْتَصَبَ بَياتاً عَلَى الظَّرْفِ أَيْ وَقْتَ بَيَاتٍ وَكَلِمَةُ مَاذَا فِيهَا وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ (مَاذَا) اسْمًا وَاحِدًا وَيَكُونَ مَنْصُوبَ الْمَحَلِّ كَمَا لَوْ قَالَ مَاذَا أَرَادَ اللَّه، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (ذَا) بِمَعْنَى الَّذِي، فَيَكُونَ (مَاذَا) كَلِمَتَيْنِ وَمَحَلُّ (مَا) الرَّفْعُ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ (ذَا) وَهُوَ بِمَعْنَى الَّذِي، فَيَكُونَ مَعْنَاهُ مَا الَّذِي يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ وَمَعْنَاهُ، أَيُّ شَيْءٍ الَّذِي يَسْتَعْجِلُ مِنَ الْعَذَابِ الْمُجْرِمُونَ.

İkinci Mesele: O'nun: { بَياتاً } kavli, yani geceleyin demektir. [Arapçada] 'Geceyi şöyle yaparak geçirdim' anlamında (بِتُّ لَيْلَتِي أَفْعَلُ كَذَا) denilir. Bunun sebebi, insanın geceleyin açıkça evde (beyt) bulunmasıdır; bu sebeple bu lafız geceden kinaye kılınmıştır. Beyât (بَيَات) kelimesi, tebyît (تَبْيِيت) gibi bir mastardır; vedâ (وَدَاع) ve serâh (سَرَاح) gibi. Gündüz için ise (ظَلِلْتُ أَفْعَلُ كَذَا) denilir; çünkü insan gündüzleyin açıkça gölgede (zıll) bulunur. { بَياتاً } kelimesi zarf olarak mensubdur; yani 'geceleme vaktinde' demektir. { مَاذَا } kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi: { مَاذَا } tek bir isim olup mahallen mensub olmasıdır; nitekim { مَاذَا أَرَادَ اللَّه } sözünde olduğu gibi. [İkincisi:] { ذَا } kelimesinin (الَّذِي) anlamında olması da caizdir; bu durumda { مَاذَا } iki kelime olur; { مَا } mübteda olarak merfû, haberi ise (الَّذِي) anlamında olan { ذَا } olur. Bu takdirde anlamı: 'Suçluların acele istediği şey nedir?' olur; manası da: 'Suçluların o azaptan acele istediği şey ne nesnedir?' demektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً شَرْطٌ.

Bil ki O'nun: { إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً } kavli bir şarttır.

وَجَوَابُهُ: قَوْلُهُ مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ وَهُوَ كَقَوْلِكَ إِنْ أَتَيْتُكَ مَاذَا تُطْعِمُنِي، يَعْنِي: إِنْ حَصَلَ هَذَا الْمَطْلُوبُ، فَأَيُّ مَقْصُودٍ تَسْتَعْجِلُونَهُ مِنْهُ.

Cevabı ise: { مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ } kavlidir. Bu senin, 'Eğer sana gelirsem bana ne yedirirsin?' sözün gibidir; yani: 'Eğer bu istenen şey gerçekleşirse, ondan aceleyle istediğiniz hangi maksattır?' [demektir].

وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ فَاعْلَمْ أَنَّ دُخُولَ حَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى ثُمَّ كَدُخُولِهِ عَلَى الْوَاوِ وَالْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى [الْأَعْرَافِ: ٩٨] أَفَأَمِنَ [الأعراف: ٩٨] وهو يفيد التفريع وَالتَّوْبِيخَ، ثُمَّ أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ الْإِيمَانَ غير واقع لهم بل يعيرون ويوبخون، يقال: آلْآنَ تُؤْمِنُونَ وَتَرْجُونَ الِانْتِفَاعَ بِالْإِيمَانِ

O'nun: { أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ } kavline gelince; bil ki soru hemzesinin (ثُمَّ) kelimesinin başına gelmesi, { أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى } [A'râf: 98] ve { أَفَأَمِنَ } [A'râf: 99] kavillerinde vâv ve fâ harflerinin başına gelmesi gibidir; bu da tafri' (hüküm çıkarma) ve azarlama ifade eder. Sonra Allah Teâlâ, o imanın kendilerine bir fayda sağlamayacağını, aksine kınanıp azarlanacaklarını haber vererek şöyle denileceğini bildirmiştir: 'Şimdi mi iman ediyorsunuz ve imandan faydalanmayı umuyorsunuz?'

مَعَ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ قَبْلَ ذَلِكَ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ عَلَى سَبِيلِ السُّخْرِيَةِ وَالِاسْتِهْزَاءِ، وَقُرِئَ آلَانَ بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ الَّتِي بَعْدَ اللَّامِ وَإِلْقَاءِ حَرَكَتِهَا عَلَى اللَّامِ.

'Oysa siz bundan önce onu alay ve eğlence yoluyla acele istiyordunuz.' Lâmdan sonraki hemzenin hazfedilip harekesinin lâma aktarılmasıyla (آلَانَ) şeklinde de okunmuştur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى الْفِعْلِ الْمُضْمَرِ قَبْلَ آلْآنَ وَالتَّقْدِيرُ: قِيلَ: آلْآنَ وَقَدْ كنتم به تستعجلون ثم قيل للذين ظلموا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ.

O'nun: { ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ } kavline gelince; bu, { آلْآنَ } kelimesinden önceki takdirî fiile atıftır. Takdiri şöyledir: 'Şimdi mi? Oysa siz onu acele istiyordunuz' denildi; sonra o zulmedenlere: 'Tadın ebedî azabı!' denildi.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ فَفِيهِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ:

Allah Teâlâ'nın: { هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } kavline gelince, bunda üç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى أَيْنَمَا ذَكَرَ الْعِقَابَ وَالْعَذَابَ ذَكَرَ هَذِهِ الْعِلَّةَ كَأَنَّ سَائِلًا يسأل يَقُولُ: يَا رَبَّ الْعِزَّةِ أَنْتَ الْغَنِيُّ عَنِ الْكُلِّ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِرَحْمَتِكَ هَذَا التَّشْدِيدُ وَالْوَعِيدُ،

Birinci Mesele: Allah Teâlâ cezayı ve azabı nerede zikrettiyse bu illeti zikretmiştir; sanki bir soru soran şöyle demektedir: 'Ey İzzet Rabbi! Sen her şeyden müstağnisin; öyleyse bu şiddet ve tehdit Senin rahmetine nasıl uygun düşer?'

فَهُوَ تَعَالَى يَقُولُ: «أَنَا مَا عَامَلْتُهُ بِهَذِهِ الْمُعَامَلَةِ ابْتِدَاءً بَلْ هَذَا وَصَلَ إِلَيْهِ جَزَاءً عَلَى عَمَلِهِ الْبَاطِلِ»

O Teâlâ ise şöyle buyurmaktadır: 'Ben ona baştan böyle muamele etmedim; bilakis bu, onun bâtıl ameline bir ceza olarak ona ulaştı.'

وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَانِبَ الرَّحْمَةِ رَاجِحٌ غَالِبٌ، وَجَانِبَ الْعَذَابِ مَرْجُوحٌ مَغْلُوبٌ.

Bu da rahmet tarafının üstün ve galip olduğuna, azap tarafının ise mağlup ve ikinci planda olduğuna delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَزَاءَ يُوجِبُ الْعَمَلَ، أَمَّا عِنْدَ الْفَلَاسِفَةِ فَهُوَ أَثَرُ الْعَمَلِ، لِأَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ يُوجِبُ تَنْوِيرَ الْقَلْبِ، وَإِشْرَاقَهُ إِيجَابَ الْعِلَّةِ مَعْلُولَهَا وَأَمَّا عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ فَلِأَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ يُوجِبُ اسْتِحْقَاقَ الثَّوَابِ عَلَى اللَّه تَعَالَى وَأَمَّا عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ، فَلِأَنَّ ذَلِكَ الْجَزَاءَ وَاجِبٌ بِحُكْمِ الْوَعْدِ الْمَحْضِ.

İkinci Mesele: Ayetin zahiri, cezanın ameli gerektirdiğine delalet eder. Filozoflara göre ise ceza amelin eseridir; zira salih amel, illetin malulünü gerektirmesi gibi kalbin nurlanmasını ve aydınlanmasını gerektirir. Mu'tezile'ye göre ise salih amel, Allah Teâlâ üzerinde sevap hak etmeyi gerektirir. Ehl-i Sünnet'e göre ise o ceza, sırf vaat hükmü gereğince vaciptir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْعَبْدِ مُكْتَسِبًا خِلَافًا لِلْجَبْرِيَّةِ، وَعِنْدَنَا أَنَّ كَوْنَهُ مُكْتَسِبًا مَعْنَاهُ أَنَّ مَجْمُوعَ الْقُدْرَةِ مَعَ الدَّاعِيَةِ الخالصة يوجب الفعل والمسألة الطويلة معروفة بدلائلها.

Üçüncü Mesele: Bu ayet, Cebriyye'nin hilafına, kulun müktesip (kesb eden) olduğuna delalet eder. Bize göre onun müktesip olmasının manası: kudret ile halis niyetin (dâiyye) toplamının fiili zorunlu kılmasıdır. Bu uzun mesele delilleriyle bilinmektedir.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]

[Yûnus Suresi (10): 53-54. Ayetler]

وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣) وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٥٤)

{ وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣) وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٥٤) } “'O hak mıdır?' diye senden haber soruyorlar. De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki o şüphesiz haktır ve siz [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz.' (53) Zulmetmiş olan her nefis yeryüzündeki her şeye sahip olsaydı, onu mutlaka fidye olarak verirdi. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine attılar (gizlediler). Aralarında adaletle hükmolundu ve onlara zulmedilmez. (54)”

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَخَبَرَ عَنِ الْكُفَّارِ بِقَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [يونس: ٤٨] .

Bil ki Sübhân olan Allah, kâfirleri haber vererek: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?' derler” [Yûnus: 48] buyurmuş

وَأَجَابَ عَنْهُ بِمَا تَقَدَّمَ فَحَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ رَجَعُوا إِلَى الرَّسُولِ مَرَّةً أُخْرَى فِي عَيْنِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ وَسَأَلُوهُ عَنْ ذَلِكَ السُّؤَالِ مَرَّةً أُخْرَى وَقَالُوا: أَحَقٌّ هُوَ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ جَهْلٌ مَحْضٌ مِنْ وُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: أَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ هَذَا السُّؤَالُ مَعَ الْجَوَابِ فَلَا يَكُونُ فِي الْإِعَادَةِ فَائِدَةٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الدَّلَالَةِ الْعَقْلِيَّةِ عَلَى كَوْنِ مُحَمَّدٍ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّه، وَهُوَ بَيَانُ كَوْنِ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا، وَإِذَا صَحَّتْ نُبُوَّتُهُ لَزِمَ الْقَطْعُ بِصِحَّةِ كُلِّ مَا يُخْبِرُ عَنْ وُقُوعِهِ، فَهَذِهِ الْمَعَانِي تُوجِبُ الْإِعْرَاضَ عَنْهُمْ، / وَتَرْكَ الِالْتِفَاتِ إِلَى سُؤَالِهِمْ، وَاخْتَلَفُوا فِي الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: أَحَقٌّ هُوَ قِيلَ: أَحَقٌّ مَا جِئْتَنَا بِهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَالنُّبُوَّةِ وَالشَّرَائِعِ. وَقِيلَ: مَا تَعِدُنَا مِنَ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: مَا تَعِدُنَا مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ عَلَيْنَا فِي الدُّنْيَا.

ve buna daha önce geçen şekilde cevap vermiştir. Ardından onların bizzat bu hadisede Peygambere tekrar dönüp o soruyu bir kez daha sorduklarını ve: { أَحَقٌّ هُوَ } “O hak mıdır?” dediklerini nakletmiştir. Bil ki bu soru birkaç yönden sırf cehalettir: Birincisi: Bu soru daha önce cevabıyla birlikte geçmişti; dolayısıyla tekrarlanmasında bir fayda yoktur. İkincisi: Muhammed'in Allah katından bir elçi olduğuna dair aklî delil daha önce geçmişti ki o da Kur'an'ın mu'ciz oluşunun beyanıdır. Onun peygamberliği sahih olunca, vuku bulacağını haber verdiği her şeyin doğruluğuna kesin olarak inanmak lazım gelir. İşte bu manalar, onlardan yüz çevirmeyi ve sorularına iltifat etmemeyi gerektirir. { أَحَقٌّ هُوَ } kavlindeki zamir hususunda ihtilaf etmişlerdir: 'Bize getirdiğin Kur'an, peygamberlik ve şeriatlar hak mıdır?' denildiği gibi; 'Bize vaat ettiğin diriliş ve kıyamet hak mıdır?' ve 'Bize dünyada inmesini vaat ettiğin azap hak mıdır?' da denilmiştir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ أَنْ يُجِيبَهُمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ والفائدة فيه أمور: أحدها: أن يستمليهم وَيَتَكَلَّمَ مَعَهُمْ بِالْكَلَامِ الْمُعْتَادِ وَمِنَ الظَّاهِرِ أَنَّ مَنْ أَخْبَرَ عَنْ شَيْءٍ، وَأَكَّدَهُ بِالْقَسَمِ فَقَدْ أَخْرَجَهُ عَنِ الْهَزْلِ وَأَدْخَلَهُ فِي بَابِ الْجِدِّ. وَثَانِيهَا: أَنَّ النَّاسَ طَبَقَاتٌ فَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُقِرُّ بِالشَّيْءِ إِلَّا بِالْبُرْهَانِ الْحَقِيقِيِّ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يَنْتَفِعُ بِالْبُرْهَانِ الْحَقِيقِيِّ، بَلْ يَنْتَفِعُ بِالْأَشْيَاءِ الْإِقْنَاعِيَّةِ، نَحْوَ الْقَسَمِ فَإِنَّ الْأَعْرَابِيَّ الَّذِي جَاءَ الرَّسُولَ ﵇، وَسَأَلَ عَنْ نَبُّوتِهِ وَرِسَالَتِهِ اكْتَفَى فِي تَحْقِيقِ تِلْكَ الدَّعْوَى بِالْقَسَمِ، فَكَذَا هاهنا.

Sonra Allah Teâlâ, Peygamberine onlara: { قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ } “De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki o şüphesiz haktır'” diyerek cevap vermesini emretmiştir. Bundaki fayda birkaç husustur: Birincisi: Onların dikkatini celbetmesi ve onlarla alışılagelen üslupla konuşmasıdır. Zira aşikârdır ki bir şeyi haber veren ve onu yeminle pekiştiren kimse, onu şakadan çıkarmış ve ciddiyet babına sokmuştur. İkincisi: İnsanlar tabaka tabakadır; onlardan kimi bir şeyi ancak hakiki bürhan ile ikrar eder, kimi de hakiki bürhandan faydalanmaz, bilakis yemin gibi ikna edici şeylerden faydalanır. Nitekim Peygamber aleyhisselâm'a gelip onun peygamberliğini ve risaletini soran bedevî, bu iddianın tahkikinde yeminle yetinmiştir; burada da durum böyledir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ وَلَا بُدَّ فِيهِ مِنْ تَقْدِيرِ مَحْذُوفٍ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ لِمَنْ وَعَدَكُمْ بِالْعَذَابِ أَنْ يُنْزِلَهُ عَلَيْكُمْ وَالْغَرَضُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ أَحَدًا لَا يَجُوزُ أَنْ يُمَانِعَ رَبَّهُ وَيُدَافِعَهُ عَمَّا أَرَادَ وَقَضَى، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ هَذَا الْجِنْسَ مِنَ الْكَلِمَاتِ، إِنَّمَا يَجُوزُ عَلَيْهِمْ مَا دَامُوا فِي الدُّنْيَا فَأَمَّا إِذَا حَضَرُوا مَحْفِلَ الْقِيَامَةِ وَعَايَنُوا قَهْرَ اللَّه تَعَالَى، وَآثَارَ عَظَمَتِهِ تَرَكُوا ذَلِكَ وَاشْتَغَلُوا بِأَشْيَاءَ أُخْرَى، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ مُتَعَذَّرٌ لِأَنَّهُ فِي مَحْفِلِ الْقِيَامَةِ لَا يَمْلِكُ شَيْئًا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً [مَرْيَمَ: ٩٥] وَبِتَقْدِيرِ: أَنْ يَمْلِكَ خَزَائِنَ الْأَرْضِ لَا يَنْفَعُهُ الْفِدَاءُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ [الْبَقَرَةِ: ٤٨] وَقَالَ فِي صِفَةِ هَذَا الْيَوْمِ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٤] وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ.

Sonra Allah Teâlâ bunu: { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Ve siz [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz” kavliyle tekit etmiştir. Burada mutlaka hazfedilmiş bir ögenin takdir edilmesi gerekir; buna göre murat: 'Size azabı vaat eden zatın onu üzerinize indirmesine engel olamazsınız' demektir. Bundan gaye; hiç kimsenin Rabbine karşı durmasının, O'nun dilediği ve hükmettiği şeye engel olmasının caiz olmadığına dikkat çekmektir. Sonra Allah Teâlâ, bu tür sözlerin onlardan ancak dünyada bulundukları müddetçe sadır olabileceğini beyan etmiştir. Kıyamet meydanına çıktıklarında ve Allah Teâlâ'nın kahrını ve azametinin eserlerini bizzat müşahede ettiklerinde ise bunu bırakıp başka şeylerle meşgul olurlar. Sonra O Teâlâ onlardan üç şeyi nakletmiştir: Birincisi: { وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ } “Zulmetmiş olan her nefis yeryüzündeki her şeye sahip olsaydı, onu mutlaka fidye olarak verirdi” kavlidir. Ancak bu imkânsızdır; çünkü o, kıyamet meydanında hiçbir şeye malik değildir; nitekim Allah Teâlâ: { وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً } “Ve onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir” [Meryem: 95] buyurmuştur. Yeryüzünün hazinelerine sahip olduğu farz edilse bile fidye ona fayda vermez; zira Allah Teâlâ: { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Ondan ne bir fidye alınır ne de onlara yardım edilir” [Bakara: 48] buyurmuş ve bu günün vasfı hakkında: { لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ } “O günde ne alışveriş vardır ne dostluk ne de şefaat” [Bakara: 254] demiştir. İkincisi: { وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine attılar (gizlediler)” kavlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ جَاءَ عَلَى لَفْظِ الْمَاضِي، وَالْقِيَامَةُ مِنَ الْأُمُورِ الْمُسْتَقْبَلَةِ إِلَّا أَنَّهَا لَمَّا كَانَتْ وَاجِبَةَ الْوُقُوعِ، جَعَلَ اللَّه مُسْتَقْبَلَهَا كَالْمَاضِي، وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِسْرَارَ هُوَ الْإِخْفَاءُ وَالْإِظْهَارُ وَهُوَ مِنَ الْأَضْدَادِ، أَمَّا وُرُودُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ بِمَعْنَى الْإِخْفَاءِ فَظَاهِرٌ وَأَمَّا وُرُودُهَا بِمَعْنَى الْإِظْهَارِ فَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ سَرَّ الشَّيْءَ وَأَسَرَّهُ إِذَا أَظْهَرَهُ.

Bil ki O'nun: { وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ } kavli mazi lafzıyla gelmiştir; kıyamet ise geleceğe ait hususlardandır. Ancak vuku bulması kesin olduğu için Allah onun geleceğini geçmiş gibi kılmıştır. Bil ki israar (إِسْرَار); hem gizlemek hem de açığa vurmak anlamına gelir ve zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerdendir. Bu lafzın gizleme anlamında gelmesi aşikârdır; açığa vurma anlamında gelmesi ise Arapların bir şeyi açığa vurduğunda (سَرَّ الشَّيْءَ وَأَسَرَّهُ) demelerindendir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ مِنْهُ إِخْفَاءُ تِلْكَ النَّدَامَةِ، وَالسَّبَبُ فِي هَذَا الْإِخْفَاءِ وُجُوهٌ:

Bunu bildiğinde deriz ki: İnsanlardan kimi şöyle demiştir: Bundan murat, o pişmanlığı gizlemektir. Bu gizlemenin sebebi ise birkaç vecihtir:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ الشَّدِيدَ صَارُوا مَبْهُوتِينَ مُتَحَيِّرِينَ، فَلَمْ يُطِيقُوا عِنْدَهُ بُكَاءً وَلَا صُرَاخًا سِوَى إِسْرَارِ النَّدَمِ كَالْحَالِ فِيمَنْ يُذْهَبُ بِهِ لِيُصْلَبَ فَإِنَّهُ يَبْقَى مَبْهُوتًا مُتَحَيِّرًا لَا يَنْطِقُ بِكَلِمَةٍ. الثَّانِي: أَنَّهُمْ أَسَرُّوا النَّدَامَةَ مِنْ سَفَلَتِهِمْ وَأَتْبَاعِهِمْ حَيَاءً مِنْهُمْ وَخَوْفًا مِنْ تَوْبِيخِهِمْ.

Birincisi: Şiddetli azabı gördüklerinde dehşete düşüp şaşkına döndüler; bu sebeple asılmaya götürülen kimsenin dehşet ve şaşkınlık içinde kalıp tek kelime edememesi gibi, pişmanlığı içlerinde gizlemekten başka ne ağlamaya ne de feryat etmeye güç yetirebildiler. İkincisi: Onlardan utandıkları ve onların azarlamasından korktukları için pişmanlıklarını alt tabakalarından ve tâbilerinden gizlediler.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ مَهَابَةَ ذَلِكَ الْمَوْقِفِ تَمْنَعُ الْإِنْسَانَ عَنْ هَذَا التَّدْبِيرِ فَكَيْفَ قَدِمُوا عَلَيْهِ.

Eğer 'O duruş yerinin heybeti insanı böyle bir tedbirden alıkoyar; öyleyse buna nasıl kalkıştılar?' denilirse;

قُلْنَا: إِنَّ هَذَا الْكِتْمَانَ إِنَّمَا يَحْصُلُ قَبْلَ الِاحْتِرَاقِ بِالنَّارِ، فَإِذَا احْتَرَقُوا تَرَكُوا هَذَا الْإِخْفَاءَ وَأَظْهَرُوهُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٦] الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ أَسَرُّوا تِلْكَ النَّدَامَةَ لِأَنَّهُمْ أَخْلَصُوا للَّه فِي تِلْكَ النَّدَامَةِ، وَمَنْ أَخْلَصَ فِي الدُّعَاءِ أَسَرَّهُ، وَفِيهِ تَهَكُّمٌ بِهِمْ وَبِإِخْلَاصِهِمْ يَعْنِي أَنَّهُمْ لَمَّا أتوا بهذا الإخلاص في غير وقته ولم يَنْفَعْهُمْ، بَلْ كَانَ مِنَ الْوَاجِبِ عَلَيْهِمْ أَنْ يَأْتُوا بِهِ فِي دَارِ الدُّنْيَا وَقْتَ التَّكْلِيفِ، وَأَمَّا مَنْ فَسَّرَ الْإِسْرَارَ بِالْإِظْهَارِ فَقَوْلُهُ: ظَاهِرٌ لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا أَخْفَوُا النَّدَامَةَ عَلَى الْكُفْرِ وَالْفِسْقِ فِي الدُّنْيَا لِأَجْلِ حِفْظِ الرِّيَاسَةِ، وَفِي الْقِيَامَةِ بَطُلَ هَذَا الْغَرَضُ فَوَجَبَ الْإِظْهَارُ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ فَقِيلَ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ، وَقِيلَ بَيْنَ الرُّؤَسَاءِ وَالْأَتْبَاعِ، وَقِيلَ بَيْنَ الْكُفَّارِ بِإِنْزَالِ الْعُقُوبَةِ عَلَيْهِمْ.

Deriz ki: Bu gizleme ancak ateşle yanmadan önce gerçekleşir; yandıkları vakit ise bu gizlemeyi bırakıp Allah Teâlâ'nın: { قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا } “Dediler ki: 'Rabbimiz! Bahtsızlığımız bize üstün geldi'” [Mü'minûn: 106] kavlinin delaletiyle onu açığa vururlar. Üçüncüsü: O pişmanlıkta Allah'a ihlas gösterdikleri için pişmanlığı gizlediler; zira duada ihlaslı olan kimse onu gizli yapar. Bunda onlarla ve ihlaslarıyla bir alay (tehekküm) vardır; yani bu ihlası vakti dışında getirdikleri için onlara bir fayda sağlamamıştır, oysa bunu teklif vaktinde dünya yurdunda getirmeleri üzerlerine vacipti. İsrârı açığa vurmak ile tefsir eden kimseye gelince, onun sözü açıktır; çünkü onlar dünyada reisliklerini korumak uğruna küfür ve fısk üzerindeki pişmanlıklarını gizlemişlerdi, kıyamette ise bu gaye bâtıl oldu, dolayısıyla açığa vurmaları vacip oldu. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Aralarında adaletle hükmolundu ve onlara zulmedilmez” kavlidir. Müminler ile kâfirler arasında, reisler ile tâbiler arasında veya üzerlerine ceza indirilmesi suretiyle kâfirlerin kendi aralarında denilmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْكُفَّارَ وَإِنِ اشْتَرَكُوا فِي الْعَذَابِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَقْضِيَ اللَّه تَعَالَى بَيْنَهُمْ لِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ قَدْ ظَلَمَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فِي الدُّنْيَا وَخَانَهُ، فَيَكُونُ فِي ذَلِكَ الْقَضَاءِ تَخْفِيفٌ مِنْ عَذَابِ بَعْضِهِمْ، وَتَثْقِيلٌ لِعَذَابِ الْبَاقِينَ، لِأَنَّ الْعَدْلَ يَقْتَضِي أَنْ يَنْتَصِفَ لِلْمَظْلُومِينَ مِنَ الظَّالِمِينَ، وَلَا سَبِيلَ إِلَيْهِ إِلَّا بِأَنْ يُخَفِّفَ مِنْ عَذَابِ الْمَظْلُومِينَ وَيُثَقِّلَ في عذاب الظالمين.

Bil ki kâfirler azapta ortak olsalar da Allah Teâlâ'nın onların arasında hüküm vermesi kaçınılmazdır; zira bazılarının dünyada diğerlerine zulmetmiş ve hıyanet etmiş olması imkânsız değildir. Dolayısıyla bu hükümde bazılarının azabının hafifletilmesi, kalanların azabının ise ağırlaştırılması söz konusu olur; çünkü adalet, mazlumların hakkının zalimlerden alınmasını gerektirir ve bunun mazlumların azabını hafifletip zalimlerin azabını ağırlaştırmaktan başka bir yolu yoktur.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٥ الى ٥٦]

[Yûnus Suresi (10): 55-56. Ayetler]

أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦)

{ أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦) } “Bilesiniz ki, göklerde ve yerde ne varsa şüphesiz Allah'ındır. Bilesiniz ki, Allah'ın vaadi şüphesiz haktır; fakat onların çoğu bilmezler. (55) O diriltir ve öldürür; ve ancak O'na döndürüleceksiniz. (56)”

اعْلَمْ أَنَّ مِنَ النَّاسِ: مَنْ قَالَ: أَنَّ تَعَلُّقَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ [يونس: ٥٤] فَلَا جَرَمَ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَ لِلظَّالِمِ شَيْءٌ يَفْتَدِي بِهِ، فَإِنَّ كُلَّ الْأَشْيَاءِ مُلْكُ اللَّه تَعَالَى وَمِلْكُهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّوْجِيهَ حَسَنٌ، أَمَّا الْأَحْسَنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّا قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ النَّاسَ عَلَى طَبَقَاتٍ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَكُونُ انْتِفَاعُهُ بِالْإِقْنَاعِيَّاتِ أَكْثَرَ مِنَ انْتِفَاعِهِ بِالْبُرْهَانِيَّاتِ، أَمَّا الْمُحَقِّقُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يَلْتَفِتُونَ إِلَى الْإِقْنَاعِيَّاتِ، وَإِنَّمَا تَعْوِيلُهُمْ عَلَى الدَّلَائِلِ الْبَيِّنَةِ وَالْبَرَاهِينِ الْقَاطِعَةِ، فَلَمَّا حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ قَالُوا أَحَقٌّ هُوَ؟ أَمَرَ الرَّسُولَ ﵇ بأن يقول: إِي وَرَبِّي [يونس: ٥٣] وَهَذَا جَارٍ مَجْرَى الْإِقْنَاعِيَّاتِ، فَلَمَّا ذَكَرَ ذَلِكَ أَتْبَعَهُ بِمَا هُوَ الْبُرْهَانُ الْقَاطِعُ/ عَلَى صِحَّتِهِ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْقَوْلَ بِالنُّبُوَّةِ وَالْقَوْلَ بِصِحَّةِ الْمَعَادِ يَتَفَرَّعَانِ عَلَى إِثْبَاتِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ وَأَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ مُلْكُهُ وَمِلْكُهُ، فَعَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ: أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَذْكُرِ الدَّلِيلَ عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ الْقَضِيَّةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدِ اسْتَقْصَى فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ فِيمَا سَبَقَ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ فِي اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَما خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [يُونُسَ: ٦] وَقَوْلُهُ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ [يُونُسَ: ٥] فَلَمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُ هَذِهِ الدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ اكْتَفَى بِذِكْرِهَا، وَذَكَرَ أَنَّ كُلَّ مَا فِي الْعَالَمِ مِنْ نَبَاتٍ وَحَيَوَانٍ وَجَسَدٍ وَرُوحٍ وَظُلْمَةٍ وَنُورٍ فَهُوَ مُلْكُهُ وَمِلْكُهُ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، كَانَ قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ غَنِيًّا عَنْ جَمِيعِ الْحَاجَاتِ، مُنَزَّهًا عَنِ النَّقَائِصِ وَالْآفَاتِ، فَهُوَ تَعَالَى لِكَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ يَكُونُ قَادِرًا عَلَى إِنْزَالِ الْعَذَابِ عَلَى الْأَعْدَاءِ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَيَكُونُ قَادِرًا عَلَى إِيصَالِ الرَّحْمَةِ إِلَى الْأَوْلِيَاءِ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَيَكُونُ قَادِرًا عَلَى تَأْيِيدِ رَسُولِهِ ﵇ بِالدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ وَالْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةِ وَيَكُونُ قَادِرًا عَلَى إِعْلَاءِ شَأْنِ رَسُولِهِ وَإِظْهَارِ دِينِهِ وَتَقْوِيَةِ شَرْعِهِ، وَلَمَّا كَانَ قَادِرًا عَلَى كُلِّ ذَلِكَ فَقَدْ بَطُلَ الِاسْتِهْزَاءُ وَالتَّعَجُّبُ وَلَمَّا كَانَ مُنَزَّهًا عَنِ النَّقَائِصِ وَالْآفَاتِ، كَانَ مُنَزَّهًا عَنِ الْخُلْفِ وَالْكَذِبِ وَكُلُّ مَا وَعَدَ بِهِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَقَعَ، هَذَا إِذَا قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى لَا يُرَاعِي مَصَالِحَ الْعِبَادِ، أَمَّا إِذَا قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى يُرَاعِيهَا فَنَقُولُ: الْكَذِبُ إِنَّمَا يَصْدُرُ عَنِ الْعَاقِلِ، إِمَّا لِلْعَجْزِ أَوْ لِلْجَهْلِ أَوْ لِلْحَاجَةِ، وَلَمَّا كَانَ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ مُنَزَّهًا عَنِ الْكُلِّ كَانَ الْكَذِبُ عَلَيْهِ مُحَالًا، فَلَمَّا أَخْبَرَ عَنْ نُزُولِ الْعَذَابِ بِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ، وَبِحُصُولِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَجَبَ الْقَطْعُ بِوُقُوعِهِ، فَثَبَتَ بِهَذَا الْبَيَانِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:

Bil ki insanlardan kimi şöyle demiştir: Bu ayetin öncekiyle irtibatı şudur: Allah Teâlâ bu ayetten önce: { وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ } “Zulmetmiş olan her nefis yeryüzündeki her şeye sahip olsaydı, onu mutlaka fidye olarak verirdi” [Yûnus: 54] buyurmuştur. Bundan dolayı bu ayette zalimin fidye verecek hiçbir şeyi olmadığını, zira her şeyin Allah Teâlâ'nın mülkü ve mülkiyeti olduğunu bildirmiştir. Bil ki bu açıklama güzeldir; ancak daha güzeli şöyle denilmesidir: Biz insanların tabaka tabaka olduğunu, onlardan kiminin ikna edici delillerden yararlanmasının bürhanî delillerden yararlanmasından daha çok olduğunu zikretmiştik. Muhakkiklere gelince, onlar ikna edici delillere iltifat etmezler; onların dayanağı ancak açık deliller ve kesin bürhanlardır. Allah Teâlâ kâfirlerin: 'O hak mıdır?' dediklerini nakledince, Peygamber aleyhisselâm'a: { إِي وَرَبِّي } “Evet, Rabbime andolsun” [Yûnus: 53] demesini emretmiştir ki bu iknaî deliller kabilindendir. Bunu zikredince, hemen peşinden onun doğruluğuna dair kesin bürhan olan şeyi getirmiştir. Bunun takriri şudur: Peygamberliği ve âhiretin doğruluğunu kabul etmek, Kadîr ve Hakîm olan bir İlahın varlığını ve O'nun dışındaki her şeyin O'nun mülkü ve mülkiyeti olduğunu ispat etmeye dayanır. Allah Teâlâ bu manayı: { أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavliyle ifade etmiştir. Bu kaziyyenin doğruluğuna delil zikretmemiştir; çünkü O Teâlâ bu surenin önceki kısımlarında bu delilleri etraflıca açıklamıştır ki o da: { إِنَّ فِي اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَما خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Gece ile gündüzün birbiri ardınca değişmesinde, Allah'ın göklerde ve yerde yarattığı şeylerde...” [Yûnus: 6] kavli ile { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ } “Güneşi bir ışık, ayı da bir nur yapan ve ona menziller tayin eden O'dur” [Yûnus: 5] kavlidir. Bu ezici deliller daha önce zikredilmiş olunca, onları zikretmekle yetinmiş ve âlemdeki bitki, hayvan, cisim, ruh, karanlık ve aydınlık nevinden her şeyin O'nun mülkü ve mülkiyeti olduğunu zikretmiştir. Durum böyle olunca O, bütün mümkünlere kâdir, bütün bilinenleri bilen, bütün ihtiyaçlardan müstağni, eksikliklerden ve kusurlardan münezzehtir. Dolayısıyla O Teâlâ bütün mümkünlere kâdir olduğu için dünyada ve ahirette düşmanlara azap indirmeye kâdirdir; dünyada ve ahirette dostlara rahmet ulaştırmaya kâdirdir; Resûlü'nü aleyhisselâm kesin deliller ve parlak mucizelerle desteklemeye kâdirdir; Resûlü'nün şanını yüceltmeye, dinini üstün kılmaya ve şeriatını güçlendirmeye kâdirdir. O bütün bunlara kâdir olunca, artık alay etme ve taaccüp bâtıl olmuştur. Eksiklik ve kusurlardan münezzeh olduğu için vaadinden dönmekten ve yalandan da münezzehtir; vaat ettiği her şeyin vuku bulması kaçınılmazdır. Bu, O Teâlâ'nın kulların maslahatlarını gözetmediğini söylediğimiz takdirdedir; eğer O'nun maslahatları gözettiğini söylersek deriz ki: Yalan akıllı kimseden ya acizlikten ya cehaletten ya da ihtiyaçtan dolayı sadır olur. Hak Sübhânehu ise bunların hepsinden münezzeh olunca, O'na yalan isnat etmek muhaldir. Bu kâfirlere azabın ineceğini, haşir ve neşrin gerçekleşeceğini haber verince, bunun vuku bulacağına kesin olarak inanmak vacip olmuştur. Bu beyanla sabit oldu ki Allah Teâlâ'nın:

أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مُقَدِّمَةٌ تُوجِبُ الْجَزْمَ بِصِحَّةِ قَوْلِهِ: أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ ثُمَّ قَالَ:

{ أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilesiniz ki, göklerde ve yerde ne varsa şüphesiz Allah'ındır” kavli, { أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “Bilesiniz ki, Allah'ın vaadi şüphesiz haktır” kavlinin doğruluğuna kesin olarak inanmayı gerektiren bir öncüldür. Sonra şöyle buyurmuştur:

وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ غَافِلُونَ عَنْ هَذِهِ الدَّلَائِلِ، مَغْرُورُونَ بِظَوَاهِرِ الْأُمُورِ، فَلَا جَرَمَ بَقُوا مَحْرُومِينَ عَنْ هَذِهِ الْمَعَارِفِ، ثُمَّ إِنَّهُ أَكَّدَ هَذِهِ الدَّلَائِلَ فَقَالَ: هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَمَّا قَدَرَ عَلَى الْإِحْيَاءِ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى فَإِذَا أَمَاتَهُ وَجَبَ أَنْ يَبْقَى قَادِرًا عَلَى إِحْيَائِهِ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ، فَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ رَسُولَهُ بِأَنْ يَقُولَ: إِي وَرَبِّي [يُونُسَ: ٥٣] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَتْبَعَ ذَلِكَ الْكَلَامَ بِذِكْرِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ.

{ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”. Buradaki murat, onların bu delillerden gafil olmaları, işlerin zahirine aldanmaları ve bu yüzden bu marifetlerden mahrum kalmalarıdır. Sonra O bu delilleri tekit ederek: { هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “O diriltir ve öldürür; ve ancak O'na döndürüleceksiniz” buyurmuştur. Buradaki murat, ilk defasında diriltmeye kâdir olduğuna göre, öldürdüğü zaman ikinci defa diriltmeye de kâdir kalmasının zorunlu olmasıdır. Zikrettiğimiz şeylerle aşikâr oldu ki Allah Teâlâ Resûlü'ne: { إِي وَرَبِّي } “Evet, Rabbime andolsun” [Yûnus: 53] demesini emretmiş, sonra da o sözün ardından bu ezici delilleri zikretmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ: أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ دَقِيقَةً أُخْرَى وَهِيَ كَلِمَةُ أَلا وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ إِنَّمَا تُذْكَرُ عِنْدَ تَنْبِيهِ الْغَافِلِينَ وَإِيقَاظِ النَّائِمِينَ وَأَهْلُ هَذَا الْعَالَمِ مَشْغُولُونَ بِالنَّظَرِ إِلَى الْأَسْبَابِ الظَّاهِرَةِ فَيَقُولُونَ الْبُسْتَانُ لِلْأَمِيرِ وَالدَّارُ لِلْوَزِيرِ وَالْغُلَامُ لِزَيْدٍ وَالْجَارِيَةُ لِعَمْرٍو فَيُضِيفُونَ كُلَّ شَيْءٍ إِلَى مَالِكٍ آخَرَ والخلق

Bil ki O'nun: { أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavlinde başka bir incelik daha vardır ki o da (أَلَا) kelimesidir. Zira bu kelime gafilleri uyarmak ve uyuyanları uyandırmak için zikredilir. Bu âlemin ehli ise zahirî sebeplere bakmakla meşguldürler; 'Bahçe emîrindir, ev vezirindir, köle Zeyd'indir, câriye Amr'ındır' diyerek her şeyi başka bir malike nispet ederler. İnsanlar ise

لِكَوْنِهِمْ مُسْتَغْرِقِينَ فِي نَوْمِ الْجَهْلِ وَرَقْدَةِ الْغَفْلَةِ يَظُنُّونَ صِحَّةَ تِلْكَ الْإِضَافَاتِ فَالْحَقُّ نَادَى هَؤُلَاءِ النَّائِمِينَ الْغَافِلِينَ بِقَوْلِهِ: أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ/ لَمَّا ثَبَتَ بِالْعَقْلِ أَنَّ مَا سِوَى الْوَاحِدِ الْأَحَدِ الْحَقُّ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَثَبَتَ أَنَّ الْمُمْكِنَ مُسْتَنِدٌ إِلَى الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ إِمَّا ابْتِدَاءً أَوْ بِوَاسِطَةٍ، فَثَبَتَ أَنَّ مَا سِوَاهُ مُلْكُهُ وَمِلْكُهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَلَيْسَ لِغَيْرِهِ فِي الْحَقِيقَةِ مُلْكٌ، فَلَمَّا كَانَ أَكْثَرُ الْخَلْقِ غَافِلِينَ عَنْ مَعْرِفَةِ هَذَا الْمَعْنَى غَيْرَ عَالِمِينَ بِهِ، لَا جَرَمَ أَمَرَ اللَّه رَسُولَهُ ﵊ أَنْ يَذْكُرَ هَذَا النِّدَاءَ، لَعَلَّ وَاحِدًا مِنْهُمْ يَسْتَيْقِظُ مِنْ نوم الجهالة ورقدة الضلالة.

cehalet uykusuna ve gaflet dalgınlığına daldıkları için bu nispetlerin doğru olduğunu zannederler. İşte Hak Teâlâ bu uyuyan ve gafil kimselere: { أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilesiniz ki, göklerde ve yerde ne varsa şüphesiz Allah'ındır” kavliyle nida etmiştir. Çünkü Vâhid, Ehad ve Hak olan zatın dışındaki her şeyin kendi zatı gereği mümkün olduğu aklen sabit olmuş ve mümkün olanın da ya bizzat ya da bir vasıtayla Zatıyla Vacip olan varlığa dayandığı sabit olmuştur. Böylece O'nun dışındaki her şeyin O'nun mülkü ve mülkiyeti olduğu sabit olmuştur; durum böyle olunca hakikatte O'ndan başkasının hiçbir mülkiyeti yoktur. İnsanların çoğu bu manayı bilmekten gafil ve bundan habersiz olunca, Allah Teâlâ Resûlü'ne aleyhisselâm bu nidayı zikretmesini emretmiştir; tâ ki onlardan biri cehalet uykusundan ve dalalet dalgınlığından uyanabilsin.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٧ الى ٥٨]

[Yûnus Suresi (10): 57-58. Ayetler]

يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨)

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨) } “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, göğüslerdekine bir şifa, inananlar için bir hidayet ve rahmet gelmiştir. (57) De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, yalnızca bununla ferahlasınlar! O, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır.' (58)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الطَّرِيقَ إِلَى إِثْبَاتِ نُبُوَّةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ أَمْرَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ نَقُولَ إِنَّ هَذَا الشَّخْصَ قَدِ ادَّعَى النُّبُوَّةَ وَظَهَرَتِ الْمُعْجِزَةُ عَلَى يَدِهِ وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ، فَهُوَ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّه حَقًّا وَصِدْقًا، وَهَذَا الطَّرِيقُ مِمَّا قَدْ ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَقَرَّرَهُ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ فِي قَوْلِهِ: وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [يُونُسَ: ٣٧، ٣٨] وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا يُقَوِّي الدِّينَ وَيُورِثُ الْيَقِينَ وَيُزِيلُ الشُّكُوكَ وَالشُّبُهَاتِ وَيُبْطِلُ الْجَهَالَاتِ وَالضَّلَالَاتِ.

Birinci Mesele: Bil ki peygamberlerin aleyhimüsselâm nübüvvetini ispat etmenin yolu iki şeydir: Birincisi: 'Bu şahıs peygamberlik iddia etmiş ve elinde mucize zuhur etmiştir; böyle olan herkes ise Allah katından hak ve sadık bir elçidir' dememizdir. Bu yol, Allah Teâlâ'nın bu surede zikrettiği ve şu kavlinde en güzel şekilde ortaya koyduğu yollardandır: { وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş değildir; ancak kendinden öncekilerin doğrulanması ve o Kitab'ın açıklanmasıdır. Âlemlerin Rabbinden geldiğinde şüphe yoktur. Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz, onun benzeri bir sure getirin ve Allah'tan başka gücünüzün yettiklerini de çağırın!'” [Yûnus: 37-38]. Bu ayetin tefsirinde dini güçlendiren, yakîn kazandıran, şüphe ve tereddütleri gideren, cehalet ve dalaletleri iptal eden hususları zikretmiştik.

وَأَمَّا الطَّرِيقُ الثَّانِي فَهُوَ أَنْ نَعْلَمَ بِعُقُولِنَا أَنَّ الِاعْتِقَادَ الْحَقَّ وَالْعَمَلَ الصَّالِحَ مَا هُوَ؟ فَكُلُّ مَنْ جَاءَ وَدَعَا الْخَلْقَ إِلَيْهِمْ وَحَمَلَهُمْ عَلَيْهِ وَكَانَتْ لِنَفْسِهِ قُوَّةٌ قَوِيَّةٌ فِي نَقْلِ النَّاسِ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ، وَمِنَ الِاعْتِقَادِ الْبَاطِلِ إِلَى الِاعْتِقَادِ الْحَقِّ، وَمِنَ الْأَعْمَالِ الدَّاعِيَةِ إِلَى الدُّنْيَا إِلَى الْأَعْمَالِ الدَّاعِيَةِ إِلَى الْآخِرَةِ فَهُوَ النَّبِيُّ الْحَقُّ الصَّادِقُ الْمُصَدَّقُ، وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ نُفُوسَ الْخَلْقِ قَدِ اسْتَوْلَى عَلَيْهَا أَنْوَاعُ النَّقْصِ وَالْجَهْلِ وَحُبِّ الدُّنْيَا، وَنَحْنُ نَعْلَمُ بِعُقُولِنَا أَنَّ سَعَادَةَ الْإِنْسَانِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِالِاعْتِقَادِ الْحَقِّ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَحَاصِلُهُ يَرْجِعُ إِلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ وَهُوَ أَنَّ كُلَّ مَا قَوَّى نُفْرَتَكَ عَنِ الدُّنْيَا وَرَغْبَتَكَ فِي الْآخِرَةِ فَهُوَ/ الْعَمَلُ الصَّالِحُ وَكُلُّ مَا كَانَ بِالضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ فَهُوَ الْعَمَلُ الْبَاطِلُ وَالْمَعْصِيَةُ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانُوا مُحْتَاجِينَ إِلَى إِنْسَانٍ كَامِلٍ، قَوِيِّ النَّفْسِ، مُشْرِقِ الرُّوحِ، عُلْوِيِّ الطَّبِيعَةِ، وَيَكُونُ بِحَيْثُ يَقْوَى عَلَى نَقْلِ هَؤُلَاءِ النَّاقِصِينَ مِنْ مُقَامِ النُّقْصَانِ إِلَى مُقَامِ الْكَمَالِ، وَذَلِكَ هُوَ النَّبِيُّ. فَالْحَاصِلُ أَنَّ النَّاسَ أَقْسَامٌ ثَلَاثَةٌ: النَّاقِصُونَ وَالْكَامِلُونَ الَّذِينَ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى تَكْمِيلِ النَّاقِصِينَ، وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ هُوَ الْكَامِلُ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى تَكْمِيلِ النَّاقِصِينَ، فَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ هُوَ عَامَّةُ الْخَلْقِ، وَالْقِسْمُ الثَّانِي هُمُ الْأَوْلِيَاءُ، وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ هُمُ الْأَنْبِيَاءُ، وَلَمَّا كَانَتِ الْقُدْرَةُ عَلَى نَقْلِ النَّاقِصِينَ مِنْ دَرَجَةِ النُّقْصَانِ إِلَى دَرَجَةِ الْكَمَالِ مَرَاتِبُهَا مُخْتَلِفَةً وَدَرَجَاتُهَا مُتَفَاوِتَةً، لَا جَرَمَ كَانَتْ دَرَجَاتُ الْأَنْبِيَاءِ فِي قُوَّةِ النُّبُوَّةِ مُخْتَلِفَةً وَلِهَذَا السِّرِّ:

İkinci yola gelince: Hak inancın ve salih amelin ne olduğunu akıllarımızla bilmemizdir. Kim gelip insanları bunlara çağırır, onları buna sevk ederse ve nefsi insanları küfürden imana, bâtıl inançtan hak inanca, dünyaya sevk eden amellerden ahirete sevk eden amellere dönüştürme hususunda kuvvetli bir güce sahip olursa; işte o, hak, sadık ve tasdik edilmiş peygamberdir. Bunun takriri şöyledir: İnsanların nefislerini her türlü noksanlık, cehalet ve dünya sevgisi istila etmiştir. Bizler akıllarımızla biliriz ki insanın saadeti ancak hak inanç ve salih amelle hâsıl olur. Bunun hâsılı da tek bir esasa dayanır: Senin dünyadan nefretini ve ahirete rağbetini artıran her şey salih ameldir; bunun zıddı olan her şey ise bâtıl amel ve masiyettir. Durum böyle olunca, onlar kâmil, nefsi güçlü, ruhu aydınlık, tabiatı yüce ve bu eksik kimseleri noksanlık makamından kemal makamına ulaştırmaya gücü yeten bir insana muhtaç olurlar ki o da peygamberdir. Hâsılı kelam, insanlar üç kısımdır: Noksan olanlar; noksanları kemale erdiremeyen kâmiller; ve üçüncü kısım ise noksanları kemale erdirme gücüne sahip olan kâmildir. Birinci kısım insanların avâmıdır; ikinci kısım velîlerdir; üçüncü kısım ise peygamberlerdir. Noksanları noksanlık derecesinden kemal derecesine ulaştırma gücünün mertebeleri ve dereceleri farklı farklı olunca, peygamberlerin de nübüvvet gücündeki dereceleri farklı farklı olmuştur. İşte bu sırdan dolayı:

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «عُلَمَاءُ أُمَّتِي كَأَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ» .

Peygamber ﷺ: «Ümmetimin âlimleri İsrailoğullarının peygamberleri gibidir» buyurmuştur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ صِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِطَرِيقِ الْمُعْجِزَةِ، فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَّنَ صِحَّةَ نُبُوَّتِهِ بِالطَّرِيقِ الثَّانِي، وَهَذَا الطَّرِيقُ طَرِيقٌ كَاشِفٌ عَنْ حَقِيقَةِ النُّبُوَّةِ مُعَرِّفٌ لِمَاهِيَّتِهَا، فَالِاسْتِدْلَالُ

Bu mukaddimeyi bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ, Muhammed'in ﷺ nübüvvetinin sıhhatini mucize yoluyla beyan edince, bu ayette de onun nübüvvetinin sıhhatini ikinci yolla beyan etmiştir. Bu yol, nübüvvetin hakikatini keşfeden ve mahiyetini tanıtan bir yoldur. Mucize ile istidlalde bulunmak,

بالمعجز هو الذي يسميه الْمَنْطِقِيُّونَ بُرْهَانَ الْإِنْ، وَهَذَا الطَّرِيقُ هُوَ الطَّرِيقُ الَّذِي يُسَمُّونَهُ بُرْهَانَ اللَّمْ، وَهُوَ أَشْرَفُ وَأَعْلَى وَأَكْمَلُ وَأَفْضَلُ.

mantıkçıların 'bürhân-ı innî' dedikleri şeydir; bu yol ise onların 'bürhân-ı limmî' dedikleri yoldur ki bu daha şerefli, daha yüce, daha kâmil ve daha üstündür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْقُرْآنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِصِفَاتٍ أَرْبَعَةٍ: أَوَّلُهَا: كَوْنُهُ مَوْعِظَةً مِنْ عِنْدِ اللَّه. وَثَانِيهَا: كَوْنُهُ شِفَاءً لِمَا فِي الصُّدُورِ. وَثَالِثُهَا: كَوْنُهُ هُدًى. وَرَابِعُهَا: كَوْنُهُ رَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ. وَلَا بُدَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ مِنْ فَائِدَةٍ مَخْصُوصَةٍ فَنَقُولُ: إِنَّ الْأَرْوَاحَ لَمَّا تَعَلَّقَتْ بِالْأَجْسَادِ كَانَ ذَلِكَ التَّعَلُّقُ بِسَبَبِ عِشْقٍ طَبِيعِيٍّ وَجَبَ لِلرُّوحِ عَلَى الْجَسَدِ، ثُمَّ إِنَّ جَوْهَرَ الرُّوحِ الْتَذَّ بِمُشْتَهَيَاتِ هَذَا الْعَالَمِ الْجَسَدَانِيِّ وَطَيِّبَاتِهِ بِوَاسِطَةِ الْحَوَاسِّ الْخَمْسِ وَتَمَرَّنَ عَلَى ذَلِكَ وَأَلِفَ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ وَاعْتَادَهَا. وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ نُورَ الْعَقْلِ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي آخِرِ الدَّرَجَةِ، حَيْثُ قَوِيَتِ الْعَلَائِقُ الْحِسِّيَّةُ وَالْحَوَادِثُ الْجَسَدَانِيَّةُ، فَصَارَ ذَلِكَ الِاسْتِغْرَاقُ سَبَبًا لِحُصُولِ الْعَقَائِدِ الْبَاطِلَةِ وَالْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ فِي جَوْهَرِ الرُّوحِ، وَهَذِهِ الْأَحْوَالُ تَجْرِي مَجْرَى الْأَمْرَاضِ الشَّدِيدَةِ لِجَوْهَرِ الرُّوحِ، فَلَا بُدَّ لَهَا مِنْ طَبِيبٍ حَاذِقٍ، فَإِنَّ مَنْ وَقَعَ فِي الْمَرَضِ الشَّدِيدِ، فَإِنْ لَمْ يَتَّفِقْ لَهُ طَبِيبٌ حَاذِقٌ يُعَالِجُهُ بِالْعِلَاجَاتِ الصَّائِبَةِ مَاتَ لَا مَحَالَةَ، وَإِنِ اتَّفَقَ أَنْ صَادَفَهُ مِثْلُ هَذَا الطَّبِيبِ، وَكَانَ هَذَا الْبَدَنُ قَابِلًا لِلْعِلَاجَاتِ الصَّائِبَةِ فَرُبَّمَا حَصَلَتِ الصِّحَّةُ وَزَالَ السُّقْمُ.

İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu ayette Kur'an'ı dört sıfatla vasfetmiştir: Birincisi: Allah katından bir öğüt (mev'ıza) olması. İkincisi: Göğüslerdekine bir şifa olması. Üçüncüsü: Bir hidayet olması. Dördüncüsü: Müminler için bir rahmet olmasıdır. Bu sıfatların her biri için mutlaka özel bir fayda vardır. Şöyle deriz: Ruhlar cesetlere bağlandığında, bu bağlanma ruhun cesede karşı duyduğu fıtrî bir aşk sebebiyle vacip olmuştur; sonra ruhun cevheri, beş duyu vasıtasıyla bu cismanî âlemin arzulanıp lezzet alınan şeylerinden tat almış, bu hususta meleke kesbetmiş, bu yola ünsiyet peydâ edip alışmıştır. Bilinmektedir ki aklın nuru ancak en son mertebede, hissî alâkaların ve cismanî hâdiselerin kuvvetlendiği yerde hâsıl olur; bu sebeple o dalış (istiğrak), ruhun cevherinde bâtıl inançların ve yerilmiş ahlakların meydana gelmesine sebep olmuştur. Bu haller, ruhun cevheri için şiddetli hastalıklar mesabesindedir; dolayısıyla onun için mahir bir tabip lazımdır. Zira şiddetli hastalığa düşen kimse, kendisine doğru tedaviler uygulayacak mahir bir tabibe rastlamazsa kaçınılmaz olarak ölür; şayet böyle bir tabibe rastlar ve bu beden de doğru tedavileri kabule elverişli olursa, sıhhatin hâsıl olması ve hastalığın zail olması umulur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ كَانَ كَالطَّبِيبِ الْحَاذِقِ، وَهَذَا الْقُرْآنُ عِبَارَةٌ عَنْ مَجْمُوعِ أَدْوِيَتِهِ الَّتِي بِتَرْكِيبِهَا تُعَالَجُ الْقُلُوبُ الْمَرِيضَةُ. ثُمَّ إِنَّ الطَّبِيبَ إِذَا وَصَلَ إِلَى الْمَرِيضِ فَلَهُ مَعَهُ مَرَاتِبُ أَرْبَعَةٌ:

Bunu bildiğinde deriz ki: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem mahir bir tabip gibidir; bu Kur'an ise terkibiyle hasta kalplerin tedavi edildiği onun ilaçlarının bütünüdür. Sonra tabip hastaya vardığında onunla [tedavi hususunda] dört mertebesi (aşaması) olur:

الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: أَنْ يَنْهَاهُ عَنْ تَنَاوُلِ مَا لَا يَنْبَغِي وَيَأْمُرَهُ بِالِاحْتِرَازِ عَنْ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي بِسَبَبِهَا وَقَعَ فِي ذَلِكَ الْمَرَضِ، وَهَذَا هُوَ الْمَوْعِظَةُ فَإِنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْوَعْظِ إِلَّا الزَّجْرُ عَنْ كُلِّ مَا يَبْعُدُ عَنْ رِضْوَانِ اللَّه تَعَالَى، وَالْمَنْعُ عَنْ كُلِّ مَا يَشْغَلُ الْقَلْبَ بِغَيْرِ اللَّه.

Birinci mertebe: Onu uygun olmayan şeyleri almaktan menetmesi ve o hastalığa düşmesine sebep olan şeylerden sakınmasını emretmesidir. Bu da mev'ızadır (öğüttür). Zira vaazın anlamı, ancak Allah Teâlâ'nın rızasından uzaklaştıran her şeyden menetmek ve kalbi Allah'tan başkasıyla meşgul eden her şeyden alıkoymaktır.

الْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: الشِّفَاءُ وَهُوَ أَنْ يَسْقِيَهُ أَدْوِيَةً تُزِيلُ عَنْ بَاطِنِهِ تِلْكَ الْأَخْلَاطَ الْفَاسِدَةَ الْمُوجِبَةَ لِلْمَرَضِ، فَكَذَلِكَ الْأَنْبِيَاءُ ﵈ إِذَا مَنَعُوا الْخَلْقَ عَنْ فِعْلِ الْمَحْظُورَاتِ صَارَتْ ظَوَاهِرُهُمْ مُطَهَّرَةً عَنْ فِعْلِ مَا لَا يَنْبَغِي فَحِينَئِذٍ يَأْمُرُونَهُمْ بِطَهَارَةِ الْبَاطِنِ وَذَلِكَ بِالْمُجَاهَدَةِ فِي إِزَالَةِ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ وَتَحْصِيلِ الْأَخْلَاقِ الْحَمِيدَةِ، وَأَوَائِلُهَا مَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ [النَّحْلِ: ٩٠] وَذَلِكَ لِأَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الْعَقَائِدَ الْفَاسِدَةَ وَالْأَخْلَاقَ الذَّمِيمَةَ جَارِيَةٌ مَجْرَى الْأَمْرَاضِ، فَإِذَا زَالَتْ فَقَدْ حَصَلَ الشِّفَاءُ لِلْقَلْبِ وَصَارَ جَوْهَرُ الرُّوحِ مُطَهَّرًا عَنْ جَمِيعِ النُّقُوشِ الْمَانِعَةِ عَنْ مُطَالَعَةِ عَالَمِ الْمَلَكُوتِ.

İkinci mertebe: Şifadır; o da hastaya, hastalığı gerektiren o bozuk karışımları içinden söküp atacak ilaçlar içirmesidir. Peygamberler aleyhimüsselâm da böyledir; insanları yasak olan şeyleri yapmaktan menettiklerinde, onların dış halleri yapılmaması gereken fiillerden arınmış olur. İşte o zaman onlara, yerilmiş ahlakları giderme ve övgüye değer ahlakları elde etme hususunda mücahede etmek suretiyle bâtın (iç) temizliğini emrederler. Bunun ilk adımları, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde zikrettiğidir: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ } [Nahl 90] “Şüphesiz Allah, adaleti, iyilik yapmayı ve yakınlara vermeyi emreder; hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder.” Zira biz, bozuk inançların ve yerilmiş ahlakların hastalıklar mesabesinde olduğunu belirtmiştik; bunlar zail olduğunda kalbe şifa hâsıl olmuş ve ruhun cevheri melekût âlemini müşahede etmeyi engelleyen bütün nakışlardan temizlenmiş olur.

وَالْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: حُصُولُ الْهُدَى، وَهَذِهِ الْمَرْتَبَةُ لَا يُمْكِنُ حُصُولُهَا إِلَّا بَعْدَ الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ، لِأَنَّ جَوْهَرَ الرُّوحِ النَّاطِقَةِ قَابِلٌ لِلْجَلَايَا الْقُدْسِيَّةِ وَالْأَضْوَاءِ الْإِلَهِيَّةِ وَفَيْضُ الرَّحْمَةِ عَامٌّ غَيْرُ مُنْقَطِعٍ عَلَى مَا

Üçüncü mertebe: Hidayetin hâsıl olmasıdır. Bu mertebe ancak ikinci mertebeden sonra meydana gelebilir; zira nâtık (düşünen) ruhun cevheri, kudsî tecellilere ve ilâhî nurlara kabiliyetlidir; rahmetin feyzi ise,

قَالَ ﵊: «إِنَّ لِرَبِّكُمْ فِي أَيَّامِ دَهْرِكُمْ نَفَحَاتٍ أَلَا فَتَعَرَّضُوا لَهَا»

Peygamber'in aleyhisselâm: «Şüphesiz ki ömrünüzün günlerinde Rabbinizin birtakım esintileri vardır; dikkat edin, onlara yönelin» buyurduğu üzere umumidir ve kesintisizdir.

وَأَيْضًا فَالْمَنْعُ إِنَّمَا يَكُونُ إِمَّا لِلْعَجْزِ أَوْ لِلْجَهْلِ أَوْ لِلْبُخْلِ، وَالْكُلُّ فِي حَقِّ الْحَقِّ مُمْتَنِعٌ، فَالْمَنْعُ فِي حَقِّهِ مُمْتَنِعٌ، فَعَلَى هَذَا عَدَمُ حُصُولِ هَذِهِ الْأَضْوَاءِ الرُّوحَانِيَّةِ، إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ أَنَّ الْعَقَائِدَ الْفَاسِدَةَ وَالْأَخْلَاقَ الذَّمِيمَةَ طَبْعُهَا طَبْعُ الظُّلْمَةِ، وَعِنْدَ قِيَامِ الظُّلْمَةِ يَمْتَنِعُ حُصُولُ النُّورِ، فَإِذَا زَالَتْ تِلْكَ الْأَحْوَالُ، فَقَدْ زَالَ الْعَائِقُ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَقَعَ ضَوْءُ عَالَمِ الْقُدْسِ فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ الْقُدْسِيَّةِ، وَلَا مَعْنَى لِذَلِكَ الضَّوْءِ إِلَّا الْهُدَى، فَعِنْدَ هَذِهِ الْحَالَةِ تَصِيرُ هَذِهِ النَّفْسُ بِحَيْثُ قَدِ انْطَبَعَ فِيهَا نَقْشُ الْمَلَكُوتِ وَتَجَلَّى لها قدس

Ayrıca menediş (engelleme), ya acizlikten ya cehaletten ya da cimrilikten ötürü olur; bunların tamamı ise el-Hakk [olan Allah] hakkında imkânsızdır, dolayısıyla O'nun hakkında menediş imkânsızdır. Buna göre, bu ruhanî nurların hâsıl olmaması ancak bozuk inançların ve yerilmiş ahlakların tabiatının karanlık tabiatı olmasındandır. Karanlık mevcut olduğunda nurun hâsıl olması imkânsızdır. O haller zail olduğunda engel kalkmış olur ve kuds âleminin nuru mutlaka kudsî nefsin cevherine düşer; o nurun anlamı da hidayetten başkası değildir. İşte bu durumda nefis öyle bir hale gelir ki onda melekûtun nakşı basılır ve ona lisan-ı hal ile lâhûtun kudsiyeti tecelli eder.

اللاهوت، وأول هذه المرتبة هو قوله: يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ [الفجر: ٢٧] أوسطها قَوْلُهُ تَعَالَى: فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٠] وَآخِرُهَا قَوْلُهُ: قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ [الْأَنْعَامِ: ٩١] وَمَجْمُوعُهَا قَوْلُهُ: وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ [هُودٍ: ١٢٣] وَسَيَجِيءُ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي مَوَاضِعِهَا بِإِذْنِ اللَّه تَعَالَى، وَهَذِهِ الْمَرْتَبَةُ هِيَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ وَهُدىً.

Lâhût... Bu mertebenin başı O'nun: { يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ } [Fecr 27] “Ey huzura ermiş nefis! Rabbine dön!” kavlidir; ortası Allah Teâlâ'nın: { فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ } [Zâriyât 50] “O halde Allah'a kaçın!” kavlidir; sonu O'nun: { قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } [En'âm 91] “'Allah' de, sonra onları bırak daldıkları batakta oynayadursunlar!” kavlidir; hepsinin toplamı ise O'nun şu kavlidir: { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } [Hûd 123] “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Bütün işler O'na döndürülür. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et. Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.” Bu ayetlerin tefsiri Allah Teâlâ'nın izniyle kendi yerlerinde gelecektir. İşte Sübhânehu'nun { وَهُدىً } [ifadesiyle] kastedilen mertebe budur.

وَأَمَّا الْمَرْتَبَةُ الرَّابِعَةُ: فَهِيَ أَنْ تَصِيرَ النَّفْسُ الْبَالِغَةُ إِلَى هَذِهِ الدَّرَجَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ وَالْمَعَارِجِ الرَّبَّانِيَّةِ بِحَيْثُ تَفِيضُ أَنْوَارُهَا عَلَى أَرْوَاحِ النَّاقِصِينَ فَيْضَ النُّورِ مِنْ جَوْهَرِ الشَّمْسِ عَلَى أَجْرَامِ هَذَا الْعَالَمِ، وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَإِنَّمَا خَصَّ الْمُؤْمِنِينَ بِهَذَا الْمَعْنَى، لِأَنَّ أَرْوَاحَ الْمُعَانِدِينَ لَا تَسْتَضِيءُ بِأَنْوَارِ أَرْوَاحِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، لِأَنَّ الْجِسْمَ الْقَابِلَ لِلنُّورِ عَنْ قُرْصِ الشَّمْسِ/ هُوَ الَّذِي يَكُونُ وَجْهُهُ مُقَابِلًا لِوَجْهِ الشَّمْسِ، فَإِنْ لَمْ تَحْصُلْ هَذِهِ الْمُقَابَلَةُ لَمْ يَقَعْ ضَوْءُ الشَّمْسِ عَلَيْهِ، فَكَذَلِكَ كَلُّ رُوحٍ لَمَّا لَمْ تَتَوَجَّهْ إِلَى خِدْمَةِ أَرْوَاحِ الْأَنْبِيَاءِ الْمُطَهَّرِينَ، لَمْ تَنْتَفِعْ بِأَنْوَارِهِمْ، وَلَمْ يَصِلْ إِلَيْهَا آثَارُ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ الْمُطَهَّرَةِ الْمُقَدَّسَةِ، وَكَمَا أَنَّ الْأَجْسَامَ الَّتِي لَا تَكُونُ مُقَابِلَةً لِقُرْصِ الشَّمْسِ مُخْتَلِفَةُ الدَّرَجَاتِ وَالْمَرَاتِبِ فِي الْبُعْدِ عَنْ هَذِهِ الْمُقَابَلَةِ وَلَا تَزَالُ تَتَزَايَدُ دَرَجَاتُ هَذَا الْبُعْدِ حَتَّى يَنْتَهِيَ ذَلِكَ الْجِسْمُ إِلَى غَايَةِ بُعْدِهِ عَنْ مُقَابَلَةِ قُرْصِ الشَّمْسِ، فَلَا جَرَمَ يَبْقَى خَالِصَ الظُّلْمَةِ، فَكَذَلِكَ تَتَفَاوَتُ مَرَاتِبُ النُّفُوسِ فِي قَبُولِ هَذِهِ الْأَنْوَارِ عَنْ أَرْوَاحِ الْأَنْبِيَاءِ وَلَا تَزَالُ تَتَزَايَدُ حَتَّى تَنْتَهِيَ إِلَى النَّفْسِ الَّتِي كَمُلَتْ ظُلْمَتُهَا، وَعَظُمَتْ شَقَاوَتُهَا وَانْتَهَتْ فِي الْعَقَائِدِ الْفَاسِدَةِ، وَالْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ إِلَى أَقْصَى الْغَايَاتِ، وَأَبْعَدِ النِّهَايَاتِ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمَوْعِظَةَ إِشَارَةٌ إِلَى تَطْهِيرِ ظَوَاهِرِ الْخَلْقِ عَمَّا لَا يَنْبَغِي وَهُوَ الشَّرِيعَةُ، وَالشِّفَاءُ إِشَارَةٌ إِلَى تَطْهِيرِ الْأَرْوَاحِ عَنِ الْعَقَائِدِ الْفَاسِدَةِ وَالْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ وَهُوَ الطَّرِيقَةُ وَالْهُدَى وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى ظُهُورِ نُورِ الْحَقِّ فِي قُلُوبِ الصِّدِّيقِينَ وَهُوَ الْحَقِيقَةُ، وَالرَّحْمَةُ وَهِيَ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهَا بَالِغَةً فِي الْكَمَالِ وَالْإِشْرَاقِ إِلَى حَيْثُ تَصِيرُ مُكَمِّلَةً لِلنَّاقِصِينَ وَهِيَ النُّبُوَّةُ، فَهَذِهِ دَرَجَاتٌ عَقْلِيَّةٌ وَمَرَاتِبُ بُرْهَانِيَّةٌ مَدْلُولٌ عَلَيْهَا بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ الْقُرْآنِيَّةِ لَا يُمْكِنُ تَأْخِيرُ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَلَا تَقْدِيمُ مَا تَأَخَّرَ ذِكْرُهُ، وَلَمَّا نَبَّهَ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْأَسْرَارِ الْعَالِيَةِ الْإِلَهِيَّةِ قَالَ: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا قَرَّرَهُ حُكَمَاءُ الْإِسْلَامِ مِنْ أَنَّ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ أَفْضَلُ مِنَ السَّعَادَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَقَدْ سَبَقَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَالَغَةُ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَعْنَى فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ انتهى.

Dördüncü mertebeye gelince: Bu ruhanî derecelere ve rabbanî miraclara ulaşan nefsin, güneşin cevherinden çıkan nurun bu âlemin cisimleri üzerine taşması gibi nurlarını noksanların ruhları üzerine taşırmasıdır. İşte { وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “müminler için bir rahmet” buyruğuyla kastedilen budur. Bu manayı müminlere tahsis etmiştir, zira inatçıların ruhları peygamberlerin aleyhimüsselâm ruhlarının nurlarıyla aydınlanmaz. Çünkü güneş kursundan nuru kabule uygun olan cisim, yüzü güneşe karşı duran cisimdir; şayet bu karşılıklılık hâsıl olmazsa güneşin ışığı onun üzerine düşmez. İşte bunun gibi, tertemiz peygamberlerin ruhlarına hizmete yönelmeyen her ruh, onların nurlarından istifade edemez ve o tertemiz, mukaddes ruhların eserleri ona ulaşmaz. Güneş kursuna karşı durmayan cisimler bu karşılıktan uzaklıkta derece ve mertebe bakımından farklı farklı olup bu uzaklığın dereceleri o cisim güneş kursuna karşı durmaktan son derece uzak kalana dek sürekli artıp durur ve kaçınılmaz olarak zifiri karanlık kalır; işte bunun gibi peygamberlerin ruhlarından gelen bu nurları kabul hususunda nefislerin mertebeleri de farklı farklıdır ve karanlığı kemale eren, bedbahtlığı büyüyen, bozuk inançlar ve yerilmiş ahlaklarda en uç hedeflere ve en uzak nihayetlere varan nefse ulaşıncaya kadar sürekli artar. Özetle; mev'ıza (öğüt), yaratılmışların zâhirlerini uygunsuz şeylerden temizlemeye işarettir ki bu Şeriattır. Şifa, ruhları bozuk inançlardan ve yerilmiş ahlaklardan temizlemeye işarettir ki bu Tarikattır. Hidayet, Hakk'ın nurunun sıddîkların kalplerinde zuhur etmesine işarettir ki bu Hakikattir. Rahmet ise kemalde ve aydınlanmada noksan olanları kemale erdirecek seviyeye ulaşmasına işarettir ki bu Nübüvvettir. Bunlar, Kur'an'daki bu lafızların delalet ettiği aklî dereceler ve bürhanî mertebelerdir; önce zikredileni sonraya bırakmak da sonra zikredileni öne almak da mümkün değildir. Allah Teâlâ bu ayette bu yüce ilâhî sırlara dikkat çekince: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, evet sadece bununla sevinsinler! Bu, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır” buyurdu. Bundan maksat, İslâm filozoflarının ruhanî mutlulukların cismanî mutluluklardan daha üstün olduğuna dair ortaya koydukları esasa işarettir. Bu kitabın pek çok yerinde bu mananın takririnde aşırı derecede durulmuştu; dolayısıyla tekrarlamanın bir faydası yoktur. [Sözün] sonu.

المسألة الثالثة: قَوْلُهُ: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا وَتَقْدِيرُهُ: بِفَضْلِ اللَّه وَبِرَحْمَتِهِ فَلْيَفْرَحُوا، ثُمَّ يَقُولُ مرة أخرى: فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا وَالتَّكْرِيرُ لِلتَّأْكِيدِ. وَأَيْضًا قَوْلُهُ: فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا يُفِيدُ الْحَصْرَ، يَعْنِي يَجِبُ أَنْ لَا يَفْرَحَ الْإِنْسَانُ إِلَّا بِذَلِكَ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَدُلُّ عَلَى أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ لَا يَفْرَحَ الْإِنْسَانُ بِشَيْءٍ مِنَ الْأَحْوَالِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْمُحَقِّقِينَ قَالُوا: لَا مَعْنَى لِهَذِهِ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ إِلَّا دَفْعُ الْآلَامِ، وَالْمَعْنَى الْعَدَمِيُّ لَا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُفْرَحَ بِهِ. وَالثَّانِي: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ اللَّذَّاتُ صِفَاتٍ ثُبُوتِيَّةً، لَكِنَّهَا مَعْنَوِيَّةٌ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّضَرُّرَ بِآلَامِهَا أَقْوَى مِنَ الِانْتِفَاعِ بِلَذَّاتِهَا أَلَا تَرَى أَنَّ أَقْوَى اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ لَذَّةَ الْوِقَاعِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الِالْتِذَاذَ بِهَا أَقَلُّ مَرْتَبَةً مِنَ الِاسْتِضْرَارِ بِأَلَمِ الْقُولَنْجِ وَسَائِرِ الْآلَامِ الْقَوِيَّةِ. وَالثَّانِي: أَنَّ مَدَاخِلَ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ قَلِيلَةٌ، فَإِنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى تَحْصِيلِ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, evet sadece bununla sevinsinler!” kavli. Takdiri şöyledir: “Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle sevinsinler”; sonra bir kere daha: “İşte bununla sevinsinler” buyurmaktadır ki tekrar pekiştirme içindir. Ayrıca O'nun { فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } kavli hasr ifade eder; yani insanın ancak bununla sevinmesi gerekir. Bil ki bu kelam iki hususa delalet eder: Birincisi: İnsanın cismanî hallerden hiçbir şeyle sevinmemesinin gerektiğidir. Buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: Muhakkiklerden bir topluluk şöyle demiştir: Bu cismanî lezzetlerin acıları defetmekten başka bir anlamı yoktur; ademî (yokluk bildiren) bir mana ise sevinilmeyi hak etmez. İkincisi: Bu lezzetlerin sübûtî sıfatlar olduğu varsayılsa bile birtakım yönlerden manevîdirler/itibarîdirler: Birincisi: Onların acılarıyla zarar görmek, lezzetleriyle faydalanmaktan daha kuvvetlidir. Görmez misin ki cismanî lezzetlerin en kuvvetlisi cinsel ilişki lezzetidir; kuşkusuz onunla lezzetlenmek, kulunç ve diğer şiddetli acıların verdiği zarardan mertebece daha azdır. İkincisi: Cismanî lezzetlerin yolları azdır; çünkü cismanî lezzetleri elde etmeye

إِلَّا بِهَذَيْنِ الطَّرِيقَيْنِ أَعْنِي لَذَّةَ الْبَطْنِ وَالْفَرْجِ. وَأَمَّا الْآلَامُ: فَإِنَّ كُلَّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ بَدَنِ الْإِنْسَانِ مَعَهُ نَوْعٌ آخَرُ مِنَ الْآلَامِ، وَلِكُلِّ نَوْعٍ مِنْهَا خَاصِّيَّةٌ لَيْسَتْ لِلنَّوْعِ الْآخَرِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ اللَّذَّاتِ/ الْجُسْمَانِيَّةَ لَا تَكُونُ خَالِصَةً أَلْبَتَّةَ بَلْ تَكُونُ مَمْزُوجَةً بِأَنْوَاعٍ مِنَ الْمَكَارِهِ، فَلَوْ لَمْ يَحْصُلْ فِي لَذَّةِ الْأَكْلِ وَالْوِقَاعِ إِلَّا إِتْعَابُ النَّفْسِ فِي مُقَدِّمَاتِهَا وَفِي لَوَاحِقِهَا لَكَفَى. الرَّابِعُ: أَنَّ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةَ لَا تَكُونُ بَاقِيَةً، فَكُلَّمَا كَانَ الِالْتِذَاذُ بِهَا أَكْثَرَ كَانَتِ الْحَسَرَاتُ الْحَاصِلَةُ مِنْ خَوْفِ فَوَاتِهَا أَكْثَرَ وَأَشَدَّ، وَلِذَلِكَ قَالَ الْمَعَرِّيُّ:

bu iki yoldan, yani mide ve tenasül uzvu lezzetinden başka bir yol yoktur. Acılara gelince: İnsan bedeninin her bir cüzünde başka bir acı türü bulunur ve bunların her bir türünün diğer türde bulunmayan bir özelliği vardır. Üçüncüsü: Cismanî lezzetler asla katıksız olmaz, aksine çeşitli hoşnutsuzluklarla karışık olur; şayet yeme ve cinsel ilişki lezzetinde bunların öncüllerinde ve ardıllarında nefsi yormaktan başka bir şey olmasaydı bile yeterdi. Dördüncüsü: Cismanî lezzetler kalıcı değildir; dolayısıyla bunlarla lezzetlenmek ne kadar çok olursa, onların elden çıkması korkusundan hâsıl olan hasretler de o kadar çok ve şiddetli olur. Bu sebeple el-Maarrî şöyle demiştir:

إِنَّ حُزْنًا فِي سَاعَةِ الموت أضعاف ... سُرُورٍ فِي سَاعَةِ الْمِيلَادِ

“Ölüm anındaki bir hüzün, kat kat fazladır ... Doğum anındaki bir sevinçten.”

فَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْفَرَحَ الْحَاصِلَ عِنْدَ حُدُوثِ الْوَلَدِ لَا يُعَادِلُ الْحُزْنَ الْحَاصِلَ عِنْدَ مَوْتِهِ. الْخَامِسُ: أَنَّ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةَ حَالَ حُصُولِهَا تَكُونُ مُمْتَنِعَةَ الْبَقَاءِ، لِأَنَّ لذة الأكل لا تبقى بحالها، بل كما زَالَ أَلَمُ الْجُوعِ زَالَ الِالْتِذَاذُ بِالْأَكْلِ وَلَا يُمْكِنُ اسْتِبْقَاءُ تِلْكَ اللَّذَّةِ. السَّادِسُ: أَنَّ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةَ الْتِذَاذٌ بِأَشْيَاءٍ خَسِيسَةٍ، فَإِنَّهَا الْتِذَاذٌ بِكَيْفِيَّاتٍ حَاصِلَةٍ فِي أَجْسَامٍ رَخْوَةٍ سَرِيعَةِ الْفَسَادِ مُسْتَعِدَّةٍ لِلتَّغَيُّرِ، فَأَمَّا اللَّذَّاتُ الرُّوحَانِيَّةُ فَإِنَّهَا بِالضِّدِّ فِي جَمِيعِ هَذِهِ الْجِهَاتِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْفَرَحَ بِاللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ فَرَحٌ بَاطِلٌ، وَأَمَّا الْفَرَحُ الْكَامِلُ فَهُوَ الْفَرَحُ بِالرُّوحَانِيَّاتِ وَالْجَوَاهِرِ الْمُقَدَّسَةِ وَعَالَمِ الْجَلَالِ وَنُورِ الْكِبْرِيَاءِ.

Bilinmektedir ki çocuğun doğumu anında hâsıl olan sevinç, ölümü anında hâsıl olan hüzne denk gelmez. Beşincisi: Cismanî lezzetler hâsıl oldukları anda bekâsı imkânsız lezzetlerdir; zira yeme lezzeti kendi halinde kalmaz, aksine açlık acısı zail olduğu gibi yeme lezzeti de zail olur ve o lezzeti sürdürmek mümkün değildir. Altıncısı: Cismanî lezzetler bayağı şeylerle lezzetlenmektir; çünkü onlar gevşek, çabuk bozulan ve değişmeye hazır cisimlerde meydana gelen keyfiyetlerle lezzetlenmektir. Ruhanî lezzetler ise bütün bu yönlerden bunun zıddıdır. Böylece cismanî lezzetlerle sevinmenin bâtıl bir sevinç olduğu sabit olmuştur; kâmil sevinç ise ruhanîlerle, mukaddes cevherlerle, celâl âlemiyle ve kibriyâ nuruyla sevinmektir.

وَالْبَحْثُ الثَّانِي: مِنْ مَبَاحِثِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ إِذَا حَصَلَتِ اللَّذَّاتُ الرُّوحَانِيَّةُ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ لَا يَفْرَحَ بِهَا مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ، بَلْ يَجِبُ أَنْ يَفْرَحَ بِهَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا مِنَ اللَّه تَعَالَى وَبِفَضْلِ اللَّه وَبِرَحْمَتِهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ الصِّدِّيقُونَ: مَنْ فَرِحَ بِنِعْمَةِ اللَّه مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا تِلْكَ النِّعْمَةُ فَهُوَ مُشْرِكٌ، أَمَّا مَنْ فَرِحَ بِنِعْمَةِ اللَّه مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا مِنَ اللَّه كَانَ فَرَحُهُ باللَّه، وَذَلِكَ هُوَ غَايَةُ الْكَمَالِ وَنِهَايَةُ السَّعَادَةِ فَقَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا يَعْنِي فَلْيَفْرَحُوا بِتِلْكَ النِّعَمِ لَا مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ، بَلْ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا بِفَضْلِ اللَّه وَبِرَحْمَةِ اللَّه، فَهَذِهِ أَسْرَارٌ عَالِيَةٌ اشْتَمَلَتْ عَلَيْهَا هَذِهِ الْأَلْفَاظُ الَّتِي ظَهَرَتْ مِنْ عَالَمِ الْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ، هَذَا مَا تَلَخَّصَ عِنْدَنَا فِي هَذَا الْبَابِ، أَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَقَالُوا: فَضْلُ اللَّه الْإِسْلَامُ، وَرَحْمَتُهُ الْقُرْآنُ. وَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: فَضْلُ اللَّه الْقُرْآنُ، وَرَحْمَتُهُ أَنْ جَعَلَكُمْ مِنْ أَهْلِهُ.

Bu ayetin bahislerinden İkinci Bahis: Ruhanî lezzetler hâsıl olduğunda, akıl sahibi kimsenin sırf o lezzet olmaları bakımından onlarla sevinmemesi gerekir; aksine onların Allah Teâlâ'dan, Allah'ın lütfu ve rahmetiyle olmaları bakımından onlarla sevinmesi gerekir. Bu sebeple sıddîklar şöyle demiştir: Allah'ın nimetiyle sırf o nimet olması bakımından sevinen kimse müşriktir; Allah'ın nimetiyle onun Allah'tan olması bakımından sevinen kimsenin sevinci ise Allah iledir ki bu da kemalin gayesi ve saadetin nihayetidir. Sübhânehu'nun: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } kavli, yani “O nimetlerle sırf onlar olmaları bakımından değil, bilakis Allah'ın lütfuyla ve Allah'ın rahmetiyle olmaları bakımından sevinsinler” demektir. İşte bunlar, vahiy ve tenzil âleminden zuhur eden bu lafızların kapsadığı yüce sırlardır. Bu konuda bize göre özetlenen şey budur. Müfessirlere gelince, onlar şöyle demiştir: Allah'ın lütfu İslâm, rahmeti ise Kur'an'dır. Ebû Saîd el-Hudrî ise şöyle demiştir: Allah'ın lütfu Kur'an, rahmeti ise sizi onun ehlinden kılmış olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قُرِئَ فَلْتَفْرَحُوا بِالتَّاءِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: وَقَدْ ذُكِرَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّهُ قَرَأَ بِالتَّاءِ وَقَالَ:

Dördüncü Mesele: [Kelime] tâ ile { فَلْتَفْرَحُوا } şeklinde okunmuştur. Ferrâ şöyle dedi: Zeyd b. Sâbit'ten tâ ile okuduğu rivayet edilmiş ve şöyle demiştir:

مَعْنَاهُ فَبِذَلِكَ فَلْتَفْرِحُوا يَا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُ الْكُفَّارُ، قَالَ وَقَرِيبٌ مِنْ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ فَبِذَلِكَ فَافْرَحُوا وَالْأَصْلُ فِي الْأَمْرِ لِلْمُخَاطَبِ وَالْغَائِبِ اللَّامُ نَحْوَ لِتَقُمْ يَا زَيْدُ وَلْيَقُمْ زَيْدٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ حُكْمَ الْأَمْرِ فِي الصُّورَتَيْنِ وَاحِدٌ، إِلَّا أَنَّ الْعَرَبَ حَذَفُوا اللَّامَ مِنْ فِعْلِ الْمَأْمُورِ الْمُخَاطَبِ لِكَثْرَةِ اسْتِعْمَالِهِ، وَحَذَفُوا التَّاءَ أَيْضًا وَأَدْخَلُوا أَلِفَ الْوَصْلِ نَحْوَ اضْرِبْ وَاقْتُلْ لِيَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِهِ وَكَانَ الْكِسَائِيُّ يَعِيبُ قَوْلَهُمْ فَلْيَفْرَحُوا لِأَنَّهُ وَجَدَهُ قَلِيلًا فَجَعَلَهُ عَيْبًا إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْأَصْلُ،

Bunun manası: “Ey Muhammed'in ashabı, işte bununla sevinin! O, kâfirlerin toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır” demektir. Ferrâ dedi ki: Übeyy'in { فَبِذَلِكَ فَافْرَحُوا } kıraati de bu kıraate yakındır. Muhatap ve gâib için emirde asıl olan “li-tekum yâ Zeyd” (Kalk ey Zeyd) ve “li-yekum Zeydün” (Zeyd kalksın) misallerindeki gibi lâm harfidir; zira her iki durumda da emrin hükmü birdir. Ancak Araplar, çok kullanılmasından dolayı muhatap kılınan kişinin emrinin fiilinden lâmı hazfetmişler, tâ'yı da hazfedip ifadenin kendisiyle başlatılabilmesi için “idrib” ve “uktul” misallerinde olduğu gibi vasıl hemzesi dahil etmişlerdir. Kisâî, onların { فَلْيَفْرَحُوا } demelerini ayıplardı; çünkü bunu az bulmuş ve kusur saymıştır, ne var ki asıl olan budur.

وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِي بَعْضِ الْمَشَاهِدِ: «لِتَأْخُذُوا مَصَافَّكُمْ»

Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem, savaş yerlerinden birinde şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Saflarınızı alasınız»

يُرِيدُ بِهِ خُذُوا، هَذَا كُلُّهُ كَلَامُ/ الْفَرَّاءِ. وَقُرِئَ تَجْمَعُونَ بِالتَّاءِ وَوَجْهُهُ أَنَّهُ تَعَالَى عَنَى الْمُخَاطَبِينَ وَالْغَائِبِينَ إِلَّا أَنَّهُ غَلَّبَ الْمُخَاطَبَ عَلَى الْغَائِبِ كَمَا يُغَلَّبُ التَّذْكِيرُ عَلَى التَّأْنِيثِ، فَكَأَنَّهُ أراد المؤمنين هكذا قال أَهْلُ اللُّغَةِ وَفِيهِ دَقِيقَةٌ عَقْلِيَّةٌ وَهُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ حَصَلَ فِيهِ مَعْنًى يَدْعُوهُ إِلَى خِدْمَةِ اللَّه تَعَالَى وَإِلَى الِاتِّصَالِ بِعَالَمِ الْغَيْبِ وَمَعَارِجِ الرُّوحَانِيَّاتِ، وَفِيهِ مَعْنًى آخَرُ يَدْعُوهُ إِلَى عَالَمِ الْحِسِّ وَالْجِسْمِ وَاللَّذَّاتِ الْجَسَدَانِيَّةِ، وَمَا دَامَ الرُّوحُ مُتَعَلِّقًا بِهَذَا الْجَسَدِ، فَإِنَّهُ لَا يَنْفَكُّ عَنْ حُبِّ الْجَسَدِ، وَعَنْ طَلَبِ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى خَاطَبَ الصِّدِّيقِينَ الْعَارِفِينَ،

Bununla “huzû” (alınız/tutunuz) manasını murad etmiştir. Bütün bunlar Ferrâ'nın sözüdür. [Kelime] tâ ile { تَجْمَعُونَ } şeklinde de okunmuştur; bunun vechi Allah Teâlâ'nın muhatapları ve gâibleri kastetmiş olması, ancak müzekkerliğin müennesliğe galip kılındığı gibi muhatabı gâibe galip kılmış olmasıdır; sanki müminleri murad etmiştir. Dil ehli böyle demiştir. Bunda aklî bir incelik vardır: İnsanda kendisini Allah Teâlâ'ya hizmete, gayb âlemiyle ve ruhanî miraclarla irtibat kurmaya çağıran bir mana meydana gelmiştir; onda kendisini his, cisim ve cismanî lezzetler âlemine çağıran başka bir mana daha vardır. Ruh bu cesede bağlı kaldığı müddetçe ceset sevgisinden ve cismanî lezzetleri talep etmekten ayrılmaz. Dolayısıyla sanki Allah Teâlâ ârif sıddîklara hitap etmiş,

وَقَالَ: حَصَلَتِ الْخُصُومَةُ بَيْنَ الْحَوَادِثِ الْعَقْلِيَّةِ الْإِلَهِيَّةِ وَبَيْنَ النَّوَازِعِ النَّفْسَانِيَّةِ الْجَسَدَانِيَّةِ، وَالتَّرْجِيحُ لِجَانِبِ الْعَقْلِ لِأَنَّهُ يَدْعُو إِلَى فَضْلِ اللَّه وَرَحْمَتِهِ وَالنَّفْسُ تَدْعُو إِلَى جَمْعِ الدُّنْيَا وَشَهَوَاتِهَا وَفَضْلُ اللَّه وَرَحْمَتُهُ خَيْرٌ لَكُمْ مِمَّا تَجْمَعُونَ مِنَ الدُّنْيَا لِأَنَّ الْآخِرَةَ خَيْرٌ وَأَبْقَى، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ فهو أولى بالطلب والتحصيل.

ve şöyle buyurmuştur: Aklî ve ilâhî hâdiseler ile nefsanî ve cismanî dürtüler arasında çekişme meydana gelmiştir; üstünlük akıl tarafınadır, çünkü akıl Allah'ın lütfuna ve rahmetine çağırır, nefis ise dünyayı ve şehvetlerini toplamaya çağırır. Allah'ın lütfu ve rahmeti, dünyadan toplayıp yığdıklarınızdan sizin için daha hayırlıdır; çünkü ahiret daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Böyle olan şey ise talep edilmeye ve elde edilmeye daha lâyıktır.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]

[Yûnus Sûresi (10), Âyet 59-60]

قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٦٠)

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٦٠) } “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızıktan bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız.' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?' Allah'a karşı yalan uyduranların kıyamet günü hakkındaki zannı nedir? Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler.”

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ ذَكَرُوا فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهًا، وَلَا أَسْتَحْسِنُ وَاحِدًا مِنْهَا.

Birinci Mesele: Bil ki insanlar bu ayetin öncesiyle irtibatı hususunda vecihler zikretmişlerdir; ancak ben onlardan hiçbirini güzel bulmuyorum.

وَالَّذِي يَخْطُرُ بِالْبَالِ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ ذِكْرُ طَرِيقٍ ثَالِثٍ فِي إِثْبَاتِ النُّبُوَّةِ. وَتَقْرِيرُهُ

Akla gelen ve ilmi Allah Teâlâ katında olan iki vecihtir: Birincisi: Bu kelamdan maksat, nübüvvetin ispatında üçüncü bir yolu zikretmektir. Bunun takriri şöyledir:

أَنَّهُ ﵊ قَالَ لِلْقَوْمِ: «إِنَّكُمْ تَحْكُمُونَ بِحِلِّ بَعْضِ الْأَشْيَاءِ وَحُرْمَةِ بَعْضِهَا فَهَذَا الْحُكْمُ تَقُولُونَهُ عَلَى سَبِيلِ الِافْتِرَاءِ عَلَى اللَّه تَعَالَى، أَوْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ حُكْمٌ حَكَمَ اللَّه بِهِ»

Peygamber aleyhisselâm o kavme şöyle demiştir: «Siz bazı şeylerin helal, bazılarının haram olduğuna hükmediyorsunuz; bu hükmü Allah Teâlâ'ya iftira yoluyla mı söylüyorsunuz, yoksa bunun Allah'ın hükmettiği bir hüküm olduğunu biliyor musunuz?»

وَالْأَوَّلُ طَرِيقٌ بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الثَّانِي، ثُمَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ تَعَالَى مَا خَاطَبَكُمْ بِهِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ، وَلَمَّا بَطُلَ هَذَا، ثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْأَحْكَامَ إِنَّمَا وَصَلَتْ إِلَيْكُمْ بِقَوْلِ رَسُولٍ أَرْسَلَهُ اللَّه إِلَيْكُمْ وَنَبِيٍّ بَعَثَهُ اللَّه إِلَيْكُمْ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ حُكْمَهُمْ بِحِلِّ بَعْضِ الْأَشْيَاءِ وَحُرْمَةِ بَعْضِهَا مَعَ اشْتِرَاكِ الْكُلِّ فِي الصِّفَاتِ الْمَحْسُوسَةِ وَالْمَنَافِعِ الْمَحْسُوسَةِ، يَدُلُّ عَلَى اعْتِرَافِكُمْ بِصِحَّةِ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ وَإِذَا/ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَكَيْفَ يُمْكِنُكُمْ أَنْ تُبَالِغُوا هَذِهِ الْمُبَالَغَاتِ الْعَظِيمَةَ فِي إِنْكَارِ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ وَحَمْلِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْتُهُ طَرِيقٌ حَسَنٌ مَعْقُولٌ.

Birincisi ittifakla bâtıl bir yoldur; geriye yalnızca ikincisi kalmıştır. Sonra bilinmektedir ki Allah Teâlâ size aracısız hitap etmemiştir; bu bâtıl olunca, bu hükümlerin size ancak Allah'ın size gönderdiği bir elçinin ve size gönderdiği bir peygamberin sözüyle ulaştığı sabit olmuştur. Sözün özü; hepsinin hissedilen sıfatlarda ve hissedilen faydalarda ortak olmasına rağmen onların bazı şeylerin helal, bazılarının haram olduğuna hükmetmeleri, sizin nübüvvetin ve risaletin sıhhatini itiraf ettiğinize delalet eder. Durum böyle olunca nübüvveti ve risaleti inkârda bu denli büyük aşırılıklara gitmeniz nasıl mümkün olabilir? Ayeti zikrettiğim bu veçhe hamletmek güzel ve akla yatkın bir yoldur.

الطَّرِيقُ الثَّانِي: فِي حُسْنِ تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا هُوَ أَنَّهُ ﵊، لَمَّا ذَكَرَ الدَّلَائِلَ الْكَثِيرَةَ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّةِ نَفْسِهِ وَبَيَّنَ فَسَادَ سُؤَالَاتِهِمْ وَشُبُهَاتِهِمْ فِي إِنْكَارِهَا، أَتْبَعَ ذَلِكَ بِبَيَانِ فَسَادِ طَرِيقَتِهِمْ فِي شَرَائِعِهِمْ وَأَحْكَامِهِمْ وَبَيَّنَ أَنَّ التَّمْيِيزَ بَيْنَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ بِالْحِلِّ وَالْحُرْمَةِ، مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَشْهَدْ بِذَلِكَ لَا عَقْلٌ وَلَا نَقْلٌ طَرِيقٌ بَاطِلٌ وَمَنْهَجٌ فَاسِدٌ، وَالْمَقْصُودُ إِبْطَالُ مَذَاهِبِ الْقَوْمِ فِي أَدْيَانِهِمْ وَفِي أَحْكَامِهِمْ، وَأَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ فِي بَابٍ مِنَ الْأَبْوَابِ.

İkinci Yol: Bu ayetin öncesiyle irtibatının güzelliği hususunda [ikinci vecih] şudur: Peygamber aleyhisselâm kendi nübüvvetinin sıhhatine dair pek çok delil zikredip onların bunu inkâr hususundaki sorularının ve şüphelerinin bozukluğunu açıklayınca, bunun peşinden şeriatları ve hükümleri hususundaki yollarının bozukluğunu açıklamayı getirmiş; akıl ve naklin buna şahitlik etmemesine rağmen bu şeyleri helallik ve haramlıkla ayırt etmenin bâtıl bir yol ve bozuk bir yöntem olduğunu beyan etmiştir. Maksat, o kavmin dinlerindeki ve hükümlerindeki mezheplerini iptal etmek ve onların hiçbir konuda tutarlı bir şey üzerinde olmadıklarını [ortaya koymaktır].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ بِالشَّيْءِ الَّذِي جَعَلُوهُ حَرَامًا مَا ذَكَرُوهُ مِنْ تَحْرِيمِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِ وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ [الْأَنْعَامِ: ١٣٨] إِلَى قَوْلِهِ: وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا [الْأَنْعَامِ: ١٣٩] وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ [الْأَنْعَامِ: ١٤٣] وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ: فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً إِشَارَةٌ إِلَى أَمْرٍ تَقَدَّمَ مِنْهُمْ، وَلَمْ يَحْكِ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ إِلَّا هَذَا، فَوَجَبَ تَوَجُّهُ هَذَا الْكَلَامِ إِلَيْهِ، ثُمَّ لَمَّا حَكَى تَعَالَى عَنْهُمْ ذَلِكَ قَالَ لِرَسُولِهِ ﵊: قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ وَهَذِهِ الْقِسْمَةُ صَحِيحَةٌ، لِأَنَّ هَذِهِ الْأَحْكَامَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنَ اللَّه تَعَالَى أَوْ لَمْ تَكُنْ مِنَ اللَّه فَإِنْ كَانَتْ مِنَ اللَّه تَعَالَى، فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ وَإِنْ كَانَتْ لَيْسَتْ مِنَ اللَّه فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ.

İkinci Mesele: Haram kıldıkları şeyden murad, bahîre, sâibe, vasîle ve hâmı haram kılmalarından zikrettikleridir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ } [En'âm 138] “Onlar: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir' dediler...” ayetinden { وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } [En'âm 139] “Yine dediler ki: 'Şu hayvanların karınlarındakiler yalnız erkeklerimize aittir, kadınlarımıza haram kılınmıştır'” kavline kadar olan kısım; yine Allah Teâlâ'nın: { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } [En'âm 143] “Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden iki...” kavlidir. Buna delil şudur: O'nun { فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً } “ondan bir kısmını haram kıldınız” kavli, onlardan daha önce sâdır olmuş bir işe işarettir; Allah Teâlâ da onlardan bundan başkasını nakletmemiştir, dolayısıyla bu sözün ona yönelmesi vacip olmuştur. Sonra Allah Teâlâ onlardan bunu nakledince Resûlü'ne aleyhisselâm: { قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ } “De ki: Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?” buyurmuştur. Bu taksim doğrudur, zira bu hükümler ya Allah Teâlâ'dandır ya da Allah'tan değildir. Şayet Allah Teâlâ'dan ise O'nun { آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ } kavliyle murad edilen odur; şayet Allah'tan değilse O'nun { أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ } kavliyle murad edilen odur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهَذَا وَإِنْ كَانَ فِي صُورَةِ الِاسْتِعْلَامِ فَالْمُرَادُ مِنْهُ تَعْظِيمُ وَعِيدِ مَنْ يَفْتَرِي عَلَى اللَّه. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ وَما ظَنُّ عَلَى لَفْظِ الْفِعْلِ وَمَعْنَاهُ أَيْ ظَنٌّ ظَنُّوهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَجِيءَ بِهِ عَلَى لَفْظِ الْمَاضِي لِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ أَحْوَالَ الْقِيَامَةِ وَإِنْ كَانَتْ آتِيَةً إِلَّا أَنَّهَا لَمَّا كَانَتْ وَاجِبَةَ الْوُقُوعِ فِي الْحِكْمَةِ وَلَا جَرَمَ عَبَّرَ اللَّه عَنْهَا بِصِيغَةِ الْمَاضِي.

Sonra Allah Teâlâ: { وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Allah'a karşı yalan uyduranların zannı nedir?” buyurmuştur. Bu, soru kalıbında olsa da maksat Allah'a iftira edene yönelik tehdidi büyütmektir. Îsâ b. Ömer { وَما ظَنُّ } kısmını fiil lafzıyla okumuştur; manası, kıyamet gününde zannettikleri şey ne kötü bir zandır, demektir. Gelecekte olmasına rağmen kıyamet hallerinin hikmet gereği vuku bulması vacip olduğundan dolayı mazi lafzıyla getirilmiştir; kaçınılmaz olarak Allah bundan mazi sîgasıyla bahsetmiştir.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ أَيْ بِإِعْطَاءِ الْعَقْلِ وَإِرْسَالِ الرُّسُلِ وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ فلا يستعملون للعقل فِي التَّأَمُّلِ فِي دَلَائِلِ اللَّه تَعَالَى وَلَا يَقْبَلُونَ دَعْوَةَ أَنْبِيَاءِ اللَّه وَلَا يَنْتَفِعُونَ بِاسْتِمَاعِ كُتُبِ اللَّه.

Sonra: { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir” yani aklı vererek, elçiler göndererek ve kitaplar indirerek lütufta bulunmuştur; { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ } “fakat onların çoğu şükretmezler” buyurmuştur; zira aklı Allah Teâlâ'nın delillerini tefekkür etmede kullanmazlar, Allah'ın peygamberlerinin davetini kabul etmezler ve Allah'ın kitaplarını dinlemekten istifade etmezler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: (مَا) فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وجهان: أحدهما: بمعنى الذي فينتصب برأيتم وَالْآخَرُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى أَيٍّ فِي الِاسْتِفْهَامِ، فينتصب بأنزل وهو قول الزجاج، ومعنى أنزل هاهنا خَلَقَ وَأَنْشَأَ كَقَوْلِهِ: وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ [الزُّمَرِ: ٦] وَجَازَ أَنْ يُعَبِّرَ عَنِ الْخَلْقِ بِالْإِنْزَالِ، لِأَنَّ كُلَّ مَا فِي الْأَرْضِ من رزق فما أُنْزِلَ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ ضَرْعٍ وَزَرْعٍ وَغَيْرِهِمَا، فلما كان إيجاده بالإنزال سمي إنزالا.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın indirdiği şeyi...'” kavlindeki { مَا } lafzında iki vecih vardır: Birincisi: ellezî (ismi mevsul) manasındadır ve “re'eytüm” fiiliyle nasb konumundadır. Diğeri: İstifhamda “eyy” manasında olmasıdır ve “enzele” ile nasb konumundadır; bu Zeccâc'ın görüşüdür. Buradaki “enzele” (indirdi) kelimesinin manası, O'nun: { وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } [Zümer 6] “Ve sizin için davarlardan sekiz çift indirdi” kavlinde olduğu gibi “yarattı ve var etti” demektir. Yaratmayı indirme lafzıyla ifade etmek caiz olmuştur, zira yeryüzündeki rızıktan ne varsa sağılan hayvanlar, ekinler ve diğerleri gökten indirilen [yağmur] vasıtasıyladır; var edilişi indirme vasıtasıyla olunca indirme diye isimlendirilmiştir.

[سورة يونس (١٠) : آية ٦١]

[Yûnus Sûresi (10), Âyet 61]

وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٦١)

{ وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٦١) } “[Ey Muhammed!] Sen hangi işte bulunursan bulun, ona dair Kur'an'dan ne okursan oku ve [ey insanlar] siz ne amel yaparsanız yapın, ona daldığınızda mutlaka Biz sizin üzerinize şahidizdir. Yerde ve gökte zerre ağırlığınca, hatta bundan daha küçüğü de daha büyüğü de Rabbinden gizli kalmaz; hepsi apaçık bir kitaptadır.”

[في قوله تعالى وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ } “Sen hangi işte bulunursan bulun, ona dair Kur'an'dan ne okursan oku” Kavli Hakkında] Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا أَطَالَ الْكَلَامَ فِي أَمْرِ الرَّسُولِ بِإِيرَادِ الدَّلَائِلِ عَلَى فَسَادِ مَذَاهِبِ الْكُفَّارِ، وَفِي أَمْرِهِ بِإِيرَادِ الْجَوَابِ عَنْ شُبُهَاتِهِمْ، وَفِي أَمْرِهِ بِتَحَمُّلِ أَذَاهُمْ، وَبِالرِّفْقِ مَعَهُمْ ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ لِيَحْصُلَ بِهِ تَمَامُ السَّلْوَةِ وَالسُّرُورِ لِلْمُطِيعِينَ، وَتَمَامُ الْخَوْفِ وَالْفَزَعِ لِلْمُذْنِبِينَ، وَهُوَ كَوْنُهُ سُبْحَانَهُ عَالِمًا بِعَمَلِ كُلِّ وَاحِدٍ، وَبِمَا فِي قَلْبِهِ مِنَ الدَّوَاعِي وَالصَّوَارِفِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ رُبَّمَا أَظْهَرَ مِنْ نَفْسِهِ نُسُكًا وَطَاعَةً وَزُهْدًا وَتَقْوَى، وَيَكُونُ بَاطِنُهُ مَمَلُوءًا مِنَ الْخَبَثِ وَرُبَّمَا كَانَ بِالْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ فَإِذَا كَانَ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ عَالِمًا بِمَا فِي الْبَوَاطِنِ كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ السُّرُورِ لِلْمُطِيعِينَ وَمِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ التَّهْدِيدِ لِلْمُذْنِبِينَ.

Birinci Mesele: Bil ki Resûl'e kâfirlerin mezheplerinin bozukluğuna dair deliller getirmesini emretme, onların şüphelerine cevap getirmesini emretme, onların eziyetlerine katlanmasını ve onlara yumuşak davranmasını emretme hususunda sözü uzatınca; itaat edenler için tam bir teselli ve sevinç, günahkârlar için de tam bir korku ve dehşet hâsıl olsun diye bu kelamı zikretmiştir. Bu da Sübhânehu'nun herkesin amelini, kalbindeki sevk edici ve engelleyici duyguları bilmesidir. Zira insan bazen kendisinden ibadet, itaat, zühd ve takva sergiler, oysa içi kötülükle doludur; bazen de bunun tam tersi olur. Hak Sübhânehu bâtınlarda olanı bildiğinde, bu durum itaat edenler için sevincin en büyük türlerinden, günahkârlar için de tehdidin en büyük türlerinden olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّصَ الرَّسُولَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ الْآيَةِ بِالْخِطَابِ فِي أَمْرَيْنِ، ثُمَّ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِتَعْمِيمِ الْخِطَابِ مَعَ كُلِّ الْمُكَلَّفِينَ فِي شَيْءٍ وَاحِدٍ، أَمَّا الْأَمْرَانِ الْمَخْصُوصَانِ بِالرَّسُولِ ﵊ فَالْأَوَّلُ: مِنْهُمَا قَوْلُهُ: وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ واعلم أن (ما) هاهنا جَحْدٌ وَالشَّأْنُ الْخَطْبُ وَالْجَمْعُ الشُّئُونُ، تَقُولُ الْعَرَبُ مَا شَأْنُ فُلَانٍ أَيْ مَا حَالُهُ، قَالَ الْأَخْفَشُ: وَتَقُولُ مَا شَأَنْتُ شَأْنَهُ أَيْ مَا عَمِلْتُ عَمَلَهُ، وَفِيهِ وَجْهَانِ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وما تكون يا محمد في شأن يريد من أَعْمَالَ الْبِرِّ وَقَالَ الْحَسَنُ: فِي شَأْنٍ مِنْ شَأْنِ الدُّنْيَا وَحَوَائِجِكَ فِيهَا. وَالثَّانِي: مِنْهُمَا قَوْلُهُ تعالى: وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: مِنْهُ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ وَذَكَرُوا فِيهِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الشَّأْنِ لِأَنَّ تِلَاوَةَ الْقُرْآنِ شَأْنٌ مِنْ شَأْنِ رَسُولِ اللَّه ﷺ، بَلْ هُوَ مُعْظَمُ/ شَأْنِهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، فَكَانَ هَذَا دَاخِلًا تَحْتَ قَوْلِهِ: وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ إِلَّا أَنَّهُ خَصَّهُ بِالذِّكْرِ تَنْبِيهًا عَلَى عُلُوِّ مَرْتَبَتِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] وَكَمَا فِي قَوْلِهِ:

İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu ayetin başında Resûl'ü iki hususta hitapla hususileştirmiş, ardından bunu bütün mükelleflerle tek bir şeyde hitabı umumileştirerek takip ettirmiştir. Resûl'e aleyhisselâm mahsus olan iki hususa gelince; bunlardan birincisi O'nun: { وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ } “Sen hangi işte bulunursan bulun” kavlidir. Bil ki buradaki “mâ” nefiy edatıdır; “şân” ise mühim iş demektir, çoğulu “şüûn”dur. Araplar bir kimsenin durumunu sormak için “Mâ şe'nü fülân” (Filancanın hali nedir?) derler. Ahfeş dedi ki: “Mâ şe'ntü şe'nehû” (Onun yaptığı işi yapmadım) denir. Bunda iki vecih vardır: İbn Abbâs: “Ey Muhammed, sen bir işte bulunursan” [ifadesiyle] iyilik ve hayır amellerini kastediyor, demiştir. Hasan ise: “Dünya işlerinden ve oradaki ihtiyaçlarından bir işte” demiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ } “Ona dair Kur'an'dan ne okursan oku” kavlidir. { مِنْهُ } kavlindeki zamirin neye döndüğü hususunda ihtilaf etmişler ve bunda üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Şâna (işe) dönmesidir; zira Kur'an tilaveti, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem işlerinden bir iştir, hatta onun en mühim işidir. Bu takdire göre bu ifade { وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ } kavlinin altına dahil olur; ancak Allah Teâlâ'nın: { وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } [Bakara 98] “...ve meleklerine, elçilerine, Cebrail'e ve Mikail'e...” kavlinde ve şu kavlinde olduğu gibi:

وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْراهِيمَ [الأحزاب: ٧] والثاني: أَنَّ هَذَا الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا تَتْلُو مِنَ الْقُرْآنِ مِنْ قُرْآنٍ، وَذَلِكَ لأن كَمَا أَنَّ الْقُرْآنَ اسْمٌ لِلْمَجْمُوعِ، فَكَذَلِكَ هُوَ اسْمٌ لِكُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْقُرْآنِ وَالْإِضْمَارُ قَبْلَ الذِّكْرِ، يَدُلُّ عَلَى التَّعْظِيمِ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَمَا تَتْلُو مِنْ قُرْآنٍ مِنَ اللَّه أَيْ نَازِلٍ مِنْ عِنْدِ اللَّه. وَأَقُولُ: قوله: وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ أَمْرَانِ مَخْصُوصَانِ بِالرَّسُولِ ﷺ.

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْراهِيمَ } [Ahzâb 7] “Hani Biz peygamberlerden söz almıştık; senden, Nuh'tan ve İbrahim'den de...” rütbesinin yüceliğine dikkat çekmek için onu zikirle hususileştirmiştir. İkincisi: Bu zamirin Kur'an'a dönmesidir. Takdiri şöyledir: “Kur'an'dan ne okursan oku.” Bu şundandır: Kur'an bütünü için bir isim olduğu gibi, Kur'an'ın her bir cüzü için de bir isimdir; zikirden önce zamir getirmek ise tazime delalet eder. Üçüncüsü: Takdirin “Allah'tan Kur'an olarak ne okursan” yani Allah katından inen [ne okursan] şeklinde olmasıdır. Derim ki: O'nun { وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ } kavli, Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem mahsus iki husustur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ فَهَذَا خِطَابٌ مَعَ النَّبِيِّ وَمَعَ جَمِيعِ الْأُمَّةِ وَالسَّبَبُ فِي أَنْ خَصَّ الرَّسُولَ بِالْخِطَابِ أَوَّلًا، ثُمَّ عَمَّمَ الْخِطَابَ مَعَ الْكُلِّ، هُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَإِنْ كَانَ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ خِطَابًا مُخْتَصًّا بِالرَّسُولِ، إِلَّا أَنَّ الْأُمَّةَ دَاخِلُونَ فِيهِ وَمُرَادُونَ مِنْهُ، لِأَنَّهُ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ إِذَا خُوطِبَ رَئِيسُ الْقَوْمِ كَانَ الْقَوْمُ دَاخِلِينَ فِي ذَلِكَ الْخِطَابِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ [الطَّلَاقِ: ١] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ خَصَّ الرَّسُولَ بِذَيْنِكَ الْخِطَابَيْنِ عَمَّمَ الْكُلَّ بِالْخِطَابِ الثَّالِثِ فَقَالَ:

O'nun: { وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ } “ve siz ne amel yaparsanız yapın” kavline gelince, bu Peygamber'e ve bütün ümmete yönelik bir hitaptır. Önce Resûl'ü hitapla hususileştirip sonra hitabı herkesle umumileştirmesinin sebebi şudur: O'nun { وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ } kavli zâhire göre Resûl'e mahsus bir hitap olsa da ümmet de buna dahildir ve bundan murad edilmiştir; zira bilinmektedir ki topluluğun reisine hitap edildiğinde topluluk da o hitaba dahil olur. Buna delil Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } [Talâk 1] “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınızda...” kavlidir. Sonra Allah Teâlâ, Resûl'ü o iki hitapla hususileştirdikten sonra üçüncü hitapla herkesi kapsayacak şekilde buyurdu ki:

وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى كَوْنِهِمْ دَاخِلِينَ فِي الْخِطَابَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ.

{ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ } “ve siz ne amel yaparsanız yapın”; bu da onların ilk iki hitaba da dahil olduklarına delalet etmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى شَاهِدٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَعَالِمٌ بِكُلِّ شَيْءٍ، أَمَّا عَلَى أُصُولِ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ، فَالْأَمْرُ فِيهِ ظَاهِرٌ، لِأَنَّهُ لَا مُحْدِثَ وَلَا خَالِقَ وَلَا مُوجِدَ إِلَّا اللَّه تَعَالَى فَكُلُّ مَا يَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ مِنْ أَفْعَالِ الْعِبَادِ وَأَعْمَالِهِمُ الظَّاهِرَةِ وَالْبَاطِنَةِ، فَكُلُّهَا حَصَلَتْ بِإِيجَادِ اللَّه تَعَالَى وَإِحْدَاثِهِ وَالْمُوجِدُ لِلشَّيْءِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِهِ، فَوَجَبَ كَوْنُهُ تَعَالَى عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، وَأَمَّا عَلَى أُصُولِ الْمُعْتَزِلَةِ، فَقَدْ قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى حَيٌّ وَكُلُّ مَنْ كَانَ حَيًّا، فَإِنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يَعْلَمَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ، وَالْمُوجِبُ لِتِلْكَ الْعَالِمِيَّةِ، هُوَ ذَاتُهُ سُبْحَانَهُ فَنِسْبَةُ ذَاتِهِ إِلَى اقْتِضَاءِ حُصُولِ الْعَالِمِيَّةِ بِبَعْضِ الْمَعْلُومَاتِ كَنِسْبَةِ ذَاتِهِ إِلَى اقْتِضَاءِ حُصُولِ الْعَالِمِيَّةِ بِسَائِرِ الْمَعْلُومَاتِ، فَلَمَّا اقْتَضَتْ ذَاتُهُ حُصُولَ الْعَالِمِيَّةِ بِبَعْضِ الْمَعْلُومَاتِ وَجَبَ أَنْ تَقْتَضِيَ حُصُولَ الْعَالِمِيَّةِ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ فَثَبَتَ كَوْنُهُ تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ.

Sonra Allah Teâlâ: { إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً } “mutlaka Biz sizin üzerinize şahidizdir” buyurmuştur. Bunun sebebi Allah Teâlâ'nın her şeye şahid ve her şeyi bilen olmasıdır. Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in esaslarına göre bu durumdaki husus açıktır; zira Allah Teâlâ'dan başka hiçbir ihdas eden, hiçbir yaratıcı ve hiçbir icat edici yoktur. Dolayısıyla kulların zâhirî ve bâtınî fiil ve amellerinden varlığa giren her ne varsa hepsi Allah Teâlâ'nın var etmesi ve ihdasıyla hâsıl olmuştur; bir şeyi var edenin ise onu mutlaka bilmesi gerekir, böylece O'nun Teâlâ bilinen her şeyi bilmesi vacip olmuştur. Mûtezile'nin esaslarına göre ise onlar şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ Hayy'dır; diri olan herkesin bilinen şeylerin her birini bilmesi sahihtir. O âlimliği gerektiren şey ise Sübhânehu'nun zâtıdır. Zâtının bazı malumat hakkında âlimliğin hâsıl olmasını gerektirmesine nispeti, zâtının diğer bütün malumat hakkında âlimliğin hâsıl olmasını gerektirmesine nispeti gibidir. Zâtı bazı malumat hakkında âlimliği gerektirince, bütün malumat hakkında da âlimliği gerektirmesi vacip olmuştur; böylece Allah Teâlâ'nın bütün malumatı bildiği sabit olmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ فاعلم أن الإفاضة هاهنا الدخول في العمل على جهة الأنصاب إِلَيْهِ وَهُوَ الِانْبِسَاطُ فِي الْعَمَلِ، يُقَالُ أَفَاضَ الْقَوْمُ فِي الْحَدِيثِ إِذَا انْدَفَعُوا فِيهِ، وَقَدْ أَفَاضُوا مِنْ عَرَفَةَ إِذَا دَفَعُوا مِنْهُ بِكَثْرَتِهِمْ، فتفرقوا.

Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ } “ona daldığınızda” kavline gelince; bil ki buradaki ifâza, işe ona gayretle sarılarak girmek demektir ki o da amele yayılıp dalmaktır. Araplar konuşmaya daldıklarında “efâda'l-kavmü fi'l-hadîsi” derler; Arafat'tan kalabalık halinde akın edip dağıldıklarında da “kad efâdû min Arafâte” derler.

فإن قيل: إِذْ هاهنا بِمَعْنَى حِينَ، فَيَصِيرُ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا حِينَ تُفِيضُونَ فِيهِ، / وَشَهَادَةُ اللَّه تَعَالَى عِبَارَةٌ عَنْ عِلْمِهِ، فَيَلْزَمُ مِنْهُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى مَا عَلِمَ الْأَشْيَاءَ إِلَّا عِنْدَ وُجُودِهَا وَذَلِكَ بَاطِلٌ.

Şayet: “Buradaki { إِذْ } lafzı 'hîne' manasındadır, bu durumda kelamın takdiri 'siz ona daldığınız zaman Biz sizin üzerinize şahidizdir' şeklinde olur; Allah Teâlâ'nın şahitliği ise O'nun ilminden ibarettir, bundan da Allah Teâlâ'nın eşyayı ancak varlığı anında bildiğini söylemek lazım gelir ki bu bâtıldır” denilirse;

قُلْنَا: هَذَا السُّؤَالُ بناء على أن شهادة اللَّه تعالى عبارة عَنْ عِلْمِهِ، وَهَذَا مَمْنُوعٌ، فَإِنَّ الشَّهَادَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا عِنْدَ وُجُودِ الْمَشْهُودِ عَلَيْهِ، وَأَمَّا الْعِلْمُ، فَلَا يَمْتَنِعُ تَقَدُّمُهُ عَلَى الشَّيْءِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الرَّسُولَ ﵇، لَوْ أَخْبَرَنَا عَنْ زَيْدٍ أَنَّهُ يَأْكُلُ غَدًا كُنَّا مِنْ قَبْلِ حُصُولِ تِلْكَ الْحَالَةِ عَالِمِينَ بِهَا وَلَا نُوصَفُ بِكَوْنِنَا شَاهِدِينَ لَهَا. وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ أَنَّهُ لَا يَخْرُجُ عَنْ عِلْمِ اللَّه شَيْءٌ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ هَذَا الْكَلَامَ زِيَادَةَ تَأْكِيدٍ، فَقَالَ: وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Deriz ki: Bu soru, Allah Teâlâ'nın şahitliğinin ilminden ibaret olduğu kabulüne dayanmaktadır; oysa bu kabul edilmez. Zira şahitlik ancak aleyhine şahitlik edilen şeyin varlığı anında olur; ilme gelince, onun bir şeyden önce olması imkânsız değildir. Buna delil şudur: Peygamber aleyhisselâm bize Zeyd'in yarın yemek yiyeceğini haber verseydi, o hal meydana gelmeden önce biz onu bilmiş olurduk, fakat ona şahidler olarak vasfedilmezdik. Bil ki bu kelimelerin özeti, hiçbir şeyin Allah'ın ilminden hariç kalmadığıdır. Sonra Allah Teâlâ bu kelamı daha da pekiştirerek buyurdu ki: { وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Yerde ve gökte zerre ağırlığınca, hatta bundan daha küçüğü de daha büyüğü de Rabbinden gizli kalmaz; hepsi apaçık bir kitaptadır.” Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَصْلُ الْعُزُوبِ مِنَ الْبُعْدِ يُقَالُ: كَلَأٌ عَازِبٌ إِذَا كَانَ بَعِيدَ الْمَطْلَبِ، وَعَزَبَ الرَّجُلُ بِإِبِلِهِ إِذَا أَرْسَلَهَا إِلَى مَوْضِعٍ بَعِيدٍ مِنَ الْمَنْزِلِ، وَالرَّجُلُ سُمِّيَ عَزَبًا لِبُعْدِهِ عَنِ الْأَهْلِ، وَعَزَبَ الشَّيْءُ عَنْ عِلْمِي إِذَا بَعُدَ.

Birinci Mesele: “Uzûb” kelimesinin aslı uzaklıktandır. Ulaşılması uzak olan otlak için “keleün âzibün” denir; adam develerini konak yerinden uzak bir yere gönderdiğinde “azebe'r-racülü bi-ibilihî” denir. Bekâr adama ailesinden uzak olduğu için “azeb” denmiştir. Bir şey zihnimden uzaklaştığında “azebe'ş-şey'ü an ilmî” denir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَما يَعْزُبُ بِكَسْرِ الزَّايِ، وَالْبَاقُونَ بِالضَّمِّ، وَفِيهِ لُغَتَانِ: عَزَبَ يَعْزُبُ، وَعَزَبَ يَعْزِبُ.

İkinci Mesele: Kisâî { وَما يَعْزُبُ } kelimesini zâ harfinin kesresiyle, diğerleri ise zammesiyle okumuştur. Bu kelimede iki lügat vardır: “Azebe ye'zübü” ve “azebe ye'zibü”.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ أَيْ وَزْنِ ذَرَّةٍ، وَمِثْقَالُ الشَّيْءِ مَا يُسَاوِيهِ فِي الثِّقَلِ، وَالْمَعْنَى. مَا يُسَاوِي ذَرَّةً وَالذَّرُّ صِغَارُ النَّمْلِ وَاحِدُهَا ذَرَّةٌ، وَهِيَ تَكُونُ خَفِيفَةَ الْوَزْنِ جِدًّا، وَقَوْلُهُ: فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ فَالْمَعْنَى ظَاهِرٌ.

Üçüncü Mesele: O'nun: { مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ } kavli, yani zerre ağırlığınca demektir. Bir şeyin miskali ağırlıkta ona denk olan şeydir. Mana: Bir zerreye denk olan şeydir. Zerr küçük karıncalardır; tekili zerredir ve ağırlığı son derece hafiftir. O'nun: { فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “yerde ve gökte” kavline gelince, manası açıktır.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قدم اللَّه ذكر الأرض هاهنا عَلَى ذِكْرِ السَّمَاءِ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي سُورَةِ سَبَأٍ: عالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ؟ [سَبَأٍ: ٣] .

Şayet: “Allah Teâlâ Sebe Sûresi'nde: { عالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } [Sebe 3] “Gaybı bilendir; göklerde ve yerde zerre ağırlığınca bir şey O'ndan gizli kalmaz” buyurmuşken burada yerin zikrini göğün zikrinden niçin öne almıştır?” denilirse;

قُلْنَا: حَقُّ السَّمَاءِ أَنْ تُقَدَّمَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ شَهَادَتَهُ عَلَى أَحْوَالِ أَهْلِ الْأَرْضِ وَأَعْمَالِهِمْ، ثُمَّ وَصَلَ بِذَلِكَ قَوْلَهُ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ، نَاسَبَ أَنْ تُقَدَّمَ الْأَرْضُ عَلَى السَّمَاءِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.

Deriz ki: Göklerin yere takdim edilmesi esastır; ancak Allah Teâlâ bu ayette yer ehlinin hallerine ve amellerine şahitliğini zikredip ardından buna “O'ndan gizli kalmaz” kavlini bağlayınca, bu makamda yerin göğe takdim edilmesi uygun düşmüştür.

ثُمَّ قَالَ: وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ وَفِيهِ قِرَاءَتَانِ قَرَأَ حَمْزَةُ وَلَا أَصْغَرُ وَلَا أَكْبَرُ بِالرَّفْعِ فِيهِمَا، وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ.

Sonra: { وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ } “bundan daha küçüğü de daha büyüğü de” buyurmuştur. Bunda iki kıraat vardır: Hamza her ikisinde merfû olarak { وَلَا أَصْغَرُ وَلَا أَكْبَرُ } şeklinde, diğerleri ise mansûb olarak okumuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ تَقْدِيرُهُ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فَلَفْظُ مِثْقالِ عِنْدَ دُخُولِ كَلِمَةِ (مِنْ) عَلَيْهِ مَجْرُورٌ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ، وَلَكِنَّهُ مَرْفُوعٌ فِي الْمَعْنَى، فَالْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ إِنْ عُطِفَ عَلَى الظَّاهِرِ كَانَ مَجْرُورًا إِلَّا أَنَّ لَفْظَ أَصْغَرَ وَأَكْبَرَ غَيْرُ مُنْصَرِفٍ، فَكَانَ مَفْتُوحًا/ وَإِنْ عُطِفَ عَلَى الْمَحَلِّ، وَجَبَ كَوْنُهُ مَرْفُوعًا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ مَا أَتَانِي مِنْ أَحَدٍ عَاقِلٍ وَعَاقِلٍ، وَكَذَا قَوْلُهُ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ [الْأَعْرَافِ:

Bil ki O'nun: { وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ } kavlinin takdiri “ve mâ ya'zübü an Rabbike miskâlü zerretin” şeklindedir. Dolayısıyla { مِثْقالِ } lafzı üzerine { مِنْ } edatı dahil olduğunda lafzan mecrurdur, fakat manen merfûdur. Bu sebeple ona matuf olan kelime zâhire matuf kılınırsa mecrur olur; ancak { أَصْغَرَ } ve { أَكْبَرَ } lafızları gayr-i munsarif olduğu için fethalı kılınmıştır. Şayet mahalle matuf kılınırsa merfû olması vacip olur. Bunun benzeri “Mâ etânî min ahadin âkılün ve âkılün” sözüdür. Keza O'nun: { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” [A'râf

٥٩] وَغَيْرُهُ وَقَالَ الشَّاعِرُ:

59] { غَيْرُهُ } ve { غَيْرِهِ } kavli de böyledir. Şair şöyle demiştir: