[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣٧ الى ٣٩]
[Yûnus Suresi (10), Âyetler 37-39]
وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٧) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨) بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩)
{ وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٧) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨) بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩) } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulacak bir şey değildir; ancak kendinden öncekilerin tasdiki ve o Kitab'ın açıklamasıdır. Âlemlerin Rabbi tarafından indirildiğinde hiçbir şüphe yoktur. (37) Yoksa 'Onu o uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Eğer doğru sözlüler iseniz, haydi onun benzeri bir sure getirin ve Allah'tan başka gücünüzün yettiği herkesi çağırın!' (38) Bilakis onlar, ilmini kavrayamadıkları ve yorumu henüz kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar. Onlardan öncekiler de böyle yalanlamıştı. Bak, o zalimlerin sonu nasıl oldu! (39)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ] فِيهِ مَسَائِلُ:
[Yüce Allah'ın: { وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulacak bir şey değildir; ancak kendinden öncekilerin tasdiki ve o Kitab'ın açıklamasıdır” kavli hakkında] birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّا حِينَ شرعنا في تفسير قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ [يُونُسَ: ٢٠] ذَكَرْنَا أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا ذَكَرُوا ذَلِكَ لِاعْتِقَادِهِمْ أَنَّ الْقُرْآنَ لَيْسَ بِمُعْجِزٍ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا إِنَّمَا يَأْتِي بِهِ مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ عَلَى سَبِيلِ الِافْتِعَالِ وَالِاخْتِلَاقِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْجَوَابَاتِ الْكَثِيرَةَ عَنْ هَذَا الْكَلَامِ، وَامْتَدَّتْ تِلْكَ الْبَيَانَاتُ عَلَى التَّرْتِيبِ الَّذِي شَرَحْنَاهُ وَفَصَّلْنَاهُ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذَا الْمَقَامِ أَنَّ إِتْيَانَ مُحَمَّدٍ ﵇ بِهَذَا الْقُرْآنِ لَيْسَ عَلَى سَبِيلِ الِافْتِرَاءِ عَلَى اللَّه تَعَالَى، وَلَكِنَّهُ وَحْيٌ نَازِلٌ عَلَيْهِ مِنْ عِنْدِ اللَّه، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى احْتَجَّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْكَلَامِ بِقَوْلِهِ: أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُعْجِزٌ نَازِلٌ عَلَيْهِ مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى، وَأَنَّهُ مُبَرَّأٌ عَنِ الِافْتِرَاءِ وَالِافْتِعَالِ فَهَذَا هُوَ التَّرْتِيبُ الصَّحِيحُ فِي نَظْمِ هَذِهِ الْآيَاتِ.
Birinci Mesele: Bil ki biz, Yüce Allah'ın: { وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya! diyorlar” [Yûnus: 20] kavlinin tefsirine başladığımızda, bu topluluğun bunu sadece Kur'an'ın bir mucize olmadığına ve Muhammed'in onu kendi nefsinden uydurma ve yakıştırma yoluyla getirdiğine inandıkları için söylediklerini zikretmiştik. Sonra Yüce Allah bu söze pek çok cevap zikretmiş ve bu açıklamalar açıkladığımız ve tafsilatlandırdığımız tertip üzere buraya kadar uzanmıştır. Sonra Yüce Allah bu makamda Muhammed'in aleyhisselâm bu Kur'an'ı getirişinin Allah Teâlâ'ya bir iftira yoluyla olmadığını, bilakis onun Allah katından kendisine inen bir vahiy olduğunu beyan etmiştir. Sonra Yüce Allah bu sözün doğruluğuna: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Haydi onun benzeri bir sure getirin'” kavliyle delil getirmiştir. Bu da onun Allah Teâlâ katından kendisine indirilmiş bir mucize olduğuna, iftira ve uydurmadan beri olduğuna delalet eder. İşte bu ayetlerin tertibindeki doğru nizam budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: أَنْ يُفْتَرى فِي تَقْدِيرِ الْمَصْدَرِ، وَالْمَعْنَى: وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ افْتِرَاءً مِنْ دُونِ اللَّه، كَمَا تَقُولُ: مَا كَانَ هَذَا الْكَلَامُ إِلَّا كَذِبًا.
İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى } “Bu Kur'an uydurulacak bir şey değildir” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: { أَنْ يُفْتَرى } kavli masdar takdirindedir. Manası: 'Bu Kur'an, Allah'tan başkasına ait bir iftira olamaz' demektir; nitekim 'Bu söz ancak yalandır' dersin.
وَالثَّانِي: أَنْ يُقَالَ إن كلمة (أن) جاءت هاهنا بِمَعْنَى اللَّامِ، وَالتَّقْدِيرُ: مَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ لِيُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّه، كَقَوْلِهِ: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً [التَّوْبَةِ: ١٢٢] مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ ... وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٩] أَيْ لَمْ يَكُنْ يَنْبَغِي لَهُمْ أَنْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ، فَكَذَلِكَ مَا يَنْبَغِي لِهَذَا الْقُرْآنِ أَنْ يُفْتَرَى، أَيْ لَيْسَ وَصْفُهُ وَصْفُ شَيْءٍ يُمْكِنُ أَنْ يُفْتَرَى بِهِ عَلَى اللَّه، لِأَنَّ الْمُفْتَرَى هُوَ الَّذِي يَأْتِي بِهِ الْبَشَرُ، وَالْقُرْآنُ مُعْجِزٌ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ الْبَشَرُ، وَالِافْتِرَاءُ افْتِعَالٌ مِنْ فَرَيْتُ الْأَدِيمَ إِذَا قَدَّرْتُهُ لِلْقَطْعِ، ثُمَّ استعمل في الكذب كما استعمل قولهم: اختلف فُلَانٌ هَذَا الْحَدِيثَ فِي الْكَذِبِ، فَصَارَ حَاصِلُ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّه ﷿، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى احْتَجَّ عَلَى هَذِهِ الدَّعْوَى بِأُمُورٍ:
İkincisi: Burada (أن) edatının lâm (لـ) harfi manasında geldiği söylenmesidir. Takdiri: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin birden savaşa çıkmaları gerekmez” [Tevbe: 122] ve { مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ ... وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } “Allah müminleri bırakacak değildir... ve Allah sizi gayba muttali kılacak da değildir” [Âl-i İmrân: 179] kavillerinde olduğu gibi 'Bu Kur'an Allah'tan başkası tarafından uydurulacak değildir' şeklindedir. Yani 'onların bunu yapması uygun düşmezdi'; aynı şekilde bu Kur'an'ın da uydurulmuş olması uygun düşmez. Yani onun vasfı, kendisiyle Allah'a iftira edilmesi mümkün olan bir şeyin vasfı değildir. Çünkü uydurulan şey insanların getirdiğidir; Kur'an ise beşerin güç yetiremeyeceği bir mucizedir. İftira (الِافْتِرَاءُ), kesmek için deri ölçüp biçildiğinde söylenen feryetü'l-edîm (فَرَيْتُ الْأَدِيمَ) sözünden türeyen iftiâl (اِفْتِعَال) veznindedir; sonra yalan hakkında 'filanca bu sözü uydurdu (اِخْتَلَقَ)' ifadesinin kullanılması gibi yalan manasında kullanılmıştır. Böylece bu sözün hülasası, bu Kur'an'a Allah azze ve celle'den başka hiç kimsenin güç yetiremeyeceği anlamına gelir. Sonra Allah Teâlâ bu iddiaya birkaç hususla delil getirmiştir:
النوع الأول: قَوْلُهُ: وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَقْرِيرُ هَذِهِ الْحُجَّةِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ كَانَ رَجُلًا أُمِّيًّا مَا سَافَرَ إِلَى بَلْدَةٍ لِأَجْلِ التَّعَلُّمِ، وَمَا كَانَتْ مَكَّةُ بَلْدَةَ الْعُلَمَاءِ، وَمَا كَانَ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ كُتُبِ الْعِلْمِ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ أَتَى بِهَذَا الْقُرْآنِ، فَكَانَ هَذَا الْقُرْآنُ مُشْتَمِلًا عَلَى أَقَاصِيصِ الْأَوَّلِينَ، وَالْقَوْمُ كَانُوا فِي غَايَةِ الْعَدَاوَةِ لَهُ، فَلَوْ لَمْ تَكُنْ هَذِهِ الْأَقَاصِيصُ مُوَافِقَةً لِمَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ لَقَدَحُوا فِيهِ وَلَبَالَغُوا فِي الطَّعْنِ فِيهِ، وَلَقَالُوا لَهُ إِنَّكَ جِئْتَ بِهَذِهِ الْأَقَاصِيصِ لَا كَمَا يَنْبَغِي، فَلَمَّا لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ ذَلِكَ مَعَ شِدَّةِ حِرْصِهِمْ عَلَى الطعن
Birinci Tür: O'nun: { وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “Fakat kendinden öncekilerin tasdikidir” kavlidir. Bu delilin takriri birkaç yöndendir: Birincisi: Muhammed aleyhisselâm ümmi bir kimseydi; öğrenmek için hiçbir beldeye seyahat etmemişti. Mekke âlimler şehri değildi ve orada ilim kitaplarından hiçbir şey yoktu. Sonra o aleyhisselâm bu Kur'an'ı getirdi. Bu Kur'an öncekilerin kıssalarını ihtiva etmekteydi. O kavim ise ona son derece düşmandı. Eğer bu kıssalar Tevrat ve İncil'de bulunanlara uygun olmasaydı, onu ayıplar, aleyhinde ileri geri konuşmada aşırı giderler ve ona: 'Sen bu kıssaları olması gerektiği gibi getirmedin' derlerdi. Onu yermeye karşı
فِيهِ، وَعَلَى تَقْبِيحِ صُورَتِهِ، عَلِمْنَا أَنَّهُ أَتَى بِتِلْكَ الْأَقَاصِيصِ مُطَابِقَةً لِمَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، مَعَ أَنَّهُ مَا طَالَعَهُمَا وَلَا تُلْمِذَ لِأَحَدٍ فِيهِمَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا أَخْبَرَ عَنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ بِوَحْيٍ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى.
ve durumunu çirkin göstermeye son derece hırslı olmalarına rağmen hiç kimse bunu söylemeyince, o iki kitabı incelemediği ve o ikisi hususunda kimseden ders almadığı halde o kıssaları Tevrat ve İncil'dekilere mutabık olarak getirdiğini anladık. Bu da onun aleyhisselâm bu şeyleri ancak Allah Teâlâ katından bir vahiy ile haber verdiğine delalet eder.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ كُتُبَ اللَّه الْمُنَزَّلَةَ دَلَّتْ عَلَى مَقْدَمِ مُحَمَّدٍ ﵇، عَلَى مَا اسْتَقْصَيْنَا فِي تَقْرِيرِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ/ كَانَ مَجِيءُ مُحَمَّدٍ ﵇ تَصْدِيقًا لِمَا فِي تِلْكَ الْكُتُبِ، مِنَ الْبِشَارَةِ بِمَجِيئِهِ ﷺ فَكَانَ هَذَا عِبَارَةً عَنْ تَصْدِيقِ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ.
İkinci Delil: Allah'ın indirilmiş kitapları, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz sözü yerine getirin ki ben de size verdiğim sözü yerine getireyim” [Bakara: 40] kavlinin tefsirinde ayrıntılı olarak açıkladığımız üzere, Muhammed'in aleyhisselâm gelişine delalet etmiştir. Durum böyle olunca/ Muhammed'in aleyhisselâm gelişi, o kitaplarda onun sallallâhu aleyhi ve sellem gelişiyle ilgili yer alan müjdenin doğrulanması olmuştur. İşte bu, 'kendinden öncekilerin tasdiki' anlamına gelmektedir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ ﵇ أَخْبَرَ فِي الْقُرْآنِ عَنِ الْغُيُوبِ الْكَثِيرَةِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَوَقَعَتْ مُطَابِقَةً لِذَلِكَ الْخَبَرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الم غُلِبَتِ الرُّومُ [الرُّومِ: ١، ٢] الْآيَةَ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ [الْفَتْحِ: ٢٧] وَكَقَوْلِهِ: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ [النُّورِ: ٥٥] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِخْبَارَ عَنْ هَذِهِ الْغُيُوبِ الْمُسْتَقْبَلَةِ، إِنَّمَا حَصَلَ بِالْوَحْيِ مِنَ اللَّه تَعَالَى، فَكَانَ ذَلِكَ عِبَارَةً عَنْ تَصْدِيقِ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ، فَالْوَجْهَانِ الْأَوَّلَانِ: إِخْبَارٌ عَنِ الْغُيُوبِ الْمَاضِيَةِ وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: إِخْبَارٌ عَنِ الْغُيُوبِ الْمُسْتَقْبَلَةِ، وَمَجْمُوعُهَا عِبَارَةٌ عَنْ تَصْدِيقِ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ.
Üçüncü Delil: O aleyhisselâm Kur'an'da geleceğe dair pek çok gayb haberleri vermiş ve bunlar o habere mutabık olarak gerçekleşmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın: { الم غُلِبَتِ الرُّومُ } “Elif. Lâm. Mîm. Rumlar yenilgiye uğradı” [Rûm: 1-2] ayeti, Yüce Allah'ın: { لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ } “Andolsun ki Allah, Resulünün rüyasını hak ile doğru çıkardı” [Fetih: 27] kavli ve O'nun: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Allah, içinizden iman edip salih amel işleyenlere, onları yeryüzünde halife kılacağını vaat etmiştir” [Nûr: 55] kavli böyledir. Bu da gelecekteki bu gayblardan haber vermenin ancak Allah Teâlâ'dan gelen vahiy ile gerçekleştiğine delalet eder. Dolayısıyla bu da 'kendinden öncekilerin tasdiki' anlamına gelmiştir. İlk iki vecih geçmiş gayblardan haber vermektir; üçüncü vecih ise gelecekteki gayblardan haber vermektir. Bunların hepsi 'kendinden öncekilerin tasdiki' ifadesinin kapsamındadır.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي هذه الآية قوله تعالى: وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ.
Bu ayette zikredilen delillerden İkinci Tür: Yüce Allah'ın: { وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ } “ve Kitab'ın açıklamasıdır” kavlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْقُرْآنَ مُعْجِزٌ مِنْ أَيِّ الْوُجُوهِ؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ مُعْجِزٌ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنِ الْغُيُوبِ الْمَاضِيَةِ وَالْمُسْتَقْبَلَةِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ:
Bil ki insanlar Kur'an'ın hangi yönlerden mucize olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları onun geçmiş ve gelecek gayblardan haber vermeyi ihtiva etmesinden dolayı mucize olduğunu söylemiştir ki: { تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendinden öncekilerin tasdiki” kavlinden murat da budur. Onlardan bazıları da şöyle demiştir:
إِنَّهُ مُعْجِزٌ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ الْعُلُومَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ دِينِيَّةً أَوْ لَيْسَتْ دِينِيَّةً، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْقِسْمَ الْأَوَّلَ أَرْفَعُ حَالًا وَأَعْظَمُ شَأْنًا وَأَكْمَلُ دَرَجَةً مِنَ الْقِسْمِ الثَّانِي. وَأَمَّا الْعُلُومُ الدِّينِيَّةُ، فَإِمَّا أَنْ تَكُونَ عِلْمَ الْعَقَائِدِ وَالْأَدْيَانِ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ عِلْمَ الْأَعْمَالِ. أَمَّا عِلْمُ الْعَقَائِدِ وَالْأَدْيَانِ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ. أَمَّا مَعْرِفَةُ اللَّه تَعَالَى، فَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ مَعْرِفَةِ ذَاتِهِ وَمَعْرِفَةِ صِفَاتِ جَلَالِهِ، وَمَعْرِفَةِ صِفَاتِ إِكْرَامِهِ، وَمَعْرِفَةِ أَفْعَالِهِ، وَمَعْرِفَةِ أَحْكَامِهِ، وَمَعْرِفَةِ أَسْمَائِهِ وَالْقُرْآنُ مُشْتَمِلٌ عَلَى دَلَائِلِ هَذِهِ الْمَسَائِلِ وَتَفَارِيعِهَا وَتَفَاصِيلِهَا عَلَى وَجْهٍ لَا يُسَاوِيهِ شَيْءٌ مِنَ الْكُتُبِ، بَلْ لَا يَقْرُبُ مِنْهُ شَيْءٌ مِنَ الْمُصَنَّفَاتِ. وَأَمَّا عِلْمُ الْأَعْمَالِ فَهُوَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنْ عِلْمِ التَّكَالِيفِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالظَّوَاهِرِ وَهُوَ عِلْمُ الْفِقْهِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ جَمِيعَ الْفُقَهَاءِ إِنَّمَا اسْتَنْبَطُوا مَبَاحِثَهُمْ مِنَ الْقُرْآنِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ عِلْمًا بِتَصْفِيَةِ الْبَاطِنِ أَوْ رِيَاضَةِ الْقُلُوبِ. وَقَدْ حَصَلَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ مَبَاحِثِ هَذَا الْعِلْمِ مَا لَا يَكَادُ يُوجَدُ فِي غَيْرِهِ، كَقَوْلِهِ: خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٩٩] وَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ [النمل: ٩٠] فَثَبَتَ أَنَّ الْقُرْآنَ مُشْتَمِلٌ عَلَى تَفَاصِيلِ جَمِيعِ الْعُلُومِ الشَّرِيفَةِ، عَقْلِيِّهَا وَنَقْلِيِّهَا، اشْتِمَالًا يَمْتَنِعُ حُصُولُهُ فِي سَائِرِ الْكُتُبِ فَكَانَ ذَلِكَ مُعْجِزًا، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:
Onun pek çok ilmi ihtiva etmesinden dolayı mucize olduğunu söylemişlerdir ki: { وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ } “ve her şeyin açıklamasıdır” kavliyle buna işaret edilmektedir. Bu konudaki sözün tahkiki şudur: İlimler ya dinîdir ya da dinî değildir. Şüphe yok ki birinci kısım, mertebece daha yüce, şan bakımından daha büyük ve derece olarak ikinci kısımdan daha kâmildir. Dinî ilimler ise ya akaid ve dinler ilmidir ya da ameller ilmidir. Akaid ve dinler ilmi; Allah Teâlâ'yı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü tanımaktan ibarettir. Allah Teâlâ'yı tanımak ise O'nun zatını, celal sıfatlarını, ikram sıfatlarını, fiillerini, hükümlerini ve isimlerini bilmekten ibarettir. Kur'an, bu meselelerin delillerini, fer'î meselelerini ve tafsilatını hiçbir kitabın denk olamayacağı, hatta hiçbir telifin yanına bile yaklaşamayacağı bir şekilde ihtiva etmektedir. Ameller ilmi ise ya zahirle ilgili tekliflerin ilmidir ki bu fıkıh ilmidir -bütün fukahanın meselelerini ancak Kur'an'dan istinbat ettikleri malumdur- ya da batının tasfiyesi yahut kalplerin terbiyesi ilmidir. Kur'an'da bu ilmin meselelerinden, başkasında neredeyse bulunamayacak derecede çok şey yer almıştır; nitekim O'nun: { خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” [A'râf: 199] kavli ve O'nun: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ } “Şüphesiz Allah adaleti, ihsanı ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, münkerden ve haddi aşmaktan nehyeder” [Nahl: 90] kavli böyledir. Böylece Kur'an'ın akli ve nakli bütün şerefli ilimlerin tafsilatını, diğer kitaplarda bulunması imkânsız olan bir şekilde ihtiva ettiği sabit olmuştur; dolayısıyla bu bir mucize olmuştur ve Yüce Allah'ın:
وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ.
{ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ } “ve Kitab'ın açıklamasıdır” kavliyle buna işaret edilmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ فَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ الْكِتَابَ الطَّوِيلَ الْمُشْتَمِلَ عَلَى هَذِهِ/ الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَشْتَمِلَ عَلَى نَوْعٍ مِنْ أنواع التناقض، وحيث خلي هَذَا الْكِتَابُ عَنْهُ، عَلِمْنَا أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّه بوحيه وَتَنْزِيلِهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً [النساء: ٨٢] .
O'nun: { لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi tarafından indirildiğinde hiçbir şüphe yoktur” kavline gelince, bunun takriri şudur: Bu/ pek çok ilmi ihtiva eden hacimli bir kitabın bir tür çelişki barındırmaması imkânsızdır. Bu kitap bundan beri olunca, onun Allah katından, O'nun vahyi ve tenziliyle olduğunu anladık. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın: { وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “Eğer o Allah'tan başkası katından olsaydı, elbette içinde birçok çelişki bulurlardı” [Nisâ: 82] kavlidir.
[في قَوْلُهُ تَعَالَى أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ لَا يَلِيقُ بِحَالِهِ وَصِفَتِهِ أَنْ يَكُونَ كَلَامًا مُفْتَرًى عَلَى اللَّه تَعَالَى، وَأَقَامَ عَلَيْهِ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ مِنَ الدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ، عَادَ مَرَّةً أُخْرَى بِلَفْظِ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، فَقَالَ: أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ حُجَّةً أُخْرَى عَلَى إِبْطَالِ هَذَا الْقَوْلِ، فَقَالَ: قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَهَذِهِ الْحُجَّةُ بَالَغْنَا فِي تَقْرِيرِهَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [البقرة: ٢٣] وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٍ:
[Yüce Allah'ın: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } “Yoksa 'Onu o uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Haydi onun benzeri bir sure getirin'” kavli hakkında] Bil ki Yüce Allah, bu ayetin başında bu Kur'an'ın durumuna ve vasfına Allah Teâlâ'ya iftira edilmiş bir söz olmanın yakışmayacağını zikredip buna zikredilen bu iki tür delili getirince, inkâr yoluyla soru lafzıyla tekrar dönüp: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa 'Onu o uydurdu' mu diyorlar?” buyurmuştur. Sonra Yüce Allah bu sözü iptal etmek için başka bir delil zikrederek: { قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: 'Eğer doğru sözlüler iseniz, haydi onun benzeri bir sure getirin ve Allah'tan başka gücünüzün yettiği herkesi çağırın!'” buyurmuştur. Biz bu delili, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe içindeyseniz, haydi onun benzerinden bir sure getirin ve Allah'tan başka şahitlerinizi çağırın; eğer doğru sözlüler iseniz” [Bakara: 23] kavlinin tefsirinde etraflıca açıklamıştık. Burada bazı sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قَالَ فِي سُورَةِ البقرة: مِنْ مِثْلِهِ وقال هاهنا: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ.
Birinci Soru: Bakara Suresi'nde niçin: { مِنْ مِثْلِهِ } “onun benzerinden” demiş de burada: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } “onun benzeri bir sure getirin” buyurmuştur?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ كَانَ رَجُلًا أُمِّيًّا، لَمْ يُتَلْمَذْ لِأَحَدٍ وَلَمْ يُطَالِعْ كِتَابًا فَقَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ:
Cevap: Muhammed aleyhisselâm kimseden ders almamış ve hiçbir kitap okumamış ümmi bir kimseydi. Dolayısıyla Bakara Suresi'nde:
فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ يَعْنِي فَلْيَأْتِ إِنْسَانٌ يُسَاوِي مُحَمَّدًا ﵇ فِي عَدَمِ التَّلْمَذِ وَعَدَمِ مُطَالَعَةِ الْكُتُبِ وَعَدَمِ الِاشْتِغَالِ بِالْعُلُومِ بِسُورَةٍ تُسَاوِي هَذِهِ السُّورَةَ، وَحَيْثُ ظَهَرَ الْعَجْزُ ظَهَرَ الْمُعْجِزُ فَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السُّورَةَ فِي نَفْسِهَا مُعْجِزَةٌ، وَلَكِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ظُهُورَ مِثْلِ هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ إِنْسَانٍ مِثْلِ مُحَمَّدٍ ﵇ فِي عَدَمِ التَّلْمَذِ وَالتَّعَلُّمِ مُعْجِزٌ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَنَّ تِلْكَ السُّورَةَ فِي نَفْسِهَا مُعْجِزٌ، فَإِنَّ الْخَلْقَ وَإِنْ تَلْمَذُوا وَتَعَلَّمُوا وَطَالَعُوا وَتَفَكَّرُوا، فَإِنَّهُ لَا يُمْكِنُهُمُ الْإِتْيَانُ بِمُعَارَضَةِ سُورَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ هَذِهِ السُّوَرِ، فَلَا جَرَمَ قَالَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا تَرْتِيبٌ عَجِيبٌ فِي بَابِ التَّحَدِّي وَإِظْهَارِ الْمُعْجِزِ.
{ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “haydi onun benzerinden bir sure getirin” buyurmuştur. Yani ders almamış olmakta, kitap okumamış olmakta ve ilimlerle meşgul olmamış olmakta Muhammed'e aleyhisselâm denk olan bir insan bu sureye denk bir sure getirsin! Acziyet ortaya çıkınca mucize de ortaya çıkmış oldu. Bu, surenin bizzat kendisinin mucize olduğuna delalet etmez; fakat böyle bir surenin ders almamış ve öğrenim görmemiş olmak bakımından Muhammed aleyhisselâm gibi bir kimseden zuhur etmesinin mucize olduğuna delalet eder. Sonra Yüce Allah bu surede o surenin bizzat kendisinin bir mucize olduğunu beyan etmiştir. Zira insanlar ders alsalar, öğrenim görseler, okusalar ve tefekkür etseler bile bu surelerden tek bir sureye dahi muaraza getirmeleri mümkün değildir. Nitekim Allah Teâlâ bu ayette: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } “haydi onun benzeri bir sure getirin” buyurmuştur. Şüphe yok ki bu, meydan okuma ve mucizeyi ortaya koyma babında hayranlık uyandıran bir tertiptir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ هَلْ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ السُّوَرِ الصِّغَارِ وَالْكِبَارِ، أَوْ يَخْتَصُّ بِالسُّوَرِ الْكِبَارِ.
İkinci Soru: O'nun: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } “onun benzeri bir sure getirin” kavli, küçük ve büyük bütün sureleri kapsar mı, yoksa büyük surelere mi hastır?
الْجَوَابُ: هَذِهِ الْآيَةُ فِي سُورَةِ يُونُسَ وَهِيَ مَكِّيَّةٌ، فَالْمُرَادُ مِثْلُ هَذِهِ السُّورَةِ، لِأَنَّهَا أَقْرَبُ مَا يُمْكِنُ أَنْ يُشَارَ إِلَيْهِ.
Cevap: Bu ayet Yûnus Suresi'ndedir ve o Mekkîdir. Dolayısıyla murat bu surenin benzeridir; çünkü işaret edilmesi mümkün olan en yakın sure odur.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ مَخْلُوقٌ، قَالُوا: إِنَّهُ ﵇ تَحَدَّى الْعَرَبَ بِالْقُرْآنِ، وَالْمُرَادُ مِنَ التَّحَدِّي: أَنَّهُ طَلَبَ مِنْهُمُ الْإِتْيَانَ بِمِثْلِهِ، فَإِذَا عَجَزُوا عَنْهُ ظَهَرَ كَوْنُهُ حُجَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّه عَلَى صِدْقِهِ، وَهَذَا إِنَّمَا يُمْكِنُ لَوْ كَانَ الْإِتْيَانُ بِمِثْلِهِ صَحِيحَ الْوُجُودِ فِي الْجُمْلَةِ وَلَوْ كَانَ قَدِيمًا لَكَانَ الْإِتْيَانُ بِمِثْلِ الْقَدِيمِ مُحَالًا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَصِحَّ التَّحَدِّي.
Üçüncü Soru: Mu'tezile Kur'an'ın mahluk olduğuna bu ayetle tutunmuş ve şöyle demişlerdir: O aleyhisselâm Kur'an ile Araplara meydan okumuştur. Meydan okumaktan maksat ise onlardan onun bir benzerini getirmelerini talep etmesidir. Onlar bundan aciz kalınca, onun doğruluğuna Allah katından bir hüccet olduğu ortaya çıkmıştır. Bu ise ancak onun bir benzerini getirmenin prensipte imkân dahilinde olması durumunda mümkündür. Eğer kadim olsaydı, kadimin bir benzerini getirmek işin aslı itibariyle muhal olurdu; dolayısıyla meydan okumanın sahih olmaması gerekirdi.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْقُرْآنَ اسْمٌ يُقَالُ بِالِاشْتِرَاكِ عَلَى الصِّفَةِ الْقَدِيمَةِ الْقَائِمَةِ بِذَاتِ اللَّه تَعَالَى، وَعَلَى هَذِهِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ، وَلَا نِزَاعَ فِي أَنَّ الْكَلِمَاتِ الْمُرَكَّبَةَ مِنْ هَذِهِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ مُحْدَثَةٌ مَخْلُوقَةٌ، وَالتَّحَدِّي إِنَّمَا وَقَعَ بِهَا لَا بِالصِّفَةِ الْقَدِيمَةِ.
Cevap: Kur'an ismi, müşterek olarak hem Allah Teâlâ'nın zatıyla kaim olan kadim sıfata hem de bu harfler ve seslere denir. Bu harf ve seslerden mürekkep kelimelerin hâdis ve mahluk olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur; meydan okuma da kadim sıfatla değil, ancak bunlarla gerçekleşmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَالْمُرَادُ مِنْهُ: تَعْلِيمُ أَنَّهُ كَيْفَ يُمْكِنُ الْإِتْيَانُ بِهَذِهِ الْمُعَارَضَةِ لَوْ كَانُوا قَادِرِينَ عَلَيْهَا، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْجَمَاعَةَ إِذَا تَعَاوَنَتْ وَتَعَاضَدَتْ صَارَتْ تِلْكَ الْعُقُولُ الْكَثِيرَةُ كَالْعَقْلِ الْوَاحِدِ، فَإِذَا تَوَجَّهُوا نَحْوَ شَيْءٍ وَاحِدٍ، قَدَرَ مَجْمُوعُهُمْ عَلَى مَا يَعْجَزُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: هَبْ أَنَّ عَقْلَ الْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ مِنْكُمْ لَا يَفِي بِاسْتِخْرَاجِ مُعَارَضَةِ الْقُرْآنِ فَاجْتَمِعُوا وَلْيُعِنْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فِي هَذِهِ الْمُعَارَضَةِ، فَإِذَا عَرَفْتُمْ عَجْزَكُمْ حَالَةَ الِاجْتِمَاعِ وَحَالَةَ الِانْفِرَادِ عَنْ هَذِهِ الْمُعَارَضَةِ، فَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ أَنَّ تَعَذُّرَ هَذِهِ
O'nun: { وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlüler iseniz Allah'tan başka çağırabileceğiniz herkesi çağırın!” kavline gelince, bundan maksat; şayet güç yetirebilselerdi bu muarazanın nasıl getirilebileceğini öğretmektir. Bunun takriri şudur: Bir topluluk yardımlaşıp dayanışınca o çok sayıdaki akıl tek bir akıl gibi olur; tek bir şeye yöneldiklerinde ise onların toplamı her birinin tek başına aciz kaldığı şeye güç yetirebilir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: 'Farz edin ki sizden bir veya iki kişinin aklı Kur'an'a muaraza ortaya koymaya yetmiyor; o halde toplanın ve bu muarazada birbirinize yardım edin! Bu muarazadan hem toplu halde hem de tek başınıza aciz olduğunuzu anladığınızda, işte o vakit bu
الْمُعَارَضَةِ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّ قُدْرَةَ الْبَشَرِ غَيْرُ وَافِيَةٍ بِهَا، فَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ أَنَّ ذَلِكَ فِعْلُ اللَّه لَا فِعْلُ الْبَشَرِ.
muarazanın imkânsızlığının ancak insan gücünün buna yetmemesinden kaynaklandığı ortaya çıkar; işte o zaman bunun beşer fiili değil, Allah'ın fiili olduğu anlaşılır.'
وَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ ظَهَرَ بِهَذَا الَّذِي قَرَّرْنَاهُ أَنَّ مَرَاتِبَ تَحَدِّي رَسُولِ اللَّه ﷺ بِالْقُرْآنِ سِتَّةٌ، فَأَوَّلُهَا: أَنَّهُ تَحَدَّاهُمْ بِكُلِّ الْقُرْآنِ كَمَا قَالَ: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً [الْإِسْرَاءِ: ٨٨] وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ﵇ تَحَدَّاهُمْ بِعَشْرِ سُوَرٍ قَالَ تَعَالَى: فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ [هُودٍ: ١٣] وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَحَدَّاهُمْ بِسُورَةٍ وَاحِدَةٍ كَمَا قَالَ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣] وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَحَدَّاهُمْ بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ فَقَالَ: فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ [الطُّورِ: ٣٤] وَخَامِسُهَا: أَنَّ فِي تِلْكَ الْمَرَاتِبِ الْأَرْبَعَةِ، كَانَ يَطْلُبُ مِنْهُمْ أَنْ يَأْتِيَ بِالْمُعَارَضَةِ رَجُلٌ يُسَاوِي رَسُولَ اللَّه ﷺ فِي عَدَمِ التَّلْمَذِ وَالتَّعَلُّمِ، ثُمَّ فِي سُورَةِ يُونُسَ طَلَبَ مِنْهُمْ مُعَارَضَةَ سُورَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ أَيِّ إِنْسَانٍ سَوَاءً تَعَلَّمَ الْعُلُومَ أَوْ لَمْ يَتَعَلَّمْهَا. وَسَادِسُهَا: أَنَّ فِي الْمَرَاتِبِ الْمُتَقَدِّمَةِ تَحَدَّى كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَلْقِ، وَفِي هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ تَحَدَّى جَمِيعَهُمْ، وَجَوَّزَ أَنْ يَسْتَعِينَ الْبَعْضُ بِالْبَعْضِ فِي الْإِتْيَانِ بِهَذِهِ الْمُعَارَضَةِ، كَمَا قَالَ: وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وهاهنا آخِرُ الْمَرَاتِبِ، فَهَذَا مَجْمُوعُ الدَّلَائِلِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّه تَعَالَى فِي إِثْبَاتِ أَنَّ الْقُرْآنَ مُعْجِزٌ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ السَّبَبَ الَّذِي لِأَجْلِهُ كَذَّبُوا الْقُرْآنَ فَقَالَ: بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا:
Bil ki bu açıkladığımız hususla Allah Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an ile meydan okuma mertebelerinin altı olduğu ortaya çıkmıştır: Birincisi: { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً } “De ki: 'Andolsun, eğer insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine arka olsalar bile yine onun benzerini getiremezler'” [İsrâ: 88] buyurduğu gibi, onlara Kur'an'ın bütünüyle meydan okumasıdır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ } “Haydi onun benzeri uydurulmuş on sure getirin” [Hûd: 13] buyurduğu üzere o aleyhisselâm onlara on sure ile meydan okumuştur. Üçüncüsü: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Haydi onun benzerinden bir sure getirin” [Bakara: 23] buyurduğu gibi onlara tek bir sure ile meydan okumasıdır. Dördüncüsü: { فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ } “Haydi onun benzeri bir söz getirsinler” [Tûr: 34] buyurarak onun benzeri bir sözle meydan okumasıdır. Beşincisi: Bu dört mertebede muarazayı getirecek kişinin, ders almamış ve öğrenim görmemiş olmakta Allah Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem denk olan bir kişi olmasını talep ediyordu; sonra Yûnus Suresi'nde ilimleri ister öğrenmiş olsun ister öğrenmemiş olsun herhangi bir kimseden tek bir sureye muaraza getirmesini talep etmiştir. Altıncısı: Önceki mertebelerde mahlukattan her bir ferde tek tek meydan okumuşken, bu mertebede hepsine birden meydan okumuş ve: { وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlüler iseniz Allah'tan başka gücünüzün yettiği herkesi çağırın!” buyurduğu gibi bu muarazayı getirmede bazısının bazısından yardım almasını caiz kılmıştır. İşte burası mertebelerin sonuncusudur. Bu, Allah Teâlâ'nın Kur'an'ın mucize olduğunu ispat sadedinde zikrettiği delillerin toplamıdır. Sonra Allah Teâlâ Kur'an'ı yalanlamalarının sebebini zikrederek: { بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ } “Bilakis onlar, ilmini kavrayamadıkları ve yorumu henüz kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar” buyurmuştur. Bil ki bu söz birkaç veçhi ihtiva eder:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كُلَّمَا سَمِعُوا شَيْئًا مِنَ الْقَصَصِ قَالُوا: لَيْسَ فِي هَذَا الْكِتَابِ إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ وَلَمْ يَعْرِفُوا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهَا لَيْسَ هُوَ نَفْسُ الْحِكَايَةِ بَلْ أُمُورٌ أُخْرَى مُغَايِرَةٌ لَهَا: فَأَوَّلُهَا: بَيَانُ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى عَلَى التَّصَرُّفِ فِي هَذَا الْعَالَمِ، وَنَقْلِ أَهْلِهِ مِنَ الْعِزِّ إِلَى الذُّلِّ وَمِنَ الذُّلِّ إِلَى الْعِزِّ/ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قُدْرَةٍ كَامِلَةٍ.
Birinci Vecih: Onlar kıssalardan bir şey işittiklerinde daima: 'Bu kitapta öncekilerin masallarından başka bir şey yok' derlerdi; oysa onlardan maksadın bizzat hikâyenin kendisi olmayıp ondan farklı başka hususlar olduğunu bilemediler: Bunların ilki: Allah Teâlâ'nın bu âlemde tasarrufta bulunma ve ehlini izzetten zillete, zilletten izzete/ geçirme kudretini beyandır; bu da tam bir kudrete delalet eder.
وَثَانِيهَا: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى الْعِبْرَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْإِنْسَانَ يَعْرِفُ بِهَا أَنَّ الدُّنْيَا لَا تَبْقَى، فَنِهَايَةُ كُلِّ مُتَحَرِّكٍ سُكُونٌ، وَغَايَةُ كُلِّ مُتَكَوِّنٍ أَنْ لَا يَكُونَ، فَيَرْفَعَ قَلْبَهُ عَنْ حُبِّ الدُّنْيَا وَتَقْوَى رَغْبَتُهُ فِي طَلَبِ الْآخِرَةِ، كَمَا قَالَ: لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ [يُوسُفَ: ١١١] وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ ﷺ لَمَّا ذَكَرَ قَصَصَ الْأَوَّلِينَ مِنْ غَيْرِ تَحْرِيفٍ وَلَا تَغْيِيرٍ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَتَعَلَّمْ وَلَمْ يُتَلْمَذْ، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ بِوَحْيٍ مِنَ اللَّه تَعَالَى، كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ الْقَصَصَ وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ [الشُّعَرَاءِ:
İkincisi: Bunlar ibrete delalet eder; şöyle ki insan bunlarla dünyanın baki olmadığını, her hareket edenin sonunun sükûn ve var olan her şeyin nihayetinin yok olmak olduğunu anlar; böylece kalbini dünya sevgisinden çeker ve ahireti talep etme arzusu kuvvetlenir; nitekim O: { لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır” [Yûsuf: 111] buyurmuştur. Üçüncüsü: O sallallâhu aleyhi ve sellem ders görmediği ve kimseden öğrenmediği halde geçmişlerin kıssalarını hiçbir tahrif ve değişiklik yapmaksızın zikredince, bu durum bunların Allah Teâlâ'dan bir vahiy ile olduğuna delalet etmiştir; nitekim Şuarâ Suresi'nde kıssaları zikrettikten sonra şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “Ve şüphesiz o, Âlemlerin Rabbinin indirmesidir. Onu Rûhu'l-Emîn, uyarıcılardan olasın diye senin kalbine indirmiştir” [Şuarâ:
١٩٢- ١٩٤] .
192-194].
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ كُلَّمَا سَمِعُوا حُرُوفَ التَّهَجِّي فِي أَوَائِلِ السُّوَرِ وَلَمْ يَفْهَمُوا مِنْهَا شَيْئًا سَاءَ ظَنُّهُمْ بِالْقُرْآنِ. وَقَدْ أَجَابَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ بِقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ [آلِ عِمْرَانَ: ٧] .
İkinci Vecih: Onlar sure başlarındaki hece harflerini işittiklerinde ve bunlardan hiçbir şey anlamadıklarında Kur'an hakkında kötü zanda bulundular. Allah Teâlâ ise buna: { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ } “Sana Kitab'ı indiren O'dur; ondan bir kısım ayetler muhkemdir” [Âl-i İmrân: 7] kavliyle cevap vermiştir.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ رَأَوْا أَنَّ الْقُرْآنَ يَظْهَرُ شَيْئًا فَشَيْئًا، فَصَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِلطَّعْنِ الرَّدِيءِ فَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً فَأَجَابَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ [الْفُرْقَانِ: ٣٢] وَقَدْ شَرَحْنَا هَذَا الْجَوَابَ في سورة الفرقان.
Üçüncü Vecih: Onlar Kur'an'ın parça parça indiğini gördüler; bu da kötü bir ta'n sebebi oldu ve: 'Kur'an ona toptan bir defada indirilseydi ya!' dediler. Allah Teâlâ da buna: { كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ } “Bununla senin kalbini pekiştirelim diye böyle yaptık” [Furkân: 32] kavliyle cevap vermiştir. Biz bu cevabı Furkân Suresi'nde açıklamıştık.
والوجه الرَّابِعُ: أَنَّ الْقُرْآنَ مَمْلُوءٌ مِنْ إِثْبَاتِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَالْقَوْمُ كَانُوا قَدْ أَلِفُوا الْمَحْسُوسَاتِ فَاسْتَبْعَدُوا حُصُولَ الْحَيَاةِ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَلَمْ يَتَقَرَّرْ ذَلِكَ فِي قُلُوبِهِمْ، فَظَنُّوا أَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ إِنَّمَا يَذْكُرُ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْكَذِبِ، واللَّه تَعَالَى بَيَّنَ صِحَّةَ الْقَوْلِ بِالْمَعَادِ بِالدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ الْكَثِيرَةِ.
Dördüncü Vecih: Kur'an haşir ve neşrin ispatıyla doludur. O kavim ise duyular âlemine alışkın oldukları için ölümden sonra hayatın gerçekleşmesini uzak görmüşler ve bu onların kalplerine yerleşmemiştir. Böylece Muhammed'in aleyhisselâm bunu ancak yalan yoluyla zikrettiğini zannetmişlerdir. Allah Teâlâ ise ahiret inancının doğruluğunu çok sayıdaki ezici delillerle beyan etmiştir.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْقُرْآنَ مَمْلُوءٌ مِنَ الْأَمْرِ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَسَائِرِ الْعِبَادَاتِ، وَالْقَوْمُ كَانُوا يَقُولُونَ إِلَهُ الْعَالَمِينَ غَنِيٌّ عَنَّا وَعَنْ طَاعَتِنَا، وَإِنَّهُ تَعَالَى أَجَلُّ مِنْ أَنْ يَأْمُرَ بِشَيْءٍ لَا فَائِدَةَ فِيهِ، فَأَجَابَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ بقوله:
Beşinci Vecih: Kur'an namaz, zekât ve diğer ibadetlerin emredilmesiyle doludur. O kavim ise: 'Âlemlerin ilahı bize de bizim itaatimize de muhtaç değildir; O Teâlâ içinde hiçbir fayda olmayan bir şeyi emretmekten çok yücedir' diyorlardı. Allah Teâlâ da buna şu buyruğuyla cevap vermiştir:
أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٥] وَبِقَوْلِهِ: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] وَبِالْجُمْلَةِ فَشُبُهَاتُ الْكُفَّارِ كَثِيرَةٌ، فَهُمْ لَمَّا رَأَوُا الْقُرْآنَ مُشْتَمِلًا عَلَى أُمُورٍ مَا عَرَفُوا حَقِيقَتَهَا وَلَمْ يَطَّلِعُوا عَلَى وَجْهِ الْحِكْمَةِ فِيهَا لَا جَرَمَ كَذَّبُوا بِالْقُرْآنِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْقَوْمَ مَا كَانُوا يَعْرِفُونَ أَسْرَارَ الْإِلَهِيَّاتِ، وَكَانُوا يُجْرُونَ الْأُمُورَ على الأحوال المألوفة في عَالَمِ الْمَحْسُوسَاتِ وَمَا كَانُوا يَطْلُبُونَ حُكْمَهَا وَلَا وُجُوهَ تَأْوِيلَاتِهَا، فَلَا جَرَمَ وَقَعُوا فِي التَّكْذِيبِ وَالْجَهْلِ، فَقَوْلُهُ: بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ إِشَارَةٌ إِلَى عَدَمِ عِلْمِهِمْ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَقَوْلُهُ: وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ إِشَارَةٌ إِلَى عَدَمِ جِدِّهِمْ وَاجْتِهَادِهِمْ فِي طَلَبِ تِلْكَ الْأَسْرَارِ.
{ أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً } “Sizi boşuna yarattığımızı mı sandınız?” [Mü'minûn: 115] ve O'nun: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; kötülük ederseniz o da kendi aleyhinizedir” [İsrâ: 7] kavliyle [cevap vermiştir]. Hülasa kâfirlerin şüpheleri pek çoktur; onlar Kur'an'ın hakikatini bilmedikleri ve hikmet yönüne muttali olmadıkları hususları ihtiva ettiğini görünce şüphesiz Kur'an'ı yalanladılar. Netice itibariyle o kavim ilahiyatın sırlarını bilmiyor, meseleleri duyular âlemindeki alışılmış hallere göre değerlendiriyor, onların hikmetini ve tevil vecihlerini araştırmıyorlardı. Dolayısıyla yalanlamaya ve cehalete düştüler. O'nun: { بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ } “Bilakis onlar, ilmini kavrayamadıkları şeyi yalanladılar” kavli onların bu şeyleri bilmeyişlerine işarettir; { وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ } “ve yorumu henüz kendilerine gelmemiş olan” kavli ise o sırları aramada gayret ve çaba göstermediklerine işarettir.
ثُمَّ قَالَ: فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ طَلَبُوا الدُّنْيَا وَتَرَكُوا الْآخِرَةَ، فَلَمَّا مَاتُوا فَاتَتْهُمُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ فَبَقُوا فِي الْخَسَارِ الْعَظِيمِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ الْمُرَادُ مِنْهُ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ وَهُوَ الَّذِي نَزَلَ بِالْأُمَمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا الرُّسُلَ مِنْ ضُرُوبِ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا، قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ قَوْلُهُ: / وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ غَيْرَ عَارِفٍ بِالتَّأْوِيلَاتِ وَقَعَ فِي الْكُفْرِ وَالْبِدْعَةِ، لِأَنَّ ظَوَاهِرَ النُّصُوصِ قَدْ يُوجَدُ فِيهَا مَا تَكُونُ مُتَعَارِضَةً، فَإِذَا لَمْ يَعْرِفِ الْإِنْسَانُ وَجْهَ التَّأْوِيلِ فِيهَا وَقَعَ فِي قَلْبِهِ أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ لَيْسَ بِحَقٍّ، أَمَّا إِذَا عَرَفَ وَجْهَ التَّأْوِيلِ طَبَّقَ التَّنْزِيلَ عَلَى التَّأْوِيلِ فَيَصِيرُ ذَلِكَ نُورًا عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّه لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ.
Sonra: { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Bak, o zalimlerin sonu nasıl oldu!” buyurmuştur. Bundan murat; onların dünyayı talep edip ahireti terk etmeleridir. Öldüklerinde ise hem dünyayı hem de ahireti kaybettiler ve büyük bir hüsranda kaldılar. İnsanlardan bazıları bundan maksadın helak azabı olduğunu söylemiştir ki bu, peygamberleri yalanlayan ümmetlerin başına dünyada gelen azap çeşitleridir. Muhakkikler şöyle demişlerdir: O'nun: / { وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ } “ve yorumu henüz kendilerine gelmemiş olan” kavli, tevilleri bilmeyenin küfre ve bidate düşeceğine delalet eder. Çünkü nasların zahirlerinde bazen birbiriyle çelişkili gibi duran şeyler bulunabilir. İnsan onlardaki tevil cihetini bilmediğinde, kalbine bu kitabın hak olmadığı düşüncesi düşer. Tevil cihetini bildiğinde ise tenzili tevile tatbik eder ve bu, nur üstüne nur olur; Allah dilediğini nuruna iletir.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٤٠ الى ٤١]
[Yûnus Suresi (10), Âyetler 40-41]
وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠) وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠) وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١) } “İçlerinden ona inanacak olan da vardır, ona inanmayacak olan da vardır. Rabbin bozguncuları en iyi bilendir. (40) Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.' (41)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ قَوْلَهُ: فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ وَكَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ تَسْلِيطَ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا، أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ مُنَبِّهًا عَلَى أَنَّ الصَّلَاحَ عِنْدَهُ تَعَالَى كَانَ فِي هَذِهِ الطَّائِفَةِ التبقية دون الاستئصال، من حَيْثُ كَانَ الْمَعْلُومُ أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ، وَالْأَقْرَبُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: بِهِ رَاجِعًا إِلَى الْقُرْآنِ، لِأَنَّهُ هُوَ الْمَذْكُورُ مِنْ قَبْلُ، ثُمَّ يُعْلَمُ أَنَّهُ مَتَى حَصَلَ الْإِيمَانُ بِالْقُرْآنِ، فَقَدْ حَصَلَ مَعَهُ الْإِيمَانُ بِالرَّسُولِ ﵊ أَيْضًا. وَاخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ لِأَنَّ كَلِمَةَ يُؤْمِنُ فِعْلٌ مُسْتَقْبَلٌ وَهُوَ يَصْلُحُ لِلْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ، فَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْحَالِ، وَقَالَ: الْمُرَادُ أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْقُرْآنِ بَاطِنًا، لَكِنَّهُ يَتَعَمَّدُ الْجَحْدَ وَإِظْهَارَ التَّكْذِيبِ، وَمِنْهُمْ مَنْ بَاطِنُهُ كَظَاهِرِهِ فِي التَّكْذِيبِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَصْحَابُ الشُّبُهَاتِ، وَأَصْحَابُ التَّقْلِيدِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ هُوَ الْمُسْتَقْبَلُ، يَعْنِي أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بِأَنْ يتوب عن الفكر ويبدله بالإيمان ومنهم من بصر وَيَسْتَمِرُّ عَلَى الْكُفْرِ.
Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette: { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Bak, o zalimlerin sonu nasıl oldu!” kavlini zikredip bundan murat da dünyada onların üzerine azap musallat kılınması olunca, ardından: { وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ } “İçlerinden ona inanacak olan da vardır, ona inanmayacak olan da vardır” kavlini getirmiştir; bununla Allah katında bu topluluk için maslahatın toptan helak edilmek değil, hayatta bırakılmak olduğuna dikkat çekmiştir; çünkü içlerinden ona iman edecek olanların bulunduğu malumdu. { بِهِ } “ona” kavlindeki zamirin Kur'an'a raci olması daha uygundur; zira daha önce zikredilen odur. Ayrıca bilinir ki Kur'an'a iman gerçekleştiğinde, onunla birlikte Resul'e aleyhisselâm iman da gerçekleşmiş olur. { وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ } kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir; zira { يُؤْمِنُ } kelimesi muzari fiildir ve hem şimdiki zamana hem de geleceğe elverişlidir. Bazıları bunu şimdiki zamana hamletmiş ve şöyle demiştir: 'Murat; içlerinden bazısının Kur'an'a kalben inanması, fakat kasten inkâr edip yalanlamayı açığa vurmasıdır; bazısının ise yalanlamada içinin de dışı gibi olmasıdır ki şüphe sahipleri ile taklitçiler buna dahildir.' Bazıları da: 'Murat gelecektir; yani içlerinden bazısı ileride küfürden tövbe edip onu imanla değiştirerek ona inanacak, bazısı ise küfürde ısrar edip devam edecektir' demiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ أَيْ هُوَ الْعَالِمُ بِأَحْوَالِهِمْ فِي أَنَّهُ هَلْ يَبْقَى مُصِرًّا عَلَى الْكُفْرِ أَوْ يَرْجِعُ عَنْهُ.
Sonra: { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ } “Rabbin bozguncuları en iyi bilendir” buyurmuştur; yani O, onların küfürde ısrarcı mı kalacaklarını yoksa ondan dönecekler mi olduklarını halleriyle en iyi bilendir.
ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ قِيلَ فَقُلْ لِي عَمَلِي الطَّاعَةُ وَالْإِيمَانُ، وَلَكُمْ عَمَلُكُمُ الشِّرْكُ، وَقِيلَ: لِي جَزَاءُ عَمَلِي وَلَكُمْ جَزَاءُ عَمَلِكُمْ.
Sonra: { وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir'” buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: De ki: 'Benim amelim itaat ve imandır; sizin ameliniz ise şirktir.' Şöyle de denilmiştir: 'Benim amelimin karşılığı bana, sizin amelinizin karşılığı sizedir.'
ثُمَّ قَالَ: أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ قِيلَ مَعْنَى الْآيَةِ الزَّجْرُ وَالرَّدْعُ، وَقِيلَ بل معناه
Sonra: { أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım” buyurmuştur. Ayetin manasının men ve caydırma olduğu söylenmiştir; bilakis manasının
اسْتِمَالَةُ قُلُوبِهِمْ. قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ شَرْطَ النَّاسِخِ أَنْ يَكُونَ رَافِعًا لِحُكْمِ الْمَنْسُوخِ، وَمَدْلُولُ هَذِهِ الْآيَةِ اخْتِصَاصُ كُلِّ وَاحِدٍ بِأَفْعَالِهِ وَبِثَمَرَاتِ أَفْعَالِهِ مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَذَلِكَ لَا يَقْتَضِي حُرْمَةَ الْقِتَالِ، فَآيَةُ الْقِتَالِ مَا رَفَعَتْ شَيْئًا مِنْ مَدْلُولَاتِ هَذِهِ الْآيَةِ فَكَانَ الْقَوْلُ بِالنَّسْخِ باطلا.
onların kalplerini kazanmak olduğu da söylenmiştir. Mukâtil ve Kelbî şöyle demiştir: 'Bu ayet kılıç ayetiyle neshedilmiştir.' Bu ise uzaktır; zira nasihin şartı, mensuhun hükmünü kaldırıcı olmasıdır. Bu ayetin medlûlü ise herkesin kendi fiillerine ve sevap ile azap türünden bu fiillerin semerelerine müstakil olarak muhatap olmasıdır; bu da savaşın haramlığını gerektirmez. Dolayısıyla kıtal (savaş) ayeti bu ayetin medlûllerinden hiçbir şeyi kaldırmamıştır; bu yüzden nesh iddiası batıldır.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٤٢ الى ٤٤]
[Yûnus Suresi (10), Âyetler 42-44]
وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ (٤٣) إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ (٤٣) إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤) } “İçlerinden seni dinleyenler vardır. Fakat sağırlara -hele bir de akıl erdirmiyorlarsa- sen mi işittireceksin? (42) İçlerinden sana bakanlar da vardır. Fakat körleri -hele bir de görmüyorlarsa- doğru yola sen mi ileteceksin? (43) Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler. (44)”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُولَى، قَسَّمَ الْكُفَّارَ إِلَى قِسْمَيْنِ مِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ قَسَّمَ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ قِسْمَيْنِ: مِنْهُمْ مَنْ يَكُونُ فِي غَايَةِ الْبُغْضِ لَهُ وَالْعَدَاوَةِ لَهُ وَنِهَايَةِ النَّفْرَةِ عَنْ قَبُولِ دِينِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، فَوَصَفَ الْقِسْمَ الْأَوَّلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ كَلَامَكَ مَعَ أَنَّهُ يَكُونُ كَالْأَصَمِّ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ لَا يَنْتَفِعُ أَلْبَتَّةَ بِذَلِكَ الْكَلَامِ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا قَوِيَ بُغْضُهُ لِإِنْسَانٍ آخَرَ، وَعَظُمَتْ نُفْرَتُهُ عَنْهُ، صَارَتْ نَفْسُهُ مُتَوَجِّهَةً إِلَى طَلَبِ مَقَابِحِ كَلَامِهِ مُعْرِضَةً عَنْ جَمِيعِ جِهَاتِ مَحَاسِنِ كَلَامِهِ، فَالصَّمَمُ فِي الْأُذُنِ، مَعْنًى يُنَافِي حُصُولَ إِدْرَاكِ الصَّوْتِ فَكَذَلِكَ حُصُولُ هَذَا الْبُغْضِ الشَّدِيدِ كَالْمُنَافِي لِلْوُقُوفِ عَلَى مَحَاسِنِ ذَلِكَ الْكَلَامِ وَالْعَمَى فِي الْعَيْنِ مَعْنًى يُنَافِي حُصُولَ إِدْرَاكِ الصُّورَةِ، فَكَذَلِكَ الْبُغْضُ يُنَافِي وُقُوفَ الْإِنْسَانِ عَلَى مَحَاسِنِ مَنْ يُعَادِيهِ وَالْوُقُوفُ عَلَى مَا آتَاهُ اللَّه تَعَالَى مِنَ الْفَضَائِلِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ فِي أُولَئِكَ الْكُفَّارِ مَنْ بَلَغَتْ حَالَتُهُ فِي الْبُغْضِ وَالْعَدَاوَةِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ، ثُمَّ كَمَا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ جَعْلُ الْأَصَمِّ سَمِيعًا وَلَا جَعْلُ الْأَعْمَى بَصِيرًا، / فَكَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ جَعْلُ الْعَدُوِّ الْبَالِغِ فِي الْعَدَاوَةِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ صَدِيقًا تَابِعًا لِلرَّسُولِ ﷺ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَسْلِيَةُ الرَّسُولِ ﵊ بِأَنَّ هَذِهِ الطَّائِفَةَ، قَدْ بَلَغُوا فِي مَرَضِ الْعَقْلِ إِلَى حَيْثُ لَا يَقْبَلُونَ الْعِلَاجَ وَالطَّبِيبُ إِذَا رَأَى مَرِيضًا لَا يَقْبَلُ الْعِلَاجَ أَعْرَضَ عَنْهُ، وَلَمْ يَسْتَوْحِشْ مِنْ عَدَمِ قَبُولِهِ لِلْعِلَاجِ، فَكَذَلِكَ وَجَبَ عَلَيْكَ أَنْ لَا تَسْتَوْحِشَ مِنْ حَالِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ.
Birinci Mesele: Bil ki Yüce Allah birinci ayette kâfirleri 'içlerinden ona inananlar' ve 'içlerinden ona inanmayanlar' diye iki kısma ayırmıştı; bu ayette ise inanmayanları iki kısma ayırmıştır: İçlerinden ona karşı son derece buğz ve düşmanlık besleyen ve onun dinini kabul etmekten alabildiğine nefret edenler vardır; içlerinden böyle olmayanlar da vardır. Yüce Allah bu ayette birinci kısmı niteleyip şöyle buyurmuştur: İçlerinden, o sözden kesinlikle faydalanmaması bakımından sağır gibi olduğu halde senin sözünü dinleyen vardır. Çünkü insanın başka bir insana buğzu kuvvetlenip ondan nefreti büyüdüğünde, nefsi onun sözünün kusurlarını aramaya yönelir ve sözünün bütün güzel cihetlerinden yüz çevirir. Kulaktaki sağırlık sesin idrak edilmesine mani bir durumdur; aynı şekilde bu şiddetli buğzun varlığı da o sözün güzelliklerine vakıf olmaya mani gibidir. Gözdeki körlük suretin idrak edilmesine mani bir durumdur; aynı şekilde buğz da insanın düşmanlık ettiği kimsenin güzelliklerine ve Allah Teâlâ'nın ona bahşettiği faziletlere vakıf olmasına manidir. Allah Teâlâ o kâfirler arasında buğz ve düşmanlıkta hali bu dereceye varan kimseler bulunduğunu beyan etmiştir. Sonra sağırı işitir kılmak ve körü görür kılmak nasıl mümkün değilse, / düşmanlıkta bu dereceye varmış bir düşmanı da Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem tabi olan bir dost kılmak öylece mümkün değildir. Bu sözden maksat; Resul'ü aleyhisselâm, bu taifenin akıl hastalığında tedavi kabul etmeyecek bir noktaya ulaştıkları hususunda teselli etmektir. Tabip tedavi kabul etmeyen bir hastayı gördüğünde ondan yüz çevirir ve onun tedaviyi kabul etmeyişinden dolayı üzüntüye kapılmaz; aynı şekilde senin de bu kâfirlerin durumundan dolayı üzüntüye kapılmaman gerekir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ ابْنُ قُتَيْبَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، عَلَى أَنَّ السَّمْعَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَصَرِ فَقَالَ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى قَرَنَ بِذَهَابِ السَّمْعِ ذَهَابَ العقل، ولم يقرن بذهاب النظر إلا ذهاب الْبَصَرِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ السَّمْعُ أَفْضَلَ مِنَ الْبَصَرِ. وَزَيَّفَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ هَذَا الدَّلِيلَ فَقَالَ: إِنَّ الَّذِي نَفَاهُ اللَّه مَعَ السَّمْعِ بِمَنْزِلَةِ الَّذِي نَفَاهُ اللَّه مَعَ الْبَصَرِ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ إِبْصَارَ الْقُلُوبِ، وَلَمْ يُرِدْ إِبْصَارَ الْعُيُونِ وَالَّذِي يُبْصِرُهُ الْقَلْبُ هُوَ الَّذِي يَعْقِلُهُ. وَاحْتَجَّ ابْنُ قُتَيْبَةَ عَلَى هَذَا الْمَطْلُوبِ بِحُجَّةٍ أُخْرَى مِنَ الْقُرْآنِ، فَقَالَ: كُلَّمَا ذَكَرَ اللَّه السَّمْعَ وَالْبَصَرَ، فَإِنَّهُ فِي الْأَغْلَبِ يُقَدِّمُ السَّمْعَ عَلَى الْبَصَرِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّمْعَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَصَرِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ ذَكَرَ فِي هَذَا الْبَابِ دَلَائِلَ أُخْرَى: فَأَحَدُهَا: أَنَّ الْعَمَى قَدْ وَقَعَ فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ أَمَّا الصَّمَمُ فَغَيْرُ جَائِزٍ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُ يُخِلُّ بِأَدَاءِ الرِّسَالَةِ، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ إِذَا لَمْ يَسْمَعْ كَلَامَ السَّائِلِينَ تَعَذَّرَ عَلَيْهِ الْجَوَابُ فَيَعْجَزُ عَنْ تَبْلِيغِ شَرَائِعِ اللَّه تَعَالَى.
İkinci Mesele: İbn Kuteybe bu ayeti işitmenin görmeden daha faziletli olduğuna delil getirerek şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ işitmenin gitmesine aklın gitmesini bağlamış, bakmanın gitmesine ise sadece görmenin gitmesini bağlamıştır. Dolayısıyla işitmenin görmeden daha faziletli olması gerekir.' İbnü'l-Enbârî bu delili çürüterek şöyle demiştir: 'Allah'ın işitme ile birlikte nefyettiği şey, görme ile birlikte nefyettiği şey mesabesindedir; çünkü O Teâlâ kalplerin görmesini murat etmiştir, gözlerin görmesini murat etmemiştir. Kalbin gördüğü şey ise aklettiği şeydir.' İbn Kuteybe bu maksada Kur'an'dan başka bir delille de tutunup şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ işitmeyi ve görmeyi ne zaman zikretse, ekseriyetle işitmeyi görmeden önce zikreder; bu da işitmenin görmeden daha faziletli olduğuna delalet eder.' İnsanlardan bazıları bu konuda başka deliller de zikretmiştir: Birincisi: Peygamberler aleyhimüsselâm hakkında körlük vaki olmuştur; sağırlık ise onlar hakkında caiz değildir. Çünkü sağırlık risaletin tebliğine halel getirir; zira peygamber soru soranların sözünü işitmeyince cevap vermesi imkânsızlaşır ve Allah Teâlâ'nın şeriatlerini tebliğ etmekten aciz kalır.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْقُوَّةَ السَّامِعَةَ تُدْرِكُ الْمَسْمُوعَ مِنْ جَمِيعِ الْجَوَانِبِ، وَالْقُوَّةَ الْبَاصِرَةَ لَا تُدْرِكُ الْمَرْئِيَّ إِلَّا مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ الْمُقَابِلُ.
İkinci Delil: İşitme kuvveti işitileni her yönden idrak eder; görme kuvveti ise görüleni ancak tek bir yönden, yani karşısından idrak eder.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا يَسْتَفِيدُ الْعِلْمَ بِالتَّعَلُّمِ مِنَ الْأُسْتَاذِ، وَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِقُوَّةِ السَّمْعِ، فَاسْتِكْمَالُ النَّفْسِ بِالْكَمَالَاتِ الْعِلْمِيَّةِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِقُوَّةِ السَّمْعِ، وَلَا يَتَوَقَّفُ عَلَى قُوَّةِ الْبَصَرِ، فَكَانَ السَّمْعُ أَفْضَلَ مِنَ الْبَصَرِ.
Üçüncü Delil: İnsan ilmi ancak hocadan öğrenmekle elde eder; bu ise ancak işitme kuvvetiyle mümkündür. Dolayısıyla nefsin ilmi kemalatla kemale ermesi ancak işitme kuvvetiyle hasıl olur, görme kuvvetine bağlı değildir; böylece işitme görmeden daha faziletli olmuştur.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ [ق:
Dördüncü Delil: Yüce Allah'ın: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ } “Şüphesiz bunda kalbi olan yahut hazır bulunup kulak veren kimse için bir öğüt vardır” [Kâf:
٣٧] وَالْمُرَادُ مِنَ القلب هاهنا الْعَقْلُ، فَجَعَلَ السَّمْعَ قَرِينًا لِلْعَقْلِ وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ [الْمَلِكِ: ١٠] فَجَعَلُوا السَّمْعَ سَبَبًا لِلْخَلَاصِ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ.
37] Burada kalpten murat akıldır; dolayısıyla işitmeyi akla denk/karine kılmıştır. Bu durum, Yüce Allah'ın: { وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ } “Ve dediler ki: 'Eğer kulak vermiş veya aklımızı kullanmış olsaydık, şu çılgın alevli cehennemin ehli arasında olmazdık'” [Mülk: 10] kavliyle teyit edilir. Zira işitmeyi çılgın alevli cehennem azabından kurtuluşun bir sebebi kılmışlardır.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ الْمَعْنَى الَّذِي يَمْتَازُ بِهِ الْإِنْسَانُ مِنْ سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ هُوَ النُّطْقُ وَالْكَلَامُ وإنما ينتفع بذلك القوة السَّامِعَةِ، فَمُتَعَلِّقُ السَّمْعِ النُّطْقُ الَّذِي بِهِ حَصَلَ شَرَفُ الْإِنْسَانِ، وَمُتَعَلِّقُ الْبَصَرِ إِدْرَاكُ الْأَلْوَانِ وَالْأَشْكَالِ، وَذَلِكَ أَمْرٌ مُشْتَرَكٌ فِيهِ بَيْنَ النَّاسِ وَبَيْنَ سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ السَّمْعُ أَفْضَلَ مِنَ الْبَصَرِ.
Beşinci Delil: İnsanın diğer canlılardan ayrıldığı vasıf konuşma ve kelamdır. Bundan da ancak işitme kuvveti faydalanır. Dolayısıyla işitmenin taalluk ettiği şey insanın şerefinin kendisiyle gerçekleştiği konuşmadır; görmenin taalluk ettiği şey ise renk ve şekilleri idrak etmektir ki bu da insanlarla diğer canlılar arasında müşterek bir husustur. Bu bakımdan işitmenin görmeden daha faziletli olması gerekir.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ يَرَاهُمُ النَّاسُ وَيَسْمَعُونَ كَلَامَهُمْ، فَنُبُوَّتُهُمْ مَا حَصَلَتْ بِسَبَبِ مَا مَعَهُمْ مِنَ الصِّفَاتِ الْمَرْئِيَّةِ، وَإِنَّمَا حَصَلَتْ بِسَبَبِ مَا مَعَهُمْ مِنَ الْأَصْوَاتِ الْمَسْمُوعَةِ وَهُوَ الْكَلَامُ وَتَبْلِيغُ الشَّرَائِعِ وَبَيَانُ الْأَحْكَامِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَسْمُوعُ أَفْضَلَ مِنَ الْمَرْئِيِّ، فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ السَّمْعُ أَفْضَلَ مِنَ الْبَصَرِ، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا تَمَسَّكَ بِهِ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ السَّمْعَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَصَرِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْبَصَرُ أَفْضَلُ مِنَ السَّمْعِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ:
Altıncı Delil: İnsanlar peygamberleri aleyhimüsselâm görür ve onların sözlerini işitirler. Onların peygamberliği kendilerinde bulunan görülebilir vasıflar sebebiyle değil; kendilerinde bulunan işitilebilir sesler, yani kelam, şeriatlerin tebliği ve hükümlerin beyanı sebebiyle hasıl olmuştur. Dolayısıyla işitilenin görülen şeyden daha faziletli olması icap etmiş; bundan da işitmenin görmeden daha faziletli olması gereği doğmuştur. İşte bu, işitmenin görmeden daha faziletli olduğunu söyleyenlerin dayandığı delillerin bütünüdür. İnsanlardan bir kısmı da: 'Görme işitmeden daha faziletlidir' demişlerdir. Buna şu yönler delalet eder:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّهُمْ قَالُوا فِي الْمَثَلِ الْمَشْهُورِ لَيْسَ وَرَاءَ الْعِيَانِ بَيَانٌ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَكْمَلَ وُجُوهِ الْإِدْرَاكَاتِ هُوَ الْإِبْصَارُ.
Birinci Delil: Meşhur meselde: 'Gözle görmenin ötesinde beyan yoktur' demişlerdir. Bu da idraklerin en mükemmel şeklinin görme olduğuna delalet eder.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ آلَةَ الْقُوَّةِ الْبَاصِرَةِ هُوَ النُّورُ وَآلَةَ الْقُوَّةِ السَّامِعَةِ هِيَ الْهَوَاءُ وَالنُّورُ أَشْرَفُ مِنَ الْهَوَاءِ فَالْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ أَشْرَفُ مِنَ الْقُوَّةِ السَّامِعَةِ.
İkinci Delil: Görme kuvvetinin aleti ışıktır, işitme kuvvetinin aleti ise havadır. Işık havadan daha şereflidir; dolayısıyla görme kuvveti işitme kuvvetinden daha şereflidir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ عَجَائِبَ حِكْمَةِ اللَّه تَعَالَى فِي تَخْلِيقِ الْعَيْنِ الَّتِي هِيَ مَحَلُّ الْإِبْصَارِ أَكْثَرُ مِنْ عَجَائِبِ خِلْقَتِهِ فِي الْأُذُنِ الَّتِي هِيَ مَحَلُّ السَّمَاعِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ تَمَامَ رُوحٍ وَاحِدٍ مِنَ الْأَرْوَاحِ السَّبْعَةِ الدِّمَاغِيَّةِ مِنَ الْعَصَبِ آلَةً لِلْإِبْصَارِ، وَرَكَّبَ الْعَيْنَ مِنْ سَبْعِ طَبَقَاتٍ وَثَلَاثِ رُطُوبَاتٍ وَخَلَقَ لِتَحْرِيكَاتِ العين عضلات كثيرة على صور مُخْتَلِفَةٍ وَالْأُذُنُ لَيْسَ كَذَلِكَ وَكَثْرَةُ الْعِنَايَةِ فِي تَخْلِيقِ الشَّيْءِ تَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ أَفْضَلَ مِنْ غَيْرِهِ.
Üçüncü Delil: Görmenin mahalli olan gözün yaratılışında Allah Teâlâ'nın hikmetinin şaşılacak yönleri, işitmenin mahalli olan kulağın yaratılışındaki şaşılacak yönlerden daha çoktur. Zira O Teâlâ, yedi dimağ sinirinden tam bir siniri görmenin aleti kılmış, gözü yedi tabaka ve üç sıvıdan meydana getirmiş ve gözün hareketleri için farklı biçimlerde pek çok kas yaratmıştır; kulak ise böyle değildir. Bir şeyin yaratılışındaki ihtimamın çokluğu ise onun başkasından daha faziletli olduğuna delalet eder.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ الْبَصَرَ يَرَى مَا حَصَلَ فَوْقَ سَبْعِ سَمَوَاتٍ وَالسَّمْعَ لَا يُدْرِكُ مَا بَعُدَ مِنْهُ عَلَى فَرْسَخٍ، فَكَانَ الْبَصَرُ أَقْوَى وَأَفْضَلَ وَبِهَذَا الْبَيَانِ يُدْفَعُ قَوْلُهُمْ إِنَّ السَّمْعَ يُدْرِكُ مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ وَالْبَصَرَ لَا يُدْرِكُ إِلَّا مِنَ الْجَانِبِ الْوَاحِدِ.
Dördüncü Delil: Görme yedi kat göğün üstünde olanı görür; işitme ise bir fersah mesafedeki şeyi bile idrak edemez. Dolayısıyla görme daha kuvvetli ve daha faziletlidir. Bu açıklamayla onların 'İşitme her yönden idrak eder, görme ise sadece tek bir yönden idrak eder' şeklindeki sözleri de çürütülmüş olur.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ سَمِعَ كَلَامَ اللَّه فِي الدُّنْيَا، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ رَآهُ أَحَدٌ فِي الدُّنْيَا أَمْ لَا؟ وَأَيْضًا فَإِنَّ مُوسَى ﵇ سَمِعَ كَلَامَهُ مِنْ غَيْرِ سَبْقِ سُؤَالٍ وَالْتِمَاسٍ وَلَمَّا سَأَلَ الرُّؤْيَةَ قَالَ: لَنْ تَرانِي [الْأَعْرَافِ: ١٤٣] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَالَ الرُّؤْيَةِ أَعْلَى مِنْ حَالِ السَّمَاعِ.
Beşinci Delil: Peygamberlerin birçoğu dünyada Allah'ın kelamını işitmiştir; fakat dünyada O'nu bir kimsenin görüp görmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ayrıca Mûsâ aleyhisselâm, önceden bir talep ve istekte bulunmaksızın O'nun kelamını işitmiş; görmeyi talep ettiğinde ise [Allah ona]: { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” [A'râf: 143] buyurmuştur. Bu da görme halinin işitme halinden daha üstün olduğuna delalet eder.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: كَيْفَ يَكُونُ السَّمْعُ أَفْضَلَ مِنَ الْبَصَرِ وَبِالْبَصَرِ يَحْصُلُ جَمَالُ الْوَجْهِ، وَبِذَهَابِهِ عَيْبُهُ، وَذَهَابُ السَّمْعِ لَا يُورِثُ الْإِنْسَانَ عيبا، العرب تُسَمِّي الْعَيْنَيْنِ الْكَرِيمَتَيْنِ وَلَا تَصِفُ السَّمْعَ بِمِثْلِ هَذَا؟ وَمِنْهُ الْحَدِيثُ يَقُولُ اللَّه تَعَالَى: (مَنْ أَذْهَبْتُ كَرِيمَتَهُ فَصَبَرَ وَاحْتَسَبَ لَمْ أَرْضَ لَهُ ثَوَابًا دُونَ الْجَنَّةِ) .
Altıncı Delil: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Gözle yüzün güzelliği hasıl olurken ve onun gitmesiyle yüzde bir kusur meydana gelirken; işitmenin gitmesi insana [böyle] bir kusur bırakmazken işitme görmeden nasıl daha faziletli olabilir? Araplar iki göze el-kerîmeteyn (en değerli iki organ) adını verirler de işitmeyi böyle nitelemezler. Nitekim hadiste de Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { مَنْ أَذْهَبْتُ كَرِيمَتَهُ فَصَبَرَ وَاحْتَسَبَ لَمْ أَرْضَ لَهُ ثَوَابًا دُونَ الْجَنَّةِ } “Kimin iki kıymetlisini (gözlerini) alırsam da sabreder ve ecrini [benden] umarsa, onun için cennetten başka bir mükâfata razı olmam.”'
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ، عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ للَّه تَعَالَى، قَالُوا: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ قُلُوبَ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِيمَانِ كَالْأَصَمِّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى اسْتِمَاعِ الْكَلَامِ، وَكَالْأَعْمَى/ بِالنِّسْبَةِ إِلَى إِبْصَارِ الْأَشْيَاءِ، وَكَمَا أَنَّ هَذَا مُمْتَنِعٌ فَكَذَلِكَ مَا نَحْنُ فِيهِ. قَالُوا: وَالَّذِي يُقَوِّي ذَلِكَ أَنَّ حُصُولَ الْعَدَاوَةِ الْقَوِيَّةِ الشَّدِيدَةِ، وَكَذَلِكَ حُصُولُ الْمَحَبَّةِ الشَّدِيدَةِ فِي الْقَلْبِ لَيْسَ بِاخْتِيَارِ الْإِنْسَانِ، لِأَنَّ عِنْدَ حُصُولِ هَذِهِ الْعَدَاوَةِ الشَّدِيدَةِ يَجِدُ وِجْدَانًا ضَرُورِيًّا أَنَّ الْقَلْبَ يَصِيرُ كَالْأَصَمِّ وَالْأَعْمَى فِي اسْتِمَاعِ كَلَامِ الْعَدُوِّ وَفِي مُطَالَعَةِ أَفْعَالِهِ الْحَسَنَةِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ حَصَلَ الْمَطْلُوبُ، وَأَيْضًا لَمَّا حَكَمَ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهَا حُكْمًا جَازِمًا بِعَدَمِ الْإِيمَانِ، فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ مِنْ حُصُولِ الْإِيمَانِ انْقِلَابُ عِلْمِهِ جَهْلًا وَخَبَرِهِ الصِّدْقِ كَذِبًا وَذَلِكَ مُحَالٌ. وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ: فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ، أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَلْجَأَ أَحَدًا إِلَى هَذِهِ الْقَبَائِحِ وَالْمُنْكَرَاتِ، وَلَكِنَّهُمْ بِاخْتِيَارِ أَنْفُسِهِمْ يُقْدِمُونَ عَلَيْهَا وَيُبَاشِرُونَهَا.
Üçüncü Mesele: Bizim mezhep arkadaşlarımız [Ehl-i Sünnet âlimleri], kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: 'Ayet, o kâfirlerin kalplerinin imana nispetle, sağırın kelamı işitmesine ve körün/ eşyayı görmesine benzediğine delalet etmektedir. Bu nasıl imkânsız ise üzerinde konuştuğumuz husus da öyledir.' Yine şöyle demişlerdir: 'Bunu kuvvetlendiren husus şudur: Kalpte son derece güçlü ve şiddetli bir düşmanlığın ve aynı şekilde şiddetli bir sevginin meydana gelmesi insanın ihtiyarî [tercihine bağlı] değildir. Zira bu şiddetli düşmanlık meydana geldiğinde, kalbin düşmanın sözünü işitmede ve onun güzel işlerini görmede sanki sağır ve kör gibi olduğunu zorunlu bir sezişle anlar. Durum böyle olunca maksat hasıl olmuştur. Ayrıca Allah Teâlâ onlar hakkında kesin bir şekilde iman etmeyecekleri hükmünü verdiğinde, artık imanın gerçekleşmesi halinde O'nun ilminin cehalete, doğru olan haberinin de yalana dönüşmesi gerekir ki bu muhaldir/imkânsızdır.' Mu'tezile'ye gelince; onlar kendi görüşlerinin doğruluğuna Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler” kavliyle delil getirmişlerdir. Bundan istidlal yönü şudur: Bu ayet, O Teâlâ'nın hiç kimseyi bu çirkinliklere ve münkerlere zorlamadığına; bilakis onların kendi tercihleriyle bunlara yönelip fiilen işlediklerine delalet etmektedir.
أَجَابَ الْوَاحِدِيُّ عَنْهُ فَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا نَفَى الظُّلْمَ عَنْ نَفْسِهِ، لِأَنَّهُ يَتَصَرَّفُ فِي مُلْكِ نَفْسِهِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ ظَالِمًا، وَإِنَّمَا قَالَ: وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ لِأَنَّ الْفِعْلَ منسوب إليهم بسبب الكسب.
Vâhidî buna şöyle cevap vermiştir: 'Allah Teâlâ zulmü kendisinden nefyetmiştir; zira O kendi mülkünde tasarruf etmektedir, kendi mülkünde tasarruf eden ise zalim olmaz. { وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Fakat insanlar kendilerine zulmederler” buyurmasının sebebi ise, kesb sebebiyle fiilin onlara nispet edilmesindendir.'
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Yûnus Sûresi (10), 45-46. Âyetler]
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥) وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا يَفْعَلُونَ (٤٦)
{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥) وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا يَفْعَلُونَ (٤٦) } “Onları toplayacağı gün, sanki gündüzün birbirleriyle tanıştıkları bir saatinden başka kalmamış gibi olurlar. Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar ve doğru yolu bulamamış olanlar gerçekten ziyana uğramışlardır. (45) Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onların dönüşü bizedir. Sonra Allah onların yaptıklarına şahittir. (46)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ بِقِلَّةِ الْإِصْغَاءِ وَتَرْكِ التَّدَبُّرِ أَتْبَعَهُ بِالْوَعِيدِ فَقَالَ: ويوم نحشرهم كأن لم يلبثوا إلا ساعة من نهار وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ bu kâfirleri kulak vermemek ve düşünmeyi terk etmekle niteleyince, ardından tehdidi getirmiş ve: { ويوم نحشرهم كأن لم يلبثوا إلا ساعة من نهار } “Onları toplayacağı gün, sanki gündüzün bir saatinden başka kalmamış gibi olurlar” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ يَحْشُرُهُمْ بِالْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِالنُّونِ.
Birinci Mesele: Hafs, Âsım'dan { يَحْشُرُهُمْ } kelimesini 'ye' harfiyle (yahşuruhum); diğer kıraat imamları ise 'nûn' harfiyle (nahşuruhum) okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ مُشَابِهِينَ مَنْ لَمْ يَلْبَثْ إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ.
İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا } “sanki kalmamış gibi” kavli hâl konumundadır; yani gündüzün bir saatinden başka kalmamış olan kimseye benzeyenler olarak [haşrolunurlar].
وَقَوْلُهُ: يَتَعارَفُونَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِيَوْمِ نَحْشُرُهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا بَعْدَ حَالٍ.
Yüce Allah'ın: { يَتَعارَفُونَ } “birbirlerini tanırlar” kavlinin { يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ } ifadesine taalluk etmesi caiz olduğu gibi, hâl üstüne hâl (ikinci bir hâl) olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: كَأَنْ هَذِهِ هِيَ المحففة مِنَ الثَّقِيلَةِ التَّقْدِيرُ: كَأَنَّهُمْ لَمْ يَلْبَثُوا، فَخُفِّفَتْ كَقَوْلِهِ: وَكَأَنْ قَدْ.
Üçüncü Mesele: Buradaki { كَأَنْ } lafzı, şeddeli [كَأَنَّ]'den hafifletilmiş (muhaffefe) olanıdır. Takdiri: 'Sanki onlar kalmamış gibi' (keennehum lem yelbesû) şeklindedir; tıpkı 've ke-en kad' sözünde olduğu gibi hafifletilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قِيلَ: كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ وَقِيلَ فِي قُبُورِهِمْ، وَالْقُرْآنُ وَارِدٌ بِهَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ قَالَ تَعَالَى: كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٢- ١١٣] قَالَ الْقَاضِي: وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ حَالَ الْمُؤْمِنِينَ كَحَالِ الْكَافِرِينَ فِي أَنَّهُمْ لَا يَعْرِفُونَ مِقْدَارَ لُبْثِهِمْ بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَى وَقْتِ الْحَشْرِ، فَيَجِبَ أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى أَمْرٍ يَخْتَصُّ بِالْكُفَّارِ، وَهُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَنْتَفِعُوا بِعُمُرِهِمُ اسْتَقَلُّوهُ، وَالْمُؤْمِنُ لَمَّا انْتَفَعَ بِعُمُرِهِ فَإِنَّهُ لَا يَسْتَقِلُّهُ. الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ: يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ لِأَنَّ التَّعَارُفَ إِنَّمَا يُضَافُ إِلَى حَالِ الْحَيَاةِ لَا إِلَى حَالِ الْمَمَاتِ.
Dördüncü Mesele: [Dünyada] gündüzün bir saatinden başka kalmamış gibi oldukları söylenmiştir; kabirlerinde [böyle kaldıkları] da söylenmiştir. Kur'an bu iki vecihle de gelmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “'Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?' buyurur. 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık' derler” [Mü'minûn: 112-113] buyurmuştur. Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Birinci vecih iki yönden daha evladır: Birincisi: Ölümden haşir vaktine kadar kabirde kalış sürelerinin miktarını bilmeme hususunda müminlerin durumu da kâfirlerin durumu gibidir. Dolayısıyla bu ifadenin kâfirlere has olan bir duruma hamledilmesi gerekir; o da ömürlerinden faydalanamadıkları için onu azımsamalarıdır. Mümin ise ömründen faydalandığı için onu azımsamaz. İkincisi: Yüce Allah { يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ } “kendi aralarında tanışırlar” buyurmuştur; çünkü tanışma ölüm haline değil, ancak hayat haline izafe edilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ هَذَا الِاسْتِقْلَالِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: لَمَّا ضَيَّعُوا أَعْمَارَهُمْ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا وَالْحِرْصِ عَلَى لَذَّاتِهَا لَمْ يَنْتَفِعُوا بِعُمُرِهِمْ أَلْبَتَّةَ، فَكَانَ وُجُودُ ذَلِكَ الْعُمُرِ كَالْعَدَمِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ اسْتَقَلُّوهُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ [الْبَقَرَةِ: ٩٦] الثَّانِي: قَالَ الْأَصَمُّ: قَلَّ
Beşinci Mesele: [Kaldıkları süreyi] bu şekilde azımsamalarının sebebi hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: Ömürlerini dünyayı aramakta ve onun lezzetlerine hırs göstermekte zayi ettikleri zaman, ömürlerinden hiçbir şekilde faydalanamadılar; dolayısıyla o ömrün varlığı yokluk hükmünde oldu. İşte bu sebeple onu azımsadılar. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ } “Oysa çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir” [Bakara: 96] kavlidir. İkincisi: el-Esamm şöyle demiştir:
ذَلِكَ عِنْدَهُمْ لِمَا شَاهَدُوا مِنْ أَهْوَالِ الْآخِرَةِ، وَالْإِنْسَانُ إِذَا عَظُمَ خَوْفُهُ نَسِيَ الْأُمُورَ الظَّاهِرَةَ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ قَلَّ عِنْدَهُمْ مُقَامُهُمْ فِي الدُّنْيَا فِي جَنْبِ مُقَامِهِمْ فِي الْآخِرَةِ وَفِي الْعَذَابِ الْمُؤَبَّدِ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ قَلَّ عِنْدَهُمْ مُقَامُهُمْ فِي الدُّنْيَا لِطُولِ وُقُوفِهِمْ فِي الْحَشْرِ. الْخَامِسُ: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ عِنْدَ خُرُوجِهِمْ مِنَ الْقُبُورِ يَتَعَارَفُونَ كَمَا كَانُوا يَتَعَارَفُونَ فِي الدُّنْيَا، وَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَتَعَارَفُوا بِسَبَبِ الْمَوْتِ إِلَّا مُدَّةً قَلِيلَةً لَا تُؤَثِّرُ فِي ذَلِكَ التَّعَارُفِ. وَأَقُولُ: تَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ، أَنَّ عَذَابَ الْكَافِرِ مَضَرَّةٌ خَالِصَةٌ دائمة مقرونة بالإهانة والإذلال، والإحسان بِالْمَضَرَّةِ أَقْوَى مِنَ الْإِحْسَاسِ بِاللَّذَّةِ بِدَلِيلِ أَنَّ أقوى اللذات هي لذات الوقاع، والشعور بأم الْقُولَنْجِ وَغَيْرِهِ وَالْعِيَاذُ باللَّه تَعَالَى أَقْوَى مِنَ الشُّعُورِ بِلَذَّةِ الْوِقَاعِ. وَأَيْضًا لَذَّاتُ الدُّنْيَا مَعَ خَسَاسَتِهَا مَا كَانَتْ خَالِصَةً، بَلْ كَانَتْ مَخْلُوطَةً بِالْهُمُومَاتِ الْكَثِيرَةِ، وَكَانَتْ تِلْكَ اللَّذَّاتُ مَغْلُوبَةً بِالْمُؤْلِمَاتِ وَالْآفَاتِ، وَأَيْضًا إِنَّ لَذَّاتِ الدُّنْيَا مَا حَصَّلَتْ إِلَّا بَعْضَ أَوْقَاتِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَوِيَّةِ، وَآلَامُ الْآخِرَةِ أَبَدِيَّةٌ سَرْمَدِيَّةٌ لَا تَنْقَطِعُ أَلْبَتَّةَ وَنِسْبَةُ عُمُرِ جَمِيعِ الدُّنْيَا إِلَى الْآخِرَةِ الْأَبَدِيَّةِ أَقَلُّ مِنَ الْجُزْءِ الَّذِي لَا يَتَجَزَّأُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَلْفِ أَلْفِ عَالَمٍ مِثْلِ الْعَالَمِ الْمَوْجُودِ.
Âhiretin dehşet verici hallerini müşahede ettikleri için bu [süre] onların nazarında azaldı/az göründü. Zira insanın korkusu büyüdüğünde aşikâr olan şeyleri unutur. Üçüncüsü: Âhiretteki ve ebedî azaptaki kalışlarının yanında dünyadaki ikametleri onlara pek az göründü. Dördüncüsü: Haşirdeki duruşlarının uzunluğundan ötürü dünyadaki ikametleri onlara az göründü. Beşincisi: Murat şudur ki kabirlerinden çıktıklarında, dünyada birbirlerini tanıdıkları gibi tanışırlar; sanki ölüm sebebiyle birbirlerinden ancak bu tanışıklığı etkilemeyecek kadar kısa bir süre [ayrı] kalmış gibidirler. Ben derim ki: Bu babda sözün hakikati şudur: Kâfirin azabı, horlanma ve zillete bitişik, katışıksız ve daimî bir zarardır. Zararı hissetmek ise lezzeti hissetmekten daha güçlüdür; nitekim lezzetlerin en güçlüsü cinsel ilişki lezzeti olduğu halde, kulunç ve benzeri acıların hissedilmesi -Allah Teâlâ'ya sığınırız- cinsel ilişkinin lezzetini hissetmekten daha güçlüdür. Ayrıca dünya lezzetleri bayağılığıyla birlikte katışıksız da değildi; bilakis pek çok gam ve kederle karışık olup bu lezzetler elemler ve afetler karşısında mağlup durumdaydı. Yine dünya lezzetleri dünyevî hayatın ancak bazı vakitlerinde hasıl olmuşken, âhiret elemleri ebedî, sermedî olup asla kesilmez. Bütün dünya ömrünün ebedî âhirete nispeti ise, mevcut âlem gibi milyonlarca âleme nispetle bölünemeyen cüzden (atomdan) bile daha azdır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَنَّهُ مَتَى قُوبِلَتِ الْخَيْرَاتُ الْحَاصِلَةُ بِسَبَبِ الْحَيَاةِ الْعَاجِلَةِ بِالْآفَاتِ الْحَاصِلَةِ لِلْكَافِرِ وُجِدَتْ أَقَلَّ مِنَ اللَّذَّةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى جَمِيعِ الْعَالَمِ فَقَوْلُهُ: كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ إِشَارَةٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ قِلَّتِهَا وَحَقَارَتِهَا فِي جَنْبِ مَا حَصَلَ مِنَ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ.
Bunu bildiğin vakit deriz ki: Peşin hayat [dünya hayatı] sebebiyle hasıl olan hayırlar/nimetler, kâfirin maruz kaldığı afetlerle mukayese edildiğinde, tüm âleme nispetle bir lezzetten daha az bulunur. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: { كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ } “Sanki gündüzün bir saatinden başka kalmamış gibi” kavli, meydana gelen şiddetli azabın yanında onun azlığına ve değersizliğine dair zikrettiğimiz hususa bir işarettir.
أَمَّا قَوْلُهُ: يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: يَعْرِفُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا كَمَا كَانُوا يُعْرَفُونَ فِي الدُّنْيَا.
Yüce Allah'ın: { يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ } “Kendi aralarında tanışırlar” kavline gelince; bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Dünyada tanındıkları gibi birbirlerini tanırlar.
الثَّانِي: يَعْرِفُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا بِمَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْخَطَأِ وَالْكُفْرِ، ثُمَّ تَنْقَطِعُ الْمَعْرِفَةُ إِذَا/ عَايَنُوا الْعَذَابَ وَتَبَرَّأَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ.
İkincisi: Üzerinde bulundukları hata ve küfür sebebiyle birbirlerini tanırlar; sonra azabı gördüklerinde/ tanışıklık kesilir ve birbirlerinden teberri ederler (uzaklaşırlar).
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ تُوَافِقُ هَذِهِ الْآيَةُ قوله: وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً [الْمَعَارِجِ: ١٠] وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Eğer: 'Bu ayet, Yüce Allah'ın: { وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً } “Hiçbir candan dost bir candan dostu sormaz” [Meâric: 10] kavliyle nasıl bağdaşır?' denilirse, buna iki yönden cevap verilir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ يُوَبِّخُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَيَقُولُ: كُلُّ فَرِيقٍ لِلْآخَرِ أَنْتَ أَضْلَلْتَنِي يَوْمَ كَذَا وَزَيَّنْتَ لِيَ الْفِعْلَ الْفُلَانِيَّ مِنَ الْقَبَائِحِ، فَهَذَا تَعَارُفُ تَقْبِيحٍ وَتَعْنِيفٍ وَتَبَاعُدٍ وَتَقَاطُعٍ لَا تَعَارُفُ عطف وشفقة. وأما قوله تعالى: وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً فَالْمُرَادُ سُؤَالُ الرَّحْمَةِ وَالْعَطْفِ.
Birinci Yön: Bu ayetten murat, onların birbirlerini azarlamak suretiyle tanışmalarıdır; nitekim her bir fırka diğerine: 'Sen beni falan gün saptırdın ve çirkinliklerden şu fiili bana süslü gösterdin' der. Dolayısıyla bu, ayıplama, kınama, uzaklaşma ve bağları koparma tanışmasıdır; şefkat ve merhamet tanışması değildir. Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً } “Hiçbir candan dost bir candan dostu sormaz” kavlinden murat ise merhamet ve şefkatle sormaktır.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ حَمْلُ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ عَلَى حَالَتَيْنِ، وَهُوَ أَنَّهُمْ يَتَعَارَفُونَ إِذَا بُعِثُوا ثُمَّ تَنْقَطِعُ الْمَعْرِفَةُ فَلِذَلِكَ لَا يَسْأَلُ حَمِيمٌ حَمِيمًا.
Cevaptaki ikinci yön: Bu iki ayeti iki farklı duruma hamletmektir; o da diriltildikleri zaman birbirlerini tanımaları, sonra tanışıklığın kesilmesidir; işte bundan dolayı hiçbir candan dost diğer candan dostu sormaz.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ حَالَ كَوْنِهِمْ مُتَعَارِفِينَ، وَحَالَ كَوْنِهِمْ قَائِلِينَ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا كَلَامَ اللَّه، فَيَكُونَ هَذَا شَهَادَةً مِنَ اللَّه عَلَيْهِمْ بِالْخُسْرَانِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ بَاعَ آخِرَتَهُ بِالدُّنْيَا فَقَدْ خَسِرَ، لِأَنَّهُ أَعْطَى الْكَثِيرَ الشَّرِيفَ الْبَاقِيَ وَأَخَذَ الْقَلِيلَ الْخَسِيسَ الْفَانِيَ.
Allah Teâlâ'nın: { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ } “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramışlardır” kavline gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Takdirin, 'Onları birbirlerini tanır halde ve 'Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramıştır' der halde topladığı gün...' şeklinde olmasıdır. İkincisi: 'Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar ziyana uğramıştır' ifadesinin Allah'ın kelamı olmasıdır ki bu durumda onların hüsrana uğradıklarına dair Allah'tan bir şahitlik olur. Mana şudur: Âhiretini dünyayla satan kimse muhakkak ziyana uğramıştır; çünkü çok, şerefli ve baki olanı vermiş, az, bayağı ve fani olanı almıştır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَما كانُوا مُهْتَدِينَ فَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ مَا اهْتَدَوْا إِلَى رِعَايَةِ مَصَالِحِ هَذِهِ التِّجَارَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمُ اغْتَرُّوا بِالظَّاهِرِ وَغَفَلُوا عَنِ الْحَقِيقَةِ، فَصَارُوا كَمَنْ رَأَى زُجَاجَةً حَسَنَةً فَظَنَّهَا جَوْهَرَةً شَرِيفَةً فَاشْتَرَاهَا بِكُلِّ مَا مَلَكَهُ، فَإِذَا عَرَضَهَا عَلَى النَّاقِدِينَ خَابَ سَعْيُهُ وَفَاتَ أَمَلُهُ وَوَقَعَ فِي حُرْقَةِ الرُّوعِ وَعَذَابِ الْقَلْبِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ جَوَابُ نَتَوَفَّيَنَّكَ
Yüce Allah'ın: { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “ve doğru yolu bulamamışlardı” kavline gelince; bundan murat, bu ticaretin maslahatlarını gözetmeye muvaffak olamamış olmalarıdır. Zira onlar zahire aldanıp hakikatten gafil kaldılar; böylece güzel bir cam parçası görüp onu kıymetli bir cevher zanneden ve sahip olduğu her şeyle onu satın alan, sonra onu sarraflara sunduğunda çabası boşa çıkan, ümidi tükenen ve dehşetin yakıcılığı ile kalp azabına düşen kimse gibi oldular. Yüce Allah'ın: { وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } “Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onların dönüşü bizedir” kavline gelince; bil ki { فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } “onların dönüşü bizedir” ifadesi { نَتَوَفَّيَنَّكَ } “seni vefat ettirsek” fiilinin cevabıdır.
وَجَوَابُ نُرِيَنَّكَ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ فِي الدُّنْيَا فَذَاكَ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ قَبْلَ أَنْ نُرِيَنَّكَ ذَلِكَ الْمَوْعِدَ فَإِنَّكَ سَتَرَاهُ فِي الْآخِرَةِ.
{ نُرِيَنَّكَ } “sana göstersek” fiilinin cevabı ise mahzuftur; takdiri şöyledir: 'Onlara vadettiğimiz şeylerin bir kısmını dünyada sana gösterirsek bu zaten gerçekleşmiş olur; yahut sana bu vaadi göstermeden önce seni vefat ettirirsek, muhakkak sen bunu âhirette göreceksin.'
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُرِي رَسُولَهُ أَنْوَاعًا مِنْ ذُلِّ الْكَافِرِينَ وَخِزْيِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَسَيَزِيدُ عَلَيْهِ بَعْدَ وَفَاتِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ حَصَلَ الْكَثِيرُ مِنْهُ فِي زَمَانِ حَيَاةِ رَسُولِ اللَّه ﷺ، وَحَصَلَ الْكَثِيرُ أَيْضًا بَعْدَ وَفَاتِهِ، وَالَّذِي سَيَحْصُلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكْثَرُ، وَهُوَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ عَاقِبَةَ الْمُحِقِّينَ مَحْمُودَةٌ وَعَاقِبَةَ الْمُذْنِبِينَ مذمومة.
Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın Resûlü'ne dünyada kâfirlerin zillet ve rüsvaylığının çeşitlerini göstereceğine ve vefatından sonra da bunu artıracağına delalet eder. Şüphe yok ki bunun pek çoğu Resûlullah'ın ﷺ hayatta olduğu dönemde gerçekleşmiş, pek çoğu da onun vefatından sonra vaki olmuştur; kıyamet gününde gerçekleşecek olan ise daha fazladır. Bu, hak üzere olanların akıbetinin övgüye değer, günahkârların akıbetinin ise yerilmeye müstahak olduğuna bir uyarıdır.
[سورة يونس (١٠) : آية ٤٧]
[Yûnus Sûresi (10), 47. Âyet]
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٤٧)
{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٤٧) } “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiği zaman aralarında adaletle hükmolunur ve onlara zulmedilmez. (47)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حَالَ مُحَمَّدٍ ﷺ مَعَ قَوْمِهِ، بَيَّنَ أَنَّ حَالَ كُلِّ الْأَنْبِيَاءِ مَعَ أَقْوَامِهِمْ كَذَلِكَ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, Muhammed'in ﷺ kavmiyle olan durumunu beyan edince, bütün peygamberlerin kavimleriyle olan durumunun da böyle olduğunu beyan etmiştir. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ جَمَاعَةٍ مِمَّنْ تَقَدَّمَ قَدْ بَعَثَ اللَّه إِلَيْهِمْ رَسُولًا واللَّه تَعَالَى مَا أَهْمَلَ أُمَّةً مِنَ الْأُمَمِ قَطُّ، وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ [فَاطِرٍ: ٢٤] .
Birinci Mesele: Bu ayet, geçmişteki her topluluğa Allah'ın bir peygamber göndermiş olduğuna ve Allah Teâlâ'nın ümmetlerden hiçbir ümmeti asla başıboş bırakmadığına delalet eder. Bu husus, Yüce Allah'ın: { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ } “Hiçbir ümmet yoktur ki içinden bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın” [Fâtır: 24] kavliyle teyit edilir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَصِحُّ هَذَا مَعَ مَا يَعْلَمُهُ مِنْ أَحْوَالِ الْفَتْرَةِ وَمَعَ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أُنْذِرَ آباؤُهُمْ [يس: ٦] .
Eğer: 'Fetret döneminin bilinen halleriyle ve O Sübhân'ın: { لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أُنْذِرَ آباؤُهُمْ } “Babaları uyarılmamış bir kavmi uyarasın diye” [Yâsîn: 6] kavliyle birlikte bu nasıl doğru olabilir?' denilirse,
قُلْنَا: الدَّلِيلُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ لَا يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ حَاضِرًا مَعَ الْقَوْمِ، لِأَنَّ تَقَدُّمَ الرَّسُولِ لَا يَمْنَعُ مِنْ كَوْنِهِ رَسُولًا إِلَيْهِمْ، كَمَا لَا يَمْنَعُ تَقَدُّمُ رَسُولِنَا مَنْ كَوْنِهِ مَبْعُوثًا إِلَيْنَا إِلَى آخِرِ الْأَبَدِ وَتُحْمَلُ الْفَتْرَةُ عَلَى ضَعْفِ دَعْوَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَوُقُوعِ مُوجِبَاتِ التَّخْلِيطِ فِيهَا.
Deriz ki: Zikrettiğimiz delil peygamberin bizzat o kavmin yanında hazır bulunmasını gerektirmez. Zira peygamberin daha önce yaşamış olması, onların peygamberi olmasına engel teşkil etmez; nitekim Peygamberimizin daha önce yaşamış olması, kıyamete kadar bize gönderilmiş bir peygamber olmasına engel değildir. Fetret dönemi ise peygamberlerin davetinin zayıflamasına ve bu davete tahrif ve karışıklık sebeplerinin vaki olmasına hamledilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ وَالتَّقْدِيرُ: فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ وَبَلَّغَ فَكَذَّبَهُ قَوْمٌ وَصَدَّقَهُ آخَرُونَ قَضَى بَيْنَهُمْ أَيْ حَكَمَ وَفَصَلَ.
İkinci Mesele: Kelamda bir gizli ifade (izmar) vardır; takdiri şöyledir: 'Peygamberleri gelip tebliğ ettiğinde, bir kavim onu yalanlayıp diğerleri onu tasdik edince aralarında hükmedilir', yani hüküm verilir ve [haklı haksızdan] ayırt edilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَحَدُ أَمْرَيْنِ: إِمَّا بَيَانُ أَنَّ الرَّسُولَ إِذَا بُعِثَ إِلَى كُلِّ أُمَّةٍ فَإِنَّهُ بِالتَّبْلِيغِ وَإِقَامَةِ الْحُجَّةِ يُزِيحُ كُلَّ عِلَّةٍ فَلَا يَبْقَى لَهُمْ عُذْرٌ فِي مُخَالَفَتِهِ أَوْ تَكْذِيبِهِ، فَيَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ مَا يَجْرِي عَلَيْهِمْ مِنَ الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ يَكُونُ عَدْلًا وَلَا يَكُونُ ظُلْمًا، لِأَنَّهُمْ مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ وَقَعُوا فِي ذَلِكَ الْعِقَابِ، أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ أَنَّ الْقَوْمَ إِذَا اجْتَمَعُوا فِي الْآخِرَةِ جَمَعَ اللَّه بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِهِمْ فِي وَقْتِ الْمُحَاسَبَةِ، وَبَانَ الْفَصْلُ بَيْنَ الْمُطِيعِ وَالْعَاصِي لِيَشْهَدَ عَلَيْهِمْ بِمَا شَاهَدَ مِنْهُمْ، وَلِيَقَعَ مِنْهُمُ الِاعْتِرَافُ بِأَنَّهُ بَلَّغَ رِسَالَاتِ رَبِّهِ فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ جُمْلَةِ مَا يُؤَكِّدُ اللَّه بِهِ الزَّجْرَ فِي الدُّنْيَا كَالْمُسَاءَلَةِ، وَإِنْطَاقِ الْجَوَارِحِ، وَالشَّهَادَةِ عَلَيْهِمْ بِأَعْمَالِهِمْ وَالْمَوَازِينِ وَغَيْرِهَا، وَتَمَامُ التَّقْرِيرِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ الثَّانِي أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ اللَّه شَهِيدٌ عَلَيْهِمْ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: أَنَا شَهِيدٌ عَلَيْهِمْ وَعَلَى أَعْمَالِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنِّي أُحْضِرُ فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ مَعَ كُلِّ قَوْمٍ رَسُولَهُمْ، حَتَّى يَشْهَدَ عَلَيْهِمْ بِتِلْكَ الْأَعْمَالِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِي إِظْهَارِ الْعَدْلِ.
Üçüncü Mesele: Ayetten murat iki şeyden biridir: Ya peygamber her ümmete gönderildiğinde tebliğde bulunarak ve delili ortaya koyarak her türlü mazereti ortadan kaldıracağını, dolayısıyla ona muhalefet etmede veya onu yalanlamada onlar için hiçbir mazeret kalmayacağını beyan etmektir; bu da âhirette kendilerine tatbik edilecek olan azabın adalet olacağına, zulüm olmayacağına delalet eder; çünkü onlar bu cezaya bizzat kendileri sebebiyle düşmüşlerdir. Yahut murat şudur: Topluluklar âhirette toplandıklarında, hesap vaktinde Allah onlarla peygamberlerini bir araya getirir; itaat edenle isyan eden arasındaki ayrım ortaya çıkar, ta ki peygamber onlardan müşahede ettiği şeylere şahitlik etsin ve onlar da onun Rabbinin elçilik vazifelerini tebliğ ettiğini itiraf etsinler. Böylece bu durum sorgulama, organların konuşturulması, amellerine şahitlik edilmesi, mizanlar ve diğer şeyler gibi Allah'ın dünyada caydırıcılığı teyit ettiği hususlardan biri olur. Bu ikinci veche göre açıklamanın tamamı şudur: Allah Teâlâ önceki ayette Allah'ın onlar üzerine şahit olduğunu zikretmiştir; dolayısıyla O Teâlâ sanki şöyle buyurmaktadır: 'Kıyamet gününde ben onların ve amellerinin üzerine şahidim; bununla birlikte kıyamet meydanında her kavimle beraber onların peygamberini de hazır bulundururum, ta ki o amellere karşı onların aleyhine şahitlik etsin.' Bundan murat ise adaleti ortaya koymada mübalağadır (en üst seviyede adaleti göstermektir).
وَاعْلَمْ أَنَّ دَلِيلَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الْإِسْرَاءِ: ١٥] وَقَوْلُهُ:
Bil ki birinci görüşün delili Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” [İsrâ: 15] kavli ile O'nun:
رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [النِّسَاءِ: ١٦٥] وَقَوْلُهُ: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا [طه: ١٣٤] وَدَلِيلُ الْقَوْلِ الثَّانِي قَوْلُهُ تَعَالَى:
{ رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberler [gönderdik] ki, peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın” [Nisâ: 165] kavli ve: { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا } “Eğer biz onları bundan önce bir azap ile helak etseydik, mutlaka: 'Rabbimiz! Bize bir peygamber gönderseydin ya!' derlerdi” [Tâhâ: 134] kavlidir. İkinci görüşün delili ise Allah Teâlâ'nın:
وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً إِلَى قَوْلِهِ: وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] وَقَوْلُهُ: وَقالَ
{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [ifadesinden] { وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “...ve Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun” [Bakara: 143] kavline kadar olan ayeti ve Yüce Allah'ın: { وَقالَ
الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً
الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً } “Peygamber dedi ki: 'Ey Rabbim! Gerçekten kavmim bu Kur'an'ı terk edilmiş olarak bıraktı'”
[الْفُرْقَانِ: ٣٠] وقوله تعالى: قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ فَالتَّكْرِيرُ لِأَجْلِ التأكيد والمبالغة في نفي الظلم.
[Furkan: 30]. Allah Teâlâ'nın: { قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Aralarında adaletle hükmolunur ve onlara zulmedilmez” kavline gelince; [buradaki] tekrar, tekit ve zulmün nefyinde mübalağa içindir.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]
[Yûnus Sûresi (10), 48-49. Âyetler]
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩)
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩) } “'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?' derler. (48) De ki: 'Allah'ın dilediği müstesna, ben kendime bile ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim. Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman artık ne bir saat geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.' (49)”
اعلم أن هذه الشُّبْهَةُ الْخَامِسَةُ مِنْ شُبُهَاتِ مُنْكِرِي النُّبُوَّةِ فَإِنَّهُ ﵇ كُلَّمَا هَدَّدَهُمْ بِنُزُولِ الْعَذَابِ وَمَرَّ زَمَانٌ وَلَمْ يَظْهَرْ ذَلِكَ الْعَذَابُ، قَالُوا مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ، وَاحْتَجُّوا بِعَدَمِ ظهوره على القدح في نوبته ﵇، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu, nübüvveti inkâr edenlerin şüphelerinden beşincisidir. Zira Peygamber aleyhisselâm onları azabın inmesiyle ne zaman tehdit etse ve aradan zaman geçip de o azap ortaya çıkmasa: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?' derler ve onun ortaya çıkmayışını peygamberin aleyhisselâm nübüvvetini zedelemek için delil getirirlerdi. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ كَالدَّلِيلِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِمَّا تَقَدَّمَ مِنْ قوله:
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ } “Ve 'Bu vaat ne zaman?' derler” kavli, daha önce geçen: {
قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ [يونس: ٤٧] الْقَضَاءُ بِذَلِكَ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولُوا مَتَى هَذَا الْوَعْدُ عِنْدَ حُضُورِهِمْ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ، لِأَنَّ الْحَالَ فِي الْآخِرَةِ حَالُ يَقِينٍ وَمَعْرِفَةٍ لِحُصُولِ كُلِّ وَعْدٍ وَوَعِيدٍ، وَإِلَّا ظَهَرَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ التَّكْذِيبِ لِلرَّسُولِ ﵇ فِيمَا أَخْبَرَهُمْ مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ لِلْأَعْدَاءِ وَالنُّصْرَةِ لِلْأَوْلِيَاءِ أَوْ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِبْعَادِ لِكَوْنِهِ مُحِقًّا فِي ذَلِكَ الْإِخْبَارِ، وَيَدُلُّ هَذَا الْقَوْلُ عَلَى أَنَّ كُلَّ أُمَّةٍ قَالَتْ لِرَسُولِهَا مِثْلَ ذَلِكَ الْقَوْلِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَذَلِكَ لَفْظُ جَمْعٍ وهو موافق لقوله: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ [يونس: ٤٧] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِأَنْ يُجِيبَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ بِجَوَابٍ يَحْسِمُ الْمَادَّةَ وَهُوَ قَوْلُهُ: قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ وَالْمُرَادُ أَنَّ إِنْزَالَ الْعَذَابِ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَإِظْهَارَ النُّصْرَةِ لِلْأَوْلِيَاءِ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّه سُبْحَانَهُ، وَأَنَّهُ تَعَالَى مَا عَيَّنَ لِذَلِكَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَقْتًا مُعَيَّنًا حَتَّى يُقَالَ: لَمَّا لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ الْمَوْعُودُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، دَلَّ عَلَى حُصُولِ الْخُلْفِ فَكَانَ تَعْيِينُ الْوَقْتِ مُفَوَّضًا إِلَى اللَّه سُبْحَانَهُ، إِمَّا بِحَسَبِ مَشِيئَتِهِ وَإِلَهِيَّتِهِ عِنْدَ مَنْ لَا يُعَلِّلُ أَفْعَالَهُ وَأَحْكَامَهُ بِرِعَايَةِ الْمَصَالِحِ، وَإِمَّا بِحَسَبِ الْمَصْلَحَةِ الْمُقَدَّرَةِ عِنْدَ مَنْ يُعَلِّلُ أَفْعَالَهُ وَأَحْكَامَهُ بِرِعَايَةِ الْمَصَالِحِ، ثُمَّ إِذَا حَضَرَ الْوَقْتُ الَّذِي وَقَّتَهُ اللَّه تَعَالَى لِحُدُوثِ ذَلِكَ الْحَادِثِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَحْدُثَ فِيهِ، وَيَمْتَنِعُ عَلَيْهِ التَّقَدُّمُ وَالتَّأَخُّرُ.
قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } “Aralarında adaletle hükmolunur” [Yûnus: 47] kavlinden muradın dünyadaki hüküm olduğuna adeta bir delildir. Çünkü onların âhiret yurdunda hazır bulunduklarında 'Bu vaat ne zaman?' demeleri caiz/mümkün değildir; zira âhiretteki durum, her vaat ve tehdidin gerçekleştiğinin kesin olarak bilindiği bir yakîn halidir. Dolayısıyla onların bu sözü, peygamberin aleyhisselâm düşmanlara azabın ineceği ve dostlara yardım edileceği yönündeki haberini yalanlamak veya onun bu haberinde haklı olmasını uzak görmek kastıyla söyledikleri aşikâr olur. Bu söz, her ümmetin kendi peygamberine benzer sözler söylediğine de delalet eder; bunun delili ise çoğul lafız olan: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz” kavlidir ki bu da: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ } “Her ümmetin bir peygamberi vardır” [Yûnus: 47] kavliyle uyumludur. Sonra Allah Teâlâ, Peygamberine bu şüpheye kökten son veren bir cevapla karşılık vermesini emretmiş ve şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } “De ki: 'Allah'ın dilediği müstesna, ben kendime bile ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim.'” Buradaki murat şudur: Düşmanlara azap indirmeye ve dostlara yardım göstermeye Sübhân olan Allah'tan başka kimsenin gücü yetmez; ayrıca O Teâlâ bu vaat ve tehdit için muayyen bir vakit belirlememiştir ki, o vadolunan şey o vakitte gerçekleşmeyince vaatten dönüldüğüne delalet etmiş olsun. Dolayısıyla vaktin tayini, Allah'ın fiil ve hükümlerini maslahatları gözetme gerekçesine bağlamayanlara göre O'nun meşîetine ve ilahlığına; fiil ve hükümlerini maslahatları gözetme gerekçesine bağlayanlara göre ise takdir edilen maslahata göre Sübhân olan Allah'a bırakılmıştır. Sonra Allah Teâlâ'nın o hadisenin meydana gelmesi için belirlediği vakit gelip çattığında, onun o vakitte meydana gelmesi kaçınılmazdır; öne geçmesi veya ertelenmesi ise imkânsızdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُعْتَزِلَةُ احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ: قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ فَقَالُوا: هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَمْلِكُ لِنَفْسِهِ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا الطَّاعَةَ وَالْمَعْصِيَةَ، فَهَذَا الِاسْتِثْنَاءُ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْعَبْدِ مُسْتَقِلًّا بهما.
İkinci Mesele: Mu'tezile, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } “De ki: 'Allah'ın dilediği müstesna, ben kendime bile ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim'” kavliyle delil getirerek şöyle demiştir: 'Bu istisna, kulun itaat ve masiyet haricinde kendisi için hiçbir zarara ve faydaya malik olmadığına delalet eder; dolayısıyla bu istisna kulun bu ikisinde [itaat ve isyanda] müstakil olduğuna delalet etmektedir.'