وَصَفَهُمْ بِالشِّرْكِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَؤُلَاءِ هُمُ الْكُفَّارُ، وَلِأَنَّ الْعِلْمَ نُورٌ وَسُلْطَانُ الْعُلُومِ وَالْمَعَارِفِ/ هُوَ مَعْرِفَةُ اللَّه تَعَالَى، فَكُلُّ قَلْبٍ حَصَلَ فِيهِ مَعْرِفَةُ اللَّه تَعَالَى لَمْ يَحْصُلْ فِيهِ الظُّلْمَةُ أَصْلًا، وَكَانَ الشِّبْلِيُّ رَحْمَةُ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِ يَتَمَثَّلُ بِهَذَا وَيَقُولُ:
...onları şirkle nitelemiştir. Bu da bunların kâfirler olduğuna delalet eder. Bir de ilim nurdur; ilim ve marifetlerin en yücesi/hükümranı ise Yüce Allah'ın marifetidir. Bu sebeple içinde Yüce Allah'ın marifeti hasıl olan her kalpte asla karanlık hasıl olmaz. Şiblî -Yüce Allah'ın rahmeti üzerine olsun- şu beyitleri temessül eder ve şöyle derdi:
كُلُّ بَيْتٍ أَنْتَ سَاكِنُهُ ... غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى السَّرْجِ
Senin sakin olduğun her ev... kandillere muhtaç değildir.
وَجْهُكَ الْمَأْمُولُ حُجَّتُنَا ... يَوْمَ يَأْتِي النَّاسُ بِالْحُجَجِ
İnsanların delillerle geldiği gün... bizim delilimiz umulan vechindir/yüzündür.
وَقَالَ الْقَاضِي: إِنَّ قَوْلَهُ: وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ عَامٌّ يَتَنَاوَلُ الْكَافِرَ وَالْفَاسِقَ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: الصِّيغَةُ وَإِنْ كَانَتْ عَامَّةً إِلَّا أَنَّ الدَّلَائِلَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا تُخَصِّصُهُ.
Kâdî şöyle demiştir: O'nun: { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri kazananlar” kavli genel olup kâfiri de fâsıkı da kapsar. Ancak biz deriz ki: Lâfız genel olsa da zikrettiğimiz deliller onu tahsis eder.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: فِي قَوْلِهِ: جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: فَلَهُمْ جَزَاءُ السَّيِّئَةِ بِمِثْلِهَا، كَمَا قَالَ: فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ [الْبَقَرَةِ: ١٩٦] أَيْ فَعَلَيْهِ. وَالثَّانِي: أَنْ يُعَلَّقَ الْجَزَاءُ بِالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: بِمِثْلِها قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الثَّانِي فَلَا بُدَّ مِنْ عَائِدِ الْمَوْصُولِ وَالتَّقْدِيرُ: فَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ مِنْهُمْ بِمِثْلِهَا.
Dördüncü Mesele: Ferrâ şöyle demiştir: O'nun: { جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها } “Bir kötülüğün cezası misliyledir” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Takdirin, Yüce Allah'ın: { فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ } “Ona oruçtan bir fidye gerekir” [el-Bakara: 196] yani 'ona gerekir' kavlinde olduğu gibi 'onlara bir kötülüğün cezası misliyledir' şeklinde olmasıdır. İkincisi: Cezanın { بِمِثْلِها } kavlindeki bâ harf-i cerine bağlanmasıdır. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bu ikinci takdire göre sıla cümlesinin mevsûle dönen zamirinin (âid) bulunması zorunludur; takdir de 'onlardan bir kötülüğün cezası misliyledir' şeklindedir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ فَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى يُجَازِي، لِأَنَّ قَوْلَهُ: جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها تَقْدِيرُهُ: يُجَازِي سَيِّئَةً بِمِثْلِهَا، وَقُرِئَ يَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ بِالْيَاءِ.
O'nun: { وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ } “Onları bir zillet kaplar” kavline gelince; bu, 'cezalandırır' anlamına matuftur. Çünkü: { جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها } kavlinin takdiri: 'Bir kötülüğü misliyle cezalandırır' demektir. { يَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ } şeklinde yâ harfiyle de okunmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً } “Yüzleri sanki karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أُغْشِيَتْ أَيْ أُلْبِسَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَالْكِسَائِيُّ قِطَعاً بِسُكُونِ الطَّاءِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الطَّاءِ، وَالْقِطْعُ بِسُكُونِ الطَّاءِ الْقِطْعَةُ وَهِيَ الْبَعْضُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ [هُودٍ: ٨١] أَيْ قِطْعَةٍ. وَأَمَّا قِطَعٌ بِفَتْحِ الطَّاءِ، فَهُوَ جَمْعُ قِطْعَةٍ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَصَفَ وُجُوهَهُمْ بِالسَّوَادِ، حَتَّى كَأَنَّهَا أُلْبِسَتْ سَوَادًا مِنَ اللَّيْلِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ [الزُّمَرِ: ٦٠] وَكَقَوْلِهِ: فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٦] وَكَقَوْلِهِ: يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ [الرَّحْمَنِ: ٤١] وَتِلْكَ الْعَلَامَةُ هِيَ سَوَادُ الْوَجْهِ وَزُرْقَةُ الْعَيْنِ.
Birinci Mesele: { أُغْشِيَتْ } yani yüzleri { قِطَعاً } ile kaplanmıştır/bürünmüştür. İbn Kesîr ve Kisâî, tâ harfinin sükûnu ile { قِطْعاً } şeklinde okumuş; diğerleri ise tâ'nın fethasıyla { قِطَعاً } okumuştur. Tâ'nın sükûnu ile olan el-kıt' (الْقِطْعُ), parça (kıt'a) demektir ki bir kısımdır. Yüce Allah'ın: { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } “Gecenin bir bölümünde aileni yürüt” [Hûd: 81] yani gecenin bir parçasında kavlindeki de bundandır. Tâ'nın fethasıyla olan { قِطَعاً } ise kıt'anın çoğuludur. Ayetin manası şudur: Yüce Allah'ın: { تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } “Allah'a karşı yalan uyduranların yüzlerini kapkara görürsün” [ez-Zümer: 60], O'nun: { فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “Yüzleri kararanlara gelince: İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” [Âl-i İmrân: 106] ve O'nun: { يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ } “Günahkârlar simalarından tanınır” [er-Rahmân: 41] kavillerinde olduğu gibi onların yüzlerini, sanki geceden bir karanlık büründürülmüşcesine siyahlıkla nitelemiştir. Bu alamet de yüzün siyahlığı ve gözün gövermesidir (mavileşmesidir).
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: مُظْلِماً قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: هُوَ نَعْتٌ لِقَوْلِهِ: قِطَعاً وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ:
İkinci Mesele: O'nun: { مُظْلِماً } “Karanlık” kavmi hakkında Ferrâ ve Zeccâc: Bu, O'nun: { قِطَعاً } kavlinin sıfatıdır demiştir. Ebû Alî el-Fârisî ise şöyle demiştir:
وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ حَالًا كَأَنَّهُ قِيلَ: أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ الليل في حال ظلمته.
Hal kılınması da caizdir; sanki: "Yüzleri, karanlık olduğu halde geceden parçalarla kaplanmıştır" denilmiştir.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٢٨ الى ٢٩]
[Yûnus Suresi (10), 28-29. Ayetler]
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ (٢٨) فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ (٢٩)
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ (٢٨) فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ (٢٩) } “O gün onların hepsini toplayacağız, sonra ortak koşanlara: 'Siz ve ortak koştuklarınız yerinize!' diyeceğiz. Artık aralarını ayırmışızdır. Ortak koştukları derler ki: 'Siz bize tapmıyordunuz. Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Doğrusu biz sizin tapmanızdan tamamen habersizdik.'” (28-29)
وفيه مسائل:
Bunda birkaç mesele vardır:
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ] الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ شَرْحِ فَضَائِحِ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ، فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْمَذْكُورِ السَّابِقِ، وَذَلِكَ هُوَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ [يُونُسَ: ٢٧] فَلَمَّا وَصَفَ اللَّه هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَحْشُرُهُمْ بِالشِّرْكِ وَالْكُفْرِ، دَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ الْكُفَّارُ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ: أَنَّهُ تَعَالَى يَحْشُرُ الْعَابِدَ وَالْمَعْبُودَ، ثُمَّ إِنَّ الْمَعْبُودَ يَتَبَرَّأُ مِنَ الْعَابِدِ، وَيَتَبَيَّنُ لَهُ أَنَّهُ مَا فَعَلَ ذَلِكَ بِعِلْمِهِ
[Yüce Allah'ın: “O gün onların hepsini toplayacağız, sonra ortak koşanlara: 'Siz ve ortak koştuklarınız yerinize!' diyeceğiz” kavli hakkında] Birinci Mesele: Bil ki bu, o kâfirlerin rezilliklerinin açıklanmasının başka bir türüdür. { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ } kavlindeki zamir, daha önce zikredilene racidir; o da O'nun: { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri kazananlar” [Yûnus: 27] kavlidir. Allah kendilerini haşredeceği bu kimseleri şirk ve küfürle niteleyince, { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } kavlinden muradın kâfirler olduğuna delalet etmiştir. Sözün özü şudur: Yüce Allah tapanı da tapılanı da haşreder; sonra tapılan tapandan teberri eder ve tapılana, tapanın bunu kendi bilgisi...
وَإِرَادَتِهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَقُولُونَ: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُسَ: ١٨] فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُمْ لَا يَشْفَعُونَ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ، بَلْ يَتَبَرَّءُونَ مِنْهُمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى نِهَايَةِ الْخِزْيِ وَالنَّكَالِ فِي حَقِّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ، وَنَظِيرُهُ آيَاتٌ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا [الْبَقَرَةِ: ١٦٦] وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ [سَبَأٍ:
ve iradesiyle yapmadığı açığa çıkar. Bundan maksat şudur: O kavim: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus: 18] diyorlardı. Yüce Allah onların bu kâfirlere şefaat etmeyeceklerini, bilakis onlardan uzak duracaklarını (teberri edeceklerini) beyan etmiştir. Bu da bu kâfirler hakkında zilletin ve azabın son noktasına delalet eder. Bunun benzeri birtakım ayetler vardır; bunlardan biri Yüce Allah'ın: { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “Uyulanların uyanlardan uzaklaştığı zaman” [el-Bakara: 166] kavlidir. Biri de Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } “Sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' der. [Melekler]: 'Seni tenzih ederiz, bizim dostumuz onlar değil, sensin. Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı' derler” [Sebe':
٤٠، ٤١] .
40-41] kavlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يُشِيرُ عَلَى سَبِيلِ الرَّمْزِ إِلَى دَقِيقَةٍ عَقْلِيَّةٍ، وَهِيَ أَنَّ مَا سِوَى الْوَاحِدِ الْأَحَدِ الْحَقِّ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ مُحْتَاجٌ بِحَسَبِ مَاهِيَّتِهِ، وَالشَّيْءُ الْوَاحِدُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ قَابِلًا وَفَاعِلًا مَعًا، فَمَا سِوَى الْوَاحِدِ الْأَحَدِ الْحَقِّ لَا تَأْثِيرَ لَهُ فِي الْإِيجَادِ وَالتَّكْوِينِ، فَالْمُمْكِنُ الْمُحْدِثُ لَا يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَكُونَ مَعْبُودًا لِغَيْرِهِ، بَلِ الْمَعْبُودُ الْحَقُّ لَيْسَ إِلَّا الْمُوجِدَ الْحَقَّ، وَذَلِكَ لَيْسَ إِلَّا الْمَوْجُودَ الْحَقَّ الَّذِي هُوَ وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، فَبَرَاءَةُ الْمَعْبُودِ مِنَ الْعَابِدِينَ، يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ مَا ذَكَرْنَاهُ. واللَّه أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.
Bil ki bu söz, rumuz yoluyla aklî bir inceliğe işaret etmektedir; o da şudur: Bir, Tek ve Hak olan Allah'ın dışındaki her şey zatı gereği mümkindir. Zatı gereği mümkin olan ise mahiyeti itibarıyla muhtaçtır. Tek bir şeyin aynı anda hem kabil (etkiyi kabul eden) hem de fail (etkiyi yapan) olması imkânsızdır. Dolayısıyla Bir, Tek ve Hak olan Allah'ın dışındaki hiçbir şeyin var etme (icad) ve yaratmada (tekvin) bir tesiri yoktur. Bu sebeple mümkin ve sonradan yaratılmış (muhdes) olan bir varlığın başkasına mâbud olması yakışmaz; bilakis hak mâbud, ancak hak mucid olandır; bu da zatı gereği Vâcibü'l-Vücûd olan Hak Mevcuttan başkası değildir. Dolayısıyla mâbudun tapanlardan teberri etmesinden muradın zikrettiğimiz şey olması muhtemeldir. Allah muradını en iyi bilendir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: (الْحَشْرُ) الْجَمْعُ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ إِلَى مَوْقِفٍ وَاحِدٍ وجَمِيعاً نُصِبَ عَلَى الْحَالِ أَيْ نَحْشُرُ الْكُلَّ حَالَ اجتماعهم. ومَكانَكُمْ منصوب بإضمار الزموا والتقدير: الزموا مكانكم وأَنْتُمْ تَأْكِيدٌ لِلضَّمِيرِ وَشُرَكاؤُكُمْ عَطْفٌ عَلَيْهِ. وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: مَكانَكُمْ كَلِمَةٌ مُخْتَصَّةٌ بِالتَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لِلْعَابِدِينَ وَالْمَعْبُودِينَ مَكَانَكُمْ أَيِ الْزَمُوا مَكَانَكُمْ حَتَّى تُسْأَلُوا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ [الصَّافَّاتِ: ٢٢- ٢٤] .
İkinci Mesele: el-Haşr (الْحَشْرُ), her taraftan tek bir duruş yerine (mevkıfe) toplamaktır. { جَمِيعاً } “hepsini” kelimesi hal olarak mansuptur; yani 'toplandıkları halde hepsini toplarız' demektir. { مَكانَكُمْ } “yerinize” kelimesi, gizli bir 'ilzemû' (ayrılmayın/durun) fiili ile mansuptur; takdiri: 'Yerinize yapışın/durun' demektir. { أَنْتُمْ } “siz” zamir için tekit, { وَشُرَكاؤُكُمْ } “ve ortak koştuklarınız” ise ona matuftur. Bil ki O'nun: { مَكانَكُمْ } kavli, tehdit ve vaîde tahsis edilmiş bir kelimedir. Murat şudur: Yüce Allah tapanlara ve tapılanlara: 'Yerinize!' yani 'Sorguya çekilinceye kadar yerinizde durun' buyurmaktadır. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ } “Zulmedenleri, onların eşlerini ve Allah'tan başka taptıklarını toplayın da onları cehennemin yoluna iletin. Ve onları durdurun; çünkü onlar sorguya çekileceklerdir.” [es-Sâffât: 22-24].
أَمَّا قَوْلُهُ: فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
O'nun: { فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ } “Artık aralarını ayırmışızdır” kavline gelince; bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ جَاءَتْ عَلَى لَفْظِ الْمُضِيِّ بَعْدَ قَوْلِهِ: ثُمَّ نَقُولُ وَهُوَ مُنْتَظَرٌ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الَّذِي حَكَمَ اللَّه فيه، بأن سَيَكُونُ صَارَ كَالْكَائِنِ الرَّاهِنِ الْآنَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ [الْأَعْرَافِ: ٤٤] .
Birinci İnceleme: Bu kelime, gerçekleşmesi beklenen { ثُمَّ نَقُولُ } “sonra deriz” kavlinden sonra mazi sığasıyla gelmiştir. Bunun sebebi şudur: Allah'ın olacağına hükmettiği şey, sanki şu an gerçekleşmiş gibi kesin olmuştur. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ } “Cennet ehli seslendi” [el-A'râf: 44] kavlidir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: (زَيَّلْنَا) فَرَّقْنَا وَمَيَّزْنَا. قَالَ الْفَرَّاءُ: قَوْلُهُ: فَزَيَّلْنا لَيْسَ مِنْ أَزَلْتُ، إِنَّمَا هُوَ مِنْ زِلْتُ إِذَا فَرَّقْتُ تَقُولُ الْعَرَبُ: زِلْتُ الضَّأْنَ مِنَ الْمَعْزِ فَلَمْ تَزِلْ أَيْ مَيَّزْتُهَا فَلَمْ تَتَمَيَّزْ، ثم قال الواحدي: فالزيل والتزييل والمزايلة، والتمييز وَالتَّفْرِيقُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَقُرِئَ فَزَايَلْنَا بَيْنَهُمْ وَهُوَ مِثْلُ فَزَيَّلْنا وَحَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ قُتَيْبَةَ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هُوَ مِنْ زَالَ يَزُولُ وَأَزَلْتُهُ أَنَا، ثُمَّ حَكَى عَنِ الْأَزْهَرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: هَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّهُ لَمْ يُمَيِّزْ بَيْنَ زَالَ يَزُولُ، وَبَيْنَ زَالَ يَزِيلُ، وَبَيْنَهُمَا بَوْنٌ بَعِيدٌ، وَالْقَوْلُ مَا قَالَهُ الْفَرَّاءُ، ثُمَّ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: فَزَيَّلْنا أَيْ فَرَّقْنَا بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ وَبَيْنَ شُرَكَائِهِمْ مِنَ الْآلِهَةِ وَالْأَصْنَامِ، وَانْقَطَعَ مَا كَانَ بَيْنَهُمْ مِنَ التَّوَاصُلِ فِي الدُّنْيَا.
İkinci İnceleme: { زَيَّلْنَا } ayırdık ve temyiz ettik (birbirinden farklı kıldık) demektir. Ferrâ şöyle demiştir: O'nun: { فَزَيَّلْنا } kavli ezeltü (أَزَلْتُ - giderdim/yok ettim) kökünden değildir; bilakis ayırdığım zaman kullanılan ziltü (زِلْتُ) kökündendir. Nitekim Araplar: 'Koyunu keçiden ayırdım da ayrılmadı' derler; yani onları temyiz ettim de temyiz olmadılar. Sonra Vâhidî şöyle demiştir: ez-Zeyl (الزيل), et-tezyîl (التزييل), el-müzâyele (المزايلة), et-temyîz (التمييز) ve et-tefrîk (التفريق) [aynı anlama gelir]. Vâhidî şöyle demiştir: { فَزَيَّلْنا } gibi olan { فَزَايَلْنَا بَيْنَهُمْ } şeklinde de okunmuştur. Vâhidî, İbn Kuteybe'den bu ayet hakkında onun: 'Bu, zâle-yezûlü (زَالَ يَزُولُ) ve ezeltühü ene (أَزَلْتُهُ أَنَا) kökündendir' dediğini nakletmiş, ardından Ezherî'den şöyle dediğini nakletmiştir: 'Bu bir hatadır; çünkü o zâle-yezûlü (زَالَ يَزُولُ) ile zâle-yezîlü (زَالَ يَزِيلُ) arasını ayırt edememiştir, oysa ikisi arasında büyük bir fark vardır. Doğru görüş Ferrâ'nın dediğidir.' Sonra müfessirler şöyle demişlerdir: { فَزَيَّلْنا } yani müşrikler ile onların ilah ve putlardan olan ortaklarının arasını ayırdık ve dünyada aralarında bulunan irtibat kopmuştur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ فَفِيهِ مَبَاحِثُ:
O'nun: { وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ } “Ortak koştukları derler ki: 'Siz bize tapmıyordunuz'” kavline gelince; bunda birtakım incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: إِنَّمَا أَضَافَ الشُّرَكَاءَ إِلَيْهِمْ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ جَعَلُوا نَصِيبًا مِنْ أَمْوَالِهِمْ لِتِلْكَ الْأَصْنَامِ، فَصَيَّرُوهَا شُرَكَاءَ لِأَنْفُسِهِمْ فِي تِلْكَ الْأَمْوَالِ، فَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ الثَّانِي: أَنَّهُ يَكْفِي فِي الْإِضَافَةِ أَدْنَى تَعَلُّقٍ، فَلَمَّا كَانَ الْكُفَّارُ هُمُ الَّذِينَ أَثْبَتُوا هَذِهِ الشَّرِكَةَ، لَا جَرَمَ حَسُنَتْ إِضَافَةُ الشُّرَكَاءِ إِلَيْهِمْ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ
Birinci İnceleme: Ortakları onlara birkaç vecihten dolayı izafe etmiştir: Birincisi: Mallarından bir payı o putlara ayırıp onları bu mallarda kendilerine ortak kılmışlardı; bu sebeple Yüce Allah: { وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ } “Ortakları derler ki” buyurmuştur. İkincisi: İzafette en küçük bir alaka yeterlidir; bu ortaklığı kâfirler ispat ettikleri için, ortakların onlara izafe edilmesi güzel düşmüştür. Üçüncüsü: Yüce...
تَعَالَى لَمَّا خَاطَبَ الْعَابِدِينَ وَالْمَعْبُودِينَ بِقَوْلِهِ: مَكانَكُمْ صَارُوا شُرَكَاءَ فِي هَذَا الْخِطَابِ.
Allah, tapanlara ve tapılanlara: { مَكانَكُمْ } “Yerinize!” kavliyle hitap ettiğinde onlar bu hitapta ortak olmuşlardır.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِهَؤُلَاءِ الشُّرَكَاءِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هم الملائكة، واستشهدوا بقوله تعالى:
İkinci İnceleme: Bu ortaklardan muradın kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Onlar meleklerdir' demiş ve Yüce Allah'ın şu kavlini delil getirmişlerdir:
يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ [سَبَأٍ: ٤٠] وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلْ هِيَ الْأَصْنَامُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ مُشْتَمِلٌ عَلَى التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ كَيْفَ ذَكَرَتْ هَذَا الْكَلَامَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى يَخْلُقُ الْحَيَاةَ وَالْعَقْلَ وَالنُّطْقَ فِيهَا، فَلَا جَرَمَ قَدَرَتْ عَلَى ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ. وَقَالَ آخَرُونَ إِنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ فِيهَا الْكَلَامَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَخْلُقَ فِيهَا الْحَيَاةَ حَتَّى يُسْمَعَ مِنْهَا ذَلِكَ الْكَلَامُ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ فَاعِلُ ذَلِكَ الْقَوْلِ هُمُ الشُّرَكَاءُ.
{ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ } “O gün onların hepsini toplayacak, sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' diyecektir” [Sebe': 40]. Onlardan bazısı da: 'Bilakis onlar putlardır' demiştir. Bunun delili: Bu hitabın tehdit ve vaîd içermesidir; bu ise mukarreb meleklere yakışmaz. Sonra bu putların bu sözü nasıl söylediği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları: 'Yüce Allah onlarda hayat, akıl ve konuşma yaratır, böylece bu sözü söylemeye güç yetirirler' demiştir. Diğerleri ise: 'Yüce Allah o söz kendilerinden duyulsun diye onlarda hayat yaratmaksızın söz yaratır' demiştir ki bu zayıftır; zira O'nun: { وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ } “Ortakları dedi” kavlinin zahiri, o sözü söyleyen failin ortaklar olmasını gerektirir.
فَإِنْ قِيلَ: إِذَا أَحْيَاهُمُ اللَّه تَعَالَى فَهَلْ يُبْقِيهِمْ أَوْ يُفْنِيهِمْ؟
Eğer: "Yüce Allah onları dirilttiğinde baki mi kılacak yoksa yok mu edecek?" denilirse,
قُلْنَا: الْكُلُّ مُحْتَمَلٌ وَلَا اعْتِرَاضَ عَلَى اللَّه فِي شَيْءٍ مِنْ أَفْعَالِهِ، وَأَحْوَالُ الْقِيَامَةِ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ، إِلَّا الْقَلِيلَ الَّذِي أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ فِي الْقُرْآنِ.
Deriz ki: Hepsi muhtemeldir ve Allah'ın fiillerinden hiçbirine itiraz edilemez. Kıyamet halleri ise Yüce Allah'ın Kur'an'da haber verdiği az bir kısım müstesna bilinmez.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهَؤُلَاءِ الشُّرَكَاءِ، كُلُّ مَنْ عُبِدَ مَنْ دُونِ اللَّه تَعَالَى، مِنْ صَنَمٍ وَشَمْسٍ وَقَمَرٍ وَإِنْسِيٍّ وَجِنِّيٍّ وَمَلَكٍ.
Üçüncü görüş: Bu ortaklardan murat; put, güneş, ay, insan, cin ve melek olsun Yüce Allah'tan başka tapılan her şeydir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: هَذَا الْخِطَابُ لَا شَكَّ أَنَّهُ تَهْدِيدٌ فِي حَقِّ الْعَابِدِينَ، فَهَلْ يَكُونُ تَهْدِيدًا فِي حَقِّ الْمَعْبُودِينَ.
Üçüncü İnceleme: Şüphe yok ki bu hitap tapanlar hakkında bir tehdittir; peki tapılanlar hakkında da bir tehdit midir?
أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ: فَإِنَّهُمْ قَطَعُوا بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ قَالُوا: لِأَنَّهُ لَا ذَنْبَ لِلْمَعْبُودِ، وَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ، فَإِنَّهُ يَقْبُحُ مِنَ اللَّه تَعَالَى أَنْ يُوَجِّهَ التَّخْوِيفَ وَالتَّهْدِيدَ وَالْوَعِيدَ إِلَيْهِ. وَأَمَّا أَصْحَابُنَا، فَإِنَّهُمْ قَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى لَا يسئل عَمَّا يَفْعَلُ.
Mu'tezile'ye gelince; onlar bunun caiz olamayacağını kesin olarak ifade etmiş ve şöyle demişlerdir: "Çünkü tapılanın bir günahı yoktur; günahı olmayana ise Yüce Allah'ın korkutma, tehdit ve vaîd yöneltmesi çirkin olur." Bizim ashabımıza (Ehl-i Sünnet'e) gelince; onlar O'nun yaptığından sorumlu tutulamayacağını söylemişlerdir.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: أَنَّ الشُّرَكَاءَ قَالُوا: مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ وَهُمْ كَانُوا قَدْ عَبَدُوهُمْ، فَكَانَ هَذَا كَذِبًا، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ اخْتِلَافَ النَّاسِ فِي أَنَّ أَهْلَ الْقِيَامَةِ هَلْ يَكْذِبُونَ أَمْ لَا، وَقَدْ تَقَدَّمَتْ هذه المسألة على الاستقصاء، والذي نذكره هاهنا، أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ هُوَ أَنَّكُمْ مَا عَبَدْتُمُونَا بِأَمْرِنَا وَإِرَادَتِنَا؟ قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مَا ذَكَرْنَاهُ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمُ اسْتَشْهَدُوا باللَّه فِي ذَلِكَ حَيْثُ قَالُوا: فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ فَأَثْبَتُوا لَهُمْ عِبَادَةً، إِلَّا أَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّهُمْ كَانُوا غَافِلِينَ عَنْ تِلْكَ الْعِبَادَةِ، وَقَدْ صَدَقُوا فِي ذَلِكَ، لِأَنَّ مِنْ أَعْظَمِ أَسْبَابِ الْغَفْلَةِ كَوْنَهَا جَمَادَاتٍ لَا حِسَّ لَهَا بِشَيْءٍ وَلَا شُعُورَ أَلْبَتَّةَ. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ أَجْرَى الْآيَةَ عَلَى ظَاهِرِهَا وَقَالُوا: إِنَّ الشُّرَكَاءَ أَخْبَرُوا أَنَّ الْكُفَّارَ مَا عَبَدُوهَا، ثُمَّ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ الْمَوْقِفَ مَوْقِفُ الدَّهْشَةِ وَالْحَيْرَةِ، فَذَلِكَ الْكَذِبُ يَكُونُ جَارِيًا مَجْرَى كَذِبِ الصِّبْيَانِ، وَمَجْرَى كَذِبِ الْمَجَانِينِ وَالْمَدْهُوشِينَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ مَا أَقَامُوا لِأَعْمَالِ الْكُفَّارِ وَزْنًا وَجَعَلُوهَا لِبُطْلَانِهَا كَالْعَدَمِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالُوا: إِنَّهُمْ مَا عَبَدُونَا. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُمْ تَخَيَّلُوا فِي الْأَصْنَامِ الَّتِي عَبَدُوهَا صِفَاتٍ كَثِيرَةٍ، فَهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ إِنَّمَا عَبَدُوا ذَوَاتٍ مَوْصُوفَةً بِتِلْكَ الصِّفَاتِ، وَلَمَّا كَانَتْ ذَوَاتُهَا خَالِيَةً عَنْ تِلْكَ الصِّفَاتِ، فَهُمْ مَا عَبَدُوهَا وَإِنَّمَا عَبَدُوا أُمُورًا تَخَيَّلُوهَا وَلَا وُجُودَ لَهَا فِي الْأَعْيَانِ، وَتِلْكَ الصِّفَاتُ الَّتِي تَخَيَّلُوهَا فِي أَصْنَامِهِمْ أَنَّهَا تَضُرُّ وتنفع وتشفع عند اللَّه بغير إذنه.
Dördüncü İnceleme: Ortaklar: { مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ } “Siz bize tapmıyordunuz” demişlerdir; oysa onlar kendilerine tapmışlardı, bu durumda bu bir yalan olmaktadır. En'âm Suresi'nde kıyamet ehlinin yalan söyleyip söylemeyeceği konusundaki ihtilafı zikretmiştik; bu mesele etraflıca geçmişti. Burada zikredeceğimiz husus şudur: Onlardan bazısı şöyle demiştir: Onların { مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ } kavlinden murat: "Siz bize bizim emrimiz ve irademizle tapmadınız" demektir. Dediler ki: Muradın zikrettiğimiz şey olduğuna iki delil vardır: Birincisi: { فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ } “Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter” diyerek bu hususta Allah'ı şahit tutmalarıdır. İkincisi: { إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ } “Doğrusu biz sizin tapmanızdan tamamen habersizdik” diyerek onlar için bir ibadeti ispat etmişler, ancak kendilerinin o ibadetten gafil olduklarını ileri sürmüşlerdir. Bunda da doğru söylemişlerdir; çünkü gafletin en büyük sebeplerinden biri, onların hiçbir şeyi hissetmeyen ve asla şuuru olmayan cansız varlıklar olmalarıdır. İnsanlardan bazısı ise ayeti zahirine hamletmiş ve şöyle demişlerdir: Ortaklar, kâfirlerin kendilerine tapmadıklarını haber vermişlerdir. Sonra bunda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: O duruş yeri dehşet ve hayret yeridir; dolayısıyla bu yalan, çocukların, delilerin ve dehşete düşmüşlerin yalanı mesabesinde olur. İkincisi: Kâfirlerin amellerine hiçbir değer vermemişler ve bâtıl olduğu için onu yok hükmünde saymışlardır; bu manadan ötürü "Bize tapmadılar" demişlerdir. Üçüncüsü: Taptıkları putlarda birçok sıfatlar hayal etmişlerdi; gerçekte onlar ancak bu sıfatlarla nitelenmiş zatlara tapmışlardı. Putların zatları bu sıfatlardan yoksun olunca, onlar [aslında] putlara tapmamışlar, sadece hayal ettikleri ve hariçte varlığı olmayan şeylere tapmışlardır. Putlarında hayal ettikleri bu sıfatlar da onların zarar verdiği, fayda sağladığı ve Allah katında O'nun izni olmaksızın şefaat ettiğidir.
[سورة يونس (١٠) : آية ٣٠]
[Yûnus Suresi (10), 30. Ayet]
هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠)
{ هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠) } “Orada herkes geçmişte yaptıklarını dener/anlar; gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler ve uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gider.” (30)
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ كَالتَّتِمَّةِ لِمَا قَبْلَهَا. وَقَوْلُهُ: هُنالِكَ مَعْنَاهُ: فِي ذَلِكَ الْمَقَامِ وَفِي ذَلِكَ الْمَوْقِفِ أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ عَلَى اسْتِعَارَةِ اسْمِ الْمَكَانِ لِلزَّمَانِ، وَفِي قوله: تَبْلُوا مباحث:
Bil ki bu ayet, öncesinin tamamlayıcısı gibidir. O'nun: { هُنالِكَ } “Orada” kavlinin manası: O makamda ve o duruş yerinde demektir; yahut mekân isminin zaman için istiare edilmesi suretiyle 'o vakitte' manasındadır. O'nun: { تَبْلُوا } kavlinde birtakım incelemeler vardır:
البحث الأول: قرأ حمزة والكسائي تتلوا بتاءين، وقرأ عاصم نبلوا كل نفس بالنون ونصب كل والباقون تَبْلُوا بِالتَّاءِ وَالْبَاءِ. أَمَّا قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ فَلَهَا وجهان: الأول: أن يكون معنى قوله: تتلوا أَيْ تَتْبَعُ مَا أَسْلَفَتْ، لِأَنَّ عَمَلَهُ هُوَ الَّذِي يَهْدِيهِ إِلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ وَإِلَى طَرِيقِ النَّارِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: أَنَّ كُلَّ نَفْسٍ تَقْرَأُ مَا فِي صَحِيفَتِهَا مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً [الْإِسْرَاءِ: ١٤] وَقَالَ: فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ [الْإِسْرَاءِ: ٧١] وَأَمَّا قِرَاءَةُ عَاصِمٍ فَمَعْنَاهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَقُولُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ نَخْتَبِرُ كُلَّ نَفْسٍ بِسَبَبِ اخْتِبَارِ مَا أَسْلَفَتْ مِنَ الْعَمَلِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّا نَعْرِفُ حَالَهَا بِمَعْرِفَةِ حَالِ عَمَلِهَا، إِنْ كَانَ حَسَنًا فَهِيَ سَعِيدَةٌ، وَإِنْ كَانَ قَبِيحًا فَهِيَ شَقِيَّةٌ، وَالْمَعْنَى نَفْعَلُ بِهَا فِعْلَ الْمُخْتَبِرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Birinci İnceleme: Hamza ve Kisâî iki tâ ile { تتلوا } okumuş; Âsım nûn harfi ve küll kelimesinin nasbı ile { نبلوا كل نفس } okumuş; diğerleri ise tâ ve bâ ile { تَبْلُوا } okumuştur. Hamza ve Kisâî'nin kıraatine gelince, bunun iki vechi vardır: Birincisi: { تتلوا } kavlinin manasının 'geçmişte yaptığının ardına düşer' olmasıdır; çünkü kulun ameli, onu cennet yoluna yahut cehennem yoluna ileten şeydir. İkincisi: Mananın, 'her nefis sayfasında bulunan hayır veya şerri okur' şeklinde olmasıdır; nitekim Yüce Allah'ın: { اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً } “Kitabını oku! Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter” [el-İsrâ: 14] ve { فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ } “İşte onlar kitaplarını okurlar” [el-İsrâ: 71] kavli bundandır. Âsım'ın kıraatine gelince, manası şudur: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: O vakitte geçmişte yaptığı amelini sınamamız sebebiyle her nefsi imtihan ederiz. Manası: Amelinin durumunu bilmekle onun durumunu biliriz; şayet ameli güzelse o mutludur, şayet çirkinse o bedbahttır. Manası, Yüce Allah'ın:
لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [الملك: ٢] وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ فَمَعْنَاهَا: أَنَّ كُلَّ نَفْسٍ نَخْتَبِرُ أَعْمَالَهَا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ.
{ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için” [el-Mülk: 2] kavlinde olduğu gibi, ona sınayan kimsenin fiili gibi muamele ederiz demektir. Meşhur kıraate gelince, manası: O vakitte her nefis amellerini sınar/anlar demektir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: الِابْتِلَاءُ عِبَارَةٌ عَنِ الِاخْتِبَارِ قَالَ تَعَالَى: وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ [الْأَعْرَافِ:
İkinci İnceleme: İbtilâ (الِابْتِلَاءُ) imtihan etmekten/sınamaktan ibarettir. Yüce Allah: { وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ } “Onları iyiliklerle ve kötülüklerle sınadık” [el-A'râf:
١٦٨] وَيُقَالُ: الْبَلَاءُ ثُمَّ الِابْتِلَاءُ أَيِ الِاخْتِبَارُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ قَبْلَ الِابْتِلَاءِ.
168] buyurmuştur. 'Önce belâ sonra ibtilâ' denilir; yani imtihanın ibtilâdan önce olması gerekir.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ تَنْكَشِفُ نَتَائِجُ الْأَعْمَالِ وَتَظْهَرُ آثَارُ الْأَفْعَالِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ تَسْمِيَةُ حُدُوثِ الْعِلْمِ بِالِابْتِلَاءِ؟
Bir kimse şöyle diyebilir: O vakitte amellerin neticeleri açığa çıkar ve fiillerin eserleri belirir; o halde bilginin meydana gelmesini 'ibtilâ' (imtihan/deneme) olarak isimlendirmek nasıl caiz olur?
وَجَوَابُهُ: أَنَّ الِابْتِلَاءَ سَبَبٌ لِحُدُوثِ الْعِلْمِ، وَإِطْلَاقُ اسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ مَجَازٌ مَشْهُورٌ.
Buna cevap şudur: İbtilâ, bilginin meydana gelmesine sebeptir; sebebin isminin müsebbebe (sonuca) verilmesi ise meşhur bir mecazdır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ فَاعْلَمْ أَنَّ الرَّدَّ عِبَارَةٌ عَنْ صَرْفِ الشَّيْءِ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي جاء منه، وهاهنا فِيهِ احْتِمَالَاتٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ أَيْ وَرُدُّوا إِلَى حَيْثُ لَا حُكْمَ إِلَّا للَّه عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ نَظَائِرِهِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَرُدُّوا إِلَى مَا يَظْهَرُ لَهُمْ مِنَ اللَّه مِنْ ثَوَابٍ وَعِقَابٍ، مُنَبِّهًا بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ حُكْمَ اللَّه بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ لَا يَتَغَيَّرُ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ أَيْ جُعِلُوا مُلْجَئِينَ إِلَى الْإِقْرَارِ بِإِلَهِيَّتِهِ، بَعْدَ أَنْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا يَعْبُدُونَ غَيْرَ اللَّه تَعَالَى، وَلِذَلِكَ قَالَ: مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَعْنِي أَعْرَضُوا عَنِ الْمَوْلَى الْبَاطِلِ وَرَجَعُوا إِلَى الْمَوْلَى الْحَقِّ.
O'nun: { وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } “Gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler” kavline gelince; bil ki döndürmek (redd), bir şeyi geldiği yere çevirmekten ibarettir. Burada birkaç ihtimal vardır: Birincisi: { وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ } kavlinden muradın, benzerlerinde daha önce geçtiği üzere 'Allah'tan başka hiçbir hüküm vericinin bulunmadığı yere döndürüldüler' manasında olmasıdır. İkincisi: Muradın, Allah'ın sevap ve ceza hükmünün değişmeyeceğine dikkat çekilerek 'Allah'tan kendilerine zahir olan sevap ve cezaya döndürüldüler' manasında olmasıdır. Üçüncüsü: { وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ } kavlinden muradın, dünyada Yüce Allah'tan başkasına taparlarken [ahirette] O'nun ilahlığını ikrara mecbur bırakılmaları olmasıdır. Bu sebeple: { مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } buyurmuştur; yani bâtıl mevlâdan yüz çevirip hak Mevlâ'ya döndüler.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: مَوْلاهُمُ الْحَقِّ فَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ.
O'nun: { مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } “Gerçek mevlâları” kavline gelince, bunun tefsiri En'âm Suresi'nde geçmişti.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ فَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَدَّعُونَ فِيمَا يَعْبُدُونَهُ أَنَّهُمْ شُفَعَاءُ وَأَنَّ عِبَادَتَهُمْ مُقَرِّبَةٌ إِلَى اللَّه تَعَالَى، فَنَبَّهَ تَعَالَى عَلَى أَنَّ ذَلِكَ يَزُولُ فِي الْآخِرَةِ، وَيَعْلَمُونَ أَنَّ ذلك باطل وافتراء واختلاق.
O'nun: { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “Ve uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gider” kavline gelince; murat şudur: Onlar taptıkları şeylerin şefaatçi olduğunu ve onlara tapmanın Yüce Allah'a yaklaştırdığını iddia ediyorlardı. Yüce Allah bunun ahirette yok olacağına ve bunun bâtıl, iftira ve uydurma olduğunu bileceklerine dikkat çekmiştir.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣١ الى ٣٣]
[Yûnus Suresi (10), 31-33. Ayetler]
قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١) فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢) كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٣)
{ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١) فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢) كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٣) } “De ki: 'Gökten ve yerden size rızık veren kimdir? Ya da işitmeye ve görmelere mâlik olan kimdir? Ölüden diriyi çıkaran, diriden de ölüyü çıkaran kimdir? Bütün işleri çekip çeviren kimdir?' Diyecekler ki: 'Allah'tır.' De ki: 'O halde sakınmaz mısınız?' İşte O, sizin hak Rabbiniz olan Allah'tır. Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır? O halde nasıl döndürülüyorsunuz? Yoldan çıkanların inanmayacaklarına dair Rabbinin sözü işte böylece gerçekleşti.'” (31-33)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ إلى قوله فَأَنَّى تُصْرَفُونَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فَضَائِحَ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ أَتْبَعَهَا بِذِكْرِ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى فَسَادِ هَذَا الْمَذْهَبِ.
[Yüce Allah'ın: “De ki: 'Gökten ve yerden size rızık veren kimdir?' kavlinden 'O halde nasıl döndürülüyorsunuz?' kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki Yüce Allah putperestlerin rezilliklerini beyan edince, bunun ardından bu mezhebin bozukluğuna delalet eden delilleri zikretmiştir.
فَالْحُجَّةُ الْأُولَى: مَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ أَحْوَالُ الرِّزْقِ وَأَحْوَالُ الْحَوَاسِّ وَأَحْوَالُ الْمَوْتِ وَالْحَيَاةِ. أَمَّا الرِّزْقُ فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَحْصُلُ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، أَمَّا مِنَ السَّمَاءِ فَبِنُزُولِ الْأَمْطَارِ الْمُوَافِقَةِ وَأَمَّا مِنَ الْأَرْضِ، فَلِأَنَّ الْغِذَاءَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ نَبَاتًا أَوْ حَيَوَانًا، أَمَّا النَّبَاتُ فَلَا يَنْبُتُ إِلَّا مِنَ الْأَرْضِ وَأَمَّا الْحَيَوَانُ فَهُوَ مُحْتَاجٌ أَيْضًا إِلَى الْغِذَاءِ وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ غِذَاءُ كُلِّ حَيَوَانٍ حَيَوَانًا آخَرَ وَإِلَّا لَزِمَ الذَّهَابُ إِلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ أَغْذِيَةَ الْحَيَوَانَاتِ يَجِبُ انْتِهَاؤُهَا إِلَى النَّبَاتِ وَثَبَتَ أَنَّ تَوَلُّدَ النَّبَاتِ مِنَ الْأَرْضِ، فَلَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْأَرْزَاقَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا مِنَ السَّمَاءِ والأرض، ومعلوم أن مدبر السموات وَالْأَرَضِينَ لَيْسَ إِلَّا اللَّه ﷾، فَثَبَتَ أَنَّ الرِّزْقَ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى، وأما أحوال الحواس فكذلك، فأن أَشْرَفَهَا السَّمْعُ وَالْبَصَرُ
Birinci hüccet: Bu ayette zikrettiği husustur; o da rızkın halleri, duyuların halleri ile ölüm ve hayatın halleridir. Rızka gelince, o ancak gökten ve yerden hâsıl olur. Gökten olması uygun yağmurların inmesiyle; yerden olması ise gıdanın ya bitki ya hayvan olmasındandır. Bitkiye gelince, o ancak yerden biter. Hayvana gelince, o da gıdaya muhtaçtır ve her hayvanın gıdasının başka bir hayvan olması mümkün değildir, aksi takdirde sonsuza kadar gitmek (teselsül) gerekir ki bu imkânsızdır. Böylece hayvanların gıdalarının zorunlu olarak bitkide son bulduğu ve bitkinin meydana gelişinin de yerden olduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla rızıkların ancak gökten ve yerden hasıl olduğuna kesin olarak hükmetmek gerekmiştir. Malumdur ki gökleri ve yerleri çekip çeviren (müdebbir) ancak aziz ve celil olan Allah'tır; böylece rızkın ancak Yüce Allah'tan olduğu sabit olmuştur. Duyuların halleri de böyledir; zira onların en şereflisi işitme ve görmedir.
وَكَانَ عَلِيٌّ ﵁ يَقُولُ: سُبْحَانَ مَنْ بَصَّرَ بِشَحْمٍ، وَأَسْمَعَ بِعَظْمٍ، وَأَنْطَقَ بِلَحْمٍ،
Ali radıyallâhu anh şöyle derdi: "Bir yağ parçasıyla gördüren, bir kemikle işittiren ve bir et parçasıyla konuşturan [Allah] ne yücedir!"
وَأَمَّا أَحْوَالُ الْمَوْتِ وَالْحَيَاةِ فَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يُخْرِجُ الْإِنْسَانَ وَالطَّائِرَ مِنَ النُّطْفَةِ وَالْبَيْضَةِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ أَيْ يُخْرِجُ النُّطْفَةَ وَالْبَيْضَةَ مِنَ الْإِنْسَانِ وَالطَّائِرِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنَّهُ يُخْرِجُ الْمُؤْمِنَ مِنَ الْكَافِرِ، وَالْكَافِرَ/ مِنَ الْمُؤْمِنِ، وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، وَهُوَ إِلَى الْحَقِيقَةِ أَقْرَبُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذَا التَّفْصِيلَ ذَكَرَ بَعْدَهُ كَلَامًا كُلِّيًّا، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ وَذَلِكَ لِأَنَّ أَقْسَامَ تَدْبِيرِ اللَّه تَعَالَى فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَفِي الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ وَفِي عَالَمَيِ الْأَرْوَاحِ وَالْأَجْسَادِ أُمُورٌ لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَذِكْرُ كُلِّهَا كَالْمُتَعَذِّرِ، فَلَمَّا ذَكَرَ بَعْضَ تِلْكَ التَّفَاصِيلِ لَا جَرَمَ عَقَّبَهَا بِالْكَلَامِ الْكُلِّيِّ لِيَدُلَّ عَلَى الْبَاقِي ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الرَّسُولَ ﵇، إِذَا سَأَلَهُمْ عَنْ مُدَبِّرِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ فَسَيَقُولُونَ إِنَّهُ اللَّه ﷾، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ بِهَذَا الْكَلَامِ كَانُوا يَعْرِفُونَ اللَّه وَيُقِرُّونَ بِهِ، وَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا فِي عِبَادَتِهِمْ لِلْأَصْنَامِ إِنَّهَا تُقَرِّبُنَا إِلَى اللَّه زُلْفَى وَإِنَّهُمْ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّه وَكَانُوا يَعْلَمُونَ أَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ لِرَسُولِهِ ﵇: فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ يَعْنِي أَفَلَا تَتَّقُونَ أَنْ تَجْعَلُوا هَذِهِ الْأَوْثَانَ شُرَكَاءَ للَّه فِي الْمَعْبُودِيَّةِ، مَعَ اعْتِرَافِكُمْ بِأَنَّ كُلَّ الْخَيْرَاتِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ إِنَّمَا تَحْصُلُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّه وَإِحْسَانِهِ، وَاعْتِرَافِكُمْ بِأَنَّ هَذِهِ الْأَوْثَانَ لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ أَلْبَتَّةَ.
Ölüm ve hayat hallerine gelince; bu, O'nun: { وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ } “Ölüden diriyi çıkaran, diriden de ölüyü çıkaran kimdir?” kavlidir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: İnsanı ve kuşu nutfeden ve yumurtadan çıkarır; ölüyü de diriden çıkarır, yani nutfeyi ve yumurtayı insandan ve kuştan çıkarır. İkincisi: Bundan muradın, mümini kâfirden, kâfiri/ de müminden çıkarması olmasıdır. Çoğunluk birinci görüş üzerindedir ve hakikate daha yakındır. Sonra Yüce Allah bu ayrıntıyı zikredince, ardından tümel bir söz zikretmiştir ki o da O'nun: { وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } “Bütün işleri çekip çeviren kimdir?” kavlidir. Çünkü Yüce Allah'ın yüce âlemdeki, aşağı âlemdeki, ruhlar ve cisimler âlemindeki tedbirinin kısımları sonu olmayan şeylerdir ve hepsini zikretmek imkânsız gibidir. Bu tafsilatın bir kısmını zikredince, geriye kalana delalet etsin diye ardından tümel sözü getirmiştir. Sonra Yüce Allah, Resûl aleyhisselâm onlara bu hallerin müdebbirini sorduğunda 'O, aziz ve celil olan Allah'tır' diyeceklerini beyan etmiştir. Bu da bu sözle muhatap olanların Allah'ı tanıdıklarına ve O'nu ikrar ettiklerine delalet eder. Onlar, putlara ibadetleri hususunda: "Onlar bizi Allah'a yaklaştırıyor ve onlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir" diyen ve bu putların ne fayda ne de zarar vermeyeceğini bilen kimselerdir. İşte bunun üzerine Resûlü'ne aleyhisselâm: { فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ } “De ki: 'O halde sakınmaz mısınız?'” buyurmuştur; yani dünyada ve ahiretteki bütün hayırların ancak Allah'ın rahmeti ve ihsanıyla hâsıl olduğunu itiraf etmeniz ve bu putların asla ne fayda ne zarar vermeyeceğini itiraf etmenizle birlikte, bu putları mâbudlukta Allah'a ortak koşmaktan sakınmaz mısınız? demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ وَمَعْنَاهُ أَنَّ مَنْ هَذِهِ قُدْرَتُهُ وَرَحْمَتُهُ هُوَ رَبُّكُمُ الْحَقُّ الثَّابِتُ رُبُوبِيَّتُهُ ثَبَاتًا لَا رَيْبَ فِيهِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ هَذَا هُوَ الْحَقُّ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَا سِوَاهُ ضَلَالًا، لِأَنَّ النَّقِيضَيْنِ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَا حَقَّيْنِ وَأَنْ يَكُونَا بَاطِلَيْنِ، فَإِذَا كَانَ أَحَدُهُمَا حَقًّا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَا سِوَاهُ بَاطِلًا.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ } “İşte O, sizin Rabbiniz olan Allah'tır.” Bunun anlamı şudur: Gücü ve rahmeti böyle olan [zat], kendisinde hiçbir şüphe bulunmayacak kesinlikte rabliği sabit olan gerçek Rabbinizdir. Bu [zatın] hak olduğu sabit olunca, O'nun dışındakilerin dalalet olması zorunlu olur; çünkü iki çelişiğin her ikisinin birden hak olması veya her ikisinin birden batıl olması imkânsızdır. Bu ikisinden biri hak olunca, diğerinin batıl olması zorunlu hale gelir.
ثُمَّ قَالَ: فَأَنَّى تُصْرَفُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّكُمْ لَمَّا عَرَفْتُمْ هَذَا الْأَمْرَ الْوَاضِحَ الظَّاهِرَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ وَكَيْفَ تَسْتَجِيزُونَ الْعُدُولَ عَنْ هَذَا الْحَقِّ الظَّاهِرِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْجُبَّائِيَّ قَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَالَ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ أَنَّهُ تَعَالَى يَصْرِفُ الْكُفَّارَ عَنِ الْإِيمَانِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا جَازَ أَنْ يَقُولَ: فَأَنَّى تُصْرَفُونَ كَمَا لَا يَقُولُ إِذَا أَعْمَى بَصَرَ أَحَدِهِمْ إِنِّي عَمِيتُ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْجَوَابَ عَنْهُ سَيَأْتِي عَنْ قَرِيبٍ.
Sonra şöyle buyurdu: { فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “O halde nasıl çevriliyorsunuz?” Bunun anlamı şudur: Siz bu açık ve aşikâr hususu bildiğinize göre nasıl çevriliyorsunuz ve bu apaçık haktan yüz çevirmeyi nasıl caiz görüyorsunuz? Bil ki Cübbâî bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demiştir: "Bu, Yüce Allah'ın kâfirleri imandan çevirdiğini söyleyen Mücbire'nin sözünün batıl olduğuna delalet eder. Çünkü öyle olsaydı, { فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “O halde nasıl çevriliyorsunuz?” demesi caiz olmazdı; nitekim birinin gözünü kör ettiğinde 'Ben kör oldum' demeyeceği gibi." Bil ki buna cevap birazdan gelecektir.
أَمَّا قَوْلُهُ: كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “İşte böylece, yoldan çıkanlar üzerine Rabbinin 'Onlar inanmazlar' sözü hak oldu” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ بِقَضَاءِ اللَّه تَعَالَى وَإِرَادَتِهِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُمْ خَبَرًا جَزْمًا قَطْعًا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، فَلَوْ آمَنُوا لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَبْقَى ذَلِكَ الْخَبَرُ صِدْقًا أَوْ لَا يَبْقَى، وَالْأَوَّلُ باطل، لأن الخبر بأنه لا يؤمن قطعا يَمْتَنِعُ أَنْ يَبْقَى صِدْقًا حَالَ مَا يُوجَدُ الْإِيمَانُ مِنْهُ وَالثَّانِي أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ انْقِلَابَ خبر اللَّه
Birinci Mesele: Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), küfrün Allah Teâlâ'nın kaza ve iradesiyle olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. Bunun izahı şudur: Yüce Allah, onların iman etmeyeceklerini kesin ve bağlayıcı bir haber olarak bildirmiştir. Şayet iman etselerdi, bu haberin ya doğru olarak kalması gerekirdi ya da doğru olarak kalmaması gerekirdi. Birincisi batıldır; çünkü kesinlikle iman etmeyeceğine dair haberin, o kimseden iman meydana geldiği anda doğru olarak kalması imkânsızdır. İkincisi de batıldır; zira Allah'ın haberinin
تَعَالَى كَذِبًا مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّ صُدُورَ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ مُحَالٌ وَالْمُحَالُ لَا يَكُونُ مُرَادًا، فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَرَادَ الْإِيمَانَ مِنْ هَذَا الْكَافِرِ وَأَنَّهُ أَرَادَ الْكُفْرَ مِنْهُ، ثُمَّ نَقُولُ: إِنْ كَانَ قَوْلُهُ: فَأَنَّى تُصْرَفُونَ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِ الْقَدَرِيَّةِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ الْمَوْضُوعَةُ بِجَنْبِهِ/ تَدُلُّ عَلَى فَسَادِهِ، وَقَدْ كَانَ مِنَ الْوَاجِبِ عَلَى الْجُبَّائِيِّ مَعَ قُوَّةِ خَاطِرِهِ حِينَ اسْتَدَلَّ بِتِلْكَ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ أَنْ يَذْكُرَ هَذِهِ الْحُجَّةَ وَيُجِيبَ عَنْهَا حَتَّى يَحْصُلَ مَقْصُودُهُ.
yalana dönüşmesi muhaldir. Böylece onlardan imanın meydana gelmesinin muhal olduğu sabit olmuştur; muhal olan ise irade edilmiş olamaz. Dolayısıyla Yüce Allah'ın bu kâfirden imanı irade etmediği ve ondan küfrü irade ettiği sabit olmuştur. Sonra deriz ki: Şayet O'nun { فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “O halde nasıl çevriliyorsunuz?” kavli Kaderiyye mezhebinin sıhhatine delalet ediyorsa, onun/ yanı başındaki bu ayet de o mezhebin fasit olduğuna delalet eder. Cübbâî'nin, anlayış gücüne rağmen o ayetle kendi sözünün doğruluğuna delil getirdiği sırada, maksadı hâsıl olsun diye bu hücceti zikretmesi ve ona cevap vermesi gerekirdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ كَلِمَاتُ رَبِّكَ عَلَى الْجَمْعِ وَبَعْدَهُ إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عليهم كلمات ربك [يونس: ٩٦] وفي حم المؤمن كذلك حقت كلمات [غافر: ٦] كُلُّهُ بِالْأَلِفِ عَلَى الْجَمْعِ وَالْبَاقُونَ كَلِمَةُ رَبِّكَ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ عَلَى لَفْظِ الْوُحْدَانِ.
İkinci Mesele: Nâfi ve İbn Âmir, çoğul olarak { كَلِمَاتُ رَبِّكَ } şeklinde, bundan sonra gelen { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ } [Yûnus: 96] ve Hâ-Mîm el-Mü'min'deki { كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَاتُ } [Mü'min: 6] ayetlerini hep elif ile çoğul olarak okumuşlardır. Geriye kalanlar ise bütün bu yerlerde tekil lafızla { كَلِمَةُ رَبِّكَ } şeklinde okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ لِلتَّشْبِيهِ، وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَمَا ثَبَتَ وَحَقَّ أَنَّهُ لَيْسَ بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ. الثَّانِي: كَمَا حَقَّ صُدُورُ الْعِصْيَانِ مِنْهُمْ، كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ.
Üçüncü Mesele: O'nun { كَذلِكَ } “İşte böylece” kavlindeki kâf harfi teşbih (benzetme) içindir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Haktan sonra sadece dalaletin olduğu nasıl sabit ve hak olduysa, Rabbinin onların iman etmeyeceğine dair sözü de öylece hak olmuştur. İkincisi: Onlardan isyanın meydana gelmesi nasıl hak olduysa, azap sözü de onların aleyhine öylece hak olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بَدَلٌ مِنْ كَلِمَةُ أَيْ حَقَّ عَلَيْهِمُ انْتِفَاءُ الْإِيمَانِ.
Dördüncü Mesele: { أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onlar inanmazlar” ifadesi { كَلِمَةُ } kelimesinden bedeldir; yani onların imansızlığı kendilerine hak olmuştur demektir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمُرَادُ مِنْ كَلِمَةِ اللَّه إِمَّا إِخْبَارُهُ عَنْ ذَلِكَ وَخَبَرُهُ صِدْقٌ لَا يَقْبَلُ التَّغْيُّرَ وَالزَّوَالَ، أَوْ عِلْمُهُ بِذَلِكَ، وَعِلْمُهُ لَا يَقْبَلُ التَّغَيُّرَ وَالْجَهْلَ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: عِلْمُ اللَّه تَعَلَّقَ بِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ وَخَبَرُهُ تَعَالَى تَعَلَّقَ بِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ، وَقُدْرَتُهُ لَمْ تَتَعَلَّقْ بِخَلْقِ الْإِيمَانِ فِيهِ، بَلْ بِخَلْقِ الْكُفْرِ فِيهِ وَإِرَادَتُهُ لَمْ تَتَعَلَّقْ بِخَلْقِ الْإِيمَانِ فِيهِ، بَلْ بِخَلْقِ الْكُفْرِ فِيهِ، وَأَثْبَتَ ذَلِكَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، وَأَشْهَدَ عَلَيْهِ مَلَائِكَتَهُ، وَأَنْزَلَهُ عَلَى أَنْبِيَائِهِ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَيْهِ، فَلَوْ حَصَلَ الْإِيمَانُ لَبَطَلَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ، فَيَنْقَلِبُ عِلْمُهُ جَهْلًا، وَخَبَرُهُ الصِّدْقُ كَذِبًا، وَقُدْرَتُهُ عَجْزًا، وَإِرَادَتُهُ كُرْهًا، وَإِشْهَادُهُ بَاطِلًا، وَإِخْبَارُ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ كَذِبًا، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ.
Beşinci Mesele: Allah'ın kelimesinden murat, ya O'nun bunu haber vermesidir ki O'nun haberi değişme ve zeval kabul etmeyen bir doğrudur; ya da O'nun bunu bilmesidir ki O'nun ilmi değişme ve cehalet kabul etmez. Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Allah'ın ilmi onun iman etmeyeceğine taalluk etmiştir, Allah'ın haberi onun iman etmeyeceğine taalluk etmiştir; O'nun kudreti onda imanı yaratmaya değil onda küfrü yaratmaya taalluk etmiştir; O'nun iradesi onda imanı yaratmaya değil onda küfrü yaratmaya taalluk etmiştir. Bunu Levh-i Mahfuz'da tespit etmiş, meleklerini buna şahit kılmış, peygamberlerine bunu indirmiş ve onları da buna şahit tutmuştur. Şayet iman gerçekleşseydi bütün bu şeyler iptal olurdu; böylece O'nun ilmi cehalete, doğru haberi yalana, kudreti acziyete, iradesi kerhiyete (zorlanmaya), şahit tutması batıla, meleklerin ve peygamberlerin haber vermesi de yalana dönüşürdü. Bütün bunlar ise muhaldir.
[سورة يونس (١٠) : آية ٣٤]
[Yûnus Suresi (10): Ayet 34]
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤)
{ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan ilk defa yaratıp sonra onu tekrar diriltecek biri var mı?' De ki: 'Allah ilk defa yaratır, sonra onu tekrar diriltir. O halde nasıl döndürülüyorsunuz?'” (34)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ، وَتَقْرِيرُهَا مَا شَرَحَ اللَّه تَعَالَى فِي سَائِرِ الْآيَاتِ مِنْ كَيْفِيَّةِ ابْتِدَاءِ تَخْلِيقِ الْإِنْسَانِ مِنَ النُّطْفَةِ وَالْعَلَقَةِ وَالْمُضْغَةِ وكيفية إعادته، ومن كيفية ابتداء تخليق السموات وَالْأَرْضِ، فَلَمَّا فَصَّلَ هَذِهِ الْمَقَامَاتِ، لَا جَرَمَ اكتفى تعالى بذكرها هاهنا على سبيل الإجمال، وهاهنا سُؤَالَاتٌ:
Bil ki bu ikinci hüccettir. Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ diğer ayetlerde insanın nutfe, alaka ve mudgadan ilk yaratılış keyfiyetini, onun yeniden diriltiliş keyfiyetini, göklerin ve yerin ilk yaratılış keyfiyetini açıklamıştır. Bu makamları tafsilatıyla açıklayınca, Yüce Allah burada onları icmâlî olarak (özetle) zikretmekle yetinmiştir. Burada birkaç soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْحُجَّةِ عَلَى سَبِيلِ السُّؤَالِ وَالِاسْتِفْهَامِ.
Birinci Soru: Bu delilin soru ve istifham biçiminde zikredilmesindeki fayda nedir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْكَلَامَ إِذَا كَانَ ظَاهِرًا جَلِيًّا ثُمَّ ذُكِرَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِفْهَامِ وَتَفْوِيضِ الْجَوَابِ إِلَى المسؤول، كَانَ ذَلِكَ أَبْلَغَ وَأَوْقَعَ فِي الْقَلْبِ.
Cevap: Söz açık ve aşikâr olduğu zaman istifham yoluyla ve cevabı muhataba havale edilerek zikredilirse, bu [ifade] kalbe daha çok tesir eden ve daha beliğ bir anlatım olur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: الْقَوْمُ كَانُوا مُنْكِرِينَ الْإِعَادَةَ وَالْحَشْرَ وَالنَّشْرَ فَكَيْفَ احْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ؟
İkinci Soru: O kavim yeniden dirilişi, haşri ve neşri inkâr ediyordu; peki [Yüce Allah] onlara karşı bununla nasıl delil getirmiştir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ ذِكْرَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَهُوَ وُجُوبُ التَّمْيِيزِ بَيْنَ الْمُحْسِنِ وَبَيْنَ الْمُسِيءِ وَهَذِهِ الدَّلَالَةُ ظَاهِرَةٌ قَوِيَّةٌ لَا يَتَمَكَّنُ الْعَاقِلُ مِنْ دَفْعِهَا، فَلِأَجْلِ كَمَالِ قُوَّتِهَا وَظُهُورِهَا تَمْسَكَ بِهِ سَوَاءٌ سَاعَدَ الْخَصْمُ عَلَيْهِ أَوْ لَمْ يُسَاعِدْ.
Cevap: Yüce Allah bu surede buna delalet eden hususu, yani iyilik yapanla kötülük yapanı ayırt etmenin zorunluluğunu daha önce zikretmiştir. Bu delalet açık ve güçlüdür; akıllı bir kimse onu defetmeye güç yetiremez. İşte kuvvetinin ve açıklığının kemalinden dolayı, muhatap kabul etsin veya etmesin bu delile tutunulmuştur.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ أَمَرَ رَسُولَهُ بِأَنْ يَعْتَرِفَ بِذَلِكَ، وَالْإِلْزَامُ إِنَّمَا يَحْصُلُ لَوِ اعْتَرَفَ الْخَصْمُ بِهِ؟
Üçüncü Soru: İlzâm (hasmı susturma) ancak hasmın itiraf etmesiyle gerçekleşeceği halde, Resûlü'ne bunu kendisinin itiraf etmesini niçin emretmiştir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الدَّلِيلَ لَمَّا كَانَ ظَاهِرًا جَلِيًّا، فَإِذَا أُورِدَ عَلَى الْخَصْمِ فِي مَعْرِضِ الِاسْتِفْهَامِ، ثُمَّ إِنَّهُ بِنَفْسِهِ
Cevap: Delil apaçık ve besbelli olunca, hasma istifham şeklinde yöneltildiğinde, ardından bizzat kendisi
يَقُولُ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، كَانَ هَذَا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ بَلَغَ فِي الْوُضُوحِ إِلَى حَيْثُ لَا حَاجَةَ فِيهِ إِلَى إِقْرَارِ الْخَصْمِ بِهِ، وَأَنَّهُ سَوَاءٌ أَقَرَّ أَوْ أَنْكَرَ، فَالْأَمْرُ مُتَقَرِّرٌ ظَاهِرٌ.
"durum böyledir" derse, bu, sözün hasmın ikrarına ihtiyaç duymayacak derecede açıklığa ulaştığına ve hasım ister ikrar etsin ister inkâr etsin meselenin sabit ve açık olduğuna bir tenbih olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ فَالْمُرَادُ التَّعَجُّبُ مِنْهُمْ فِي الذَّهَابِ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ الْوَاضِحِ الَّذِي دَعَاهُمُ الْهَوَى وَالتَّقْلِيدُ أَوِ الشُّبْهَةُ الضَّعِيفَةُ إِلَى مُخَالَفَتِهِ، لِأَنَّ الْإِخْبَارَ عَنْ كَوْنِ الْأَوْثَانِ آلِهَةً كَذِبٌ وَإِفْكٌ، وَالِاشْتِغَالُ بِعِبَادَتِهَا مَعَ أَنَّهَا لَا تَسْتَحِقُّ هَذِهِ الْعِبَادَةَ يُشْبِهُ الْإِفْكَ.
O'nun: { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” kavline gelince, bundan murat, heva ve taklidin yahut zayıf bir şüphenin kendilerini muhalefete sevk ettiği bu apaçık hakikatten yüz çevirmelerine hayret etmektir. Çünkü putların ilah olduğunu haber vermek yalandır ve ifktir (asılsız uydurmadır); bu ibadeti hak etmedikleri halde onlara ibadetle meşgul olmak da ifke benzer.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]
[Yûnus Suresi (10): Ayetler 35-36]
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥) وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٣٦)
{ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥) وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٣٦) } “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan hakka iletecek biri var mı?' De ki: 'Allah hakka iletir. Öyleyse hakka ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe doğru yolu bulamayan mı? Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz?' Onların çoğu sadece bir zannın peşine düşer. Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz. Muhakkak ki Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.” (35-36)
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
[في قَوْلُهُ تَعَالَى قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ إلى قوله كَيْفَ تَحْكُمُونَ] الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ، وَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ بِالْخَلْقِ أَوَّلًا، ثُمَّ بِالْهِدَايَةِ ثَانِيًا، عَادَةٌ مُطَّرِدَةٌ فِي الْقُرْآنِ، فَحَكَى تَعَالَى عَنِ الْخَلِيلِ ﵇ أَنَّهُ ذَكَرَ ذَلِكَ/ فَقَالَ: الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ [الشُّعَرَاءِ: ٧٨] وَعَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ ذَكَرَ ذَلِكَ فَقَالَ: رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى [طه: ٥٠] وَأَمَرَ مُحَمَّدًا ﷺ بِذَلِكَ فَقَالَ: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى [الْأَعْلَى: ١- ٣] وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ دَلِيلٌ شَرِيفٌ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَهُ جَسَدٌ وَلَهُ رُوحٌ، فَالِاسْتِدْلَالُ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ بِأَحْوَالِ الْجَسَدِ هُوَ الْخَلْقُ، وَالِاسْتِدْلَالُ بِأَحْوَالِ الرُّوحِ هُوَ الْهِدَايَةُ فَهَهُنَا أَيْضًا لَمَّا ذَكَرَ دَلِيلَ الْخَلْقِ فِي الآية الأولى، وهو قوله: أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ [النمل: ٦٤] أَتْبَعَهُ بِدَلِيلِ الْهِدَايَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
[Yüce Allah'ın { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ } kavlinden { كَيْفَ تَحْكُمُونَ } kavline kadar olan kısım hakkında] Birinci Mesele: Bil ki bu üçüncü hüccettir. Şunu da bil ki Sâni'in (yaratıcının) varlığına önce yaratma ile, sonra da hidayet ile delil getirmek Kur'an'da yerleşik bir adettir. Nitekim Yüce Allah, Halîl'den [İbrahim]/ aleyhisselâm bunu zikrettiğini naklederek şöyle buyurmuştur: { الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur.” [Şuarâ: 78]. Mûsâ'dan aleyhisselâm bunu zikrettiğini naklederek şöyle buyurmuştur: { رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى } “Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yolunu gösterendir.” [Tâhâ: 50]. Muhammed'e ﷺ de bunu emrederek şöyle buyurmuştur: { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى } “Yaratıp düzene koyan, takdir edip yol gösteren Yüce Rabbinin adını tesbih et.” [A'lâ: 1-3]. Bu hakikatte şerefli bir delildir; çünkü insanın hem bir bedeni hem de bir ruhu vardır. Yaratıcının varlığına bedenin halleriyle delil getirmek yaratmadır; ruhun halleriyle delil getirmek ise hidayettir. Burada da önceki ayette yaratma delilini, yani O'nun: { أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “Yoksa ilk defa yaratıp sonra onu tekrar dirilten mi?” [Neml: 64] kavlini zikredince, bu ayette peşinden hidayet delilini getirmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ خَلْقِ الْجَسَدِ حُصُولُ الْهِدَايَةِ لِلرُّوحِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [النَّحْلِ: ٧٨] وَهَذَا كَالتَّصْرِيحِ بِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَ الْجَسَدَ، وَإِنَّمَا أَعْطَى الْحَوَاسَّ لِتَكُونَ آلَةً فِي اكْتِسَابِ الْمَعَارِفِ وَالْعُلُومِ، وَأَيْضًا فَالْأَحْوَالُ الْجَسَدِيَّةُ خَسِيسَةٌ يَرْجِعُ حَاصِلُهَا إِلَى الِالْتِذَاذِ بِذَوْقِ شَيْءٍ مِنَ الطُّعُومِ أَوْ لَمْسِ شَيْءٍ مِنَ الْكَيْفِيَّاتِ الْمَلْمُوسَةِ، أَمَّا الْأَحْوَالُ الرُّوحَانِيَّةُ وَالْمَعَارِفُ الْإِلَهِيَّةُ، فَإِنَّهَا كَمَالَاتٌ بَاقِيَةٌ أَبَدَ الْآبَادِ مَصُونَةٌ عَنِ الْكَوْنِ وَالْفَسَادِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْخَلْقَ تَبَعٌ لِلْهِدَايَةِ، وَالْمَقْصُودَ الْأَشْرَفَ الْأَعْلَى حُصُولُ الْهِدَايَةِ.
Bil ki bedenin yaratılmasından maksat ruhun hidayete ermesidir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Allah sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı; şükredesiniz diye size kulaklar, gözler ve kalpler verdi.” [Nahl: 78]. Bu, Yüce Allah'ın bedeni ancak maarif ve ilimleri kazanmada bir alet olsun diye yarattığını ve duyuları da bu sebeple verdiğini açıkça ifade eder gibidir. Ayrıca bedeni haller bayağıdır; bunların neticesi birtakım tatları tatmaktan veya dokunulan keyfiyetlerden bir şeye dokunmaktan lezzet almaya dayanır. Ruhani haller ve ilahi marifetler ise ebediyen baki kalan, oluş ve bozuluştan korunmuş kemalatlardır. Bundan anladık ki yaratılış hidayete tabidir ve en şerefli, en yüce gaye hidayetin hâsıl olmasıdır.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْعُقُولُ مُضْطَرِبَةٌ وَالْحَقُّ صَعْبٌ، وَالْأَفْكَارُ مُخْتَلِطَةٌ، وَلَمْ يَسْلَمْ مِنَ الْغَلَطِ إِلَّا الْأَقَلُّونَ، فَوَجَبَ أَنَّ الْهِدَايَةَ وَإِدْرَاكَ الْحَقِّ لَا يَكُونُ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّه ﷾ وَهِدَايَتِهِ وَإِرْشَادِهِ، وَلِصُعُوبَةِ هَذَا الْأَمْرِ قَالَ الْكَلِيمُ ﵇ بَعْدَ اسْتِمَاعِ الْكَلَامِ الْقَدِيمِ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي [طه: ٢٥] وَكُلُّ الْخَلْقِ يَطْلُبُونَ الْهِدَايَةَ وَيَحْتَرِزُونَ عَنِ الضَّلَالَةِ، مَعَ أَنَّ الْأَكْثَرِينَ وَقَعُوا فِي الضَّلَالَةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُصُولَ الْهِدَايَةِ وَالْعِلْمِ وَالْمَعْرِفَةِ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى.
Bu sabit olunca deriz ki: Akıllar muztariptir, hak zordur, düşünceler karışıktır ve hatadan ancak pek az kimse kurtulabilmiştir. Dolayısıyla hidayetin ve hakkı idrak etmenin ancak aziz ve celil olan Allah'ın yardımı, hidayeti ve irşadıyla olması zorunludur. Bu işin zorluğundan dolayı Kelîm [Mûsâ] aleyhisselâm, kadîm kelamı işittikten sonra: { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Göğsüme genişlik ver” [Tâhâ: 25] demiştir. Bütün yaratılmışlar hidayeti istemekte ve dalaletten sakınmaktadır; buna rağmen çoğunluk dalalete düşmüştür. Bütün bunlar, hidayetin, ilmin ve marifetin hâsıl olmasının ancak Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet eder.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْهِدَايَةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ عِبَارَةً عَنِ الدَّعْوَةِ إِلَى الْحَقِّ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ عِبَارَةً عَنْ تَحْصِيلِ تِلْكَ الْمَعْرِفَةِ وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّهَا أَشْرَفُ الْمَرَاتِبِ الْبَشَرِيَّةِ وَأَعْلَى السَّعَادَاتِ الْحَقِيقِيَّةِ، وَدَلَّلْنَا عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى. وَأَمَّا الْأَصْنَامُ فَإِنَّهَا جَمَادَاتٌ لَا تَأْثِيرَ لَهَا فِي الدَّعْوَةِ إِلَى الْحَقِّ وَلَا فِي الْإِرْشَادِ إِلَى
Bunu bildiğine göre deriz ki: Hidayet ya hakka davetten ibarettir ya da o marifeti hâsıl etmekten ibarettir. Her iki takdirde de biz onun insanî mertebelerin en şereflisi ve hakiki mutlulukların en yücesi olduğunu ve ancak Allah Teâlâ'dan kaynaklandığını delillendirdik. Putlara gelince; onlar hakka davette de doğruluğa
الصِّدْقِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمُوصِلُ إِلَى جَمِيعِ الْخَيْرَاتِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَالْمُرْشِدُ إِلَى كُلِّ الْكَمَالَاتِ فِي النَّفْسِ وَالْجَسَدِ، وَأَنَّ الْأَصْنَامَ لَا تَأْثِيرَ لَهَا فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَتِهَا جَهْلًا مَحْضًا وَسَفَهًا صِرْفًا، فَهَذَا حَاصِلُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الِاسْتِدْلَالِ.
irşad etmekte de hiçbir tesiri olmayan cansız varlıklardır. Böylece dünyada ve ahiretteki bütün hayırlara ulaştıranın, nefisteki ve bedendeki bütün kemalatlara irşad edenin Yüce Allah olduğu; putların ise bunların hiçbirinde bir tesirinin bulunmadığı sabit olmuştur. Durum böyle olunca, onlara ibadetle meşgul olmak sırf cehalet ve katıksız bir sefalettir. İşte bu istidlaldeki sözün özeti budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ هَدَيْتُ إِلَى الْحَقِّ، وَهَدَيْتُ لِلْحَقِّ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، واللَّه تَعَالَى ذَكَرَ هَاتَيْنِ اللُّغَتَيْنِ فِي قَوْلِهِ: قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ.
İkinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: 'Hedeytü ile'l-hakk' (هَدَيْتُ إِلَى الْحَقِّ) ve 'hedeytü li'l-hakk' (هَدَيْتُ لِلْحَقِّ) aynı anlamda kullanılır. Allah Teâlâ O'nun: { قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ } “De ki: 'Allah hakka iletir. Öyleyse hakka ileten mi...'” kavlinde bu iki kullanımı da zikretmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ: أَمَّنْ لَا يَهِدِّي ست قراءات: الأول: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَوَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ يَهَدِّي بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْهَاءِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدَةَ وَأَبِي حَاتِمٍ، لِأَنَّ أَصْلَهُ يَهْتَدِي أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الدَّالِ وَنُقِلَتْ فَتْحَةُ التَّاءِ الْمُدْغَمَةِ إِلَى الْهَاءِ. الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ سَاكِنَةَ الْهَاءِ مُشَدَّدَةَ الدَّالِ أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الدَّالِ وَتُرِكَتِ الْهَاءُ عَلَى حَالِهَا، فَجَمَعَ فِي قِرَاءَتِهِ بَيْنَ سَاكِنَيْنِ كَمَا جَمَعُوا فِي يَخِصِّمُونَ [يس: ٤٩] قَالَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى وَهُوَ غَلَطٌ عَلَى نَافِعٍ. الثَّالِثَةُ: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِالْإِشَارَةِ إِلَى فَتْحَةِ الْهَاءِ مِنْ غَيْرِ إِشْبَاعٍ فَهُوَ بَيْنَ الْفَتْحِ وَالْجَزْمِ مُخْتَلَسَةٌ عَلَى أَصْلِ مَذْهَبِهِ اخْتِيَارًا لِلتَّخْفِيفِ، وَذَكَرَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى أَنَّهُ الصَّحِيحُ مِنْ قِرَاءَةِ نَافِعٍ. الرَّابِعَةُ:
Üçüncü Mesele: O'nun { أَمَّنْ لَا يَهِدِّي } kavlinde altı kıraat vardır: Birincisi: İbn Kesîr, İbn Âmir ve Nâfi'den rivayetle Verş, ye ve he harflerinin fethası ve dâl harfinin şeddesiyle { يَهَدِّي } şeklinde okumuşlardır. Bu, Ebû Ubeyde ve Ebû Hâtim'in tercihidir; çünkü aslı 'yehtedî' (يَهْتَدِي) olup te harfi dâl harfine idgam edilmiş ve idgam edilen te harfinin fethası he harfine nakledilmiştir. İkincisi: Nâfi, he harfinin sükûnu ve dâl harfinin şeddesiyle okumuştur; te harfi dâl harfine idgam edilmiş ve he harfi hali üzere bırakılmıştır. Böylece kıraatinde, tıpkı { يَخِصِّمُونَ } [Yâsîn: 49] kelimesinde birleştirdikleri gibi iki sakini bir araya getirmiştir. Ali b. Îsâ: "Bu, Nâfi'ye isnat edilmiş bir hatadır" demiştir. Üçüncüsü: Ebû Amr, işbâ yapmaksızın he harfinin fethasına işaretle okumuştur; bu fetha ile cezm arasında olup, kendi mezhebinin aslı üzere hafifletmeyi tercih ederek ihtilâs ile okunmuştur. Ali b. Îsâ, Nâfi'nin kıraatinden sahih olanın bu olduğunu belirtmiştir. Dördüncüsü:
قَرَأَ عَاصِمٌ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْهَاءِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ فِرَارًا مِنَ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَالْجَزْمُ يُحَرَّكُ بِالْكَسْرِ. الْخَامِسَةُ: قَرَأَ حَمَّادٌ وَيَحْيَى بْنُ آدَمَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِكَسْرِ الْيَاءِ وَالْهَاءِ أَتْبَعَ الْكَسْرَةَ لِلْكَسْرَةِ. وَقِيلَ: هُوَ لُغَةُ مَنْ قَرَأَ (نِسْتَعِينُ ونعبد) السادسة: قرأ حمزة والكسائي يَهْدِي سَاكِنَةَ الْهَاءِ وَبِتَخْفِيفِ الدَّالِ عَلَى مَعْنَى يَهْتَدِي وَالْعَرَبُ تَقُولُ: يَهْدِي، بِمَعْنَى يَهْتَدِي يُقَالُ: هَدَيْتُهُ فَهُدِيَ أَيِ اهْتَدَى.
Âsım, iki sakinin bir araya gelmesinden kaçınarak ve cezm kesre ile harekeli kılındığı için ye harfinin fethası, he harfinin kesresi ve dâl harfinin şeddesiyle [{ يَهِدِّي }] okumuştur. Beşincisi: Hammâd ve Yahyâ b. Âdem, Ebû Bekir vasıtasıyla Âsım'dan, kesreyi kesreye tabi kılarak ye ve he harflerinin kesresiyle okumuşlardır. Bunun, '(نِسْتَعِينُ ونعبد)' şeklinde okuyanların lügati olduğu söylenmiştir. Altıncısı: Hamza ve Kisâî, 'yehtedî' manasında he harfinin sükûnu ve dâl harfinin şeddesizliği ile { يَهْدِي } şeklinde okumuşlardır. Araplar 'yehtedî' (doğru yolu bulur) manasında 'yehdî' derler; nitekim 'Hedeytühü fe-hudâ' yani doğru yolu buldu denilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي لَفْظِ الْآيَةِ إِشْكَالٌ، وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الشُّرَكَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأَصْنَامُ وَأَنَّهَا جَمَادَاتٌ لَا تَقْبَلُ الْهِدَايَةَ، فَقَوْلُهُ: أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى لَا يَلِيقُ بِهَا.
Dördüncü Mesele: Ayetin lafzında bir müşkillik vardır; o da şudur: Bu ayetteki ortaklardan murat putlardır ve onlar hidayeti kabul etmeyen cansız varlıklardır. Dolayısıyla O'nun: { أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى } “yoksa kendisine yol gösterilmedikçe doğru yolu bulamayan mı?” kavli onlara uygun düşmemektedir.
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ هُوَ الْأَصْنَامَ. وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ رُؤَسَاءَ الْكُفْرِ وَالضَّلَالَةِ وَالدُّعَاةَ إِلَيْهَا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ [التَّوْبَةِ: ٣١] وَالْمُرَادُ أَنَّ اللَّه ﷾ هَدَى الْخَلْقَ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ بِوَاسِطَةِ مَا أَظْهَرَ مِنَ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ وَالنَّقْلِيَّةِ. وَأَمَّا هَؤُلَاءِ الدُّعَاةُ وَالرُّؤَسَاءُ فَإِنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى أَنْ يَهْدُوا غَيْرَهُمْ إِلَّا إِذَا هَدَاهُمُ اللَّه تَعَالَى، فَكَانَ التَّمَسُّكُ بِدِينِ اللَّه تَعَالَى أَوْلَى مِنْ قَبُولِ قَوْلِ هَؤُلَاءِ الْجُهَّالِ.
Buna birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi: O'nun: { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan ilk defa yaratıp sonra onu tekrar diriltecek biri var mı?'” kavlinden muradın putlar olması; { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ } “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan hakka iletecek biri var mı?'” kavlinden muradın ise küfür ve dalalet önderleri ile ona davet edenler olması uzak bir ihtimal değildir. Bunun delili O Yüce'nin: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler...” kavlinden { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O'ndan başka ilah yoktur. O, onların ortak koştuklarından münezzehtir” [Tevbe: 31] kavline kadar olan kısımdır. Murad şudur: Aziz ve celil olan Allah, ortaya koyduğu akli ve nakli deliller vasıtasıyla yaratılmışları hak dine iletmiştir. Bu davetçiler ve önderlere gelince; onlar Allah Teâlâ kendilerini hidayete erdirmedikçe başkalarını hidayete erdirmeye güç yetiremezler. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın dinine sarılmak, bu cahillerin sözünü kabul etmekten daha evladır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّ يُقَالَ: إِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا اتَّخَذُوهَا آلِهَةً، لَا جَرَمَ عَبَّرَ عَنْهَا كَمَا يُعَبِّرُ عَمَّنْ يَعْلَمُ وَيَعْقِلُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ [الْأَعْرَافِ: ١٩٤] مَعَ أَنَّهَا جَمَادَاتٌ وَقَالَ: إِنْ تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا دُعاءَكُمْ [فَاطِرٍ: ١٤] فَأَجْرَى اللَّفْظَ عَلَى الْأَوْثَانِ عَلَى حَسَبِ مَا يجري على من يعقل ويعلم فكذا هاهنا وَصَفَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِصِفَةِ مَنْ يَعْقِلُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، الثَّالِثُ: أَنَّا نَحْمِلُ ذَلِكَ عَلَى التَّقْدِيرِ، يَعْنِي أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ بِحَيْثُ يُمْكِنُهَا أَنْ تَهْدِيَ، فَإِنَّهَا لَا تَهْدِي غَيْرَهَا إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَهْدِيَهَا غَيْرُهَا، وَإِذَا حَمَلْنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَدْ زَالَ السُّؤَالُ. الرَّابِعُ: أَنَّ الْبِنْيَةَ عِنْدَنَا لَيْسَتْ شَرْطًا/ لِصِحَّةِ الْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ، فَتِلْكَ الْأَصْنَامُ حَالَ كَوْنِهَا خَشَبًا وَحَجَرًا قَابِلَةٌ لِلْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيَصِحُّ مِنَ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَجْعَلَهَا حَيَّةً عَاقِلَةً ثُمَّ إِنَّهَا تَشْتَغِلُ بِهِدَايَةِ الْغَيْرِ. الْخَامِسُ: أَنَّ الْهُدَى عِبَارَةٌ عَنِ النَّقْلِ وَالْحَرَكَةِ يُقَالُ: هُدِيَتِ الْمَرْأَةُ
Cevabın ikinci vechi: Şöyle denilmesidir: O kavim onları ilahlar edindiğinde, kuşkusuz [Allah da] onlardan bilen ve akleden varlıklardan bahseder gibi bahsetmiştir. Görmez misin ki Yüce Allah cansız varlıklar oldukları halde: { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ } “Allah'tan başka yalvardıklarınız da sizin gibi kullardır” [A'râf: 194] buyurmuş ve { إِنْ تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا دُعاءَكُمْ } “Onlara yalvarsanız sizin duanızı işitmezler” [Fâtır: 14] buyurmuştur. Böylece lafzı putlar hakkında akleden ve bilen kimseler hakkında kullanıldığı şekilde yürütmüştür; burada da aynı şekilde durum öyle olmadığı halde Allah Teâlâ onları akleden kimselerin sıfatıyla nitelemiştir. Üçüncüsü: Biz bunu bir varsayıma hamlederiz; yani şayet onların hidayet etmeleri mümkün olsaydı bile, başkası onları hidayete erdirmedikçe onlar başkasına hidayet edemezlerdi. Sözü bu varsayıma hamlettiğimizde soru ortadan kalkmış olur. Dördüncüsü: Bize göre/ hayat ve aklın sıhhati için bedeni yapı şart değildir; dolayısıyla bu putlar odun ve taş halindeyken de hayatı ve aklı kabul edebilir durumdadır. Bu takdire göre Allah Teâlâ'nın onları diri ve akıllı kılması, sonra da onların başkalarını hidayete erdirmekle meşgul olması sahihtir. Beşincisi: Hüdâ (hidayet) intikal ve hareketten ibarettir. Nitekim bir kadın
إِلَى زَوْجِهَا هُدًى، إِذَا نُقِلَتْ إِلَيْهِ وَالْهَدْيُ مَا يُهْدَى إِلَى الْحَرَمِ مِنَ النَّعَمِ، وَسُمِّيَتِ الْهَدِيَّةُ هَدِيَّةً لِانْتِقَالِهَا مِنْ رَجُلٍ إِلَى غَيْرِهِ، وَجَاءَ فُلَانٌ يُهَادِي بَيْنَ اثْنَيْنِ إِذَا كَانَ يَمْشِي بَيْنَهُمَا مُعْتَمِدًا عَلَيْهِمَا مِنْ ضَعْفِهِ وَتَمَايُلِهِ.
kocasına nakledildiğinde 'Hüdiyet el-mer'etü ilâ zevcihâ hüden' (kadın kocasına götürüldü) denir. Harem'e hediye edilen kurbanlık hayvanlara 'hedy' denir. Hediye de bir kimseden diğerine nakledildiği için 'hediyye' olarak isimlendirilmiştir. Bir kimse zayıflığından ve sendeleyerek yürümesinden dolayı iki kişiye dayanarak yürüdüğünde 'Fülanün yühâdî beyne's-neyn' (falan kişi iki kişi arasında götürülüyor) denir.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا يَنْتَقِلُ إِلَى مَكَانٍ إِلَّا إِذَا نُقِلَ إِلَيْهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْمُرَادُ الْإِشَارَةُ إِلَى كَوْنِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ جَمَادَاتٍ خَالِيَةً عَنِ الْحَيَاةِ وَالْقُدْرَةِ.
Bu sabit olunca deriz ki: O'nun { أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى } kavlinin anlamının, "bir mekâna ancak taşındığı zaman nakledilen kimse" olması muhtemeldir. Bu takdire göre murat, bu putların hayattan ve kudretten yoksun cansız varlıklar olduğuna işaret etmektir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَرَّرَ عَلَى الْكُفَّارِ هَذِهِ الْحُجَّةَ الظَّاهِرَةَ قَالَ: فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ يُعَجِّبُ مِنْ مَذْهَبِهِمُ الْفَاسِدِ وَمَقَالَتِهِمُ الْبَاطِلَةِ أَرْبَابَ الْعُقُولِ.
Bil ki Yüce Allah kâfirlere karşı bu açık delili ortaya koyunca: { فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz?” buyurmuştur; bu [ifadeyle] akıl sahiplerini onların fasit mezhebine ve batıl görüşlerine hayret ettirmektedir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ فِي إِقْرَارِهِمْ باللَّه تَعَالَى إِلَّا ظَنًّا، لِأَنَّهُ قَوْلٌ غَيْرُ مُسْتَنِدٍ إِلَى بُرْهَانٍ عِنْدَهُمْ، بَلْ سَمِعُوهُ مِنْ أَسْلَافِهِمْ. الثَّانِي: وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ فِي قَوْلِهِمُ الْأَصْنَامُ آلِهَةٌ وَأَنَّهَا شُفَعَاءُ عِنْدَ اللَّه إِلَّا الظَّنَّ وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْوَى، لِأَنَّا فِي الْقَوْلِ الثَّانِي نَحْتَاجُ إِلَى أَنْ نُفَسِّرَ الْأَكْثَرَ بِالْكُلِّ.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا } “Onların çoğu sadece bir zannın peşine düşer.” Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Onların çoğu Allah Teâlâ'yı ikrarlarında ancak bir zanna uyarlar; çünkü bu, kendilerince bir bürhana dayanmayan, bilakis atalarından işittikleri bir sözdür. İkincisi: Onların çoğu 'Putlar ilahtır ve onlar Allah katında şefaatçilerdir' sözlerinde ancak zanna uyarlar. Birinci görüş daha kuvvetlidir; çünkü ikinci görüşte 'çoğu' kelimesini 'hepsi' olarak tefsir etmeye ihtiyaç duyarız.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz.” Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَمَسُّكُ نُفَاةِ الْقِيَاسِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالُوا: الْعَمَلُ بِالْقِيَاسِ عَمَلٌ بِالظَّنِّ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً.
Birinci Mesele: Kıyası reddedenler bu ayete tutunmuş ve şöyle demişlerdir: Kıyasla amel etmek zanla amel etmektir; binaenaleyh Yüce Allah'ın: { إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz” kavli sebebiyle bunun caiz olmaması vaciptir.
أَجَابَ مُثْبِتُو الْقِيَاسِ، فَقَالُوا: الدَّلِيلُ الَّذِي دَلَّ عَلَى وُجُوبِ الْعَمَلِ بِالْقِيَاسِ دَلِيلٌ قَاطِعٌ، فَكَانَ وُجُوبُ الْعَمَلِ بِالْقِيَاسِ مَعْلُومًا، فَلَمْ يَكُنِ الْعَمَلُ بِالْقِيَاسِ مَظْنُونًا بَلْ كَانَ مَعْلُومًا.
Kıyası kabul edenler cevap verip şöyle demişlerdir: Kıyasla amelin vücubuna delalet eden delil kesin bir delildir. Dolayısıyla kıyasla amelin vücubu malumdur; böylece kıyasla amel zanna dayalı olmayıp bilakis malum olmuştur.
أَجَابَ الْمُسْتَدِلُّ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ، فَقَالَ: لَوْ كَانَ الْحُكْمُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ الْقِيَاسِ يُعْلَمُ كَوْنُهُ حُكْمًا للَّه تَعَالَى لَكَانَ تَرْكُ الْعَمَلِ بِهِ كُفْرًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ
Delil getiren [kıyas karşıtı] bu soruya cevap verip şöyle demiştir: Şayet kıyastan elde edilen hükmün Allah Teâlâ'nın hükmü olduğu bilinseydi, onunla ameli terk etmek Yüce Allah'ın: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyenler kâfirlerin ta kendileridir”
[الْمَائِدَةِ: ٤٤] وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، بَطُلَ الْعَمَلُ بِهِ وَقَدْ يَعْدُونَ عَنْ هَذِهِ الْحُجَّةِ بِأَنَّهُمْ قَالُوا: الْحُكْمُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ الْقِيَاسِ إِمَّا أَنْ يُعْلَمَ كَوْنُهُ حُكْمًا للَّه تَعَالَى أَوْ يُظَنَّ أَوْ لَا يُعْلَمَ وَلَا يُظَنَّ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ وَإِلَّا لَكَانَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِهِ كَافِرًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
[Mâide: 44] kavlinden dolayı küfür olurdu. Durum böyle olmadığına göre, onunla amel etmek batıl olmuştur. Bazen bu hüccetten dönerek şöyle derler: Kıyastan elde edilen hükmün ya Allah Teâlâ'nın hükmü olduğu bilinir ya zannedilir ya da ne bilinir ne de zannedilir. Birincisi batıldır; aksi takdirde onunla hükmetmeyen kimse Yüce Allah'ın:
وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ [الْمَائِدَةِ: ٤٤] وَبِالِاتِّفَاقِ لَيْسَ كَذَلِكَ. وَالثَّانِي: بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْعَمَلَ بِالظَّنِّ لَا يَجُوزُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً وَالثَّالِثُ: بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْحُكْمُ مَعْلُومًا وَلَا مَظْنُونًا، كَانَ مُجَرَّدَ التَّشَهِّي، فَكَانَ بَاطِلًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ [مَرْيَمَ: ٥٩] .
{ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyenler kâfirlerin ta kendileridir” [Mâide: 44] kavlinden dolayı kâfir olurdu; ittifakla durum böyle değildir. İkincisi batıldır; çünkü Yüce Allah'ın: { إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz” kavlinden ötürü zanla amel etmek caiz değildir. Üçüncüsü de batıldır; çünkü bu hüküm ne malum ne de maznun olmadığında, sırf nefsin hevesi olur; böylece Yüce Allah'ın: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ } “Onlardan sonra öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular” [Meryem: 59] kavlinden ötürü batıl olur.
وَأَجَابَ مُثْبِتُو الْقِيَاسِ: بِأَنَّ حَاصِلَ هَذَا الدَّلِيلِ يَرْجِعُ إِلَى التَّمَسُّكِ بِالْعُمُومَاتِ، وَالتَّمَسُّكُ بِالْعُمُومَاتِ/ لَا يُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ. فَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْعُمُومَاتُ دَالَّةً عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الْتَمَسَكِ بِالظَّنِّ، لَزِمَ كَوْنُهَا دَالَّةً عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الْتَمَسُّكِ بِهَا، وَمَا أَفْضَى ثُبُوتُهُ إِلَى نَفْيِهِ كَانَ مَتْرُوكًا.
Kıyası kabul edenler ise şöyle cevap vermişlerdir: Bu delilin özü umumi naslara tutunmaya dayanmaktadır; umumi naslara/ tutunmak ise ancak zan ifade eder. Bu umumi naslar zanna tutunmayı menetmeye delalet edince, kendilerine tutunmayı da menetmeye delalet etmesi gerekir; sübutu kendi nefyine yol açan şey ise terk edilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ ظَانًّا فِي مَسَائِلِ الْأُصُولِ، وَمَا كَانَ قَاطِعًا، فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ مُؤْمِنًا.
İkinci Mesele: Bu ayet, usûl meselelerinde kesin bilgi sahibi olmayıp zan ile hareket eden herkesin mümin olamayacağına delalet etmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: فَقَوْلُ أَهْلِ السُّنَّةِ أَنَا مُؤْمِنٌ إِنْ شَاءَ اللَّه يَمْنَعُ مِنَ الْقَطْعِ فَوَجَبَ أَنْ يَلْزَمَهُمُ الْكُفْرُ.
Eğer: 'Ehl-i Sünnet'in 'İnşallah ben müminim' sözü kesinliği engeller; dolayısıyla onların küfre düşmesi gerekir' denilirse,
قُلْنَا: هَذَا ضَعِيفٌ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀: أَنَّ الْإِيمَانُ عِبَارَةٌ عَنْ مَجْمُوعِ الِاعْتِقَادِ
Deriz ki: Bu birkaç vecihten zayıftır: Birincisi: Şâfiî'nin rahimehullâh mezhebi şudur: İman, itikat,
والإقرار والعمل، والشك حاصل فِي أَنَّ هَذِهِ الْأَعْمَالَ هَلْ هِيَ مُوَافِقَةٌ لِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى؟ وَالشَّكُّ فِي أَحَدِ أَجْزَاءِ الْمَاهِيَّةِ لَا يُوجِبُ الشَّكَّ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ. الثَّانِي: أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ قَوْلِهِ إِنْ شَاءَ اللَّه بَقَاءُ الْإِيمَانِ عِنْدَ الْخَاتِمَةِ.
ikrar ve amelin toplamından ibarettir; şüphe ise bu amellerin Allah Teâlâ'nın emrine uygun olup olmadığı hususunda hâsıldır. Mahiyetin parçalarından birindeki şüphe ise mahiyetin tamamında şüpheyi gerektirmez. İkincisi: 'İnşallah' sözünden maksat, son nefeste imanın baki kalmasıdır.
الثَّالِثُ: الْغَرَضُ منه هضم النفس وكسرها. واللَّه أعلم.
Üçüncüsü: Ondan maksat nefsi alçaltmak ve kırmaktır. En doğrusunu Allah bilir.