Binûn

Yûnus Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَجَرَيْنَ بِهِمْ مقام الغيبة، فههنا انْتَقَلَ مِنْ مَقَامِ الْحُضُورِ إِلَى مَقَامِ الْغَيْبَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الْمَقْتِ وَالتَّبْعِيدِ وَالطَّرْدِ، وَهُوَ اللَّائِقُ بِحَالِ هَؤُلَاءِ، لِأَنَّ مَنْ كَانَ صِفَتُهُ أَنَّهُ يُقَابِلُ إِحْسَانَ اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِ بِالْكُفْرَانِ، كَانَ اللَّائِقُ بِهِ مَا ذَكَرْنَاهُ.

{ وَجَرَيْنَ بِهِمْ } “ve onları alıp götürdüklerinde” [kavli] ise gayb makamıdır. Dolayısıyla burada huzur makamından gayb makamına geçilmiştir. Bu da buğza, uzaklaştırmaya ve kovmaya delalet eder; nitekim bunların durumuna layık olan da budur. Zira Yüce Allah'ın kendisine olan ihsanını nankörlükle karşılamak niteliğinde olan kimseye layık olan, zikrettiğimiz bu durumdur.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: كَمِ الْقُيُودُ الْمُعْتَبَرَةُ فِي الشَّرْطِ وَالْقُيُودُ الْمُعْتَبَرَةُ فِي الْجَزَاءِ؟

Dördüncü Soru: Şartta dikkate alınan kayıtlar ve cezada (şartın cevabında) dikkate alınan kayıtlar kaç tanedir?

الْجَوَابُ: أَمَّا الْقُيُودُ الْمُعْتَبَرَةُ فِي الشَّرْطِ فَثَلَاثَةٌ: أَوَّلُهَا: الْكَوْنُ فِي الْفُلْكِ، وَثَانِيهَا: جَرْيُ الْفُلْكِ بِالرِّيحِ الطَّيِّبَةِ، وَثَالِثُهَا: فَرَحُهُمْ بِهَا. وَأَمَّا الْقُيُودُ الْمُعْتَبَرَةُ فِي الْجَزَاءِ فَثَلَاثَةٌ أَيْضًا: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَفِيهِ سُؤَالَانِ:

Cevap: Şartta dikkate alınan kayıtlar üç tanedir: Birincisi gemide bulunmak, ikincisi geminin hoş bir rüzgârla akıp gitmesi, üçüncüsü de onunla sevinmeleridir. Cezada (cevapta) dikkate alınan kayıtlar da yine üç tanedir: Birincisi O'nun: { جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ } “ona şiddetli bir fırtına gelip çattı” kavlidir. Bunda iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: جاءَتْها عَائِدٌ إِلَى الْفُلْكِ وَهُوَ ضَمِيرُ الْوَاحِدِ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ:

Birinci Soru: O'nun { جاءَتْها } kavlindeki zamir gemiye dönmektedir ve bu tekil zamirdir; O'nun:

وَجَرَيْنَ بِهِمْ عَائِدٌ إِلَى الْفُلْكِ وَهُوَ الضَّمِيرُ الْجَمْعُ، فَمَا السَّبَبُ فِيهِ؟

{ وَجَرَيْنَ بِهِمْ } “ve onları alıp götürdüklerinde” kavlindeki zamir de gemilere dönmektedir ve bu çoğul zamirdir. Bunun sebebi nedir?

الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الضمير في قوله: جاءَتْها عائد إلى الفلك، بَلْ نَقُولُ إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الرِّيحِ الطَّيِّبَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ: وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ الثَّانِي: لَوْ سَلَّمْنَا مَا ذَكَرْتُمْ إِلَّا أَنَّ لَفْظَ الْفُلْكِ يَصْلُحُ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ، فَحَسُنَ الضَّمِيرَانِ.

Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: { جاءَتْها } kavlindeki zamirin gemiye döndüğünü kabul etmiyoruz; bilakis onun { وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } “onları tatlı bir rüzgârla alıp götürdükleri...” kavlinde zikredilen hoş rüzgâra döndüğünü söylüyoruz. İkincisi: Söylediğinizi kabul etsek bile fulk (فلك) lafzı hem tekil hem çoğul için kullanılır; bu sebeple her iki zamir de güzel olmuştur.

السؤال الثاني: ما العاطف؟ الْجَوَابُ: قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: يُقَالُ رِيحٌ عَاصِفٌ وَعَاصِفَةٌ، وَقَدْ عَصَفَتْ عُصُوفًا وَأَعْصَفَتْ، فَهِيَ مُعْصِفٌ وَمُعْصِفَةٌ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَالْأَلِفُ لُغَةُ بَنِي أَسَدٍ، وَمَعْنَى عَصَفَتِ الرِّيحُ اشْتَدَّتْ، وَأَصْلُ الْعَصْفِ السُّرْعَةُ، يُقَالُ: نَاقَةٌ عَاصِفٌ وَعَصُوفٌ سَرِيعَةٌ، وَإِنَّمَا قِيلَ رِيحٌ عاصِفٌ لِأَنَّهُ يُرَادُ ذَاتُ عُصُوفٍ كَمَا قِيلَ: لَابِنٌ وَتَامِرٌ أَوْ لِأَجْلِ أَنَّ لَفْظَ الرِّيحِ مُذَكَّرٌ.

İkinci Soru: Âsıf nedir? Cevap: Ferrâ ve Zeccâc şöyle demişlerdir: Rîhun âsıfun (ريح عاصف) ve âsıfetün (عاصفة) denilir. Asefet usûfen (عصفت عصوفا) ve a'sefet (أعصفت) denir ki böylesi mu'sıfun (معصف) ve mu'sıfetün (معصفة) olur. Ferrâ demiştir ki: Baştaki hemze (a'sefet) Benî Esed'in lügatidir. Asefeti'r-rîhu (عصفت الريح) ifadesinin anlamı, rüzgârın şiddetlenmesidir. Asf (عَصْف) kelimesinin aslı sürattir. Hızlı deveye nâkatün âsıfun (ناقة عاصف) ve asûfün (عصوف) denir. Lâbin (لابن / süt sahibi) ve tâmir (تامر / hurma sahibi) denildiği gibi fırtına sahibi (şiddetli esen) kastedildiği için veya rîh (ريح) lafzı müzekker (eril) sayılabildiği için rîhun âsıfun (رِيحٌ عَاصِفٌ) denilmiştir.

أَمَّا الْقَيْدُ الثَّانِي: فَهُوَ قَوْلُهُ: وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَالْمَوْجُ مَا ارْتَفَعَ مِنَ الْمَاءِ فَوْقَ الْبَحْرِ.

İkinci kayda gelince: O, Yüce Allah'ın: { وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ } “ve dalgalar onlara her taraftan geldiği” kavlidir. Mevc (مَوْج / dalga), deniz üzerinde yükselen sudur.

أَمَّا الْقَيْدُ الثَّالِثُ: فَهُوَ قَوْلُهُ: وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ ظَنُّوا الْقُرْبَ مِنَ الْهَلَاكِ، وَأَصْلُهُ أَنَّ الْعَدُوَّ إِذَا أَحَاطَ بِقَوْمٍ أَوْ بَلَدٍ، فَقَدْ دَنَوْا مِنَ الْهَلَاكِ.

Üçüncü kayda gelince: O, Yüce Allah'ın: { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ } “ve kendilerinin tamamen kuşatıldıklarını anladıkları” kavlidir. Maksat, helake yaklaştıklarını kesin olarak anlamalarıdır. Bunun aslı şudur: Düşman bir topluluğu veya beldeyi kuşattığında onlar helake yaklaşmış olurlar.

السُّؤَالُ الْخَامِسُ: مَا الْمُرَادُ مِنَ الْإِخْلَاصِ فِي قَوْلِهِ: دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ.

Beşinci Soru: Yüce Allah'ın { دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “dini yalnız O'na halis kılarak Allah'a dua ettiler” kavlindeki ihlastan murat nedir?

وَالْجَوَابُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ تَرَكُوا الشِّرْكَ، وَلَمْ يُشْرِكُوا بِهِ مِنْ آلِهَتِهِمْ شَيْئًا، وَأَقَرُّوا للَّه بِالرُّبُوبِيَّةِ وَالْوَحْدَانِيَّةِ. قَالَ الْحَسَنُ: دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ الْإِخْلَاصُ الْإِيمَانُ، لَكِنْ لِأَجْلِ الْعِلْمِ بِأَنَّهُ لَا يُنَجِّيهِمْ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا اللَّه تَعَالَى، فَيَكُونُ جَارِيًا مَجْرَى الْإِيمَانِ الِاضْطِرَارِيِّ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكُونَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّه مَا يَدْعُونَ، فَإِذَا جَاءَ الضُّرُّ وَالْبَلَاءُ لَمْ يَدْعُوا إِلَّا اللَّه وَعَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ ذَلِكَ الدُّعَاءِ قَوْلُهُمْ أَهْيَا شَرَاهْيَا تَفْسِيرُهُ يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ.

Cevap: İbn Abbâs şöyle demiştir: [Bununla] şirki terk ettiklerini, ilahlarından hiçbir şeyi O'na ortak koşmadıklarını, Allah'ın rabliğini ve birliğini ikrar ettiklerini kastetmektedir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: { دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ } kavlinde ihlas imandır; ancak kendilerini bundan yalnızca Yüce Allah'ın kurtarabileceğini bilmelerinden ötürüdür, dolayısıyla bu zorunlu/çaresizlik (ıztırârî) imanı mesabesindedir. İbn Zeyd şöyle demiştir: Bu müşrikler Allah ile birlikte başka şeylere de dua ederlerdi; ancak zorluk ve bela geldiğinde yalnız Allah'a dua ettiler. Ebû Ubeyde'den ise bu duadan muradın onların «Ehyâ Şerâhyâ» sözleri olduğu rivayet edilmiştir ki bunun tefsiri «Yâ Hayyü Yâ Kayyûm»dur.

السُّؤَالُ السَّادِسُ: مَا الشَّيْءُ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ هذِهِ فِي قَوْلِهِ: لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ.

Altıncı Soru: Yüce Allah'ın { لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ } “Eğer bizi bundan kurtarırsan...” kavlindeki { هذِهِ } “bundan” sözüyle işaret edilen şey nedir?

وَالْجَوَابُ الْمُرَادُ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ الرِّيحِ الْعَاصِفَةِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ الْأَمْوَاجِ أَوْ مِنْ هَذِهِ الشَّدَائِدِ، وَهَذِهِ الْأَلْفَاظُ وَإِنْ لَمْ يَسْبِقْ ذِكْرُهَا، إِلَّا أَنَّهُ سَبَقَ ذِكْرُ مَا يَدُلُّ عَلَيْهَا.

Cevap: Murat, «Eğer bizi bu şiddetli fırtınadan kurtarırsan» demektir. «Eğer bizi bu dalgalardan veya bu sıkıntılardan kurtarırsan» manasında olduğu da söylenmiştir. Bu lafızlar daha önce açıkça geçmemiş olsa da onlara delalet eden şeyler daha önce zikredilmiştir.

السُّؤَالُ السَّابِعُ: هَلْ يُحْتَاجُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى إِضْمَارٍ؟

Yedinci Soru: Bu ayette takdire (gizli bir kelime varsaymaya) ihtiyaç var mıdır?

الْجَوَابُ: نَعَمْ، وَالتَّقْدِيرُ: دَعَوُا اللَّه مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ مُرِيدِينَ أَنْ يَقُولُوا لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا، وَيُمْكِنُ/ أَنْ يقال:

Cevap: Evet; takdiri şöyledir: «{ دَعَوُا اللَّه مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } / "Eğer bizi kurtarırsan..." demeyi dileyerek dini O'na halis kılarak Allah'a dua ettiler». Şöyle denilmesi de mümkündür:

لا حاجة إلا الْإِضْمَارِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: دَعَوُا اللَّهَ يَصِيرُ مُفَسَّرًا بِقَوْلِهِ: لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ.

Takdire ihtiyaç yoktur; zira { دَعَوُا اللَّهَ } “Allah'a dua ettiler” kavli, { لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “«Eğer bizi bundan kurtarırsan mutlaka şükredenlerden olacağız» [diyerek]” kavliyle tefsir edilmiş olmaktadır.

فَهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ مَا قَالُوا إِلَّا هَذَا الْقَوْلَ.

Nitekim onlar gerçekte bu sözden başkasını söylememişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ هَذَا التَّضَرُّعَ الْكَامِلَ بَيَّنَ أَنَّهُمْ بَعْدَ الْخَلَاصِ مِنْ تِلْكَ الْبَلِيَّةِ وَالْمِحْنَةِ أَقْدَمُوا فِي الْحَالِ عَلَى الْبَغْيِ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ بِهِ الْفَسَادَ وَالتَّكْذِيبَ وَالْجَرَاءَةَ عَلَى اللَّه تَعَالَى، وَمَعْنَى الْبَغْيِ قَصْدُ الِاسْتِعْلَاءِ بِالظُّلْمِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْبَغْيُ التَّرَقِّي فِي الْفَسَادِ قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: يُقَالُ بَغَى الْجُرْحُ يَبْغِي بَغْيًا إِذَا تَرَقَّى إِلَى الْفَسَادِ، وَبَغَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا فَجَرَتْ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَصْلُ هَذَا اللَّفْظِ مِنَ الطَّلَبِ.

Bil ki Yüce Allah onlardan bu tam yakarışı nakledince, o bela ve mihnetten kurtulduktan hemen sonra yeryüzünde haksız yere taşkınlık ve azgınlık yapmaya yeltendiklerini beyan etmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bununla bozgunculuğu, yalanlamayı ve Yüce Allah'a karşı cüretkâr olmayı kastetmektedir. Bağy (بَغْي) kelimesinin anlamı, zulümle üstünlük taslamayı kastetmektir. Zeccâc: «Bağy, fesatta ileri gitmektir» demiştir. Asmaî şöyle demiştir: Yara azıp fenalaştığında beğa'l-curhu yebğî bağyen (بغى الجرح يبغي بغيا) denir; kadın zina ettiğinde de beğati'l-mer'etü (بغت المرأة) denir. Vâhidî şöyle demiştir: Bu lafzın aslı talep etmekten (istemekten) gelir.

فَإِنْ قِيلَ: فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ: بِغَيْرِ الْحَقِّ وَالْبَغْيُ لَا يَكُونُ بِحَقٍّ؟

Şayet: «{ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “haksız yere” kavlinin anlamı nedir? Oysa bağy (taşkınlık) zaten hak ile olmaz?» denilirse,

قُلْنَا: الْبَغْيُ قَدْ يَكُونُ بِالْحَقِّ، وَهُوَ اسْتِيلَاءُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَرْضِ الْكَفَرَةِ وَهَدْمُ دُورِهِمْ وَإِحْرَاقُ زُرُوعِهِمْ وَقَطْعُ أَشْجَارِهِمْ، كَمَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّه ﷺ بِبَنِي قُرَيْظَةَ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ هَذَا الْبَغْيَ أَمْرٌ بَاطِلٌ يَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَحْتَرِزَ مِنْهُ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Biz de deriz ki: Bağy bazen hak ile de olabilir; bu da Müslümanların kâfirlerin arazisini istila etmesi, evlerini yıkması, ekinlerini yakması ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Benî Kurayza'ya yaptığı gibi ağaçlarını kesmesidir. Sonra Yüce Allah bu bağyin akıllı kimsenin sakınması gereken batıl bir iş olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Ey insanlar! Sizin taşkınlığınız sırf kendi aleyhinizedir; [o da] dünya hayatının geçici menfaatidir”. Bunda [birtakım] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْأَكْثَرُونَ مَتَاعُ بِرَفْعِ الْعَيْنِ، وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ مَتاعَ بِنَصْبِ الْعَيْنِ، أَمَّا الرَّفْعُ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مُبْتَدَأً، وَقَوْلُهُ: مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا خبرا

Birinci Mesele: Çoğunluk ayın harfinin ref'iyle metâu (مَتَاعُ) şeklinde okumuş, Âsım'dan [rivayetle] Hafs ise ayın harfinin nasbıyla { مَتاعَ } şeklinde okumuştur. Ref' kıraatine gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: { بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } kavlinin mübteda (özne), { مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا } kavlinin de haber (yüklem) olmasıdır.

وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ بَغْيُ بَعْضِكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَةِ:

O'nun { بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } kavlinden murat, { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [Bakara:

٥٤] وَمَعْنَى الْكَلَامِ أَنَّ بَغْيَ بَعْضِكُمْ عن بَعْضٍ مَنْفَعَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا بَقَاءَ لَهَا. وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ بَغْيُكُمْ مُبْتَدَأٌ، وَقَوْلَهُ: عَلى أَنْفُسِكُمْ خَبَرُهُ، وَقَوْلُهُ: مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: هُوَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا. وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالنَّصْبِ فَوَجْهُهَا أَنْ نَقُولَ: إِنَّ قَوْلَهُ: بَغْيُكُمْ مُبْتَدَأٌ، وَقَوْلَهُ: عَلى أَنْفُسِكُمْ خَبَرُهُ، وَقَوْلَهُ: مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي مَوْضِعِ الْمَصْدَرِ الْمُؤَكِّدِ، وَالتَّقْدِيرُ: تَتَمَتَّعُونَ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا.

54] kavlinde olduğu gibi “birbirinize taşkınlık etmenizdir”. Sözün anlamı şudur: Birbirinize taşkınlık etmeniz dünya hayatının geçici bir menfaatidir ve kalıcılığı yoktur. İkincisi: { بَغْيُكُمْ } kavlinin mübteda (özne), { عَلى أَنْفُسِكُمْ } kavlinin onun haberi (yüklemi), { مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا } kavlinin de mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri «O, dünya hayatının geçici menfaatidir» şeklindedir. Nasb ile olan kıraate gelince, bunun vechi şöyle dememizdir: { بَغْيُكُمْ } kavli mübteda, { عَلى أَنْفُسِكُمْ } kavli onun haberi, { مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا } kavli de tekid edici masdar konumundadır; takdiri «Dünya hayatının menfaatiyle faydalanırsınız» şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْبَغْيُ مِنْ مُنْكَرَاتِ الْمَعَاصِي

İkinci Mesele: Bağy (taşkınlık/zulüm), günahların en çirkinlerindendir.

قَالَ ﵊: «أَسْرَعُ الْخَيْرِ ثَوَابًا صِلَةُ الرَّحِمِ، وَأَعْجَلُ الشَّرِّ عِقَابًا الْبَغْيُ وَالْيَمِينُ الْفَاجِرَةُ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: { أَسْرَعُ الْخَيْرِ ثَوَابًا صِلَةُ الرَّحِمِ، وَأَعْجَلُ الشَّرِّ عِقَابًا الْبَغْيُ وَالْيَمِينُ الْفَاجِرَةُ } “Sevabı en hızlı olan hayır sıla-i rahim (akrabayı gözetmek), cezası en çabuk olan şer ise taşkınlık/zulüm ve yalan yere yapılan yemindir.”

وَرُوِيَ «ثِنْتَانِ يُعَجِّلُهُمَا اللَّه فِي الدُّنْيَا الْبَغْيُ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ»

Şöyle de rivayet edilmiştir: { ثِنْتَانِ يُعَجِّلُهُمَا اللَّه فِي الدُّنْيَا الْبَغْيُ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ } “İki şey vardır ki Allah onların [cezasını] dünyada acele verir: Taşkınlık/zulüm ve ana babaya itaatsizlik.”

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: لَوْ بَغَى جَبَلٌ عَلَى جَبَلٍ لَانْدَكَّ الْبَاغِي. وَكَانَ الْمَأْمُونُ يَتَمَثَّلُ بِهَذَيْنِ الْبَيْتَيْنِ فِي أَخِيهِ:

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Bir dağ diğer bir dağa taşkınlık/zulüm etseydi, taşkınlık eden dağ yerle bir olurdu.» Me'mûn kardeşi hakkında şu iki beyti örnek getirirdi:

يَا صَاحِبَ الْبَغْيِ إِنَّ الْبَغْيَ مَصْرَعَةٌ ... فَارْبِعْ فَخَيْرُ فِعَالِ الْمَرْءِ أَعْدَلُهُ

Ey taşkınlık sahibi! Şüphesiz taşkınlık bir yıkımdır... / Dur ve vazgeç, zira kişinin en hayırlı davranışı en adil olanıdır.

فَلَوْ بَغَى جَبَلٌ يَوْمًا عَلَى جَبَلٍ ... لَانْدَكَّ مِنْهُ أَعَالِيهِ وَأَسْفَلُهُ

Şayet bir dağ bir gün başka bir dağa taşkınlık etseydi... / Onun üstü de altı da yerle bir olurdu.

وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ: ثَلَاثٌ مَنْ كُنْ فِيهِ كُنَّ عَلَيْهِ، الْبَغْيُ وَالنَّكْثُ وَالْمَكْرُ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ.

Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den şöyle rivayet edilmiştir: «Üç şey vardır ki kimde bulunursa aleyhine döner: Taşkınlık/zulüm, ahdi bozmak ve hile/tuzak.» Nitekim Yüce Allah: { إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Sizin taşkınlığınız sırf kendi aleyhinizedir” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثالثة: حاصل الكلام في قوله تعالى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَيْ لَا يَتَهَيَّأُ لَكُمْ بَغْيُ بَعْضِكِمْ عَلَى بَعْضٍ إِلَّا أَيَّامًا قَلِيلَةً، وَهِيَ مُدَّةُ حَيَاتِكُمْ مَعَ قِصَرِهَا وَسُرْعَةِ انْقِضَائِهَا ثُمَّ إِلَيْنا أَيْ مَا وَعَدْنَا مِنَ الْمُجَازَاةِ عَلَى أَعْمَالِكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فِي الدُّنْيَا، وَالْإِنْبَاءُ هُوَ الْإِخْبَارُ، وَهُوَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَعِيدٌ بِالْعَذَابِ كَقَوْلِ الرَّجُلِ لِغَيْرِهِ سَأُخْبِرُكَ بِمَا فَعَلْتَ.

Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Ey insanlar! Sizin taşkınlığınız sırf kendi aleyhinizedir” kavlindeki sözün özü şudur: Birbirinize taşkınlık etmeniz ancak pek az günler için, yani kısalığı ve çabucak tükenmesiyle birlikte hayatınız süresince mümkün olur. { ثُمَّ إِلَيْنا } “Sonra Bizedir” yani amellerinizin karşılığı olarak vadettiğimiz şeyedir { مَرْجِعُكُمْ } “dönüşünüz”, { فَنُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “böylece dünyada yapmış olduklarınızı size haber veririz”. İnbâ (إنباء), haber vermektir; bu makamda ise bir adamın başkasına «Yaptıklarını sana haber vereceğim (göstereceğim)!» demesi gibi azapla bir tehdittir.

[سورة يونس (١٠) : آية ٢٤]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 24]

إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا لَيْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢٤)

{ إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا لَيْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Dünya hayatının misali ancak gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki onunla insanların ve hayvanların yediği yeryüzü bitkileri birbirine karışır. Nihayet yeryüzü bütün ziynetini takınıp süslendiği ve sahipleri de onun üzerinde güç sahibi olduklarını sandıkları bir sırada, gece veya gündüz buyruğumuz ona geliverir de onu sanki dün hiç yokmuş gibi kökünden biçilmiş bir hale getiririz. İşte düşünen bir topluluk için ayetleri böyle açıklarız.” (24)

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [birtakım] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قال: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا [يونس: ٢٣] أَتْبَعَهُ بِهَذَا الْمَثَلِ الْعَجِيبِ الَّذِي ضَرَبَهُ لِمَنْ يَبْغِي فِي الْأَرْضِ وَيَغْتَرُّ بِالدُّنْيَا، وَيَشْتَدُّ تَمَسُّكُهُ بِهَا، وَيَقْوَى إِعْرَاضُهُ عَنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ وَالتَّأَهُّبِ لَهَا، فَقَالَ: إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ وَهَذَا الْكَلَامُ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ بِسَبَبِ هَذَا الْمَاءِ النَّازِلِ مِنَ السَّمَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا نَزَلَ الْمَطَرُ يَنْبُتُ بِسَبَبِهِ أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ مِنَ النَّبَاتِ، وَتَكُونُ تِلْكَ الْأَنْوَاعُ مُخْتَلِطَةً، وَهَذَا فِيمَا لَمْ يَكُنْ نَابِتًا قَبْلَ نُزُولِ الْمَطَرِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الَّذِي نَبَتَ، وَلَكِنَّهُ لَمْ يَتَرَعْرَعْ، وَلَمْ يَهْتَزَّ وَإِنَّمَا هُوَ فِي أَوَّلِ بُرُوزِهِ مِنَ الْأَرْضِ وَمَبْدَأِ حُدُوثِهِ، فَإِذَا نَزَلَ الْمَطَرُ عَلَيْهِ، وَاخْتَلَطَ بِذَلِكَ الْمَطَرِ، أَيِ اتصل كل واحد منهما بالآخرة اهْتَزَّ ذَلِكَ النَّبَاتُ وَرَبَا وَحَسُنَ، وَكَمُلَ وَاكْتَسَى كَمَالَ الرَّوْنَقِ وَالزِّينَةِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ/ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّزَخْرُفَ عِبَارَةٌ عَنْ كَمَالِ حُسْنِ الشَّيْءِ فَجُعْلَتِ الْأَرْضُ آخِذَةً زُخْرُفَهَا عَلَى التَّشْبِيهِ بِالْعَرُوسِ إِذَا لَبِسَتِ الثِّيَابَ الْفَاخِرَةَ مِنْ كُلِّ لَوْنٍ، وَتَزَيَّنَتْ بِجَمِيعِ

Birinci Mesele: Bil ki Yüce Allah { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا } [Yûnus: 23] “Ey insanlar! Sizin taşkınlığınız sırf kendi aleyhinizedir; [o da] dünya hayatının geçici menfaatidir” buyurunca, yeryüzünde taşkınlık eden, dünyaya aldanan, ona sımsıkı sarılan, ahiret işinden ve ona hazırlanmaktan şiddetle yüz çeviren kimse için getirdiği bu hayret verici misali bunun peşinden zikrederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ } “Dünya hayatının misali ancak gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki onunla yeryüzü bitkileri birbirine karışır”. Bu söz iki vechi muhtemeldir: Birincisi: Anlamın, gökten inen bu su sebebiyle yeryüzü bitkisinin birbirine karışması olmasıdır. Zira yağmur yağdığında onun sebebiyle pek çok türde bitki biter ve bu türler birbirine karışır; bu durum yağmur yağmadan önce bitmemiş olanlar hakkındadır. İkincisi: Bitmiş olan fakat henüz serpilip boy atmamış, sadece topraktan ilk çıkışında ve ilk oluşum evresinde olan bitkinin kastedilmesidir. Üzerine yağmur inip o yağmurla karıştığında -yani her biri diğeriyle temas ettiğinde- o bitki canlanır, serpilir, güzelleşir, olgunlaşır, tam bir parlaklık ve ziynete bürünür. Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ } “Nihayet yeryüzü bütün ziynetini takınıp süslendiği...” kavlinden murat da budur. Zira tezahruf (زخرف), bir şeyin güzelliğinin kemalinden ibarettir; yeryüzünün ziynetini takınması, her renkten en gösterişli elbiseleri giyip her türlü

الْأَلْوَانِ الْمُمْكِنَةِ فِي الزِّينَةِ مِنْ حُمْرَةٍ وَخُضْرَةٍ وَصُفْرَةٍ وَذَهَبِيَّةٍ وَبَيَاضٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ مَتَى صَارَ الْبُسْتَانُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَبِهَذِهِ الصِّفَةِ، فَإِنَّهُ يَفْرَحُ بِهِ الْمَالِكُ وَيَعْظُمُ رَجَاؤُهُ فِي الِانْتِفَاعِ بِهِ، وَيَصِيرُ قَلْبُهُ مُسْتَغْرِقًا فِيهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يُرْسِلُ عَلَى هَذَا الْبُسْتَانِ الْعَجِيبِ آفَةً عَظِيمَةً دُفْعَةً وَاحِدَةً فِي لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ مِنْ بَرْدٍ، أَوْ رِيحٍ أَوْ سَيْلٍ، فَصَارَتْ تِلْكَ الْأَشْجَارُ وَالزُّرُوعُ بَاطِلَةً هَالِكَةً كَأَنَّهَا مَا حَصَلَتِ الْبَتَّةَ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ تَعْظُمُ حَسْرَةُ مَالِكِ ذَلِكَ الْبُسْتَانِ وَيَشْتَدُّ حُزْنُهُ، فَكَذَلِكَ مَنْ وَضَعَ قَلْبَهُ عَلَى لَذَّاتِ الدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا، فَإِذَا فَاتَتْهُ تِلْكَ الْأَشْيَاءُ يَعْظُمُ حُزْنُهُ وَتَلَهُّفُهُ عَلَيْهَا.

kırmızı, yeşil, sarı, altın sarısı ve beyaz süs renkleriyle bezenen geline benzetilmiştir. Şüphe yok ki bahçe bu şekilde ve bu nitelikte olduğunda sahibi onunla sevinir, ondan yararlanma ümidi büyür ve kalbi onunla tamamen meşgul olur. Sonra Yüce Allah bu harikulade bahçeye gece veya gündüz, dolu, rüzgâr veya sel gibi büyük bir afeti birdenbire gönderir de o ağaçlar ve ekinler sanki hiç var olmamış gibi yok olup helak olur. Kuşkusuz o bahçe sahibinin hasreti büyür ve hüznü şiddetlenir. Kalbini dünya lezzetlerine ve nimetlerine bağlayan kimse de böyledir; o şeyler elinden gittiğinde hüznü ve onlara duyduğu hasret pek büyük olur.

وَاعْلَمْ أَنَّ تَشْبِيهَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا بِهَذَا النَّبَاتِ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا لَخَّصَهَا الْقَاضِي رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى.

Bil ki dünya hayatının bu bitkiye benzetilmesi birtakım vecihleri muhtemeldir; Kādî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- bunları özetlemiştir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ عَاقِبَةَ هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا الَّتِي يُنْفِقُهَا الْمَرْءُ فِي بَابِ الدُّنْيَا كَعَاقِبَةِ هَذَا النَّبَاتِ الَّذِي حِينَ عَظُمَ الرَّجَاءُ فِي الِانْتِفَاعِ بِهِ وَقَعَ الْيَأْسُ مِنْهُ، لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنَّ الْمُتَمَسِّكَ بِالدُّنْيَا إِذَا وَضَعَ عَلَيْهَا قَلْبَهُ وَعَظُمَتْ رَغْبَتُهُ فِيهَا يَأْتِيهِ الْمَوْتُ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ [الْأَنْعَامِ:

Birinci Vecih: İnsanın dünya uğrunda harcadığı bu dünya hayatının akıbeti, kendisinden yararlanma ümidinin en çok arttığı anda elden çıkıp ümitsizliğe düşülen bu bitkinin akıbeti gibidir. Zira çoğunlukla dünyaya sarılan kimse kalbini ona bağlayıp ona olan arzusu büyüdüğünde ölüm geliverir. Yüce Allah'ın şu buyruğunun manası da budur: { حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ } [En'âm:

٤٤] خَاسِرُونَ الدُّنْيَا، وَقَدْ أَنْفَقُوا أَعْمَارَهُمْ فِيهَا، وَخَاسِرُونَ مِنَ الْآخِرَةِ، مَعَ أَنَّهُمْ مُتَوَجِّهُونَ إِلَيْهَا.

44] “Nihayet kendilerine verilenlerle sevindikleri zaman, onları ansızın yakalayıverdik de bir anda bütün ümitlerini kaybedip şaşkına döndüler.” Ömürlerini onda tükettikleri halde dünyayı kaybetmişlerdir; kendisiyle yüz yüze gelecekleri halde ahiretten de hüsrana uğramışlardır.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّشْبِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ كَمَا لَمْ يَحْصُلْ لِذَلِكَ الزَّرْعِ عَاقِبَةٌ تُحْمَدُ، فَكَذَلِكَ الْمُغْتَرُّ بِالدُّنْيَا الْمُحِبُّ لَهَا لَا يَحْصُلُ لَهُ عَاقِبَةٌ تُحْمَدُ.

Benzetmedeki İkinci Vecih: Yüce Allah, o ekin için övülecek bir akıbet hasıl olmadığı gibi, dünyaya aldanan ve onu seven kimse için de övülecek bir akıbetin hasıl olmayacağını beyan etmiştir.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ وَجْهُ التَّشْبِيهِ مِثْلَ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً [الْفُرْقَانِ: ٢٣] فَلَمَّا صَارَ سَعْيُ هَذَا الزَّرَّاعِ بَاطِلًا بِسَبَبِ حُدُوثِ الْأَسْبَابِ الْمُهْلِكَةِ، فَكَذَلِكَ سَعْيُ الْمُغْتَرِّ بِالدُّنْيَا.

Üçüncü Vecih: Benzetme yönünün, Sübhân olan Allah'ın: { وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً } [Furkân: 23] “Onların yaptıkları her amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri haline getirdik” kavli gibi olmasıdır. Helak edici sebeplerin meydana gelmesi yüzünden bu çiftçinin emeği nasıl boşa gittiyse, dünyaya aldananın çabası da böyledir.

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ مَالِكَ ذَلِكَ الْبُسْتَانِ لَمَّا عَمَرَهُ بِإِتْعَابِ النَّفْسِ وَكَدِّ الرُّوحِ، وَعَلَّقَ قَلْبَهُ عَلَى الِانْتِفَاعِ بِهِ، فَإِذَا حَدَثَ ذَلِكَ السَّبَبُ الْمُهْلِكُ، وَصَارَ الْعَنَاءُ الشَّدِيدُ الَّذِي تَحَمَّلَهُ فِي الْمَاضِي سَبَبًا لِحُصُولِ الشَّقَاءِ الشَّدِيدِ لَهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَهُوَ مَا يَحْصُلُ لَهُ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْحَسَرَاتِ فَكَذَلِكَ حَالُ مَنْ وَضَعَ قَلْبَهُ عَلَى الدُّنْيَا وَأَتْعَبَ نَفْسَهُ فِي تَحْصِيلِهَا، فَإِذَا مَاتَ، وَفَاتَهُ كُلُّ مَا نَالَ، صَارَ الْعَنَاءُ الَّذِي تَحَمَّلَهُ فِي تَحْصِيلِ أَسْبَابِ الدُّنْيَا، سَبَبًا لِحُصُولِ الشَّقَاءِ الْعَظِيمِ لَهُ فِي الْآخِرَةِ.

Dördüncü Vecih: O bahçenin sahibi nefsini yorup canını dişine takarak orayı imar edip kalbini ondan faydalanmaya bağladığında, o helak edici sebep ortaya çıkıp geçmişte katlandığı şiddetli meşakkat gelecekte kendisi için şiddetli bir mutsuzluğun -yani kalbinde oluşan hasretlerin- sebebi haline gelirse; işte kalbini dünyaya bağlayan ve onu elde etmek için nefsini yoran kimsenin durumu da böyledir. Öldüğünde ve elde ettiği her şeyi kaybettiğinde, dünya sebeplerini elde etmek için katlandığı meşakkat, ahirette kendisi için büyük bir mutsuzluğun sebebi haline gelir.

وَالْوَجْهُ الْخَامِسُ: لَعَلَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ضَرَبَ هَذَا الْمَثَلَ لِمَنْ لَا يُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا نَرَى الزَّرْعَ الَّذِي قَدِ انْتَهَى إِلَى الْغَايَةِ الْقُصْوَى فِي التَّرْبِيَةِ، قَدْ بَلَغَ الْغَايَةَ فِي الزِّينَةِ وَالْحُسْنِ ثُمَّ يَعْرِضُ/ لِلْأَرْضِ الْمُتَزَيِّنَةِ بِهِ آفَةٌ، فَيَزُولُ ذَلِكَ الْحُسْنُ بِالْكُلِّيَّةِ، ثُمَّ تَصِيرُ تِلْكَ الْأَرْضُ مَوْصُوفَةً بِتِلْكَ الزِّينَةِ مَرَّةً أُخْرَى فَذَكَرَ هَذَا الْمِثَالَ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ مَنْ قَدَرَ عَلَى ذَلِكَ، كَانَ قَادِرًا عَلَى إِعَادَةِ الْأَحْيَاءِ فِي الْآخِرَةِ لِيُجَازِيَهُمْ عَلَى أَعْمَالِهِمْ، إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ، وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ.

Beşinci Vecih: Yüce Allah bu misali belki de ahirete inanmayan kimseler için vermiştir. Zira biz gelişmede son noktaya ulaşmış ekini görürüz ki süste ve güzellikte zirveye ulaşmıştır; sonra onunla süslenmiş toprağa bir afet arız olur da o güzellik tamamen yok olur; ardından o toprak tekrar aynı ziynetle nitelenir. İşte buna gücü yetenin, ahirette dirileri amellerinin karşılığını vermek üzere -iyilikse iyilik, kötülükse kötülük- yeniden diriltmeye de kadir olduğunu göstermek için bu misali zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: (الْمَثَلُ) : قَوْلٌ يُشَبَّهُ بِهِ حَالُ الثَّانِي بِالْأَوَّلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْمَثَلِ الصِّفَةَ وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّمَا صِفَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا. وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَازَّيَّنَتْ فَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَعْنِي تَزَيَّنَتْ فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الزَّايِ وَسُكِّنَتِ الزَّايُ فَاجْتُلِبَ لَهَا أَلِفُ الْوَصْلِ، وَهَذَا مِثْلُ مَا ذَكَرْنَا فِي قَوْلِهِ: فَادَّارَأْتُمْ [الْبَقَرَةِ: ٧٢] ادَّارَكُوا [الْأَعْرَافِ: ٣٨] .

İkinci Mesele: Mesel (مَثَل), ikincinin durumunun birinciye benzetildiği sözdür. Meselden muradın "sıfat" olması da caizdir; takdiri: «Dünya hayatının sıfatı ancak...» demektir. O'nun: { وَازَّيَّنَتْ } kavline gelince, Zeccâc şöyle demiştir: Tezeyyenet (تَزَيَّنَتْ) demektir; «tâ» harfi «zâ» harfine idğam edilmiş, «zâ» sakin kılınmış ve bunun için vasıl hemzesi getirilmiştir. Bu, O'nun { فَادَّارَأْتُمْ } [Bakara: 72] “çekişmiştiniz” ve { ادَّارَكُوا } [A'râf: 38] kavillerinde zikrettiğimiz gibidir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ أَنَّ أَهْلَ تِلْكَ الْأَرْضِ قَادِرُونَ عَلَى حَصَادِهَا وَتَحْصِيلِ ثَمَرَاتِهَا وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الضَّمِيرَ وَإِنْ كَانَ فِي الظَّاهِرِ عَائِدًا إِلَى الْأَرْضِ، إِلَّا أَنَّهُ

O'nun { وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها } “ve sahipleri de onun üzerinde güç sahibi olduklarını sandıkları...” kavline gelince, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: O yerin ehlinin onu hasat etmeye ve ürünlerini devşirmeye güç yetirebileceklerini zannettiklerini kastetmektedir. Tahkik [şudur ki], zamir zahirde yere dönüyor olsa da

عَائِدٌ إِلَى النَّبَاتِ الْمَوْجُودِ فِي الْأَرْضِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَتاها أَمْرُنا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ عَذَابَنَا وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الْمَعْنَى أَتَاهَا أَمْرُنَا بِهَلَاكِهَا. وَقَوْلُهُ: فَجَعَلْناها حَصِيداً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا شَيْءَ فِيهَا، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَعْنِي الْمَحْصُودَ وَعَلَى هَذَا، الْمُرَادُ بِالْحَصِيدِ الْأَرْضُ الَّتِي حُصِدَ نَبْتُهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْحَصِيدِ النَّبَاتَ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْحَصِيدُ الْمُسْتَأْصَلُ، وَقَالَ غَيْرُهُ: الْحَصِيدُ الْمَقْطُوعُ وَالْمَقْلُوعُ. وَقَوْلُهُ: كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ قَالَ اللَّيْثُ: يُقَالُ لِلشَّيْءِ إِذَا فَنِيَ: كَأَنْ لَمْ يَغْنَ بِالْأَمْسِ أَيْ كَأَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ قَوْلِهِمْ غَنِيَ الْقَوْمُ فِي دَارِهِمْ، إِذَا أَقَامُوا بِهَا، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ هَذَا صِفَةً لِلنَّبَاتِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ: كَأَنْ لَمْ تُعَمَّرْ بِالْأَمْسِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَالْمُرَادُ هُوَ الْأَرْضُ، وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ أَيْ نَذْكُرُ وَاحِدَةً مِنْهَا بَعْدَ الْأُخْرَى، عَلَى التَّرْتِيبِ لِيَكُونَ تَوَالِيهَا وَكَثْرَتُهَا سَبَبًا لِقُوَّةِ اليقين، وموجبا لزوال الشك والشبهة.

yerde bulunan bitkiye dönmektedir. O'nun: { أَتاها أَمْرُنا } “buyruğumuz ona geliverir” kavline gelince, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: «Azabımız [geliverir] demektir» demiştir. Tahkik ise mananın, onun helak edilmesine dair emrimizin gelmesi olmasıdır. O'nun { فَجَعَلْناها حَصِيداً } “onu kökünden biçilmiş bir hale getiririz” kavli hakkında İbn Abbâs: «İçinde hiçbir şey kalmamış [bir hale getiririz]» demiştir; Dahhâk ise: «Biçilmiş ekin demektir» demiştir. Buna göre hasîd (حَصِيد) ile murat, bitkisi biçilmiş yerdir; hasîd ile muradın bitkinin kendisi olması da caizdir. Ebû Ubeyde: «Hasîd, kökünden sökülüp yok edilendir» demiştir. Başkası ise: «Hasîd, kesilmiş ve sökülmüştür» demiştir. O'nun: { كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ } “sanki dün hiç yokmuş gibi” kavli hakkında Leys şöyle demiştir: Bir şey yok olup gittiğinde ke-en lem yağne bi'l-ems denilir; yani Arapların topluluk yurtlarında ikamet ettiğinde kullandıkları ğaniye'l-kavmu fî dârihim sözünden hareketle «sanki hiç var olmamış gibi» demektir. Bu veche göre bu, bitkinin sıfatı olur. Zeccâc ise şöyle demiştir: Anlamı «sanki dün hiç imar edilmemiş gibi» demektir; bu veche göre ise murat arazidir. O'nun: { كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } “İşte ayetleri böyle açıklarız” kavli ise; peş peşe gelmeleri ve çoklukları yakînin güçlenmesine sebep, şüphe ve tereddüdün yok olmasına vesile olsun diye onları birbiri ardınca bir tertip üzere zikrederiz demektir.

[سورة يونس (١٠) : آية ٢٥]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 25]

وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٥)

{ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah esenlik yurduna (cennete) çağırır ve dilediğini doğru yola iletir.” (25)

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [birtakım] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ. اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَفَّرَ الْغَافِلِينَ عَنِ الْمَيْلِ إِلَى الدُّنْيَا بِالْمَثَلِ السَّابِقِ، رَغَّبَهُمْ فِي الْآخِرَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَوَجْهُ التَّرْغِيبِ فِي الْآخِرَةِ مَا

Birinci Mesele: Nazmın keyfiyeti hakkındadır. Bil ki Yüce Allah önceki misalle gafilleri dünyaya meyletmekten sakındırınca, bu ayetle onları ahirete teşvik etmiştir. Ahirete teşvikin vechi...

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَثَلِي وَمَثَلُكُمْ شَبَهُ سَيِّدٍ بَنَى دَارًا وَوَضَعَ مَائِدَةً وأرسل داعيا، فمن أجاب الداعي داخل الدَّارَ وَأَكَلَ مِنَ الْمَائِدَةِ وَرَضِيَ عَنْهُ السَّيِّدُ وَمَنْ لَمْ يُجِبْ لَمْ يَدْخُلْ وَلَمْ يَأْكُلْ وَلَمْ يَرْضَ عَنْهُ السَّيِّدُ فاللَّه السَّيِّدُ، وَالدَّارُ دَارُ الْإِسْلَامِ، وَالْمَائِدَةُ الْجَنَّةُ، وَالدَّاعِي مُحَمَّدٌ ﵇.

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Benimle sizin misaliniz, bir ev yapıp sofra kuran ve bir davetçi gönderen efendinin misali gibidir. Davetçiye icabet eden kimse eve girer, sofradan yer ve efendi ondan razı olur. İcabet etmeyen kimse ise [eve] giremez, [sofradan] yiyemez ve efendi ondan razı olmaz. Allah o efendidir, ev İslâm yurdudur, sofra cennettir, davetçi ise Muhammed aleyhisselâm'dır.»

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَا مِنْ يَوْمٍ تَطْلُعُ فِيهِ الشمس إلا وبجنيبها مَلَكَانِ يُنَادِيَانِ بِحَيْثُ يَسْمَعُ كُلُّ الْخَلَائِقِ/ إِلَّا الثَّقَلَيْنِ أَيُّهَا النَّاسُ هَلُمُّوا إِلَى رَبِّكُمْ واللَّه يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامِ» .

Yine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Güneşin doğduğu hiçbir gün yoktur ki iki yanında insan ve cin dışındaki bütün yaratılmışların işiteceği şekilde şöyle nida eden iki melek bulunmasın: Ey insanlar! Rabbinize gelin! Allah esenlik yurduna çağırır.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَا شُبْهَةَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ دَارِ السَّلَامِ الْجَنَّةُ، إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ حَصَلَ هَذَا الِاسْمُ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ السَّلَامَ هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَالْجَنَّةُ دَارُهُ وَيَجِبُ عَلَيْنَا هَاهُنَا بَيَانُ فَائِدَةِ تَسْمِيَةِ اللَّه تَعَالَى بِالسَّلَامِ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ فَقَدْ سَلِمَ مِنَ الْفَنَاءِ وَالتَّغَيُّرِ، وَسَلِمَ مِنِ احْتِيَاجِهِ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ إِلَى الِافْتِقَارِ إِلَى الْغَيْرِ، وَهَذِهِ الصِّفَةُ لَيْسَتْ إِلَّا لَهُ سُبْحَانَهُ كَمَا قَالَ: وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ [محمد: ٣٨] وقال: يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ [فَاطِرٍ: ١٥] وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى يُوصَفُ بِالسَّلَامِ بِمَعْنَى أَنَّ الْخَلْقَ سَلِمُوا مِنْ ظُلْمِهِ، قَالَ: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فُصِّلَتْ: ٤٦] وَلِأَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ مُلْكُهُ وَمِلْكُهُ، وَتَصَرُّفُ الْفَاعِلِ فِي مِلْكِ نَفْسِهِ لَا يَكُونُ ظُلْمًا وَلِأَنَّ الظُّلْمَ إِنَّمَا يَصْدُرُ إِمَّا عَنِ الْعَاجِزِ أَوِ الْجَاهِلِ أَوِ الْمُحْتَاجِ، وَلَمَّا كَانَ الْكُلُّ مُحَالًا عَلَى اللَّه تَعَالَى، كَانَ الظُّلْمُ مُحَالًا فِي حَقِّهِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الْمُبَرِّدُ: إِنَّهُ تَعَالَى يُوصَفُ بِالسَّلَامِ بِمَعْنَى أَنَّهُ ذُو السَّلَامِ، أَيِ الَّذِي لَا يَقْدِرُ عَلَى السَّلَامِ إِلَّا هُوَ، وَالسَّلَامُ عِبَارَةٌ عَنْ تَخْلِيصِ الْعَاجِزِينَ عَنِ الْمَكَارِهِ وَالْآفَاتِ فَالْحَقُّ تَعَالَى هُوَ السَّاتِرُ لِعُيُوبِ الْمَعْيُوبِينَ، وَهُوَ الْمُجِيبُ لِدَعْوَةِ الْمُضْطَرِّينَ، وَهُوَ الْمُنْتَصِفُ لِلْمَظْلُومِينَ مِنَ الظَّالِمِينَ قَالَ الْمُبَرِّدُ: وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: السَّلَامُ مَصْدَرُ سَلِمَ.

İkinci Mesele: Dârü's-selâm (esenlik yurdu) ile kastedilenin cennet olduğunda şüphe yoktur. Ancak bu ismin verilme sebebi hususunda [âlimler] birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Selâm, Yüce Allah'tır; cennet de O'nun yurdudur. Burada Yüce Allah'ın es-Selâm olarak isimlendirilmesinin faydasını açıklamak bize vaciptir. Bu hususta da [şu] vecihler vardır: Birincisi: O, zatı gereği vacibü'l-vücud (varlığı zorunlu) olduğu için yok olmaktan ve değişmekten berî (sâlim) olmuş, zatında ve sıfatlarında başkasına muhtaç olmaktan da selâmette kalmıştır. Bu sıfat O münezzeh olandan başkasına ait değildir; nitekim O: { وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ } “Allah zengindir, siz ise muhtaçlarsınız.” [Muhammed: 38] ve: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ } “Ey insanlar! Siz Allah'a muhtaçsınız.” [Fâtır: 15] buyurmuştur. İkincisi: Yüce Allah'ın es-Selâm olarak nitelenmesi, yaratılmışların O'nun zulmünden selâmette olmaları (güvende kalmaları) anlamındadır; nitekim O: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir.” [Fussilet: 46] buyurmuştur. Çünkü O'nun dışındaki her şey O'nun mülkü ve memlûküdür; failin kendi mülkünde tasarrufta bulunması ise zulüm olmaz. Ayrıca zulüm ancak acizden, cahilden yahut muhtaçtan kaynaklanır. Bunların hepsi Yüce Allah hakkında imkânsız olunca, zulüm de O'nun hakkında imkânsız olmuştur. Üçüncüsü: Müberred şöyle demiştir: Yüce Allah es-Selâm olarak nitelenir; bu, O'nun selâmet sahibi olduğu, yani selâmete erdirmeye O'ndan başkasının güç yetiremeyeceği manasındadır. Selâm, acizleri hoşlanılmayan şeylerden ve afetlerden kurtarmaktan ibarettir. Dolayısıyla kusurluların kusurlarını örten, darda kalanların duasına icabet eden ve zalimlerden mazlumların hakkını alan bizzat Hak Teâlâ'dır. Müberred demiştir ki: Bu takdire göre es-selâm (السَّلَامُ), selime (سَلِمَ) fiilinin masdarıdır.

الْقَوْلُ الثَّانِي: السَّلَامُ جَمْعُ سَلَامَةٍ، وَمَعْنَى دَارِ السَّلَامِ: الدَّارُ الَّتِي مَنْ دَخَلَهَا سَلِمَ مِنَ الْآفَاتِ فَالسَّلَامُ هَاهُنَا بِمَعْنَى السَّلَامَةِ، كَالرَّضَاعِ بِمَعْنَى الرَّضَاعَةِ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ هُنَاكَ سَلِمَ مِنْ كُلِّ الْآفَاتِ، كَالْمَوْتِ وَالْمَرَضِ وَالْأَلَمِ وَالْمَصَائِبِ وَنَزَغَاتِ الشَّيْطَانِ وَالْكُفْرِ وَالْبِدْعَةِ وَالْكَدِّ وَالتَّعَبِ.

İkinci Görüş: es-Selâm (السَّلَامُ), selâmet (سَلَامَة) kelimesinin çoğuludur. Dârü's-selâm'ın anlamı ise: Oraya giren kimsenin afetlerden selâmette kaldığı (kurtulduğu) yurttur. Dolayısıyla buradaki selâm, rada‘ (الرَّضَاع) kelimesinin radâa (الرَّضَاعَة) [emzirme] manasına gelmesi gibi selâmet anlamındadır. Zira insan orada ölüm, hastalık, acı, musibetler, şeytanın vesveseleri, küfür, bidat, meşakkat ve yorgunluk gibi bütün afetlerden selâmette kalır.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ سُمِّيَتِ الْجَنَّةُ بِدَارِ السَّلَامِ لِأَنَّهُ تَعَالَى يُسَلِّمُ عَلَى أَهْلِهَا قَالَ تَعَالَى: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] وَالْمَلَائِكَةُ يُسَلِّمُونَ عَلَيْهِمْ أَيْضًا، قَالَ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ

Üçüncü Görüş: Cennete dârü's-selâm denilmiştir; çünkü Yüce Allah oranın ehline selâm verir. Yüce Allah: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara selâm vardır.” [Yâsîn: 58] buyurmuştur. Melekler de onlara selâm verirler; nitekim Yüce Allah: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ } “Melekler de her kapıdan onların yanına varırlar:”

سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ

{ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ } “Sabretmenize karşılık selâm sizlere!”

[الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] وَهُمْ أَيْضًا يُحَيِّي بَعْضُهُمْ بَعْضًا بِالسَّلَامِ قَالَ تَعَالَى: تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ [يونس: ١٠] وَأَيْضًا فَسَلَامُهُمْ يَصِلُ إِلَى السُّعَدَاءِ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا، قَالَ تَعَالَى: وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ [الْوَاقِعَةِ: ٩٠، ٩١] .

[Ra‘d: 23, 24] buyurmuştur. Onlar da birbirlerine selâm ile esenlik dilerler; nitekim Yüce Allah: { تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } “Orada onların dirliği selâmdır.” [Yûnus: 10] buyurmuştur. Ayrıca onların selâmı dünya ehlinden bahtiyar olanlara da ulaşır; nitekim Yüce Allah: { وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } “Fakat eğer o amel defteri sağından verilenlerden ise, 'Sana sağdakilerden selâm olsun!' [denir].” [Vâkıa: 90, 91] buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ كَمَالَ جُودِ اللَّه تَعَالَى وَكَمَالَ قُدْرَتِهِ وَكَمَالَ رَحْمَتِهِ بِعِبَادِهِ مَعْلُومٌ، فَدَعَوَتُهُ عَبِيدَهُ إِلَى دَارِ السَّلَامِ، تَدُلُّ عَلَى أَنَّ دَارَ السَّلَامِ قَدْ حَصَلَ فِيهَا مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ، لِأَنَّ الْعَظِيمَ إِذَا اسْتَعْظَمَ شَيْئًا وَرَغَّبَ فِيهِ وَبَالَغَ فِي ذَلِكَ التَّرْغِيبِ، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى كَمَالِ حَالِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ مَلَأَ اللَّه هَذَا الْكِتَابَ الْمُقَدَّسَ مِنْ وَصْفِ الْجَنَّةِ مِثْلَ قَوْلِهِ: فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ [الْوَاقِعَةِ: ٨٩] وَنَحْنُ نَذْكُرُ هَاهُنَا كَلَامًا كُلِّيًّا فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَطْلُوبِ، فَنَقُولُ: الْإِنْسَانُ إِنَّمَا يَسْعَى/ فِي يَوْمِهِ لِغَدِهِ وَلِكُلِّ إِنْسَانٍ غَدَانِ، غَدٌ فِي الدُّنْيَا وَغَدٌ فِي الْآخِرَةِ فَنَقُولُ: غَدُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ مِنْ غَدِ الدُّنْيَا مِنْ وُجُوهٍ أَرْبَعَةٍ: أَوَّلُهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ لَا يُدْرِكُ غَدَ الدُّنْيَا وَبِالضَّرُورَةِ يُدْرِكُ غَدَ الْآخِرَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يُدْرِكَ غَدَ الدُّنْيَا فَلَعَلَّهُ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَنْتَفِعَ بِمَا جَمَعَهُ، إِمَّا لِأَنَّهُ يَضِيعُ مِنْهُ ذَلِكَ الْمَالُ أَوْ لِأَنَّهُ يَحْصُلُ فِي بَدَنِهِ مَرَضٌ يَمْنَعُهُ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِهِ. أَمَّا غد الآخرة فكلما اكْتَسَبَهُ الْإِنْسَانُ لِأَجْلِ هَذَا الْيَوْمِ، فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَنْتَفِعَ بِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَجِدَ غَدَ الدُّنْيَا وَيَقْدِرَ عَلَى أَنْ يَنْتَفِعَ بِمَالِهِ، إِلَّا أَنَّ تِلْكَ الْمَنَافِعَ مَخْلُوطَةٌ بِالْمَضَارِّ وَالْمَتَاعِبِ، لِأَنَّ سِعَادَاتِ الدُّنْيَا غَيْرُ خَالِصَةٍ عَنِ الْآفَاتِ، بَلْ هِيَ مَمْزُوجَةٌ بِالْبَلِيَّاتِ، وَالِاسْتِقْرَاءُ يَدُلُّ عَلَيْهِ وَلِذَلِكَ

Üçüncü Mesele: Bil ki Yüce Allah'ın cömertliğinin kemali, kudretinin kemali ve kullarına olan merhametinin kemali malumdur. O'nun kullarını dârü's-selâma (esenlik yurduna) davet etmesi, dârü's-selâmda ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ne de bir beşerin kalbine gelen şeylerin meydana geldiğine delalet eder. Çünkü ulu bir zat bir şeyi yüceltir, ona teşvik eder ve bu teşvikte mübalağa gösterirse, bu durum o şeyin halinin mükemmelliğine delalet eder. Bilhassa Allah'ın bu mukaddes kitabı: { فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ } “Artık rahatlık, güzel rızık ve nimet cenneti [onundur].” [Vâkıa: 89] gibi cennetin vasıflarıyla doldurmuş olması bunun delilidir. Biz burada bu gayenin ortaya konulması hususunda küllî bir söz zikredip deriz ki: İnsan bugününde ancak yarını için çabalar; her insanın da iki yarını vardır: Dünyada bir yarın ve ahirette bir yarın. Biz deriz ki: Ahiretin yarını dört vecihten dolayı dünyanın yarınından daha hayırlıdır: Birincisi: İnsan dünyanın yarınına belki de erişemez, ama ahiretin yarınına zorunlu olarak erişir. İkincisi: Dünyanın yarınına eriştiği varsayılsa bile, ya o mal elinden zayi olacağı için ya da bedeninde o maldan yararlanmasına engel olacak bir hastalık meydana geleceği için topladığı şeyden faydalanması belki de mümkün olmaz. Ahiretin yarınına gelince; insanın bu gün için kazandığı her şeyden muhakkak surette faydalanacaktır. Üçüncüsü: Dünyanın yarınını bulduğu ve malından yararlanmaya güç yetirdiği varsayılsa bile, o menfaatler zararlarla ve meşakkatlerle karışmıştır; zira dünya mutlulukları afetlerden arınmış değildir, aksine belalarla yoğrulmuştur. Tümevarım da buna delalet eder. Bundan dolayıdır ki

قَالَ ﵇: «مَنْ طَلَبَ مَا لَمْ يُخْلَقْ أَتْعَبَ نَفْسَهُ وَلَمْ يُرْزَقْ» فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّه وَمَا هُوَ؟ قال: «سرور يوم بتمامه»

aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Yaratılmamış olan bir şeyi arayan kimse nefsini yorar ve [o şeyle] rızıklanmaz.» 'O nedir ey Allah'ın Resûlü?' denilince: «Bütünüyle [eksiksiz] bir günün sevinci» buyurmuştur.

وأما منافع عز الْآخِرَةِ فَهِيَ خَالِصَةٌ عَنِ الْغُمُومِ وَالْهُمُومِ وَالْأَحْزَانِ سَالِمَةٌ عَنْ كُلِّ الْمُنَفِّرَاتِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أن يصل الإنسان إلى عز الدُّنْيَا وَيَنْتَفِعَ بِسَبَبِهِ، وَكَانَ ذَلِكَ الِانْتِفَاعُ خَالِيًا عَنْ خَلْطِ الْآفَاتِ، إِلَّا أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُنْقَطِعًا وَمَنَافِعُ الْآخِرَةِ دَائِمَةٌ مُبَرَّأَةٌ عَنِ الِانْقِطَاعِ، فَثَبَتَ أَنَّ سَعَادَاتِ الدُّنْيَا مَشُوبَةٌ بِهَذِهِ الْعُيُوبِ الْأَرْبَعَةِ، وَأَنَّ سَعَادَاتِ الْآخِرَةِ سَالِمَةٌ عَنْهَا فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانَتِ الْجَنَّةُ دَارَ السَّلَامِ.

Ahiret izzetinin menfaatleri ise kederlerden, kaygılardan ve hüzünlerden arınmıştır; nefret uyandıran her türlü şeyden uzaktır. Dördüncüsü: İnsanın dünya izzetine ulaştığı, onun sebebiyle menfaat elde ettiği ve bu menfaatin de afetlerin karışmasından uzak olduğu varsayılsa bile, o mutlaka kesintiye uğrayacaktır; ahiret menfaatleri ise daimîdir, kesintiye uğramaktan berîdir. Böylece dünya mutluluklarının bu dört kusurla lekeli olduğu, ahiret mutluluklarının ise bunlardan sâlim olduğu sabit olmuştur. İşte bu sebepten ötürü cennet dârü's-selâm (esenlik yurdu) olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ بِقَضَاءِ اللَّه تَعَالَى قَالُوا: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ دَعَا جَمِيعَ الْخَلْقِ إِلَى دَارِ السَّلَامِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ مَا هَدَى إِلَّا بَعْضَهُمْ فَهَذِهِ الْهِدَايَةُ الْخَاصَّةُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُغَايِرَةً لِتِلْكَ الدَّعْوَةِ الْعَامَّةِ، وَلَا شَكَّ أَيْضًا أَنَّ الْإِقْدَارَ وَالتَّمْكِينَ وَإِرْسَالَ الرُّسُلِ وَإِنْزَالَ الْكُتُبِ أُمُورٌ عَامَّةٌ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْهِدَايَةُ الْخَاصَّةُ مُغَايِرَةً لِكُلِّ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّهُ بِالْعِلْمِ وَالْمَعْرِفَةِ دُونَ غَيْرِهِ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْكِلَةٌ عَلَى الْمُعْتَزِلَةِ وَمَا قَدَرُوا عَلَى إِيرَادِ الْأَسْئِلَةِ الْكَثِيرَةِ، وَحَاصِلُ مَا ذَكَرَهُ الْقَاضِي فِي وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَيَهْدِي اللَّه مَنْ يَشَاءُ إِلَى إِجَابَةِ تِلْكَ الدَّعْوَةِ، بِمَعْنَى أَنَّ مَنْ أَجَابَ الدُّعَاءَ وَأَطَاعَ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّه يَهْدِيهِ إِلَيْهَا. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْأَلْطَافُ. وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ بِحَرْفٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّ عِنْدَهُمْ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى اللَّه فِعْلُ هَذِهِ الْهِدَايَةِ، وَمَا كَانَ وَاجِبًا لَا يَكُونُ مُعَلَّقًا بِالْمَشِيئَةِ، وَهَذَا مُعَلَّقٌ بالمشيئة، فامتنع حمله على ما ذكروه.

Dördüncü Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), küfür ve imanın Yüce Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğuna dair bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Yüce Allah bu ayette bütün yaratılmışları dârü's-selâma çağırdığını beyan etmiş, sonra da onlardan ancak bir kısmını hidayete erdirdiğini açıklamıştır. Bu özel hidayetin o genel davetten farklı olması vaciptir. Güç yetirme, imkân verme, peygamberler gönderme ve kitaplar indirmenin genel işler olduğunda da şüphe yoktur; dolayısıyla bu özel hidayetin bütün bu şeylerden farklı olması gerekmiştir. Bu da ancak zikrettiğimiz üzere, O'nun başkalarını değil de sadece onu ilim ve marifetle tahsis etmesidir. Bil ki bu ayet Mûtezile için müşküldür ve [buna] çokça itiraz getirmeye güç yetirememişlerdir. Kadı [Abdülcebbâr]'ın zikrettiğinin özeti iki vecihtir: Birincisi: Muradın, Allah'ın dilediği kimseyi bu davete icabet etmeye iletmesi olmasıdır; yani kim duaya icabet eder, itaat eder ve sakınırsa Allah onu oraya iletir demektir. İkincisi: Bu ayetten muradın lutuflar olmasıdır. Ashabımız bu iki veche tek bir sözle cevap vermişlerdir: Onlara göre Yüce Allah'ın bu hidayet fiilini işlemesi O'na vaciptir; vacip olan şey ise meşîete (dilemeye) bağlanamaz. Hâlbuki bu [ayetteki hidayet] meşîete bağlanmıştır; bu sebeple onların zikrettiği şeye hamledilmesi imkânsızdır.

[سورة يونس (١٠) : آية ٢٦]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 26]

لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٦)

{ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Güzel davrananlara daha güzel karşılık (cennet) ve bir de fazlası vardır. Onların yüzlerine ne bir toz (kara leke) bulaşır ne de bir horluk. İşte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (26)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا دَعَا عِبَادَهُ إِلَى دَارِ السَّلَامِ، ذَكَرَ السَّعَادَاتِ الَّتِي تَحْصُلُ لَهُمْ فِيهَا فَقَالَ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ فَيُحْتَاجُ إِلَى تَفْسِيرِ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الثَّلَاثَةِ.

Bil ki Yüce Allah kullarını dârü's-selâma davet edince, orada kendilerine hâsıl olacak saadetleri zikredip: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” buyurmuştur. Dolayısıyla bu üç lafzın tefsirine ihtiyaç vardır.

أَمَّا اللَّفْظُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُهُ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ: لِلَّذِينِ ذَكَرُوا كَلِمَةَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه.

Birinci Lafza, yani O'nun: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } “Güzel davrananlara” kavline gelince; İbn Abbâs: «Bunun anlamı, 'lâ ilâhe illallâh' kelimesini zikredenlerdir» demiştir.

وَقَالَ الْأَصَمُّ: مَعْنَاهُ: لِلَّذِينِ أَحْسَنُوا فِي كُلِّ مَا تَعَبَّدُوا بِهِ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ أَتَوْا بِالْمَأْمُورِ بِهِ كَمَا يَنْبَغِي، وَاجْتَنَبُوا الْمَنْهِيَّاتِ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي صَارَتْ مَنْهِيًّا عَنْهَا.

Esamm ise şöyle demiştir: Bunun manası, kulluk etmekle mükellef oldukları her şeyde güzel davrananlardır; yani emredilen şeyi gerektiği gibi yerine getirmişler ve yasaklanan şeylerden de yasak kılınış hikmetine uygun şekilde kaçınmışlardır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَقْرَبُ إِلَى الصَّوَابِ لِأَنَّ الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا لِأَهْلِ الطَّاعَاتِ.

İkinci görüş doğruya daha yakındır; zira yüksek dereceler ancak taat ehline hâsıl olur.

وَأَمَّا اللَّفْظُ الثَّانِي: وَهُوَ الْحُسْنى فَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الْحُسْنَى فِي اللُّغَةِ تَأْنِيثُ الْأَحْسَنِ، وَالْعَرَبُ تُوَقِعُ هَذِهِ اللَّفْظَةَ عَلَى الْحَالَةِ الْمَحْبُوبَةِ وَالْخَصْلَةِ الْمَرْغُوبِ فِيهَا، وَلِذَلِكَ لَمْ تُؤَكَّدْ، وَلَمْ تُنْعَتْ بِشَيْءٍ، وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْمُرَادُ: الْمَثُوبَةُ الْحُسْنَى وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ [الرَّحْمَنِ:

İkinci Lafza, yani el-hüsnâ (الْحُسْنى) kelimesine gelince; İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: el-Hüsnâ dilde ahsen (en güzel) kelimesinin müennesidir (dişilidir). Araplar bu lafzı sevilen durum ve rağbet edilen haslet için kullanırlar; bu sebeple tekit edilmemiş ve hiçbir şeyle nitelenmemiştir. «el-Keşşâf» sahibi de: «Murat, en güzel mükâfattır» demiştir. Bu ayetin benzeri O'nun: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” [Rahmân:

٦٠] .

60] kavlidir.

وَأَمَّا اللَّفْظُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الزِّيَادَةُ فَنَقُولُ: هَذِهِ الْكَلِمَةُ مُبْهَمَةٌ، وَلِأَجْلِ هَذَا اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَفْسِيرِهَا، وَحَاصِلُ كَلَامِهِمْ يَرْجِعُ إِلَى قَوْلَيْنِ:

Üçüncü Lafza, yani ziyâde (وَزِيادَةٌ / fazlası) kelimesine gelince; biz deriz ki: Bu kelime mübhemdir ve bu sebeple insanlar bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Sözlerinin özeti iki görüşe racidir:

القول الأول: أن المراد من مِنْهَا رُؤْيَةُ اللَّه ﷾ قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ النَّقْلُ وَالْعَقْلُ.

Birinci Görüş: Bundan muradın Allah azze ve celle'yi görmek olduğudur. Dediler ki: Buna delil nakil ve akıldır.

أَمَّا النَّقْلُ:

Nakle gelince:

فَالْحَدِيثُ الصَّحِيحُ الْوَارِدُ فِيهِ، وَهُوَ أَنَّ الْحُسْنَى هِيَ الْجَنَّةُ، وَالزِّيَادَةُ هِيَ النَّظَرُ إِلَى اللَّه ﷾.

Bu hususta varid olan sahih hadistir; o da el-hüsnâ'nın cennet, ziyâdenin ise Allah azze ve celle'ye bakmak olduğudur.

وَأَمَّا الْعَقْلُ: فَهُوَ أَنَّ الْحُسْنَى لَفْظَةٌ مُفْرَدَةٌ دَخَلَ عَلَيْهَا حَرْفُ التَّعْرِيفِ، فَانْصَرَفَ إِلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ، وَهُوَ دَارُ السَّلَامِ وَالْمَعْرُوفُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُتَقَرِّرِ بَيْنَ أَهْلِ الْإِسْلَامِ مِنْ هَذِهِ اللَّفْظَةِ هُوَ الْجَنَّةُ، وَمَا فِيهَا مِنَ الْمَنَافِعِ وَالتَّعْظِيمِ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الزِّيَادَةِ أَمْرًا مُغَايِرًا لِكُلِّ مَا فِي الْجَنَّةِ مِنَ الْمَنَافِعِ وَالتَّعْظِيمِ، وَإِلَّا لَزِمَ التَّكْرَارُ وَكُلُّ مَنْ قَالَ بِذَلِكَ قَالَ: إِنَّمَا هِيَ رُؤْيَةُ اللَّه تَعَالَى فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الزِّيَادَةِ:

Akla gelince: el-Hüsnâ, başına harf-i tarif (el- takısı) girmiş müfred (tekil) bir lafızdır; bu yüzden önceden bilinen ahde, yani dârü's-selâma yönelir. Müslümanlarca bilinen ve İslâm ehli arasında bu lafızdan yerleşmiş olan mana ise cennet ve onun içindeki menfaatler ile tazimdir. Bu sabit olunca, ziyâde ile kastedilenin cennette bulunan bütün menfaat ve tazimlerden farklı bir şey olması zorunlu olur; aksi takdirde tekrar gerekir. Bunu söyleyen herkes de: «O ancak Allah Teâlâ'yı görmektir» demiştir. Bu da bu fazlalıktan (ziyâdeden) muradın

الرُّؤْيَةُ. وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ [الْقِيَامَةِ: ٢٢، ٢٣] فَأَثْبَتَ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: نَضْرَةُ الْوُجُوهِ وَالثَّانِي: النَّظَرُ إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَآيَاتُ الْقُرْآنِ يُفَسِّرُ بَعْضُهَا بَعْضًا فَوَجَبَ حَمْلُ الْحُسْنَى هَاهُنَا عَلَى نَضْرَةِ الْوُجُوهِ، وَحَمْلُ الزِّيَادَةِ عَلَى رُؤْيَةِ اللَّه تَعَالَى. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِرَسُولِهِ ﷺ: وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً [الْإِنْسَانِ: ٢٠] أَثْبَتَ لَهُ النَّعِيمَ، ورأية الْمُلْكِ الْكَبِيرِ، فَوَجَبَ هَاهُنَا حَمْلُ الْحُسْنَى وَالزِّيَادَةِ عَلَى هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ.

rüyet (Allah'ı görmek) olduğuna delalet etmiştir. Bunu tekit eden iki vecih vardır: Birincisi: Yüce Allah: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler parıldar; Rablerine bakarlar.” [Kıyâme: 22, 23] buyurarak cennet ehli için iki şey ispat etmiştir: Biri yüzlerin tazeliği, ikincisi ise Allah Teâlâ'ya bakmaktır. Kur'an ayetleri birbirini tefsir eder; dolayısıyla buradaki el-hüsnâ'yı yüzlerin tazeliğine, ziyâdeyi de Allah Teâlâ'yı görmeye hamletmek vacip olmuştur. İkincisi: Yüce Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً } “Oraya baktığın zaman büyük bir nimet ve muazzam bir mülk görürsün.” [İnsân: 20] buyurarak onun için nimeti ve büyük mülkü görmeyi ispat etmiştir. Dolayısıyla burada el-hüsnâ ve ziyâdeyi bu iki şeye hamletmek vacip olmuştur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ حَمْلُ هَذِهِ الزِّيَادَةِ عَلَى الرُّؤْيَةِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ:

İkinci Görüş: Bu ziyâdenin rüyete hamledilmesinin caiz olmadığıdır. Mûtezile dedi ki: Buna [şu] vecihler delalet eder: Birincisi:

أَنَّ الدَّلَائِلَ الْعَقْلِيَّةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ رُؤْيَةَ اللَّه تَعَالَى مُمْتَنِعَةٌ. وَالثَّانِي: أَنَّ الزِّيَادَةَ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مِنْ جِنْسِ الْمَزِيدِ عَلَيْهِ، وَرُؤْيَةُ اللَّه تَعَالَى لَيْسَتْ مِنْ جَنْسِ نَعِيمِ الْجَنَّةِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْخَبَرَ الَّذِي تَمَسَّكْتُمْ بِهِ فِي هَذَا الْبَابِ هُوَ مَا رُوِيَ أَنَّ الزِّيَادَةَ، هِيَ النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّه تَعَالَى، وَهَذَا الْخَبَرُ يُوجِبُ التَّشْبِيهَ، لِأَنَّ النَّظَرَ عِبَارَةٌ عَنْ تَقْلِيبِ الْحَدَقَةِ إِلَى جِهَةِ الْمَرْئِيِّ وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَ الْمَرْئِيِّ فِي الْجِهَةِ، لِأَنَّ الْوَجْهَ اسْمٌ لِلْعُضْوِ الْمَخْصُوصِ، وَذَلِكَ أَيْضًا يُوجِبُ التَّشْبِيهَ فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى الرُّؤْيَةِ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى شَيْءٍ آخَرَ، وَعِنْدَ هَذَا قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْحُسْنَى عِبَارَةٌ عَنِ الثَّوَابِ الْمُسْتَحَقِّ، وَالزِّيَادَةُ هِيَ مَا يَزِيدُهُ اللَّه تَعَالَى عَلَى هَذَا الثَّوَابِ مِنَ التَّفَضُّلِ

Aklî deliller Allah Teâlâ'nın görülmesinin imkânsız olduğuna delalet etmiştir. İkincisi: Fazlalığın (ziyâdenin), üzerine fazlalık yapılan şeyin cinsinden olması vaciptir; Allah Teâlâ'yı görmek ise cennet nimetinin cinsinden değildir. Üçüncüsü: Sizin bu konuda dayandığınız haber, ziyâdenin Allah Teâlâ'nın vechine bakmak olduğu şeklinde rivayet edilen haberdir. Bu haber ise teşbihi (Allah'ı yaratılmışlara benzetmeyi) gerektirir; çünkü bakmak, göz bebeğini görülen şeyin yönüne çevirmekten ibarettir ve bu da görülen şeyin bir cihette (yönde) bulunmasını iktiza eder. Zira vech (yüz), özel bir uzvun ismidir ve bu da aynı şekilde teşbihi gerektirir. Böylece bu lafzın rüyete hamledilmesinin mümkün olmadığı sabit olmuş, başka bir şeye hamledilmesi vacip olmuştur. İşte bu noktada Cübbâî şöyle demiştir: el-Hüsnâ hak edilen sevaptan ibarettir; ziyâde ise Yüce Allah'ın bir lütuf olarak bu sevabın üzerine eklediği şeydir.

قَالَ: وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهِ: الْقُرْآنُ وَأَقْوَالُ الْمُفَسِّرِينَ.

[Cübbâî] dedi ki: Bunun sıhhatine delalet eden şey Kur'an ve müfessirlerin sözleridir.

أَمَّا الْقُرْآنُ: فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ [فَاطِرٍ: ٣٠] .

Kur'an'a gelince: Yüce Allah'ın: { لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah onlara mükâfatlarını tastamam versin ve lütfundan onlara daha fazlasını da bahşetsin diye.” [Fâtır: 30] kavlidir.

وَأَمَّا أَقْوَالُ الْمُفَسِّرِينَ:

Müfessirlerin sözlerine gelince:

فَنُقِلَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: الزِّيَادَةُ غُرْفَةٌ مِنْ لُؤْلُؤَةٍ وَاحِدَةٍ.

Ali radıyallâhu anh'tan: «Ziyâde, tek bir inciden [yapılmış] bir köşktür» dediği nakledilmiştir.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْحُسْنَى هِيَ الْحَسَنَةُ، وَالزِّيَادَةُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَعَنِ الْحَسَنِ: عَشْرُ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ: الزِّيَادَةُ مَغْفِرَةُ اللَّه وَرِضْوَانُهُ. وَعَنْ يَزِيدِ بْنِ سَمُرَةَ: الزِّيَادَةُ أَنْ تَمُرَّ السَّحَابَةُ بِأَهْلِ الْجَنَّةِ فَتَقُولَ:

İbn Abbâs'tan: «el-Hüsnâ hasene (iyilik), ziyâde ise onun on mislidir» dediği; Hasen['den]: «On mislinden yedi yüz kata kadardır» dediği; Mücâhid'den: «Ziyâde, Allah'ın mağfireti ve rızasıdır» dediği; Yezîd b. Semure'den ise: «Ziyâde, bir bulutun cennet ehlinin yanından geçip:

مَا تُرِيدُونَ أَنْ أُمْطِرَكُمْ فَلَا يُرِيدُونَ شَيْئًا إِلَّا أَمْطَرَتْهُمْ. أَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ فَقَالُوا: أَمَّا قَوْلُكُمْ إِنَّ الدَّلَائِلَ الْعَقْلِيَّةَ دَلَّتْ عَلَى امْتِنَاعِ رُؤْيَةِ اللَّه تَعَالَى فَهَذَا مَمْنُوعٌ، لِأَنَّا بَيَّنَّا فِي كُتُبِ الْأُصُولِ أَنَّ تِلْكَ الدَّلَائِلَ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ وَنِهَايَةِ السَّخَافَةِ، وَإِذَا لَمْ يُوجَدْ فِي الْعَقْلِ مَا يَمْنَعُ مِنْ رُؤْيَةِ اللَّه تَعَالَى وَجَاءَتِ الْأَخْبَارُ الصَّحِيحَةُ بِإِثْبَاتِ الرُّؤْيَةِ، وَجَبَ إِجْرَاؤُهَا عَلَى ظَوَاهِرِهَا. أَمَّا قَوْلُهُ الزِّيَادَةُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مِنْ جِنْسِ الْمَزِيدِ عَلَيْهِ فَنَقُولُ: الْمَزِيدُ عَلَيْهِ، إِذَا كَانَ مُقَدَّرًا بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ، وَجَبَ أَنْ تَكُونَ الزِّيَادَةُ عَلَيْهِ مُخَالِفَةً لَهُ.

'Size ne yağdırmamı istersiniz?' demesi ve onların dilediği her şeyi üzerlerine yağdırmasıdır» dediği rivayet edilmiştir. Ashabımız bu vecihlere cevap vererek şöyle demişlerdir: 'Aklî deliller Allah Teâlâ'nın görülmesinin imkânsız olduğuna delalet etmiştir' sözünüze gelince; bu kabul edilemez. Çünkü biz usûl kitaplarında o delillerin son derece zayıf ve nihayetinde tutarsız olduğunu açıkladık. Akılda Allah Teâlâ'nın görülmesini engelleyecek bir şey bulunmayınca ve rüyetin sübutuna dair sahih haberler gelince, bunları zahirleri üzere yürütmek vacip olmuştur. O'nun: 'Ziyâdenin, üzerine fazlalık yapılan şeyin cinsinden olması vaciptir' sözüne gelince; biz deriz ki: Üzerine fazlalık yapılan şey şayet belirli bir miktarla takdir edilmişse, ona yapılan fazlalığın ona muhalif olması vaciptir.

مِثَالُ الْأَوَّلِ: قَوْلُ الرَّجُلِ لِغَيْرِهِ: أَعْطَيْتُكَ عَشَرَةَ أمداد من الحنطة وزيادة، فههنا يَجِبُ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الزِّيَادَةُ مِنَ الْحِنْطَةِ.

Birincinin misali: Bir adamın başkasına: 'Sana on müdd buğday ve bir de fazlasını verdim' demesidir; burada o fazlalığın buğdaydan olması gerekir.

ومثال الثاني: قوله أعطيتك الحنطة وزيادة، فههنا يَجِبُ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الزِّيَادَةُ غَيْرَ الْحِنْطَةِ، وَالْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَفْظُ الْحُسْنى وَهِيَ الْجَنَّةُ، وَهِيَ مُطْلَقَةٌ غَيْرُ مُقَدَّرَةٍ بِقَدْرٍ مُعَيَّنٍ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الزِّيَادَةُ عَلَيْهَا شَيْئًا مُغَايِرًا لِكُلِّ مَا فِي الْجَنَّةِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: الْخَبَرُ الْمَذْكُورُ فِي هَذَا الْبَابِ، اشْتَمَلَ عَلَى لَفْظِ النَّظَرِ، وَعَلَى إِثْبَاتِ الْوَجْهِ للَّه تَعَالَى، وَكِلَاهُمَا يُوجِبَانِ التَّشْبِيهَ فَنَقُولُ: هَذَا الْخَبَرُ أَفَادَ إِثْبَاتَ الرُّؤْيَةِ، وَأَفَادَ إِثْبَاتَ الْجِسْمِيَّةِ. ثُمَّ قَامَ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِجِسْمٍ، وَلَمْ يَقُمِ الدَّلِيلُ عَلَى امْتِنَاعِ رُؤْيَتِهِ، فَوَجَبَ تَرْكُ الْعَمَلِ بِمَا قَامَ الدَّلِيلُ عَلَى فَسَادِهِ فَقَطْ، وَأَيْضًا فَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ لَفْظَ هَذِهِ الْآيَةِ/ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الزِّيَادَةَ هِيَ الرُّؤْيَةُ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ تُنَافِي تَقْرِيرَ ذَلِكَ الْخَبَرِ، واللَّه أَعْلَمُ.

İkincinin misali ise: 'Sana buğdayı ve bir de fazlasını verdim' demesidir; burada o fazlalığın buğdayın gayrısı olması gerekir. Bu ayette zikredilen lafız ise el-hüsnâ lafzıdır; o da cennettir ve mutlaktır, belirli bir miktarla sınırlandırılmış değildir. Dolayısıyla ona yapılacak o fazlalığın cennetteki her şeyden farklı bir şey olması vacip olmuştur. O'nun: 'Bu bapta zikredilen haber nazar (bakmak) lafzını ve Allah Teâlâ için vech (yüz) ispatını ihtiva etmiştir; bunların her ikisi de teşbihi gerektirir' sözüne gelince; biz deriz ki: Bu haber rüyetin ispatını ifade etmiş, cisim oluşun ispatını da ifade etmiştir. Sonra O'nun cisim olmadığına dair delil ikame edilmiş, ancak görülmesinin imkânsız olduğuna dair bir delil ikame edilmemiştir. Dolayısıyla sadece geçersizliğine delil ikame edilen şeyle amel etmeyi terk etmek vacip olmuştur. Ayrıca biz bu ayetin lafzının, o haberin tespitini çürüten bir ihtiyaca gerek kalmaksızın ziyâdenin rüyet olduğuna delalet ettiğini açıkladık. En doğrusunu Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ مَا يَحْصُلُ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ السَّعَادَاتِ، شَرَحَ بَعْدَ ذَلِكَ الْآفَاتِ الَّتِي صَانَهُمُ اللَّه بِفَضْلِهِ عَنْهَا، فَقَالَ: وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ وَالْمَعْنَى: لَا يَغْشَاهَا قَتَرٌ، وَهِيَ غَبَرَةٌ فِيهَا سَوَادٌ وَلا ذِلَّةٌ وَلَا أَثَرُ هَوَانٍ وَلَا كُسُوفٍ.

Bil ki Yüce Allah cennet ehline hâsıl olacak saadetleri açıkladıktan sonra, Allah'ın lütfuyla onları koruduğu afetleri açıklayarak: { وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ } “Onların yüzlerine ne bir toz (kara leke) bulaşır ne de bir horluk” buyurmuştur. Bunun anlamı: Onları ne içinde karalık bulunan bir toz olan kater (قَتَرٌ) ne de bir zillet (ذِلَّةٌ), yani ne bir horluk ne de bir kararma izi kaplar demektir.

فالصفة الأولى: هي قوله تعالى: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ [عَبَسَ: ٤٠] .

Birinci sıfat Yüce Allah'ın: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ } “O gün birtakım yüzler de vardır ki üzerlerini toz bürümüştür; onları bir karanlık kaplamıştır.” [Abese: 40] kavlidir.

وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ [الْغَاشِيَةِ: ٢، ٣] وَالْغَرَضُ مِنْ نَفْيِ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ، نَفْيُ أَسْبَابِ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ وَالذُّلِّ عَنْهُمْ، لِيُعْلَمَ أَنَّ نَعِيمَهُمُ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى خَالِصٌ غَيْرُ مَشُوبٍ بِالْمَكْرُوهَاتِ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِمْ مَا إِذَا حَصَلَ غَيَّرَ صَفْحَةَ الْوَجْهِ، وَيُزِيلُ مَا فِيهَا مِنَ النَّضَارَةِ وَالطَّلَاقَةِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ خَالِدُونَ فِي الْجَنَّةِ لَا يَخَافُونَ الِانْقِطَاعَ.

İkinci sıfat ise Yüce Allah'ın: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ } “O gün birtakım yüzler zillete bürünmüştür; yorulmuş, bitkin düşmüştür.” [Gâşiye: 2, 3] kavlidir. Bu iki sıfatı nefyetmekten maksat, Allah Teâlâ'nın zikrettiği nimetlerinin hoşlanılmayan şeylerle karışmamış, katıksız olduğunu ve yüzün rengini değiştiren, ondaki parlaklığı ve aydınlığı gideren şeylerin onların başına gelmesinin caiz olmadığını bildirmek üzere onlardan korku, hüzün ve zillet sebeplerini nefyetmektir. Sonra onların kesintiye uğramasından korkmaksızın cennette ebedî kalıcı olduklarını beyan etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ عُلَمَاءَ الْأُصُولِ قَالُوا: الثَّوَابُ مَنْفَعَةٌ خَالِصَةٌ دَائِمَةٌ مَقْرُونَةٌ بِالتَّعْظِيمِ، فَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ [يُونُسَ: ٢٥] يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ التَّعْظِيمِ. وَقَوْلُهُ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْمَنْفَعَةِ وَقَوْلُهُ: وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهَا خَالِصَةً وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهَا دَائِمَةً آمِنَةً مِنَ الِانْقِطَاعِ واللَّه أعلم.

Bil ki usûl âlimleri şöyle demişlerdir: Sevap, tazimle birlikte olan arı duru ve devamlı bir menfaattir. O'nun: { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ } “Allah esenlik yurduna çağırır” [Yûnus: 25] kavli son derece tazime delalet eder. O'nun: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” kavli menfaatin hâsıl olmasına delalet eder. O'nun: { وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ } “Onların yüzlerine ne bir toz bulaşır ne de bir horluk” kavli menfaatin arı duru olduğuna delalet eder. O'nun: { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İşte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” kavli ise onun devamlı olduğuna ve kesintiden emin kılındığına işarettir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة يونس (١٠) : آية ٢٧]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 27]

وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧)

{ وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Kötülükleri kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir ve onları bir zillet kaplar. Onları Allah'a karşı koruyacak hiçbir kimse de yoktur. Sanki yüzleri karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır. İşte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (27)

[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Yüce Allah'ın: “Kötülükleri kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir” kavli hakkında] Ayette [birtakım] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ كَمَا شَرَحَ حَالَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، شَرَحَ حَالَ مَنْ أَقْدَمَ عَلَى السَّيِّئَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَكَرَ تَعَالَى مِنْ أَحْوَالِهِمْ أُمُورًا أَرْبَعَةً أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْقَيْدِ التَّنْبِيهُ عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَ الْحَسَنَاتِ وَبَيْنَ السَّيِّئَاتِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي أَعْمَالِ الْبِرِّ أَنَّهُ يُوصِلُ إِلَى الْمُشْتَغِلِينَ بِهَا الثَّوَابَ مَعَ الزِّيَادَةِ وَأَمَّا فِي عَمَلِ السَّيِّئَاتِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّهُ لَا يُجَازِي/ إِلَّا بِالْمِثْلِ، وَالْفَرْقُ هُوَ أَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى الثَّوَابِ تَكُونُ تَفَضُّلًا وَذَلِكَ حَسَنٌ، وَيَكُونُ فِيهِ تَأْكِيدٌ لِلتَّرْغِيبِ فِي الطَّاعَةِ، وَأَمَّا الزِّيَادَةُ عَلَى قَدْرِ الِاسْتِحْقَاقِ فِي عَمَلِ السَّيِّئَاتِ، فَهُوَ ظُلْمٌ، وَلَوْ فَعَلَهُ لَبَطَلَ الْوَعْدُ وَالْوَعِيدُ وَالتَّرْهِيبُ وَالتَّحْذِيرُ، لِأَنَّ الثِّقَةَ بِذَلِكَ إِنَّمَا تَحْصُلُ إِذَا ثَبَتَتْ حِكْمَتُهُ، وَلَوْ فَعَلَ الظُّلْمَ لَبَطَلَتْ حِكْمَتُهُ تَعَالَى اللَّه عَنْ ذَلِكَ، هَكَذَا قَرَّرَهُ الْقَاضِي تَفْرِيعًا عَلَى مَذْهَبِهِ.

Birinci Mesele: Bil ki önceki ayette Müslümanların halini açıkladığı gibi, bu ayette de kötülüklere cüret eden kimsenin halini açıklamış ve onların hallerinden dört husus zikretmiştir: Birincisi: O'nun: { جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها } “bir kötülüğün cezası misliyledir” kavlidir. Bu kayıttan maksat, iyilikler ile kötülükler arasındaki farka dikkat çekmektir. Zira Yüce Allah hayır amellerinde, onlarla meşgul olanlara sevabı fazlasıyla ulaştıracağını zikretmiş; kötülük işleme hususunda ise ancak misliyle cezalandıracağını zikretmiştir. Aradaki fark şudur: Sevabın üzerine yapılan fazlalık bir lütuftur ve bu güzeldir; ayrıca bunda itaate teşviki pekiştirme vardır. Kötülük işlemede hak edilen miktarın üzerine fazlalık yapmak ise zulümdür; eğer bunu yapsaydı vaad, vaîd (tehdit), korkutma ve sakındırma boşa çıkardı. Zira bunlara güven ancak O'nun hikmeti sabit olduğunda hâsıl olur; şayet zulüm işleseydi hikmeti boşa çıkardı; Allah bundan yücedir. Kadı [Abdülcebbâr] kendi mezhebinden hareketle bunu böyle takrir etmiştir.

وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنِ الْهَوَانِ وَالتَّحْقِيرِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَمَالَ مَحْبُوبٌ لِذَاتِهِ، وَالنُّقْصَانَ مَكْرُوهٌ لِذَاتِهِ، فَالْإِنْسَانُ النَّاقِصُ إِذَا مَاتَ بَقِيَتْ رُوحُهُ نَاقِصَةً خَالِيَةً عَنِ الْكَمَالَاتِ، فَيَكُونُ شُعُورُهُ بِكَوْنِهِ نَاقِصًا، سَبَبًا لِحُصُولِ الذِّلَّةِ وَالْمَهَانَةِ وَالْخِزْيِ وَالنَّكَالِ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا عَاصِمَ مِنَ اللَّه لَا فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ، فَإِنَّ قَضَاءَهُ مُحِيطٌ بِجَمِيعِ الْكَائِنَاتِ، وَقَدَرَهُ نَافِذٌ فِي كُلِّ الْمُحْدَثَاتِ إِلَّا أَنَّ الْغَالِبَ عَلَى الطِّبَاعِ الْعَاصِيَةِ، أَنَّهُمْ فِي الْحَيَاةِ الْعَاجِلَةِ مُشْتَغِلُونَ بِأَعْمَالِهِمْ وَمُرَادَاتِهِمْ أَمَّا بَعْدَ الْمَوْتِ فَكُلُّ أَحَدٍ يُقِرُّ بِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ مِنَ اللَّه مِنْ عَاصِمٍ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ إِثْبَاتُ مَا نَفَاهُ عَنِ السُّعَدَاءِ حَيْثُ قَالَ: وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ [يُونُسَ: ٢٦] .

İkincisi: O'nun: { وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ } “ve onları bir zillet kaplar” kavlidir. Bu, horluk ve aşağılanmaktan kinayedir. Bil ki kemal bizzat sevilir, noksanlık ise bizzat sevilmez. Noksan insan öldüğü zaman, ruhu noksan ve kemalattan yoksun olarak kalır; dolayısıyla kendisinin noksan olduğunu hissetmesi zillet, mezellet, rüsvalık ve azap hâsıl olmasına sebep olur. Üçüncüsü: O'nun: { مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ } “Onları Allah'a karşı koruyacak hiçbir kimse de yoktur” kavlidir. Bil ki ne dünyada ne de ahirette Allah'a karşı koruyacak hiçbir kimse yoktur; zira O'nun kazası bütün varlıkları kuşatmıştır ve takdiri bütün sonradan yaratılanlarda geçerlidir. Ne var ki asi tabiatlara galip gelen durum, onların peşin olan [dünya] hayatında amelleri ve arzularıyla meşgul olmalarıdır. Öldükten sonra ise herkes kendisi için Allah'a karşı koruyacak hiçbir kimse olmadığını ikrar eder. Dördüncüsü: O'nun: { كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً } “Sanki yüzleri karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır” kavlidir. Bu kelamdan maksat, bahtiyarlardan nefyettiği şeyi onlar için ispat etmektir; nitekim [onlar hakkında]: { وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ } “Onların yüzlerine ne bir toz bulaşır ne de bir horluk” [Yûnus: 26] buyurmuştu.

وَاعْلَمْ أَنَّ حُكَمَاءَ الْإِسْلَامِ قَالُوا: الْمُرَادُ مِنْ هذا السواد المذكور هاهنا سَوَادُ الْجَهْلِ وَظُلْمَةُ الضَّلَالَةِ، فَإِنَّ الْعِلْمَ طَبْعُهُ طَبْعُ النُّورِ، وَالْجَهْلَ طَبْعُهُ طَبْعُ الظُّلْمَةِ، فَقَوْلُهُ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ [عَبَسَ:

Bil ki İslâm hakîmleri şöyle demişlerdir: Burada zikredilen bu karalıktan murat cehalet karalığı ve dalalet karanlığıdır. Zira ilmin tabiatı nur tabiatı, cehaletin tabiatı ise karanlık tabiatıdır. Dolayısıyla O'nun: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler ışıl ışıldır; güler, müjdelenir.” [Abese:

٣٩] الْمُرَادُ مِنْهُ نُورُ الْعِلْمِ، وَرُوحُهُ وَبِشْرُهُ وَبِشَارَتُهُ، وَقَوْلُهُ: وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ [عَبَسَ:

39] kavlinden murat ilmin nuru, onun ferahlığı, sevinci ve müjdesidir. O'nun: { وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ } “O gün birtakım yüzler de vardır ki üzerlerini toz bürümüştür; onları bir karanlık kaplamıştır.” [Abese:

٤٠] الْمُرَادُ مِنْهُ ظُلْمَةُ الْجَهْلِ وَكُدُورَةُ الضَّلَالَةِ.

40] kavlinden murat ise cehalet karanlığı ve dalalet bulanıklığıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى قَوْلِهِ:

İkinci Mesele: O'nun: { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri kazananlara gelince” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: O'nun:

لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا [يونس: ٢٦] كَأَنَّهُ قِيلَ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَلِلَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ وَجَزَاءُ الَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا عَلَى مَعْنَى أَنَّ جَزَاءَهُمْ أَنْ يُجَازَى سَيِّئَةٌ وَاحِدَةٌ بِسَيِّئَةٍ مِثْلِهَا لَا يُزَادُ عَلَيْهَا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُكْمَ اللَّه فِي حَقِّ الْمُحْسِنِينَ لَيْسَ إِلَّا بِالْفَضْلِ، وَفِي حَقِّ الْمُسِيئِينَ لَيْسَ إِلَّا بِالْعَدْلِ.

{ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } “Güzel davrananlara” [Yûnus: 26] kavline matuf olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: Güzel davrananlara el-hüsnâ vardır; kötülükleri kazananlara ise bir kötülüğün cezası misliyledir. İkincisi: Takdirin, 've kötülükleri kazananların cezası, bir kötülüğün misliyle cezalandırılmasıdır' şeklinde olmasıdır; yani cezaları, bir kötülüğün üzerine artırılmaksızın misli bir kötülükle cezalandırılmasıdır manasındadır. Bu da Allah'ın iyilik yapanlar hakkındaki hükmünün ancak lütufla, kötülük yapanlar hakkındaki hükmünün ise ancak adaletle olduğuna delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ بَعْضُهُمُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ الْكُفَّارُ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّ سَوَادَ الْوَجْهِ مِنْ عَلَامَاتِ الْكُفْرِ، بِدَلِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ [آل عمران: ١٠٦] وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ [عَبَسَ: ٤٠- ٤٢] وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً [يونس: ٢٨] وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: (هُمْ) عَائِدٌ إِلَى هَؤُلَاءِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى

Üçüncü Mesele: [Âlimlerin] bazısı: O'nun: { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri kazananlar” kavlinden murat kâfirlerdir demiştir. Buna yüzün kararmasının küfrün alametlerinden olduğunu delil getirmişlerdir; nitekim delili Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “Yüzleri kararanlara gelince: İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” [Âl-i İmrân: 106] kavli ve aynı şekilde O'nun: { وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ } “O gün birtakım yüzler de vardır ki üzerlerini toz bürümüştür; onları bir karanlık kaplamıştır. İşte onlar kâfirlerin, günahkârların ta kendileridir.” [Abese: 40-42] kavlidir. Bir de Yüce Allah bu ayetten sonra: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } “Ve o gün onların hepsini toplayacağız” [Yûnus: 28] buyurmuştur ve O'nun 'onlar' (هُمْ) kavlindeki zamir bunlara racidir. Sonra Yüce Allah...