وَالْجَوَابُ: أَنَّ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ غَيْرُ الْآخَرِ، فَالْإِتْيَانُ بِكِتَابٍ آخَرَ، لَا عَلَى تَرْتِيبِ هَذَا الْقُرْآنَ وَلَا عَلَى نَظْمِهِ، يَكُونُ إِتْيَانًا بِقُرْآنٍ آخَرَ، وَأَمَّا إِذَا أَتَى بِهَذَا الْقُرْآنِ إِلَّا أَنَّهُ وَضَعَ مَكَانَ ذَمِّ بَعْضِ الْأَشْيَاءِ مَدْحَهَا، وَمَكَانَ آيَةِ رَحْمَةٍ آيَةَ عَذَابٍ، كَانَ هَذَا تَبْدِيلًا، أَوْ نَقُولُ: الْإِتْيَانُ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا هُوَ أَنْ/ يَأْتِيَهُمْ بِكِتَابٍ آخَرَ سِوَى هَذَا الْكِتَابِ مَعَ كَوْنِ هَذَا الْكِتَابِ بَاقِيًا بِحَالِهِ، وَالتَّبْدِيلُ هُوَ أَنْ يُغَيِّرَ هَذَا الْكِتَابَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّهُ اكْتَفَى فِي الْجَوَابِ عَلَى نَفْيِ أَحَدِ الْقِسْمَيْنِ.
Cevap: İki şeyden biri diğerinden farklıdır. Bu Kur'an'ın tertibi ve nazmı üzere olmayan başka bir kitap getirmek, başka bir Kur'an getirmek olur. Bu Kur'an'ı getirip de sadece bazı şeylerin yerilmesinin yerine övülmesini, bir rahmet ayetinin yerine azap ayetini koyması durumunda ise bu bir tebdil (değiştirme) olur. Ya da şöyle deriz: Bundan başka bir Kur'an getirmek, bu kitap olduğu gibi dururken onlara bu kitaptan başka bir kitap/ getirmesidir; tebdil ise bu kitabı değiştirmesidir. Hz. Peygamber'in cevapta iki kısımdan birinin nefyi ile yetindiği şeklindeki söze gelince;
قُلْنَا: الْجَوَابُ الْمَذْكُورُ عَنْ أَحَدِ الْقِسْمَيْنِ هُوَ عَيْنُ الْجَوَابِ عَنِ الْقِسْمِ الثَّانِي وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَقَعَ الِاكْتِفَاءُ بِذِكْرِ أَحَدِهِمَا عَنْ ذِكْرِ الثَّانِي. وَإِنَّمَا قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنْ أَحَدِ الْقِسْمَيْنِ عَيْنُ الْجَوَابِ عَنِ الثَّانِي لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ:
Şöyle deriz: İki kısımdan biri hakkında zikredilen cevap, ikinci kısım hakkındaki cevabın da aynısıdır. Durum böyle olunca, birinin zikredilmesiyle diğerinin zikrinden iktifa edilmiştir (yetinilmiştir). İki kısımdan birinin cevabının ikincisinin de aynı cevabı olduğunu iki vecihten dolayı söyledik: Birincisi:
أَنَّهُ ﵊ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ، لِأَنَّهُ وَارِدٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى وَلَا يَقْدِرُ عَلَى مِثْلِهِ، كَمَا لَا يَقْدِرُ سَائِرُ الْعَرَبِ عَلَى مِثْلِهِ، فَكَانَ ذَلِكَ مُتَقَرِّرًا فِي نُفُوسِهِمْ بِسَبَبِ مَا تَقَدَّمَ من تحديد لَهُمْ بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ، فَقَدْ دَلَّهُمْ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَتَمَكَّنُ مِنْ قُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا. وَالثَّانِي: أَنَّ التَّبْدِيلَ أَقْرَبُ إِلَى الْإِمْكَانِ مِنَ الْمَجِيءِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا الْقُرْآنِ، فَجَوَابُهُ عَنِ الْأَسْهَلِ يَكُونُ جَوَابًا عَنِ الْأَصْعَبِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: لَا فَرْقَ بَيْنَ الْإِتْيَانِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا الْقُرْآنِ وَبَيْنَ تَبْدِيلِ هَذَا الْقُرْآنِ، وَجَعَلَ قَوْلَهُ: مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ جَوَابًا عَنِ الْأَمْرَيْنِ، إِلَّا أَنَّهُ ضَعِيفٌ عَلَى مَا بَيَّنَاهُ.
Hz. Peygamber aleyhisselâm, bu Kur'an Yüce Allah'tan geldiği ve -diğer bütün Arapların bir benzerini getirmeye güç yetiremedikleri gibi- kendisi de bir benzerine güç yetiremeyeceği için onu kendiliğinden değiştirmesinin caiz olmadığını beyan edince; bu durum daha önce kendilerine bu Kur'an'ın bir benzerini getirmeleri hususunda yapılan meydan okuma sebebiyle onların zihinlerinde yer etmiş olduğundan, Hz. Peygamber bununla bundan başka bir Kur'an getirmeye de güç yetiremeyeceğini onlara göstermiş oldu. İkincisi: Değiştirmek (tebdil), bu Kur'an'dan başka bir Kur'an getirmekten imkân bakımından daha yakındır (kolaydır). Dolayısıyla daha kolay olana verilen cevap, daha zor olana da cevap olur. İnsanlardan bazıları da: "Bundan başka bir Kur'an getirmek ile bu Kur'an'ı değiştirmek arasında hiçbir fark yoktur" demiş ve { مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ } “Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir” kavlini her iki talebin birden cevabı kılmıştır; ancak bu, açıkladığımız üzere zayıf bir görüştür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ إِقْدَامَ الْكُفَّارِ عَلَى هَذَا الِالْتِمَاسِ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ ذَكَرُوا ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ السُّخْرِيَةِ وَالِاسْتِهْزَاءِ، مِثْلَ أَنْ يَقُولُوا: إِنَّكَ لَوْ جِئْتَنَا بِقُرْآنٍ آخَرَ غَيْرِ هَذَا الْقُرْآنِ أَوْ بَدَّلْتَهُ لَآمَنَّا بِكَ، وَغَرَضُهُمْ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ السُّخْرِيَةُ وَالتَّطَيُّرُ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونُوا قَالُوهُ عَلَى سَبِيلِ الْجِدِّ، وَذَلِكَ أَيْضًا يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونُوا قَالُوا ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّجْرِبَةِ وَالِامْتِحَانِ، حَتَّى إِنَّهُ إِنْ فَعَلَ ذَلِكَ، عَلِمُوا أَنَّهُ كَانَ كَذَّابًا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ نَزَلَ عَلَيْهِ مِنْ عِنْدِ اللَّه. وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الِالْتِمَاسِ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ مُشْتَمِلٌ عَلَى ذَمِّ آلِهَتِهِمْ وَالطَّعْنِ فِي طَرَائِقِهِمْ، وَهُمْ كَانُوا يَتَأَذَّوْنَ مِنْهَا، فَالْتَمَسُوا كِتَابًا آخَرَ لَيْسَ فِيهِ ذَلِكَ.
Üçüncü Mesele: Bil ki kâfirlerin bu talepte bulunmaları iki ihtimal taşır: Birincisi: Bunu alay ve istihza yollu söylemiş olmalarıdır; nitekim şöyle demiş gibidirler: "Eğer sen bize bu Kur'an'dan başka bir Kur'an getirsen veya onu değiştirsen sana iman ederdik." Onların bu sözden maksatları alay etmek ve uğursuzluk saymaktır. İkincisi: Bunu ciddiyetle söylemiş olmalarıdır. Bu da birtakım ihtimaller taşır: Birincisi: Bunu deneme ve sınama yoluyla söylemiş olmalarıdır; ta ki şayet bunu yaparsa onun: "Bu Kur'an bana Allah katından indirildi" sözünde bir yalancı olduğunu anlasınlar. İkincisi: Bu talepten maksadın şu olmasıdır: Bu Kur'an onların ilahlarını yermeyi ve tuttukları yolları kınamayı içermekteydi; onlar da bundan rahatsız oluyorlardı, bu yüzden içinde bunlar bulunmayan başka bir kitap istediler.
وَثَالِثُهَا: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونُوا قَدْ جَوَّزُوا كَوْنَ هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ عِنْدِ اللَّه، الْتَمَسُوا مِنْهُ أَنْ يَلْتَمِسَ مِنَ اللَّه نَسْخَ هَذَا الْقُرْآنِ وَتَبْدِيلَهُ بِقُرْآنٍ آخَرَ وَهَذَا الْوَجْهُ أَبْعَدُ الْوُجُوهِ.
Üçüncüsü: Bu Kur'an'ın Allah katından olduğunu kabul ettikleri varsayımına göre, ondan bu Kur'an'ın neshedilmesini ve başka bir Kur'an ile değiştirilmesini Allah'tan talep etmesini istemiş olmalarıdır; bu vecih ise ihtimallerin en uzak olanıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا ذَكَرُوا ذَلِكَ أَمَرَهُ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَقُولَ: إِنَّ هَذَا التَّبْدِيلَ غَيْرُ جَائِزٍ مِنِّي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ غَيْرِهِ فِي أَنَّهُ مُتَوَعَدٌ بِالْعَذَابِ الْعَظِيمِ إِنْ عَصَى. وَيَتَفَرَّعُ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ فُرُوعٌ:
Bil ki o topluluk bunu söyleyince, Yüce Allah ona bu tebdilin (değiştirmenin) kendisi için caiz olmadığını söylemesini emretmiştir: { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “Ben ancak bana vahyolunana uyarım”. Sonra Yüce Allah, isyan ettiği takdirde büyük bir azap ile tehdit edilmiş olma konusunda [Hz. Peygamber'in de] başkaları gibi olduğunu beyan etmiştir. Bu ayetten birtakım fer'î meseleler doğmaktadır:
الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلُهُ: إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ مَعْنَاهُ: لَا أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵊ مَا حَكَمَ إِلَّا بِالْوَحْيِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَحْكُمْ قَطُّ بِالِاجْتِهَادِ.
Birinci Fer': { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “Ben ancak bana vahyolunana uyarım” kavlinin anlamı: "Ben ancak bana vahyolunana uyarım" demektir. Bu da Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın sadece vahiy ile hükmettiğine delalet eder; bu ise onun asla ictihad ile hükmetmediğine delalet eder.
الْفَرْعُ الثَّانِي: تَمَسَّكَ نُفَاةُ الْقِيَاسِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: دَلَّ هَذَا النَّصُّ عَلَى أَنَّهُ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ/ وَالسَّلَامُ مَا حَكَمَ إِلَّا با فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَى جَمِيعِ الْأُمَّةِ أَنْ لَا يَحْكُمُوا إِلَّا بِمُقْتَضَى النَّصِّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّبِعُوهُ. [الأعراف: ١٥٨] .
İkinci Fer': Kıyası inkâr edenler (nüfâtü'l-kıyâs) bu ayete tutunarak şöyle demişlerdir: Bu nass, Hz. Peygamber aleyhissalâtü/ ve's-selâm'ın sadece [vahiyle] hükmettiğine delalet etmiştir; binaenaleyh Yüce Allah'ın: { وَاتَّبِعُوهُ } “Ona uyun” [A'râf 158] kavli gereğince bütün ümmetin de yalnızca nassın gereğiyle hükmetmesi vacip olmuştur.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ ذَلِكَ مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ: لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ [الْفَتْحِ: ٢] وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ النَّسْخَ إِنَّمَا يَدْخُلُ فِي الْأَحْكَامِ وَالتَّعَبُّدَاتِ لَا فِي تَرْتِيبِ الْعِقَابِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ.
Üçüncü Fer': İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bunun: { لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ } “Böylece Allah senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlar” [Fetih 2] kavliyle mensuh olduğunu söylediği nakledilmiştir. Bu uzak [bir ihtimaldir]; çünkü nesh ancak hükümlere ve ibadetlere girer, yoksa günaha cezanın terettüp etmesine girmez.
الْفَرْعُ الرَّابِعُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّ قَوْلِهِ: إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ مَشْرُوطٌ بِمَا يَكُونُ وَاقِعًا بِلَا تَوْبَةٍ وَلَا طَاعَةٍ أَعْظَمَ مِنْهَا، وَنَحْنُ نَقُولُ فِيهِ تَخْصِيصٌ ثَالِثٌ وَهُوَ أَنْ لَا يَعْفُوَ عَنْهُ ابْتِدَاءً، لِأَنَّ عِنْدَنَا يجوز من اللَّه تعالى أن يعفو عن أصحاب الكبائر.
Dördüncü Fer': Mu'tezile şöyle demiştir: { إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Şüphesiz ben, Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım” kavli, tövbesiz ve o günahtan daha büyük bir itaat olmaksızın vuku bulması şartına bağlıdır. Biz ise diyoruz ki: Bunda üçüncü bir tahsis daha vardır; o da [Allah'ın] kulunu bidayeten affetmemesidir. Çünkü bize göre Yüce Allah'ın büyük günah sahiplerini affetmesi caizdir.
[سورة يونس (١٠) : آية ١٦]
[Yûnus Suresi (10), Ayet 16]
قُلْ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلا أَدْراكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦)
{ قُلْ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلا أَدْراكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “De ki: 'Eğer Allah dileseydi onu size okumazdım ve O da onu size bildirmezdi. Doğrusu bundan önce içinizde bir ömür boyu kalmıştım. Hâlâ aklınızı kullanmıyor musunuz?'” (16)
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا فِيمَا سَلَفَ، أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا الْتَمَسُوا مِنْهُ ذَلِكَ الِالْتِمَاسَ، لِأَجْلِ أَنَّهُمُ اتَّهَمُوهُ بِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يَأْتِي بِهَذَا الْكِتَابِ مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ، عَلَى سَبِيلِ الِاخْتِلَاقِ وَالِافْتِعَالِ، لَا عَلَى سَبِيلِ كَوْنِهِ وَحْيًا مِنْ عِنْدِ اللَّه فَلِهَذَا الْمَعْنَى احْتَجَّ النَّبِيُّ ﵊ عَلَى فَسَادِ هَذَا الْوَهْمِ بِمَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ كَانُوا قَدْ شَاهَدُوا رَسُولَ اللَّه ﷺ مِنْ أَوَّلِ عُمُرِهِ إِلَى ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَكَانُوا عَالِمِينَ بِأَحْوَالِهِ وَأَنَّهُ مَا طَالَعَ كِتَابًا وَلَا تَلْمَذَ لِأُسْتَاذٍ وَلَا تَعَلَّمَ مِنْ أَحَدٍ، ثُمَّ بَعْدَ انْقِرَاضِ أَرْبَعِينَ سَنَةً عَلَى هَذَا الْوَجْهِ جَاءَهُمْ بِهَذَا الْكِتَابِ الْعَظِيمِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى نَفَائِسِ عِلْمِ الْأُصُولِ، وَدَقَائِقِ عِلْمِ الْأَحْكَامِ، وَلَطَائِفِ عِلْمِ الْأَخْلَاقِ، وَأَسْرَارِ قَصَصِ الْأَوَّلِينَ وَعَجَزَ عَنْ مُعَارَضَتِهِ الْعُلَمَاءُ وَالْفُصَحَاءُ وَالْبُلَغَاءُ، وَكُلُّ مَنْ لَهُ عَقْلٌ سَلِيمٌ فَإِنَّهُ يَعْرِفُ أَنَّ مِثْلَ هَذَا لَا
Birinci Mesele: Bil ki daha önce o topluluğun bu talepte bulunmalarının sebebinin, onun bu kitabı Allah katından bir vahiy olarak değil de uydurma ve iftira yoluyla kendiliğinden getirdiği ithamında bulunmaları olduğunu açıklamıştık. İşte bu sebepten ötürü Hz. Peygamber aleyhisselâm, bu kuruntunun bozukluğuna Yüce Allah'ın bu ayette zikrettiği hususla delil getirmiştir. Bunun izahı şöyledir: O kâfirler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ömrünün başından o vakte kadar müşahede etmişlerdi; onun durumlarını, hiçbir kitap okumadığını, hiçbir hocaya talebelik etmediğini ve kimseden ders almadığını biliyorlardı. Sonra bu şekilde kırk yıl geçtikten sonra onlara usul ilminin en kıymetli meselelerini, ahkâm ilminin inceliklerini, ahlak ilminin latifelerini ve evvelkilerin kıssalarının sırlarını içeren bu yüce kitabı getirdi; âlimler, fesahat ve belağat ehli onun bir benzerini getirmekten âciz kaldı. Selim akıl sahibi olan herkes bilir ki böylesi bir şey ancak
يَحْصُلُ إِلَّا بِالْوَحْيِ وَالْإِلْهَامِ مِنَ اللَّه تَعَالَى، فَقَوْلُهُ: لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلا أَدْراكُمْ بِهِ حُكْمٌ مِنْهُ ﵊ بِأَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ وَحَيٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّه تعالى، لا من اختلافي وَلَا مِنِ افْتِعَالِي. وَقَوْلُهُ: فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ إِشَارَةٌ إِلَى الدَّلِيلِ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ، وَقَوْلُهُ: أَفَلا تَعْقِلُونَ يَعْنِي أَنَّ مِثْلَ/ هَذَا الْكِتَابِ الْعَظِيمِ إِذَا جَاءَ عَلَى يَدِ مَنْ لَمْ يَتَعَلَّمْ وَلَمْ يُتَلْمِذْ وَلَمْ يُطَالِعْ كِتَابًا وَلَمْ يُمَارِسْ مُجَادَلَةً، يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ وَإِنْكَارُ الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ يَقْدَحُ فِي صِحَّةِ الْعَقْلِ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: أَفَلا تَعْقِلُونَ.
Yüce Allah'tan bir vahiy ve ilham ile gerçekleşir. Binaenaleyh onun: { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلا أَدْراكُمْ بِهِ } “Eğer Allah dileseydi onu size okumazdım ve O da onu size bildirmezdi” sözü, Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın: "Bu Kur'an Yüce Allah katından bir vahiydir, benim uydurmam veya iftiram değildir" şeklindeki bir hükmüdür. { فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ } “Doğrusu bundan önce içinizde bir ömür boyu kalmıştım” kavli, ortaya koyduğumuz delile işarettir. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ aklınızı kullanmıyor musunuz?” kavli ise; böylesi/ yüce bir kitap okumamış, talebelik etmemiş, kitap mütalaa etmemiş ve münazara tecrübesi bulunmayan bir kimsenin eliyle geldiğinde, bunun ancak vahiy ve tenzil yoluyla olabileceğinin zorunlu olarak (zarûrî ilimle) bilineceği, zarûrî ilimleri inkâr etmenin ise aklın sıhhatine halel getireceği anlamına gelir. İşte bu sebeple: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ aklınızı kullanmıyor musunuz?” buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَلا أَدْراكُمْ بِهِ هُوَ مِنَ الدِّرَايَةِ بِمَعْنَى الْعِلْمِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: يُقَالُ دَرَيْتُهُ وَدَرَيْتُ بِهِ، وَالْأَكْثَرُ هُوَ الِاسْتِعْمَالُ بِالْبَاءِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا أَدْراكُمْ بِهِ وَلَوْ كَانَ عَلَى اللُّغَةِ الْأُخْرَى لَقَالَ وَلَا أَدْرَاكُمُوهُ.
İkinci Mesele: Ayette geçen { وَلا أَدْراكُمْ بِهِ } “ve O da onu size bildirmezdi” ifadesi, ilim manasındaki dirâyet kökünden gelmektedir. Sîbeveyhi şöyle der: Hem dereytühû (دَرَيْتُهُ) hem de dereytü bihî (دَرَيْتُ بِهِ) denir. En yaygın olanı bâ harf-i ceri ile kullanılmasıdır. Bunun delili Yüce Allah'ın: { وَلا أَدْراكُمْ بِهِ } “ve O da onu size bildirmezdi” kavlidir. Şayet diğer lügate göre olsaydı "ve lâ edrâkümühu" derdi.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: مَعْنَى وَلا أَدْراكُمْ بِهِ أَيْ وَلَا أَعْلَمَكُمُ اللَّه بِهِ وَلَا أَخْبَرَكُمْ بِهِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَرَأَ الْحَسَنُ وَلا أَدْراكُمْ بِهِ عَلَى لُغَةِ مَنْ يَقُولُ أَعْطَأْتُهُ وَأَرْضَأْتُهُ فِي مَعْنَى أَعْطَيْتُهُ وَأَرْضَيْتُهُ وَيُعَضِّدُهُ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَا أَنْذَرْتُكُمْ بِهِ وَرَوَاهُ الْفَرَّاءُ وَلَا أَدْرَأْتُكُمْ بِهِ بِالْهَمْزِ، وَالْوَجْهُ فِيهِ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَدَرَأْتُهُ إِذَا دَفَعْتَهُ، وَأَدْرَأْتُهُ إِذَا جَعَلْتَهُ دَارِيًا، وَالْمَعْنَى: وَلَا أَجْعَلُكُمْ بِتِلَاوَتِهِ خُصَمَاءَ تدرءونني بِالْجِدَالِ وَتُكَذِّبُونَنِي، وَعَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَلَأَدْرَأَكُمْ بِلَامِ الِابْتِدَاءِ لِإِثْبَاتِ الْإِدْرَاءِ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: { وَلا أَدْراكُمْ بِهِ } “ve O da onu size bildirmezdi” ifadesinin manası; "Allah onu size bildirmez ve size haber vermezdi" demektir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Hasan, a'taytühü ve ardaytühü manasında a'ta'tühü ve arda'tühü diyenlerin lügatine göre hemze ile { وَلا أَدْرَأَكُمْ بِهِ } şeklinde okumuştur. Bunu İbn Abbâs'ın { وَلَا أَنْذَرْتُكُمْ بِهِ } kıraati destekler. Ferrâ ise bunu hemze ile { وَلَا أَدْرَأْتُكُمْ بِهِ } şeklinde rivayet etmiştir. Bundaki vecih ise, onu savuşturduğun zaman kullanılan edre'tühü fiilinden ya da onu bilen kıldığın zaman kullanılan edra'tühü fiilinden olmasıdır. Manası şudur: "Onun tilavetiyle sizi, tartışarak beni savuşturan ve beni yalanlayan hasımlar kılmazdım." İbn Kesîr'den ise idrânın (bildirmenin) sübutu için ibtîdâ lâm'ı ile { وَلَأَدْرَاكُمْ } şeklinde rivayet edilmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ فَالْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ بضم الميم، وقرئ عمرا بسكون الميم.
Yüce Allah'ın: { فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ } “Doğrusu bundan önce içinizde bir ömür boyu kalmıştım” kavline gelince; meşhur kıraat mim harfinin dammesiyle umuran (عُمُراً) şeklindedir; mim harfinin sükûnu ile umran (عَمْراً / عُمْراً) şeklinde de okunmuştur.
[سورة يونس (١٠) : آية ١٧]
[Yûnus Suresi (10), Ayet 17]
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ (١٧)
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz suçlular asla kurtuluşa eremezler.” (17)
وَاعْلَمْ أَنَّ تَعَلُّقَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا ظَاهِرٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمُ الْتَمَسُوا مِنْهُ قُرْآنًا يَذْكُرُهُ مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ، وَنَسَبُوهُ إِلَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَأْتِي بِهَذَا الْقُرْآنِ مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ أَقَامَ الْبُرْهَانَ الْقَاهِرَ الظَّاهِرَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ، وَأَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ لَيْسَ إِلَّا بِوَحْيِ اللَّه تَعَالَى وَتَنْزِيلِهِ، فَعِنْدَ هَذَا قَالَ: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً وَالْمُرَادُ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ لَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْ عِنْدِ اللَّه، لَمَا كَانَ فِي الدُّنْيَا أَحَدٌ أَظْلَمَ عَلَى نَفْسِهِ مِنِّي، حَيْثُ افْتَرَيْتُهُ عَلَى اللَّه، وَلَمَّا أَقَمْتُ الدَّلَالَةَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، بَلْ هُوَ بِوَحْيٍ مِنَ اللَّه تَعَالَى وَجَبَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ لَيْسَ فِي الدُّنْيَا أَحَدٌ أَجْهَلَ وَلَا أَظْلَمَ عَلَى نَفْسِهِ مِنْكُمْ، لِأَنَّهُ لَمَّا ظَهَرَ بِالْبُرْهَانِ الْمَذْكُورِ كَوْنُهُ مِنْ عِنْدِ اللَّه، فَإِذَا أَنْكَرْتُمُوهُ كُنْتُمْ قَدْ كَذَّبْتُمْ بِآيَاتِ اللَّه فَوَجَبَ أَنْ تَكُونُوا أَظْلَمَ النَّاسِ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ قَوْلَهُ: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً الْمَقْصُودُ مِنْهُ نَفْيُ الْكَذِبِ عَنْ نَفْسِهِ وَقَوْلُهُ: / أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِلْحَاقُ الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ بِهِمْ حَيْثُ أَنْكَرُوا دَلَائِلَ اللَّه، وَكَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّه تَعَالَى.
Bil ki bu ayetin bir öncekiyle irtibatı açıktır. Çünkü onlar Hz. Peygamber'den kendiliğinden söyleyeceği bir Kur'an istemiş ve onun bu Kur'an'ı kendiliğinden getirdiğini iddia etmişlerdi. Sonra Hz. Peygamber bunun bâtıl olduğuna, bu Kur'an'ın ancak Yüce Allah'ın vahyi ve indirmesiyle olduğuna dair apaçık ve ezici burhanı ikame edince şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan... daha zalim kim olabilir?”. Maksat şudur: Eğer bu Kur'an Allah katından olmasaydı, onu Allah'a karşı uydurduğum için dünyada nefsine benden daha zalim hiç kimse olmazdı. İşin böyle olmadığını, bilakis Yüce Allah'tan gelen bir vahiy olduğunu delille ortaya koyduğuma göre, artık dünyada sizden daha cahil ve nefsine daha zalim kimsenin olmadığı söylenmelidir. Zira mezkûr burhan ile onun Allah katından olduğu ortaya çıktığında, siz onu inkâr ederseniz Allah'ın ayetlerini yalanlamış olursunuz; dolayısıyla insanların en zalimi olmanız gerekir. Hâsılı, { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan... daha zalim kim olabilir?” kavlinden maksat yalanı kendisinden nefyetmek; { أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ } “yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan [daha zalim kim olabilir?]” kavlinden maksat/ ise Allah'ın delillerini inkâr edip Yüce Allah'ın ayetlerini yalanladıkları için onlara şiddetli tehdidi yöneltmektir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ فَهُوَ تَأْكِيدٌ لِمَا سَبَقَ مِنْ هَذَيْنِ الْكَلَامَيْنِ. واللَّه أعلم.
{ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ } “Şüphesiz suçlular asla kurtuluşa eremezler” kavli ise, geçen bu iki ifadenin bir tekididir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة يونس (١٠) : آية ١٨]
[Yûnus Suresi (10), Ayet 18]
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لَا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٨)
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لَا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Onlar Allah'ı bırakıp kendilerine ne zarar ne de fayda verebilecek şeylere tapıyorlar ve: 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' diyorlar. De ki: 'Göklerde ve yerde Allah'ın bilmediği bir şeyi mi O'na haber veriyorsunuz?' O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir.” (18)
اعْلَمْ أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا الْتَمَسُوا مِنَ الرَّسُولِ ﷺ قُرْآنًا غَيْرَ هَذَا الْقُرْآنِ أَوْ تَبْدِيلَ، هَذَا الْقُرْآنِ لِأَنَّ هَذَا
Bil ki o topluluğun Resûl'den sallallâhu aleyhi ve sellem bu Kur'an'dan başka bir Kur'an veya bu Kur'an'ın değiştirilmesini ancak bu
الْقُرْآنَ مُشْتَمِلٌ عَلَى شَتْمِ الْأَصْنَامِ الَّتِي جَعَلُوهَا آلِهَةً لِأَنْفُسِهِمْ، فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مَا يَدُلُّ عَلَى قُبْحِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، لِيُبَيِّنَ أَنَّ تَحْقِيرَهَا وَالِاسْتِخْفَافَ بِهَا أَمْرٌ حَقٌّ وَطَرِيقٌ مُتَيَقَّنٌ.
Kur'an'ın kendilerine ilah edindikleri putları yermeyi içermesinden ötürü talep ettiklerini zikretmiştik. İşte bu sebeple Yüce Allah bu makamda, putları hakir görmenin ve hafife almanın hak bir tutum ve kesin bir yol olduğunu açıklamak üzere putlara tapmanın çirkinliğine delalet eden hususları zikretmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ:
Bil ki Yüce Allah onlardan iki hususu nakletmiştir: Birincisi: Putlara tapıyor olmaları. İkincisi ise şöyle demeleridir:
هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ أَمَّا الْأَوَّلُ فَقَدْ نَبَّهَ اللَّه تَعَالَى عَلَى فَسَادِهِ بِقَوْلِهِ: مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا يَضُرُّهُمْ إِنْ لَمْ يَعْبُدُوهُ وَلَا يَنْفَعْهُمْ إِنْ عَبَدُوهُ. الثَّانِي: أَنَّ الْمَعْبُودَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ أَكْمَلَ قُدْرَةً مِنَ الْعَابِدِ، وَهَذِهِ الْأَصْنَامُ لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ الْبَتَّةَ، وَأَمَّا هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ فَهُمْ قَادِرُونَ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي هَذِهِ الْأَصْنَامِ تَارَةً بِالْإِصْلَاحِ وَأُخْرَى بِالْإِفْسَادِ، وَإِذَا كَانَ الْعَابِدُ أَكْمَلَ حَالًا مِنَ الْمَعْبُودِ كَانَتِ الْعِبَادَةُ بَاطِلَةً.
{ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir”. Birinciye gelince; Yüce Allah onun bozukluğuna: { مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ } “kendilerine ne zarar ne de fayda verebilecek şeylere” kavliyle dikkat çekmiştir. Bunun izahı birtakım vecihlerledir: Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Tapmadıkları takdirde kendilerine zarar vermez, taptıkları takdirde de kendilerine fayda sağlamaz. İkincisi: Tapılanın (mabudun) mutlaka tapandan (âbidden) güç ve kudret bakımından daha mükemmel olması gerekir; oysa bu putlar kesinlikle ne fayda ne de zarar verirler. Bu kâfirlere gelince; onlar bazen ıslah ederek bazen ifsat ederek bu putlar üzerinde tasarrufta bulunmaya muktedirdirler. Tapan kimse tapılandan durumca daha mükemmel olunca ibadet bâtıl olur.
الثَّالِثُ: أَنَّ الْعِبَادَةَ أَعْظَمُ أَنْوَاعِ التَّعْظِيمِ، فَهِيَ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِمَنْ صَدَرَ عَنْهُ أَعْظَمُ أَنْوَاعِ الْإِنْعَامِ، وَذَلِكَ لَيْسَ إِلَّا الْحَيَاةَ وَالْعَقْلَ وَالْقُدْرَةَ وَمَصَالِحَ الْمَعَاشِ وَالْمَعَادِ، فَإِذَا كَانَتِ الْمَنَافِعُ وَالْمَضَارُّ كُلُّهَا مِنَ اللَّه ﷾، وَجَبَ أَنْ لَا تَلِيقَ الْعِبَادَةُ إِلَّا باللَّه سُبْحَانَهُ.
Üçüncüsü: İbadet saygının en yüce türüdür; dolayısıyla o ancak nimet vermenin en yüce türünü bahşedene layıktır ki bu da ancak hayat, akıl, kudret ile dünya ve ahiret maslahatlarıdır. Bütün faydalar ve zararlar Allah celle celâlühû'dan olduğuna göre, ibadetin de yalnızca Yüce Allah'a layık olması vaciptir.
وَأَمَّا النَّوْعُ الثَّانِي: مَا حَكَاهُ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُمْ: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ فَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ تَوَهَّمُوا أَنَّ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ أَشَدُّ فِي تَعْظِيمِ اللَّه مِنْ عِبَادَةِ اللَّه ﷾ فَقَالُوا لَيْسَتْ لَنَا أَهْلِيَّةٌ أَنْ نَشْتَغِلَ بِعِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى بَلْ نَحْنُ نَشْتَغِلُ/ بِعِبَادَةِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ، وَأَنَّهَا تَكُونُ شُفَعَاءَ لَنَا عِنْدَ اللَّه تَعَالَى. ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُمْ كَيْفَ قَالُوا فِي الْأَصْنَامِ إِنَّهَا شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّه؟ وَذَكَرُوا فِيهِ أَقْوَالًا كَثِيرَةً:
İkinci türe, yani Yüce Allah'ın bu ayette onlardan naklettiği: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” sözlerine gelince; bil ki insanlardan bazıları şöyle demiştir: O kâfirler putlara tapmanın Allah'ı tazim konusunda Allah celle celâlühû'a [doğrudan] ibadet etmekten daha ileri olduğunu zannederek şöyle demişlerdir: "Bizim Yüce Allah'a ibadetle meşgul olmaya liyakatimiz yoktur; bilakis biz/ bu putlara tapmakla meşgul oluruz ve bunlar da Allah katında bizim şefaatçilerimiz olur." Sonra onlar, putlar hakkında: "Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir" demelerinin mahiyeti hususunda ihtilaf etmiş ve bu konuda birçok görüş zikretmişlerdir:
فَأَحَدُهَا: أَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّ الْمُتَوَلِّيَ لِكُلِّ إِقْلِيمٍ مِنْ أَقَالِيمِ الْعَالَمِ، رُوحٌ مُعَيَّنٌ مِنْ أَرْوَاحِ عَالَمِ الْأَفْلَاكِ، فَعَيَّنُوا لِذَلِكَ الرُّوحِ صَنَمًا مُعَيَّنًا وَاشْتَغَلُوا بِعِبَادَةِ ذَلِكَ الصَّنَمِ، وَمَقْصُودُهُمْ عِبَادَةُ ذَلِكَ الرُّوحِ، ثُمَّ اعْتَقَدُوا أَنَّ ذَلِكَ الرُّوحَ يَكُونُ عَبْدًا لِلْإِلَهِ الْأَعْظَمِ وَمُشْتَغِلًا بِعُبُودِيَّتِهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْكَوَاكِبَ وَزَعَمُوا أَنَّ الْكَوَاكِبَ هِيَ الَّتِي لَهَا أَهْلِيَّةُ عُبُودِيَّةِ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ لَمَّا رَأَوْا أَنَّ الْكَوَاكِبَ تَطْلُعُ وَتَغْرُبُ وَضَعُوا لَهَا أَصْنَامًا مُعَيَّنَةً وَاشْتَغَلُوا بِعِبَادَتِهَا، وَمَقْصُودُهُمْ تَوْجِيهُ الْعِبَادَةِ إِلَى الْكَوَاكِبِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ وَضَعُوا طَلْسَمَاتٍ مُعِينَةٍ عَلَى تِلْكَ الْأَصْنَامِ وَالْأَوْثَانِ، ثُمَّ تَقَرَّبُوا إِلَيْهَا كَمَا يَفْعَلُهُ أَصْحَابُ الطَّلْسَمَاتِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُمْ وَضَعُوا هَذِهِ الْأَصْنَامَ وَالْأَوْثَانَ عَلَى صُوَرِ أَنْبِيَائِهِمْ وَأَكَابِرِهِمْ، وَزَعَمُوا أَنَّهُمْ مَتَى اشْتَغَلُوا بِعِبَادَةِ هَذِهِ التَّمَاثِيلِ، فَإِنَّ أُولَئِكَ الْأَكَابِرَ تَكُونُ شُفَعَاءَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى، وَنَظِيرُهُ فِي هَذَا الزَّمَانِ اشْتِغَالُ كَثِيرٍ مِنَ الْخَلْقِ بِتَعْظِيمِ قُبُورِ الْأَكَابِرِ، عَلَى اعْتِقَادِ أَنَّهُمْ إِذَا عَظَّمُوا قُبُورَهُمْ فَإِنَّهُمْ يَكُونُونَ شُفَعَاءَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّه. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّ الْإِلَهَ نُورٌ عَظِيمٌ، وَأَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَنْوَارٌ فَوَضَعُوا عَلَى صُورَةِ الْإِلَهِ الْأَكْبَرِ الصَّنَمَ الْأَكْبَرَ، وَعَلَى صُورَةِ الْمَلَائِكَةِ صُوَرًا أُخْرَى. وَسَادِسُهَا: لَعَلَّ الْقَوْمَ حُلُولِيَّةٌ، وَجَوَّزُوا حُلُولَ الْإِلَهِ فِي بَعْضِ الْأَجْسَامِ الْعَالِيَةِ الشَّرِيفَةِ.
Birincisi: Âlemin her bir iklimini yönetenin felekler âleminin ruhlarından muayyen bir ruh olduğuna inanmışlar; o ruh için muayyen bir put tayin edip o puta tapmakla meşgul olmuşlardır. Maksatları o ruha ibadet etmekti; ardından o ruhun en yüce ilahın kulu olduğuna ve O'na kullukla meşgul olduğuna inanmışlardır. İkincisi: Yıldızlara tapıyorlardı ve Yüce Allah'a kulluk etme ehliyetine sahip olanların yıldızlar olduğunu iddia ediyorlardı; sonra yıldızların doğup battığını görünce onlar için muayyen putlar dikip onlara tapmaya başladılar ve maksatları ibadeti yıldızlara yöneltmekti. Üçüncüsü: O putlar ve heykeller üzerine muayyen tılsımlar koyup tılsım ehlinin yaptığı gibi onlara yakınlaşmaya çalıştılar. Dördüncüsü: Bu putları ve heykelleri peygamberlerinin ve büyüklerinin suretleri üzere yaptılar; bu heykellere tapmakla meşgul olduklarında o büyüklerin Allah katında kendilerine şefaatçi olacaklarını iddia ettiler. Bunun bu zamandaki benzeri, insanların birçoğunun büyüklerin kabirlerini tazim etmekle meşgul olması ve kabirlerini tazim ettiklerinde onların Allah katında kendilerine şefaatçi olacaklarına inanmasıdır. Beşincisi: İlahın büyük bir nur olduğuna, meleklerin de nurlar olduğuna inandılar; bu yüzden en büyük ilahın sureti üzere en büyük putu, meleklerin sureti üzere de diğer suretleri diktiler. Altıncısı: Belki de o kavim hulûl inancına sahipti ve ilahın bazı yüce ve şerefli cisimlere hulûl etmesini caiz gördüler.
وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ بَاطِلَةٌ بِالدَّلِيلِ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى وَهُوَ قَوْلُهُ: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَتَقْرِيرُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ.
Bil ki bu vecihlerin tamamı, Yüce Allah'ın zikrettiği: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ } “Onlar Allah'ı bırakıp kendilerine ne zarar ne de fayda verebilecek şeylere tapıyorlar” delili ile bâtıldır. Bunun izahı da zikrettiğimiz üç vecihtir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لَا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ.
Yüce Allah'ın: { قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لَا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “De ki: 'Göklerde ve yerde Allah'ın bilmediği bir şeyi mi O'na haber veriyorsunuz?' O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir” kavli.
اعْلَمْ أَنَّ الْمُفَسِّرِينَ قَرَّرُوا وَجْهًا وَاحِدًا، وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ نَفْيِ عِلْمِ اللَّه تَعَالَى بِذَلِكَ تَقْرِيرُ نَفْيِهِ فِي نفسه، وبيان أنه لَا وُجُودَ لَهُ الْبَتَّةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مَوْجُودًا لَكَانَ مَعْلُومًا للَّه تَعَالَى، وَحَيْثُ لَمْ يَكُنْ مَعْلُومًا للَّه تَعَالَى وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مَوْجُودًا، وَمِثْلُ هَذَا الْكَلَامِ مَشْهُورٌ فِي الْعُرْفِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَرَادَ نَفْيَ شَيْءٍ عَنْ نَفْسِهِ يَقُولُ:
Bil ki müfessirler tek bir vecih ortaya koymuşlardır; o da Yüce Allah'ın o şeyi bilmediğinin nefyedilmesinden muradın, onun bizâtihi yokluğunu ortaya koymak ve kesinlikle bir mevcudiyeti olmadığını beyan etmektir. Çünkü şayet o mevcut olsaydı Yüce Allah tarafından bilinirdi; mademki Yüce Allah tarafından bilinmemektedir, o halde mevcut olmaması vacip olur. Böylesi bir ifade örfte de meşhurdur; nitekim insan kendisinden bir şeyi nefyetmek istediğinde şöyle der:
مَا عَلِمَ اللَّه هَذَا مِنِّي، وَمَقْصُودُهُ أَنَّهُ مَا حَصَلَ ذَلِكَ قَطُّ، وَقُرِئَ أَتُنْبِئُونَ بِالتَّخْفِيفِ أَمَّا قَوْلُهُ: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ فَالْمَقْصُودُ تَنْزِيهُ اللَّه تَعَالَى نَفْسَهُ عَنْ ذَلِكَ الشِّرْكِ، قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ تُشْرِكُونَ بِالتَّاءِ، وَمِثْلُهُ فِي أَوَّلِ النَّحْلِ فِي مَوْضِعَيْنِ، وَفِي الرُّومِ كُلِّهَا بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» «مَا» مَوْصُولَةٌ أَوْ مَصْدَرِيَّةٌ أَيْ عَنِ الشُّرَكَاءِ الَّذِينَ يُشْرِكُونَهُمْ بِهِ أَوْ عَنْ إِشْرَاكِهِمْ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ فَلِقَوْلِهِ: أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ وَمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ/ فَكَأَنَّهُ قِيلَ لِلنَّبِيِّ ﷺ قُلْ أَنْتَ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ
"Allah bunu benden bilmemiştir (yani böyle bir şey benden sâdır olmamıştır)"; bundaki maksadı ise o şeyin asla gerçekleşmediğidir. { أَتُنَبِّئُونَ } kelimesi şeddesiz olarak tünbiûne (أَتُنْبِئُونَ) şeklinde de okunmuştur. { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir” kavline gelince; maksat Yüce Allah'ın zâtını bu şirkten tenzih etmesidir. Hamza ve Kisâî, hitap sigasıyla tâ harfiyle tüşrikûn (تُشْرِكُونَ) şeklinde okumuşlardır; Nahl suresinin başındaki iki yerde ve Rûm suresinin tamamında da hitap olarak tâ ile okunmuştur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Mâ (ما), mevsûle veya masdariyyedir; yani "O'na ortak koştukları ortaklardan veya onların ortak koşmalarından münezzehtir" demektir. Vâhidî şöyle der: Tâ ile okuyan, { أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ } kavlinden ötürü böyle okumuştur; yâ ile okuyana göre ise/ sanki Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Sen { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } de" denilmiş gibidir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّه سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي نَزَّهَ نَفْسَهُ عَمَّا قَالُوهُ فَقَالَ: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ.
Yüce Allah'ın onların söylediklerinden kendi zâtını tenzih ederek: { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir” buyurmuş olması da caizdir.
[سورة يونس (١٠) : آية ١٩]
[Yûnus Suresi (10), Ayet 19]
وَما كانَ النَّاسُ إِلاَّ أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيما فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٩)
{ وَما كانَ النَّاسُ إِلاَّ أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيما فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “İnsanlar ancak tek bir ümmetti, sonra ayrılığa düştüler. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, hakkında ihtilaf ettikleri şeyler hususunda aralarında elbette hüküm verilirdi.” (19)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَقَامَ الدَّلَالَةَ الْقَاهِرَةَ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، بَيَّنَ السَّبَبَ فِي كَيْفِيَّةِ حُدُوثِ هَذَا الْمَذْهَبِ الْفَاسِدِ، وَالْمَقَالَةِ الْبَاطِلَةِ، فَقَالَ: وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ فِي مَاذَا؟ وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:
Bil ki Yüce Allah putlara tapma görüşünün bozukluğuna dair ezici delili ikame edince, bu bozuk mezhebin ve bâtıl iddianın nasıl ortaya çıktığının sebebini beyan ederek: { وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar ancak tek bir ümmetti” buyurmuştur. Bil ki: { وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar ancak tek bir ümmetti” kavlinin zâhiri, onların ne hususta tek bir ümmet olduklarına delalet etmez. Bu konuda üç görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كَانُوا جَمِيعًا عَلَى الدِّينِ الْحَقِّ، وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأُمُورٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ بَيَانُ كَوْنِ الْكُفْرِ بَاطِلًا، وَتَزْيِيفُ طَرِيقِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَتَقْرِيرُ أَنَّ الْإِسْلَامَ هُوَ الدِّينُ الْفَاضِلُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً هُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً، إِمَّا فِي الْإِسْلَامِ وَإِمَّا فِي الْكُفْرِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْكُفْرِ. فَبَقِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْإِسْلَامِ، إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْكُفْرِ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ [النِّسَاءِ: ٤١] وَشَهِيدُ اللَّه لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُؤْمِنًا عَدْلًا. فَثَبَتَ أَنَّهُ مَا خَلَتْ أُمَّةٌ مِنَ الْأُمَمِ إِلَّا وَفِيهِمْ مُؤْمِنٌ. الثَّانِي: أَنَّ الْأَحَادِيثَ وَرَدَتْ بِأَنَّ الْأَرْضَ لَا تَخْلُو عَمَّنْ يَعْبُدُ اللَّه تَعَالَى، وَعَنْ أَقْوَامٍ بِهِمْ يُمْطَرُ أَهْلُ الْأَرْضِ وَبِهِمْ يُرْزَقُونَ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَتِ الْحِكْمَةُ الْأَصْلِيَّةُ فِي الْخَلْقِ هُوَ الْعُبُودِيَّةَ، فَيَبْعُدُ خُلُوُّ أَهْلِ الْأَرْضِ بِالْكُلِّيَّةِ عَنْ هَذَا الْمَقْصُودِ.
Birinci Görüş: Hepsinin hak din üzere, yani İslam dini üzere olduklarıdır. Buna birtakım hususlarla delil getirmişlerdir: Birincisi: Bu ayetlerden maksat küfrün bâtıl olduğunu beyan etmek, putlara tapma yolunu çürütmek ve İslam'ın faziletli din olduğunu ortaya koymaktır. Dolayısıyla: { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmetti” kavlinden muradın, onların ya İslam'da ya da küfürde tek bir ümmet oldukları olması vacip olur. Onların küfürde tek bir ümmet olduklarının söylenmesi ise caiz değildir. O halde geriye İslam'da tek bir ümmet oldukları [ihtimali] kalır. Onların küfürde tek bir ümmet olduklarının söylenemeyeceğini şu vecihlerden ötürü ifade ettik: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman... [halleri] nice olur!” [Nisâ 41] kavlidir; Allah'ın şahidinin ise mutlaka âdil bir mümin olması gerekir. Böylece hiçbir ümmetin, içlerinde bir mümin bulunmaksızın gelip geçmediği sabit olmuştur. İkincisi: Yeryüzünün Yüce Allah'a ibadet eden kimselerden ve kendileri sebebiyle yeryüzü ehline yağmur yağdırılıp rızık verilen topluluklardan asla hâlî kalmayacağına dair hadislerin varid olmasıdır. Üçüncüsü: Yaratılıştaki aslî hikmet kulluk olduğuna göre, yeryüzü ehlinin bu maksattan bütünüyle yoksun kalması uzak bir ihtimaldir.
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّه تَعَالَى نَظَرَ إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ فَمَقَتَهُمْ عَرَبَهُمْ وَعَجَمَهُمْ إِلَّا بَقِيَّةً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ»
Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Şüphesiz Yüce Allah yeryüzü ehline baktı ve Ehl-i Kitap'tan kalan bir azınlık müstesna, onların Araplarına da Acemlerine de gazap etti.”
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى قَوْمٍ تَمَسَّكُوا بِالْإِيمَانِ قَبْلَ مَجِيءِ الرَّسُولِ ﵊، فَكَيْفَ يُقَالُ إِنَّهُمْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْكُفْرِ؟ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً إِمَّا فِي الْكُفْرِ وَإِمَّا فِي الْإِيمَانِ، وَأَنَّهُمْ مَا كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْكُفْرِ، ثَبَتَ أَنَّهُمْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْإِيمَانِ، ثُمَّ اخْتَلَفَ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ أَنَّهُمْ مَتَى كَانُوا كَذَلِكَ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ كَانُوا عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ فِي عَهْدِ آدَمَ وَفِي عَهْدِ وَلَدِهِ، وَاخْتَلَفُوا عِنْدَ/ قَتْلِ أَحَدِ ابْنَيْهِ الِابْنَ الثَّانِيَ، وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّهُمْ بَقُوا عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ إِلَى زَمَنِ نُوحٍ، وَكَانُوا عَشَرَةَ قُرُونٍ. ثُمَّ اخْتَلَفُوا عَلَى عَهْدِ نُوحٍ. فَبَعَثَ اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِمْ نُوحًا. وَقَالَ آخَرُونَ: كَانُوا عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ فِي زَمَنِ نُوحٍ بَعْدَ الْغَرَقِ، إِلَى أَنْ ظَهَرَ الْكُفْرُ فِيهِمْ. وَقَالَ آخَرُونَ: كَانُوا عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ مِنْ عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِلَى أَنْ غَيَّرَهُ عَمْرُو بْنُ لُحَيٍّ، وَهَذَا الْقَائِلُ قَالَ: الْمُرَادُ مِنَ النَّاسِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا الْعَرَبُ خَاصَّةً.
Bu [hadis], Resûl aleyhisselâm gelmeden önce imana tutunan bir topluluğun varlığına delalet eder; o halde onların küfürde tek bir ümmet oldukları nasıl söylenebilir? İnsanların ya küfürde ya da imanda tek bir ümmet oldukları ve küfürde tek bir ümmet olmadıkları sabit olunca, onların imanda tek bir ümmet oldukları sabit olmuştur. Sonra bu görüşü savunanlar, onların ne zaman bu şekilde oldukları hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs ve Mücâhid, Âdem zamanında ve evlatları döneminde İslam dini üzere olduklarını, iki oğlundan birinin diğerini öldürmesi sırasında/ ihtilafa düştüklerini söylemiştir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Nuh zamanına kadar İslam dini üzere kaldılar; bu da on asır idi. Sonra Nuh zamanında ihtilafa düştüler; bunun üzerine Yüce Allah onlara Nuh'u gönderdi. Diğerleri ise: Tufandan sonra Nuh zamanında içlerinde küfür ortaya çıkıncaya kadar İslam dini üzere idiler, demişlerdir. Başkaları da: İbrahim aleyhisselâm döneminden Amr b. Luhayy bunu değiştirinceye kadar İslam dini üzere idiler, demişlerdir. Bu son görüşü söyleyen kimse: Yüce Allah'ın: { وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا } “İnsanlar ancak tek bir ümmetti, sonra ayrılığa düştüler” kavlindeki insanlardan muradın sadece Araplar olduğunu söylemiştir.
إِذَا عَرَفْتَ تَفْصِيلَ هَذَا الْقَوْلِ فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِيمَا قَبْلُ فَسَادَ الْقَوْلِ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ بِالدَّلِيلِ الَّذِي
Bu görüşün tafsilatını bildiğine göre şöyle deriz: Yüce Allah daha önce putlara tapma iddiasının bozukluğunu ortaya koyduğumuz delille
قَرَّرْنَاهُ، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذَا الْمَذْهَبَ لَيْسَ مَذْهَبًا لِلْعَرَبِ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ، بَلْ كَانُوا عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ، وَنَفْيِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ. ثُمَّ حذف هَذَا الْمَذْهَبُ الْفَاسِدُ فِيهِمْ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ أَنَّ الْعَرَبَ إِذَا عَلِمُوا أَنَّ هَذَا الْمَذْهَبَ مَا كَانَ أَصْلِيًّا فِيهِمْ، وَأَنَّهُ إِنَّمَا حَدَثَ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ، لَمْ يَتَعَصَّبُوا لِنُصْرَتِهِ، وَلَمْ يَتَأَذَّوْا مِنْ تَزْيِيفِ هَذَا الْمَذْهَبِ، وَلَمْ تَنْفُرْ طِبَاعُهُمْ مِنْ إِبْطَالِهِ. وَمِمَّا يُقَوِّي هَذَا الْقَوْلَ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يونس: ١٨] ثُمَّ بَالَغَ فِي إِبْطَالِهِ بِالدَّلِيلِ. ثُمَّ قَالَ عَقِيبَهُ:
açıklayınca, bu ayette de bu mezhebin Araplar için baştan beri var olan bir mezhep olmadığını; bilakis onların İslam dini ve putlara tapmanın nefyi üzere olduklarını beyan etmiştir. Sonra bu bozuk mezhep içlerinde ortaya çıkmıştır [veya türemiştir]. Bundan maksat şudur: Araplar bu mezhebin kendilerinde aslî olmadığını ve ancak sonradan türediğini bilirlerse, onu savunmak için taassuba kapılmazlar; bu mezhebin çürütülmesinden rahatsız olmazlar ve mizaçları onun iptal edilmesinden nefret etmez. Bu görüşü kuvvetlendiren iki vecih vardır: Birincisi: Yüce Allah: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Onlar Allah'ı bırakıp kendilerine ne zarar ne de fayda verebilecek şeylere tapıyorlar ve: 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' diyorlar” [Yûnus 18] buyurmuş, sonra onu delille en ileri derecede iptal etmiştir. Ardından da şöyle buyurmuştur:
وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ بَيَانَ أَنَّ هَذَا الْكُفْرَ كَانَ حَاصِلًا فِيهِمْ مِنَ الزَّمَانِ الْقَدِيمِ، لَمْ يَصِحَّ جَعْلُ هَذَا الْكَلَامِ دَلِيلًا عَلَى إِبْطَالِ تِلْكَ الْمَقَالَةِ. أَمَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى أَنَّ النَّاسَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ كَانُوا مُسْلِمِينَ، وَهَذَا الْكُفْرُ إِنَّمَا حَدَثَ فِيهِمْ مِنْ زَمَانٍ، أَمْكَنَ التَّوَسُّلُ بِهِ إِلَى تَزْيِيفِ اعْتِقَادِ الْكُفَّارِ فِي هَذِهِ الْمَقَالَةِ، وَفِي تَقْبِيحِ صُورَتِهَا عِنْدَهُمْ، فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ تَحْصِيلًا لِهَذَا الْغَرَضِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا وَعِيدٌ، وَصَرْفُ هَذَا الْوَعِيدِ إِلَى أَقْرَبِ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ أَوْلَى، وَالْأَقْرَبُ هُوَ ذِكْرُ الِاخْتِلَافِ، فَوَجَبَ صَرْفُ هَذَا الْوَعِيدِ إِلَى هَذَا الِاخْتِلَافِ، لَا إِلَى مَا سَبَقَ مِنْ كَوْنِ النَّاسِ أُمَّةً وَاحِدَةً، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْإِسْلَامِ لَا فِي الْكُفْرِ، لِأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْكُفْرِ لَكَانَ اخْتِلَافُهُمْ بِسَبَبِ الْإِيمَانِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاخْتِلَافُ الْحَاصِلُ بِسَبَبِ الْإِيمَانِ سَبَبًا لِحُصُولِ الْوَعِيدِ. أَمَّا لَوْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْإِيمَانِ لَكَانَ اخْتِلَافُهُمْ بِسَبَبِ الْكُفْرِ، وَحِينَئِذٍ يَصِحُّ جَعْلُ ذَلِكَ الِاخْتِلَافِ سَبَبًا لِلْوَعِيدِ.
{ وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar ancak tek bir ümmetti”. Eğer bundan maksat, bu küfrün eski zamandan beri onlarda mevcut olduğunu beyan etmek olsaydı, bu sözü mezkûr iddiayı iptal etmeye delil kılmak sahih olmazdı. Fakat bunu, insanların başlangıçta Müslüman oldukları ve bu küfrün ancak sonradan aralarında ortaya çıktığı şeklinde anlarsak, bununla kâfirlerin bu iddiadaki inançlarını çürütmeye ve kendi yanlarında bunun suretini çirkinleştirmeye bir yol bulmak mümkün olur. Dolayısıyla bu maksadı elde etmek için lafzı buna hamletmek vacip olmuştur. İkincisi: Yüce Allah: { وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } “İnsanlar ancak tek bir ümmetti, sonra ayrılığa düştüler. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, aralarında elbette hüküm verilirdi” buyurmuştur. Şüphe yok ki bu bir tehdittir; bu tehdidi zikredilen şeylerden en yakınına yöneltmek ise daha evladır. En yakın olanı ise ihtilafın zikredilmesidir; dolayısıyla bu tehdidin insanların tek bir ümmet olması şeklindeki geçmiş duruma değil, bu ihtilafa yöneltilmesi vacip olmuştur. Durum böyle olunca: "Onlar küfürde değil, İslam'da tek bir ümmet idiler" denilmesi vacip olur. Zira şayet küfürde tek bir ümmet olsalardı, onların ihtilafı iman sebebiyle meydana gelmiş olurdu; oysa iman sebebiyle hâsıl olan ihtilafın bir tehdit sebebi olması caiz değildir. Fakat onlar imanda tek bir ümmet olunca, ihtilafları küfür sebebiyle vuku bulmuş olur; bu takdirde de söz konusu ihtilafın bir tehdit sebebi kılınması sahih olur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: قَوْلُ مَنْ يَقُولُ الْمُرَادُ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْكُفْرِ، وَهَذَا الْقَوْلُ مَنْقُولٌ عَنْ طَائِفَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. قَالُوا: وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفَائِدَةُ هَذَا الْكَلَامِ فِي هَذَا الْمَقَامِ هِيَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ لِلرَّسُولِ ﵊، أَنَّهُ لَا تَطْمَعُ فِي أَنْ يَصِيرَ كُلُّ مَنْ تَدْعُوهُ إِلَى الدِّينِ مُجِيبًا لَكَ، قَابِلًا لِدِينِكَ/ فَإِنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ كَانُوا عَلَى الْكُفْرِ، وَإِنَّمَا حَدَثَ الْإِسْلَامُ فِي بَعْضِهِمْ بَعْدَ ذَلِكَ، فَكَيْفَ تَطْمَعُ فِي اتِّفَاقِ الْكُلِّ عَلَى الْإِيمَانِ؟
İkinci Görüş: Muradın, onların küfürde tek bir ümmet olduklarını söyleyen kimselerin görüşüdür. Bu görüş müfessirlerden bir gruptan nakledilmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Bu takdire göre bu sözün bu makamdaki faydası şudur: Yüce Allah Resûl'e aleyhisselâm dine davet ettiğin herkesin sana icabet edip dinini kabul edeceği/ ümidine kapılmamasını beyan etmiştir; zira insanların tamamı küfür üzereydi, İslam ise daha sonra bazılarında meydana geldi. O halde herkesin iman üzere ittifak etmesini nasıl umarsın?
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي أَنَّهُمْ خُلِقُوا عَلَى فِطْرَةِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي الْأَدْيَانِ. وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ
Üçüncü Görüş: Muradın, onların İslam fıtratı üzere yaratılmış olma hususunda tek bir ümmet oldukları, sonra dinlerde ayrılığa düştüklerini söyleyen kimselerin görüşüdür.
بِقَوْلِهِ ﵊: «كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُمَجِّسَانِهِ»
Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın: “Her doğan [çocuk] fıtrat üzere doğar; sonra anne babası onu Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır veya Mecusileştirir” sözüyle işaret edilen husus da budur.
وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ الْمُرَادُ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الشَّرَائِعِ الْعَقْلِيَّةِ، وَحَاصِلُهَا يَرْجِعُ إِلَى أَمْرَيْنِ: التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّه. وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً [الْأَنْعَامِ: ١٥١] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ قَدِ اسْتَقْصَيْنَا فِيهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فَلْنَكْتَفِ بِهَذَا الْقَدْرِ هَاهُنَا.
Onlardan bir kısmı da muradın, aklî şeriatlar konusunda tek bir ümmet olduklarını söylerler ki bunların özü iki şeye racidir: Yüce Allah'ın emrini tazim etmek ve Allah'ın mahlûkatına şefkat göstermek. Yüce Allah'ın: { قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “De ki: 'Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya iyilik edin...'” [En'âm 151] kavliyle işaret edilen husus da budur. Bil ki bu meseleyi Bakara suresinde etraflıca incelemiştik; bu sebeple burada bu kadarıyla iktifa edelim.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيما فِيهِ يَخْتَلِفُونَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْكَلِمَةَ مَا هِيَ؟ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنْ يُقَالَ لَوْلَا أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ بِأَنَّهُ يَبْقَى التَّكْلِيفُ عَلَى عِبَادِهِ، وَإِنْ كَانُوا بِهِ كَافِرِينَ، لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِتَعْجِيلِ الْحِسَابِ وَالْعِقَابِ لِكُفْرِهِمْ، لَكِنْ لَمَّا كَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِزَوَالِ التَّكْلِيفِ، وَيُوجِبُ الْإِلْجَاءَ، وَكَانَ إِبْقَاءُ التَّكْلِيفِ أَصْوَبَ وَأَصْلَحَ، لَا جَرَمَ أَنَّهُ تَعَالَى أَخَّرَ هَذَا الْعِقَابَ إِلَى الْآخِرَةِ. ثُمَّ قَالَ هَذَا الْقَائِلُ، وَفِي ذَلِكَ تَصْبِيرٌ لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى احْتِمَالِ الْمَكَارِهِ مِنْ قِبَلِ الْكَافِرِينَ وَالظَّالِمِينَ.
Yüce Allah'ın: { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيما فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, hakkında ihtilaf ettikleri şeyler hususunda aralarında elbette hüküm verilirdi” kavline gelince; bil ki ayette o kelimenin ne olduğuna delalet eden bir şey yoktur. Bu konuda birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Şöyle denilmesidir: Şayet Yüce Allah kulları Kendisini inkâr etseler bile mükellefiyetin onların üzerinde devam edeceğini bildirmemiş olsaydı, inkârları sebebiyle hesabın ve cezanın öne alınmasıyla aralarında elbette hüküm verilirdi; fakat bu durum mükellefiyetin ortadan kalkmasına sebep olacağı ve ilcâyı (zorunlu kabule mecbur kalmayı) gerektireceği, mükellefiyetin devamı ise daha isabetli ve daha maslahata uygun olduğu için, şüphesiz Yüce Allah bu cezayı ahirete ertelemiştir. Sonra bu görüş sahibi şöyle demiştir: Bunda, kâfirler ve zalimler tarafından gelecek sıkıntılara katlanma hususunda müminleri teselli edip sabra teşvik vardır.
الثَّانِي: وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ فِي أَنَّهُ لَا يُعَاجِلُ الْعُصَاةَ بِالْعُقُوبَةِ إِنْعَامًا عَلَيْهِمْ، لَقُضِيَ بينهم في
İkincisi: { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı...”, yani bir lütuf olarak isyankârlara cezayı çarçabuk vermeyeceğine dair [geçmiş bir söz olmasaydı], aralarında...
اخْتِلَافِهِمْ، بِمَا يَمْتَازُ الْمُحِقُّ مِنَ الْمُبْطِلِ وَالْمُصِيبُ مِنَ الْمُخْطِئِ الثَّالِثُ: أَنَّ تِلْكَ الْكَلِمَةَ هِيَ
...haklının haksızdan, isabet edenin hata edenden ayırt edileceği şekilde ihtilaf ettikleri hususta elbette hüküm verilirdi. Üçüncüsü: O kelimenin,
قَوْلُهُ: «سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي»
O'nun: “Rahmetim gazabımı geçmiştir” sözü olmasıdır.
فَلَمَّا كَانَتْ رَحْمَتُهُ غَالِبَةً اقْتَضَتْ تِلْكَ الرَّحْمَةُ الْغَالِبَةُ إِسْبَالَ السَّتْرِ عَلَى الْجَاهِلِ الضَّالِّ وَإِمْهَالَهُ إِلَى وَقْتِ الْوِجْدَانِ.
Rahmeti galip gelince, bu galip rahmet cahil ve sapmış kimsenin üzerine perde çekilmesini ve [hakkı] bulma vaktine kadar ona mühlet verilmesini iktiza etmiştir.
[سورة يونس (١٠) : آية ٢٠]
[Yûnus Suresi (10), Âyet 20]
وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٢٠)
{ وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ } “«Ona Rabbinden bir mucize indirilse ya!» diyorlar. De ki: «Gayb ancak Allah'ındır. Bekleyin; şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!»” (20)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ هُوَ النَّوْعُ الرَّابِعُ مِنْ شُبُهَاتِ الْقَوْمِ فِي إِنْكَارِهِمْ نُبُوَّتَهُ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ الْقُرْآنَ الَّذِي جِئْتَنَا بِهِ كِتَابٌ مُشْتَمِلٌ عَلَى أَنْوَاعٍ مِنَ الْكَلِمَاتِ، وَالْكِتَابُ لَا يَكُونُ مُعْجِزًا، أَلَا تَرَى أَنَّ كِتَابَ مُوسَى وَعِيسَى مَا كَانَ مُعْجِزَةً لَهُمَا، بَلْ كَانَ لَهُمَا أَنْوَاعٌ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ دَلَّتْ عَلَى نُبُوَّتِهِمَا/ سِوَى الْكِتَابِ. وَأَيْضًا فَقَدْ كَانَ فِيهِمْ مَنْ يَدَّعِي إِمْكَانَ الْمُعَارَضَةِ، كَمَا أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُمْ قَالُوا: لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا [الْأَنْفَالِ: ٣١] وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَا جَرَمَ طَلَبُوا مِنْهُ شَيْئًا آخَرَ سِوَى الْقُرْآنِ، لِيَكُونَ مُعْجِزَةً لَهُ، فَحَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ:
Bil ki bu söz, o kavmin Hz. Peygamber'in nübüvvetini inkâr hususundaki şüphelerinin dördüncü türüdür. Şöyle ki onlar: «Bize getirdiğin Kur'an, çeşitli kelimeleri ihtiva eden bir kitaptır; kitap ise mucize olamaz. Görmez misin ki Mûsâ ve Îsâ'nın kitabı kendileri için bir mucize değildi; bilakis onların kitap dışında nübüvvetlerine delalet eden muhtelif türde mucizeleri vardı» dediler. Ayrıca onların arasında, Yüce Allah'ın naklettiği üzere { لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا } “Dileseydik elbette biz de bunun benzerini söylerdik” [Enfâl 31] diyerek [Kur'an'a] nazire yapmanın mümkün olduğunu iddia edenler de vardı. Durum böyle olunca, şüphesiz kendisi için bir mucize olsun diye ondan Kur'an'dan başka bir şey istediler. Yüce Allah da onların bu durumunu şu kavliyle nakletti:
وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَأَمَرَ اللَّه رَسُولَهُ ﵊ أَنْ يَقُولَ عِنْدَ هَذَا السُّؤَالِ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ.
{ وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “«Ona Rabbinden bir mucize indirilse ya!» diyorlar.” Bunun üzerine Allah, Resûlü aleyhisselâm'a bu soru karşısında { إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ } “«Gayb ancak Allah'ındır. Bekleyin; şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!»” demesini emretti.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَجْهَ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْجَوَابِ أَنْ يُقَالَ: أَقَامَ الدَّلَالَةَ الْقَاهِرَةَ عَلَى أَنَّ ظُهُورَ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ مُعْجِزَةٌ قَاهِرَةٌ ظَاهِرَةٌ. لِأَنَّهُ ﵊ بَيَّنَ أَنَّهُ نَشَأَ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَتَرَبَّى عِنْدَهُمْ، وَهُمْ عَلِمُوا أَنَّهُ لَمْ يُطَالِعْ كِتَابًا، وَلَمْ يُتَلْمِذْ لِأُسْتَاذٍ. بَلْ كَانَ مُدَّةَ أَرْبَعِينَ سَنَةً مَعَهُمْ وَمُخَالِطًا لَهُمْ، وَمَا كَانَ مُشْتَغِلًا بِالْفِكْرِ وَالتَّعَلُّمِ قَطُّ، ثُمَّ إِنَّهُ دَفْعَةً وَاحِدَةً ظَهَرَ هَذَا الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ عَلَيْهِ، وَظُهُورُ مِثْلِ هَذَا الْكِتَابِ الشَّرِيفِ الْعَالِي، عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ الَّذِي لَمْ يَتَّفِقْ لَهُ شَيْءٌ مِنْ أَسْبَابِ التَّعَلُّمِ، لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْوَحْيِ. فَهَذَا بُرْهَانٌ قَاهِرٌ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ مُعْجِزٌ قَاهِرٌ ظَاهِرٌ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا كَانَ طَلَبُ آيَةٍ أُخْرَى سِوَى الْقُرْآنِ مِنَ الِاقْتِرَاحَاتِ الَّتِي لَا حَاجَةَ إِلَيْهَا فِي إِثْبَاتِ نُبُوَّتِهِ ﵊، وَتَقْرِيرِ رِسَالَتِهِ، وَمِثْلُ هَذَا يَكُونُ مُفَوَّضًا إِلَى مَشِيئَةِ اللَّه تَعَالَى، فَإِنْ شَاءَ أَظْهَرَهَا، وَإِنْ شَاءَ لَمْ يُظْهِرْهَا، فَكَانَ ذَلِكَ مِنْ بَابِ الْغَيْبِ، فَوَجَبَ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ أَنْ يَنْتَظِرَ أَنَّهُ هَلْ يَفْعَلُهُ اللَّه أَمْ لَا؟ وَلَكِنْ سَوَاءٌ فَعَلَ أَوْ لَمْ يَفْعَلْ، فَقَدْ ثَبَتَتِ النُّبُوَّةُ، وَظَهَرَ صِدْقُهُ فِي ادِّعَاءِ الرِّسَالَةِ، وَلَا يَخْتَلِفُ هَذَا الْمَقْصُودُ بِحُصُولِ تِلْكَ الزِّيَادَةِ وَبِعَدَمِهَا، فَظَهَرَ أَنَّ هَذَا الْوَجْهَ جَوَابٌ ظَاهِرٌ فِي تَقْرِيرِ هَذَا المطلوب.
Bil ki bu cevabın takririndeki vecih şöyle denilmesidir: Kur'an'ın onun vasıtasıyla zuhur etmesinin apaçık ve galip bir mucize olduğuna dair ezici delil ortaya koymuştur. Zira o aleyhisselâm, aralarında büyüyüp yetiştiğini açıklamış; onlar da onun hiçbir kitap okumadığını ve hiçbir hocaya talebelik etmediğini bilmişlerdir. Bilakis o, kırk yıl boyunca onlarla beraber ve iç içe yaşamış, tefekkür ve öğrenmeyle asla meşgul olmamıştır. Sonra birdenbire bu azametli Kur'an onun vasıtasıyla zuhur etmiştir. Böyle şerefli ve yüce bir kitabın, öğrenme sebeplerinden hiçbirine mazhar olmamış böylesi bir insandan zuhur etmesi ancak vahiy yoluyla olabilir. İşte bu, Kur'an'ın apaçık ve galip bir mucize olduğuna dair ezici bir burhandır. Bu durum sabit olunca, Kur'an'dan başka bir mucize talep etmek, onun aleyhisselâm peygamberliğini ispatlamak ve risaletini teyit etmek hususunda ihtiyaç duyulmayan tekliflerden/isteklerden ibaret olur. Böylesi şeyler ise Yüce Allah'ın meşietine havale edilmiştir; dilerse onu ortaya çıkarır, dilerse çıkarmaz. Dolayısıyla bu durum gayb kabilindendir ve Allah'ın bunu yapıp yapmayacağını beklemek herkese vacip olmuştur. Fakat O bunu yapsa da yapmasa da peygamberlik sabit olmuş ve risalet davasındaki doğruluğu ortaya çıkmıştır; bu maksat söz konusu fazlalığın gerçekleşmesiyle veya gerçekleşmemesiyle değişmez. Böylece bu vechinin, bu matlubu ortaya koymada apaçık bir cevap olduğu anlaşılmış oldu.
[سورة يونس (١٠) : آية ٢١]
[Yûnus Suresi (10), Âyet 21]
وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْراً إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ (٢١)
{ وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْراً إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ } “İnsanlara kendilerine dokunan bir darlıktan sonra bir rahmet tattırdığımız zaman, bir de bakarsın ki ayetlerimiz hakkında bir tuzak kurarlar. De ki: «Allah tuzak kurmada daha hızlıdır. Şüphesiz elçilerimiz kurduğunuz tuzakları yazmaktadır.»” (21)
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ القوم لما طلبوا مِنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ آيَةً أُخْرَى سِوَى الْقُرْآنِ، وَأَجَابَ الْجَوَابَ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ [يونس: ٢٠] ذَكَرَ جَوَابًا آخَرَ وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Birinci Mesele: Bil ki o topluluk Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'den Kur'an'dan başka bir mucize talep ettiğinde ve o da takrir ettiğimiz cevabı verip { إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ } [Yûnus 20] buyurduğunda, bu ayette zikredilen diğer bir cevabı daha zikretmiştir. Bunun takriri iki vecihle yapılır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ عَادَةَ هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامِ الْمَكْرُ وَاللَّجَاجُ وَالْعِنَادُ/ وَعَدَمُ
Birinci Vecih: Yüce Allah bu ayette, bu toplulukların adetinin hile, inat, dikkafalılık ve hakkaniyetsizlik...
الْإِنْصَافِ، وَإِذَا كَانُوا كَذَلِكَ فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يُعْطَوْا مَا سَأَلُوهُ مِنْ إِنْزَالِ مُعْجِزَاتٍ أُخْرَى، فَإِنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بَلْ يَبْقَوْنَ عَلَى كُفْرِهِمْ وَجَهْلِهِمْ، فنفتقر هاهنا إِلَى بَيَانِ أَمْرَيْنِ: إِلَى بَيَانِ أَنَّ عَادَةَ هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامِ الْمَكْرُ وَاللَّجَاجُ وَالْعِنَادُ، ثُمَّ إِلَى بَيَانِ أَنَّهُ مَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ فِي إِظْهَارِ سَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ فَائِدَةٌ.
...olduğunu beyan etmiştir. Onlar böyle olduklarına göre, başka mucizelerin indirilmesi yönündeki talepleri kendilerine verilse bile iman etmeyecek, bilakis küfürleri ve cehaletleri üzere kalmaya devam edeceklerdir. Burada iki hususun beyanına ihtiyaç duymaktayız: Birincisi, bu toplulukların adetinin hile, inat ve dikkafalılık olduğunu beyan etmek; ikincisi ise durum böyle olduğunda diğer mucizelerin gösterilmesinde hiçbir fayda bulunmadığını beyan etmektir.
أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ رُوِيَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى سَلَّطَ الْقَحْطَ عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ سَبْعَ سِنِينَ ثُمَّ رَحِمَهُمْ، وَأَنْزَلَ الْأَمْطَارَ النَّافِعَةَ عَلَى أَرَاضِيهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُمْ أَضَافُوا تِلْكَ الْمَنَافِعَ الْجَلِيلَةَ إِلَى الْأَصْنَامِ وَإِلَى الْأَنْوَاءِ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَهُوَ مُقَابَلَةٌ لِلنِّعْمَةِ بِالْكُفْرَانِ. فَقَوْلُهُ: وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً الْمُرَادُ مِنْهُ تِلْكَ الْأَمْطَارُ النَّافِعَةُ. وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ الْمُرَادُ مِنْهُ ذَلِكَ الْقَحْطُ الشَّدِيدُ. وَقَوْلُهُ: إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا الْمُرَادُ مِنْهُ إِضَافَتُهُمْ تِلْكَ الْمَنَافِعَ الْجَلِيلَةَ إِلَى الْأَنْوَاءِ وَالْكَوَاكِبِ أَوْ إِلَى الْأَصْنَامِ.
Birinci Makama gelince: Bunun takriri şöyledir: Rivayet edildiğine göre Yüce Allah Mekke ehline yedi yıl boyunca kıtlık musallat etmiş, sonra onlara merhamet edip topraklarına faydalı yağmurlar indirmiştir. Fakat onlar bu yüce menfaatleri putlara ve yıldızlara (envâ) nispet etmişlerdir. Her iki ihtimalde de bu, nimete nankörlükle karşılık vermektir. Dolayısıyla O'nun: { وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً } “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman” kavlinden murat, o faydalı yağmurlardır. { مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ } “kendilerine dokunan bir darlıktan sonra” kavlinden murat, o şiddetli kıtlıktır. { إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا } “bir de bakarsın ki ayetlerimiz hakkında bir tuzak kurarlar” kavlinden murat ise, o yüce menfaatleri yıldızlara, gezegenlere veya putlara nispet etmeleridir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذَا الْمَعْنَى بِعَيْنِهِ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى ضُرٍّ مَسَّهُ [يُونُسَ: ١٢] إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى زَادَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا دَقِيقَةً أُخْرَى مَا ذَكَرَهَا فِي تِلْكَ الْآيَةِ، وَتِلْكَ الدَّقِيقَةُ هِيَ أَنَّهُمْ يَمْكُرُونَ عِنْدَ وِجْدَانِ الرَّحْمَةِ، وَيَطْلُبُونَ الْغَوَائِلَ، وَفِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ مَا كَانَتْ هَذِهِ الدَّقِيقَةُ مَذْكُورَةً، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ عَادَةَ هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامِ اللَّجَاجُ وَالْعِنَادُ وَالْمَكْرُ وَطَلَبُ الْغَوَائِلِ.
Bil ki Yüce Allah bu mananın aynısını bu surenin önceki kısmında zikretmiştir; o da Yüce Allah'ın: { وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى ضُرٍّ مَسَّهُ } “İnsana bir darlık dokunduğu zaman, yan yatarken, otururken yahut ayaktayken bize yalvarır. Ama biz ondan darlığını kaldırınca, sanki kendisine dokunan bir darlıktan ötürü bize hiç yalvarmamış gibi geçip gider” [Yûnus 12] kavlidir. Ancak Yüce Allah tefsirinde bulunduğumuz bu ayette, o ayette zikretmediği başka bir incelik ziyade etmiştir. O incelik de rahmete kavuştuklarında tuzak kurmaları ve hile peşinde koşmalarıdır; oysa önceki ayette bu incelik zikredilmemişti. Böylece zikrettiğimiz hususla sabit oldu ki bu toplulukların adeti dikkafalılık, inat, hile ve fesat peşinde koşmaktır.
وَأَمَّا الْمَقَامُ الثَّانِي: وَهُوَ بَيَانُ أَنَّهُ مَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَلَا فَائِدَةَ فِي إِظْهَارِ سَائِرِ الْآيَاتِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَظْهَرَ لَهُمْ جَمِيعَ مَا طَلَبُوهُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الظَّاهِرَةِ فَإِنَّهُمْ لَا يَقْبَلُونَهَا، لِأَنَّهُ لَيْسَ غَرَضُهُمْ مِنْ هَذِهِ الِاقْتِرَاحَاتِ التَّشَدُّدَ فِي طَلَبِ الدِّينِ، وَإِنَّمَا غَرَضُهُمُ الدَّفْعُ وَالْمَنْعُ وَالْمُبَالَغَةُ فِي صَوْنِ مَنَاصِبِهِمُ الدُّنْيَوِيَّةِ، وَالِامْتِنَاعُ مِنَ الْمُتَابَعَةِ لِلْغَيْرِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَدَّدَ الْأَمْرَ عَلَيْهِمْ وَسَلَّطَ الْبَلَاءَ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ أَزَالَهَا عَنْهُمْ وَأَبْدَلَ تِلْكَ الْبَلِيَّاتِ بِالْخَيْرَاتِ، فَهُمْ مَعَ ذَلِكَ اسْتَمَرُّوا عَلَى التَّكْذِيبِ وَالْجُحُودِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْآيَاتِ الَّتِي طَلَبُوهَا لَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهَا، فَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ جَوَابٌ قَاطِعٌ عَنِ السُّؤَالِ الْمُتَقَدِّمِ.
İkinci Makama gelince: Bu da durum böyle olduğunda diğer ayetlerin (mucizelerin) gösterilmesinde bir fayda bulunmadığının beyanıdır. Zira Yüce Allah onlara talep ettikleri apaçık mucizelerin tamamını gösterse bile onlar bunları kabul etmezler. Çünkü onların bu isteklerden maksadı dini arama hususunda titizlik göstermek değil, sadece [hakkı] defetmek, engellemek, dünyevi mevkilerini korumada aşırıya gitmek ve başkasına tabi olmaktan kaçınmaktır. Bunun delili şudur: Yüce Allah durumu onlara zorlaştırıp üzerlerine bela musallat ettiğinde, sonra o belayı onlardan kaldırıp bu sıkıntıları hayırlarla değiştirdiğinde, onlar buna rağmen yalanlama ve inkâr üzere devam etmişlerdir. Bu da gösterir ki Yüce Allah onlara istedikleri mucizeleri indirseydi bile onlara dönüp bakmazlardı. Zikrettiğimiz hususlardan anlaşıldı ki bu söz, önceki soruya verilmiş kesin bir cevaptır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْجَوَابِ: أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ قَدْ حَصَلَ لَهُمْ أَسْبَابُ الرَّفَاهِيَةِ وَطِيبِ الْعَيْشِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ تَمَرَّدَ وَتَكَبَّرَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى [الْعَلَقِ: ٦، ٧] وَقَرَّرَ تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى بِالْمِثَالِ الْمَذْكُورِ، فَإِقْدَامُهُمْ عَلَى طَلَبِ الْآيَاتِ الزَّائِدَةِ وَالِاقْتِرَاحَاتِ الْفَاسِدَةِ، إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ النِّعَمِ الْكَثِيرَةِ وَالْخَيْرَاتِ الْمُتَوَالِيَةِ، وَقَوْلُهُ: قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْراً كَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُزِيلُ عَنْهُمْ تِلْكَ النِّعَمَ، وَيَجْعَلُهُمْ مُنْقَادِينَ لِلرَّسُولِ مُطِيعِينَ لَهُ، تَارِكِينَ لِهَذِهِ الِاعْتِرَاضَاتِ الْفَاسِدَةِ، واللَّه أَعْلَمُ.
Bu cevabın takririndeki İkinci Vecih: Mekke ehli refah ve güzel geçim sebeplerine kavuşmuştu. Böyle olan kimse ise Yüce Allah'ın: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } “Gerçek şu ki, insan kendini kendine yeterli gördüğü için mutlaka azar” [Alak 6-7] buyurduğu gibi isyankârlaşır ve kibirlenir. Yüce Allah bu manayı zikredilen misalle takrir etmiştir. Dolayısıyla onların fazla mucizeler istemeye ve asılsız taleplerde bulunmaya cüret etmeleri, ancak içinde bulundukları bol nimetler ve peş peşe gelen hayırlar sebebiyledir. O'nun: { قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْراً } “De ki: «Allah tuzak kurmada daha hızlıdır»” kavli ise, Yüce Allah'ın o nimetleri onlardan alacağına, onları Resûl'e boyun eğen, ona itaat eden ve bu batıl itirazları terk eden kimseler kılacağına dair bir uyarı gibidir. Allah en iyisini bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً كَلَامٌ وَرَدَ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ إِيصَالُ الرَّحْمَةِ إِلَيْهِمْ.
İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً } “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman” kavli, mübalağa yoluyla varid olmuş bir kelamdır ve bundan murat rahmetin onlara ulaştırılmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ رَحْمَةَ اللَّه تَعَالَى لَا تُذَاقُ بِالْفَمِ، وَإِنَّمَا تُذَاقُ بِالْعَقْلِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِوُجُودِ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ حَقٌّ.
Bil ki Allah Teâlâ'nın rahmeti ağızla tadılmaz, ancak akılla tadılır. Bu da ruhani saadetlerin var olduğunu söyleyen görüşün hak olduğuna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ (إِذَا) فِي قَوْلِهِ: وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً للشرط وإِذا فِي قَوْلِهِ إِذا لَهُمْ مَكْرٌ جَوَابُ الشَّرْطِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ [الرُّومِ: ٣٦]
Üçüncü Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: { وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً } kavlindeki (إِذَا / izâ) şart içindir; { إِذا لَهُمْ مَكْرٌ } kavlindeki (إِذَا / izâ) ise şartın cevabıdır. Bu da O'nun şu kavli gibidir: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ } “Kendi ellerinin işledikleri yüzünden başlarına bir kötülük gelirse, bir de bakarsın ki hemen ümitsizliğe düşerler” [Rûm 36].
وَالْمَعْنَى: إِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مَكَرُوا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ قَنَطُوا. وَاعْلَمْ أَنَّ (إِذَا) فِي قَوْلِهِ: إِذا لَهُمْ مَكْرٌ تُفِيدُ الْمُفَاجَأَةَ، مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ فِي الْحَالِ أَقْدَمُوا عَلَى الْمَكْرِ وَسَارَعُوا إِلَيْهِ.
Manası şöyledir: İnsanlara bir rahmet tattırdığımızda tuzak kurarlar; başlarına bir kötülük gelirse de ümitsizliğe düşerler. Bil ki { إِذا لَهُمْ مَكْرٌ } kavlindeki (إِذَا / izâ) sürprizlik/ansızın olma (müfâceet) ifade eder; manası, onların o anda tuzağa giriştikleri ve ona koştuklarıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: سَمَّى تَكْذِيبَهُمْ بِآيَاتِ اللَّه مَكْرًا، لِأَنَّ الْمَكْرَ عِبَارَةٌ عَنْ صَرْفِ الشَّيْءِ عَنْ وَجْهِهِ الظَّاهِرِ بِطَرِيقِ الْحِيلَةِ، وَهَؤُلَاءِ يَحْتَالُونَ لِدَفْعِ آيَاتِ اللَّه بِكُلِّ مَا يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ مِنْ إِلْقَاءِ شُبْهَةٍ أَوْ تَخْلِيطٍ فِي مُنَاظَرَةٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأُمُورِ الْفَاسِدَةِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْمَكْرِ هُوَ أَنَّ هَؤُلَاءِ لَا يَقُولُونَ هَذَا رِزْقُ اللَّه، بَلْ يَقُولُونَ سُقِينَا بِنَوْءِ كَذَا.
Dördüncü Mesele: Onların Allah'ın ayetlerini yalanlamalarını «mekr / tuzak» olarak isimlendirmiştir; zira tuzak, bir şeyi hile yoluyla zahiri durumundan saptırmaktan ibarettir. Bunlar da bir şüphe atmak veya tartışmada kafa karıştırmak yahut bunlardan başka batıl yollarla güçlerinin yettiği her şeyle Allah'ın ayetlerini savuşturmak için hile yapmaktadırlar. Mukâtil şöyle demiştir: Bu tuzaktan murat, bunların «Bu Allah'ın rızkıdır» demeyip «Bize falan yıldızın batıp doğmasıyla yağmur yağdırıldı» demeleridir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْراً إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ فَالْمَعْنَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ لَمَّا قَابَلُوا نِعْمَةَ اللَّه بِالْمَكْرِ، فاللَّه ﷾ قَابِلَ مَكْرَهُمْ بِمَكْرٍ أَشَدَّ مِنْ ذَلِكَ، وَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَا أَعَدَّ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ، وَفِي الدُّنْيَا مِنَ الْفَضِيحَةِ وَالْخِزْيِ وَالنَّكَالِ. وَالثَّانِي: أَنَّ رُسُلَ اللَّه يَكْتُبُونَ مَكْرَهُمْ وَيَحْفَظُونَهُ، وَتُعْرَضُ عَلَيْهِمْ مَا فِي بواطنهم الخبيئة يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَيَكُونُ ذَلِكَ سَبَبًا لِلْفَضِيحَةِ التَّامَّةِ والخزي والنكال نعوذ باللَّه تعالى منه.
Yüce Allah'ın: { قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْراً إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ } “De ki: «Allah tuzak kurmada daha hızlıdır. Şüphesiz elçilerimiz kurduğunuz tuzakları yazmaktadır.»” kavline gelince; mana şudur: Bu kâfirler Allah'ın nimetini tuzakla karşılayınca, Yüce ve Aziz olan Allah da onların tuzaklarına bundan daha şiddetli bir tuzakla (mukabeleyle) karşılık vermiştir. Bu da iki vecihledir: Birincisi: Kıyamet gününde onlar için hazırladığı şiddetli azap, dünyada ise rezillik, zillet ve ibretlik cezadır. İkincisi: Allah'ın elçileri (melekler) onların tuzaklarını yazmakta ve muhafaza etmektedir; kıyamet gününde onların gizli iç dünyalarındakiler önlerine serilecek ve bu da tam bir rezilliğe, zillete ve cezaya sebep olacaktır. Bundan Yüce Allah'a sığınırız.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٢٢ الى ٢٣]
[Yûnus Suresi (10), Âyetler 22-23]
هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٢٢) فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٣)
{ هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٢٢) فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٣) } “Sizi karada ve denizde gezdiren O'dur. Hatta gemilerde bulunduğunuz ve o gemiler de onları tatlı bir rüzgârla alıp götürdüğü ve onlar da bununla sevindikleri zaman, birden gemiye şiddetli bir fırtına gelir, dalgalar her taraftan onları kuşatır ve çepeçevre kuşatıldıklarını anlarlar da dini sadece O'na has kılarak Allah'a şöyle yalvarırlar: «Eğer bizi bundan kurtarırsan, mutlaka şükredenlerden olacağız!» Fakat Allah onları kurtarınca, bir de bakarsın ki yeryüzünde haksız yere taşkınlık yaparlar. Ey insanlar! Taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir; [o da] dünya hayatının geçici menfaatidir. Sonra dönüşünüz bizedir; yapmakta olduklarınızı size haber vereceğiz.” (22-23)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ إلى قوله بِغَيْرِ الْحَقِ] في الآية مسائل:
[Yüce Allah'ın { هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } kavlinden { بِغَيْرِ الْحَقِّ } kavline kadar olan kısım hakkında] Ayette birtakım meseleler vardır:
المسألة الأولى: [في ذكر اللَّه تَعَالَى لِنَقْلِ الْإِنْسَانِ مِنَ الضُّرِّ الشَّدِيدِ إلى الرحمة مثالا، ولمكر الإنسان مثالا] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا [يونس: ٢١] كَانَ هَذَا الْكَلَامُ كَلَامًا كُلِّيًّا لَا يَنْكَشِفُ مَعْنَاهُ تَمَامَ الِانْكِشَافِ إِلَّا بِذِكْرِ مِثَالٍ كَامِلٍ، فَذَكَرَ اللَّه تَعَالَى لِنَقْلِ الْإِنْسَانِ مِنَ الضُّرِّ الشَّدِيدِ إِلَى الرَّحْمَةِ مِثَالًا، وَلِمَكْرِ الْإِنْسَانِ مِثَالًا، حَتَّى تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ كَالْمُفَسِّرَةِ لِلْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَعْنَى الْكُلِّيَّ لَا يَصِلُ إِلَى أَفْهَامِ السَّامِعِينَ إِلَّا بِذِكْرِ مِثَالٍ جَلِيٍّ وَاضِحٍ يَكْشِفُ عَنْ حَقِيقَةِ ذَلِكَ الْمَعْنَى الْكُلِّيِّ.
Birinci Mesele: [Yüce Allah'ın insanın şiddetli darlıktan rahmete nakledilmesine bir misal, insanın tuzağına da bir misal zikretmesi hakkında] Bil ki Yüce Allah: { وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا } [Yûnus 21] buyurduğunda bu söz, manası eksiksiz bir misal zikredilmedikçe tam olarak açığa kavuşmayan küllî (genel) bir söz idi. Bunun üzerine Yüce Allah insanın şiddetli darlıktan rahmete nakledilmesine bir misal, insanın tuzağına da bir misal zikretti ki bu ayet kendisinden önceki ayeti tefsir edici gibi olsun. Zira küllî mana, o küllî mananın hakikatini ortaya çıkaran açık ve vazıh bir misal zikredilmedikçe dinleyenlerin zihinlerine tam ulaşmaz.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا رَكِبَ السَّفِينَةَ وَوَجَدَ الرِّيحَ الطَّيِّبَةَ الْمُوَافِقَةَ لِلْمَقْصُودِ، حَصَلَ لَهُ الْفَرَحُ التَّامُّ وَالْمَسَرَّةُ الْقَوِيَّةُ، ثُمَّ قَدْ تَظْهَرُ عَلَامَاتُ الْهَلَاكِ دُفْعَةً وَاحِدَةً. فَأَوَّلُهَا: أَنْ تَجِيئَهُمُ الرِّيَاحُ الْعَاصِفَةُ الشَّدِيدَةُ. وَثَانِيهَا: أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْأَمْوَاجُ الْعَظِيمَةُ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَغْلِبَ عَلَى ظُنُونِهِمْ أَنَّ الْهَلَاكَ وَاقِعٌ، وَأَنَّ النَّجَاةَ لَيْسَتْ مُتَوَقَّعَةً، وَلَا شَكَّ أَنَّ الِانْتِقَالَ مِنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ الطَّيِّبَةِ الْمُوَافِقَةِ إِلَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ الْقَاهِرَةِ الشَّدِيدَةِ يُوجِبُ الْخَوْفَ الْعَظِيمَ، وَالرُّعْبَ الشَّدِيدَ، وَأَيْضًا مُشَاهَدَةُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ وَالْأَهْوَالِ فِي الْبَحْرِ مُخْتَصَّةٌ بِإِيجَابِ مَزِيدِ الرُّعْبِ وَالْخَوْفِ ثُمَّ إِنَّ الْإِنْسَانَ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ لَا يَطْمَعُ إِلَّا فِي فَضْلِ اللَّه وَرَحْمَتِهِ، وَيَصِيرُ مُنْقَطِعَ الطَّمَعِ عَنْ جَمِيعِ الْخَلْقِ، وَيَصِيرُ بِقَلْبِهِ وَرُوحِهِ وَجَمِيعِ أَجْزَائِهِ مُتَضَرِّعًا إِلَى اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ إِذَا نَجَّاهُ اللَّه تَعَالَى مِنْ هَذِهِ الْبَلِيَّةِ الْعَظِيمَةِ، وَنَقَلَهُ مِنْ هَذِهِ الْمَضَرَّةِ الْقَوِيَّةِ إِلَى الْخَلَاصِ وَالنَّجَاةِ، فَفِي الْحَالِ يَنْسَى تِلْكَ النِّعْمَةَ وَيَرْجِعُ إِلَى ما ألفه
Bil ki insan gemiye bindiğinde ve maksadına uygun tatlı bir rüzgâr bulduğunda, kendisinde tam bir sevinç ve kuvvetli bir neşe hasıl olur; sonra birdenbire helak alametleri ortaya çıkabilir. Bunların ilki, şiddetli fırtınaların onlara gelmesidir. İkincisi, her taraftan büyük dalgaların onlara gelmesidir. Üçüncüsü, helakin gerçekleşeceğine ve kurtuluşun beklenmediğine dair zannın onlara galip gelmesidir. Şüphe yok ki o hoş ve uygun hallerden bu ezici ve şiddetli hallere geçiş, büyük bir korku ve şiddetli bir dehşet doğurur. Ayrıca bu halleri ve dehşetleri denizde müşahede etmek, korku ve dehşetin artmasını gerektirmeye mahsustur. Sonra insan bu durumda sadece Allah'ın lütuf ve rahmetine bel bağlar, bütün mahlûkattan ümidini keser ve kalbiyle, ruhuyla ve bütün azalarıyla Yüce Allah'a yalvarır hale gelir. Sonra Yüce Allah onu bu büyük beladan kurtarıp bu şiddetli zarardan selamete ve kurtuluşa erdirdiğinde, o anda o nimeti unutuverir ve alıştığı...
وَاعْتَادَهُ مِنَ الْعَقَائِدِ الْبَاطِلَةِ وَالْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ، فَظَهَرَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ تَقْرِيرُ ذَلِكَ الْمَعْنَى الْكُلِّيِّ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِمِثَالٍ أَحْسَنَ وَأَكْمَلَ مِنَ الْمِثَالِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
...ve ünsiyet ettiği batıl inançlara ve yerilmiş ahlaka geri döner. Böylece önceki ayette zikredilen o küllî mananın, bu ayette zikredilen misalden daha güzel ve daha mükemmel bir misalle takrir edilmesinin mümkün olmadığı açığa çıkmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
يُحْكَى أَنَّ وَاحِدًا قَالَ لِجَعْفَرٍ الصَّادِقِ: اذْكُرْ لِي دَلِيلًا عَلَى إِثْبَاتِ الصَّانِعِ فَقَالَ: أَخْبِرْنِي عَنْ حِرْفَتِكَ: فَقَالَ: أَنَا رَجُلٌ أَتَّجِرُ فِي الْبَحْرِ، فَقَالَ: صِفْ لِي كَيْفِيَّةَ حَالِكَ فَقَالَ: رَكِبْتُ الْبَحْرَ فَانْكَسَرَتِ السَّفِينَةُ وَبَقِيتُ عَلَى لَوْحٍ وَاحِدٍ مِنْ أَلْوَاحِهَا، وَجَاءَتِ الرِّيَاحُ الْعَاصِفَةُ، فَقَالَ/ جَعْفَرٌ: هَلْ وَجَدْتَ فِي قَلْبِكَ تَضَرُّعًا وَدُعَاءً فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ جَعْفَرٌ: فَإِلَهُكَ هُوَ الَّذِي تَضَرَّعْتَ إِلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ.
Rivayet edilir ki bir adam Câfer es-Sâdık'a: «Bana Sânii (Yaratıcıyı) ispat eden bir delil zikret» dedi. Câfer: «Bana mesleğini haber ver» dedi. Adam: «Ben denizde ticaret yapan bir adamım» dedi. Câfer: «Bana başından geçen bir hali anlat» dedi. Adam: «Denize açılmıştım, gemi parçalandı ve tahtalarından tek bir tahta üzerinde kaldım, şiddetli fırtınalar koptu» dedi. Bunun üzerine Câfer: «Kalbinde bir yalvarış ve dua hissettin mi?» diye sordu. Adam: «Evet» dedi. Câfer: «İşte senin ilahın, o vakitte kendisine yalvardığın Zattır» buyurdu.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ يَنْشُرُكُمْ مِنَ النَّشْرِ الَّذِي هُوَ خِلَافُ الطَّيِّ كَأَنَّهُ أَخَذَهُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Üçüncü Mesele: İbn Âmir, dürmenin zıddı olan «yaymak» (neşr) kökünden hareketle { يَنْشُرُكُمْ } şeklinde okumuştur; sanki o, bunu Yüce Allah'ın şu kavlinden almıştır:
فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ [الْجُمُعَةِ: ١٠] وَالْبَاقُونَ قَرَءُوا يُسَيِّرُكُمْ مِنَ التَّسْيِيرِ.
{ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzüne dağılın” [Cum'a 10]. Diğer kıraat imamları ise gezdirmek (tesyîr) kökünden { يُسَيِّرُكُمْ } şeklinde okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ خَلْقًا للَّه تَعَالَى قَالُوا: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ سَيْرَ الْعِبَادِ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَدَلَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ [الْأَنْعَامِ: ١١] عَلَى أَنَّ سَيْرَهُمْ مِنْهُمْ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ سَيْرَهُمْ مِنْهُمْ وَمِنَ اللَّه، فَيَكُونُ كَسْبِيًّا لَهُمْ وَخَلْقًا للَّه وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِ
Dördüncü Mesele: Ashabımız (Eş'arî âlimleri), kulun fiilinin Yüce Allah'ın yaratması olması gerektiğine dair bu ayetle delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Bu ayet, kulların yürümesinin / seyrinin Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet etmiştir; Yüce Allah'ın: { قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “De ki: Yeryüzünde gezin” [En'âm 11] kavli de yürümelerinin kendilerinden olduğuna delalet etmiştir. Bu da onların seyrinin hem kendilerinden hem de Allah'tan olduğuna delalet eder; böylece onlar için kesb, Allah için ise halk (yaratma) olur. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ } “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı”
[الْأَنْفَالِ: ٥] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا [التَّوْبَةِ: ٤٠] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً [التَّوْبَةِ: ٨٢] ثُمَّ قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى [النَّجْمِ: ٤٣] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى [الْأَنْفَالِ: ٧] قَالَ الْجُبَّائِيُّ: أَمَّا كَوْنُهُ تَعَالَى مُسَيِّرًا لَهُمْ فِي الْبَحْرِ عَلَى الْحَقِيقَةِ فَالْأَمْرُ كَذَلِكَ وَأَمَّا سَيْرُهُمْ فِي الْبَرِّ فَإِنَّمَا أُضِيفَ إِلَى اللَّه تَعَالَى عَلَى التَّوَسُّعِ فَمَا كَانَ مِنْهُ طَاعَةً فَبِأَمْرِهِ وَتَسْهِيلِهِ، وَمَا كَانَ مِنْهُ مَعْصِيَةً فَلِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَقْدَرَهُ عَلَيْهِ وَزَادَ الْقَاضِي فِيهِ يَجُوزُ أَنْ يُضَافَ ذَلِكَ إِلَيْهِ تَعَالَى مِنْ حَيْثُ أَنَّهُ تَعَالَى سَخَّرَ لَهُمُ الْمَرْكِبَ فِي الْبَرِّ، وَسَخَّرَ لَهُمُ الْأَرْضَ الَّتِي يَتَصَرَّفُونَ عَلَيْهَا بِإِمْسَاكِهِ لَهَا، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ لَتَعَذَّرَ عَلَيْهِمُ السَّيْرُ. وَقَالَ الْقَفَّالُ: هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ أَيْ هُوَ اللَّه الْهَادِي لَكُمْ إِلَى السَّيْرِ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ طَلَبًا لِلْمَعَاشِ لَكُمْ، وَهُوَ الْمُسَيِّرُ لَكُمْ، لِأَجْلِ أَنَّهُ هَيَّأَ لَكُمْ أَسْبَابَ ذَلِكَ السَّيْرِ هَذَا جُمْلَةُ مَا قِيلَ فِي الْجَوَابِ عَنْهُ وَنَحْنُ نَقُولُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْمُسَيِّرَ فِي الْبَحْرِ هُوَ اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى هُوَ الْمُحْدِثُ لِتِلْكَ الْحَرَكَاتِ فِي أَجْزَاءِ السَّفِينَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ إِضَافَةَ الْفِعْلِ إِلَى الْفَاعِلِ هُوَ الْحَقِيقَةُ فَنَقُولُ: وَجَبَ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ مُسَيِّرًا لَهُمْ فِي الْبَرِّ بِهَذَا التَّفْسِيرِ، إِذْ لَوْ كَانَ مُسَيِّرًا لَهُمْ فِي الْبَرِّ بِمَعْنَى إِعْطَاءِ الْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ لَكَانَ مَجَازًا بِهَذَا الْوَجْهِ، فَيَلْزَمُ كَوْنُ اللَّفْظِ الْوَاحِدِ حَقِيقَةً وَمَجَازًا دُفْعَةً وَاحِدَةً، وَذَلِكَ بَاطِلٌ.
[Enfâl 5]. Başka bir ayette de: { إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfirler onu çıkardıkları vakit...” [Tevbe 40] buyurmuştur. Başka bir ayette: { فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً } “Artık az gülsünler, çok ağlasınlar” [Tevbe 82] buyurmuş, sonra başka bir ayette: { وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى } “Şüphesiz güldüren de ağlatan da O'dur” [Necm 43] buyurmuştur. Başka bir ayette de: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” [Enfâl 17] buyurmuştur. el-Cübbâî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın onları denizde gezdirmesinin hakikat olmasına gelince, durum böyledir; fakat karada yürümelerine gelince, bu Allah Teâlâ'ya mecaz yoluyla nispet edilmiştir. Dolayısıyla ondan itaat olanı O'nun emri ve kolaylaştırmasıyla, ondan masiyet olanı ise Yüce Allah'ın ona bunu yapacak güç vermesi sebebiyledir. Kâdî ise buna şunu eklemiştir: Bunun Yüce Allah'a nispet edilmesi, O'nun karada onlar için binekleri musahhar kılması ve üzerinde tasarrufta bulundukları yeryüzünü onlar için tutarak boyun eğdirmesi yönüyle caizdir; çünkü Yüce Allah böyle yapmasaydı onlar için yürümek imkânsız olurdu. el-Kaffâl ise şöyle demiştir: { هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } yani «Geçiminizi temin etmek üzere karada ve denizde yürümeniz için size yol gösteren Allah'tır; o seyrin sebeplerini sizin için hazırladığı için sizi gezdiren O'dur.» Bu konudaki cevabın özeti budur. Biz ise şöyle deriz: Şüphe yok ki denizde gezdiren Yüce Allah'tır; zira geminin parçalarındaki o hareketleri meydana getiren Yüce Allah'tır. Şüphe yok ki fiilin faile nispet edilmesi hakikattir. Biz de deriz ki: Bu tefsire göre karada gezdirenin de O olması vaciptir; zira karada gezdirmesi alet ve vasıtaları vermesi manasında olsaydı, bu yönden mecaz olurdu; dolayısıyla tek bir lafzın aynı anda hem hakikat hem mecaz olması gerekirdi ki bu batıldır.
وَاعْلَمْ أَنَّ مذهب الجبائي أنه لامتناع فِي كَوْنِ اللَّفْظِ حَقِيقَةً وَمَجَازًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَعْنَى الْوَاحِدِ. وَأَمَّا أَبُو هَاشِمٍ فَإِنَّهُ يَقُولُ: إِنَّ ذَلِكَ مُمْتَنِعٌ، إِلَّا أَنَّهُ يَقُولُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى تَكَلَّمَ بِهِ مَرَّتَيْنِ.
Bil ki el-Cübbâî'nin mezhebi, tek bir manaya nispetle bir lafzın hem hakikat hem mecaz olmasında bir imkânsızlık bulunmadığı yönündedir. Ebû Hâşim ise bunun imkânsız olduğunu söylemekte, ancak şöyle denilmesinin uzak olmadığını belirtmektedir: Yüce Allah bu lafzı iki defa söylemiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ الْجُبَّائِيِّ: قَدْ أَبْطَلْنَاهُ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، وَقَوْلَ أَبِي هَاشِمٍ أَنَّهُ تَعَالَى تَكَلَّمَ بِهِ مَرَّتَيْنِ أَيْضًا بَعِيدٌ لِأَنَّ هَذَا قَوْلٌ لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ مِنَ الْأُمَّةِ مِمَّنْ كَانُوا قَبْلَهُ، فَكَانَ هَذَا عَلَى خِلَافِ الْإِجْمَاعِ فَيَكُونُ بَاطِلًا.
Bil ki el-Cübbâî'nin sözünü usûl-i fıkıhta iptal etmiştik; Ebû Hâşim'in Yüce Allah'ın bunu iki defa söylediği yönündeki sözü de uzaktır, çünkü bu, ümmetten kendisinden önce gelen hiç kimsenin söylemediği bir sözdür. Dolayısıyla bu icmaya aykırı olup batıldır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ بَقِيَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
Bil ki bu ayette birtakım sorular geriye kalmıştır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ جَعَلَ الْكَوْنَ فِي الْفُلْكِ غَايَةً لِلتَّسْيِيرِ فِي الْبَحْرِ، مَعَ أَنَّ الْكَوْنَ فِي الْفُلْكِ مُتَقَدِّمٌ لَا مَحَالَةَ عَلَى التَّسْيِيرِ فِي الْبَحْرِ؟
Birinci Soru: Gemide bulunmak denizde gezinmekten her halükarda önce geldiği halde, gemide bulunmayı denizde gezinmenin gayesi (son noktası) nasıl kılmıştır?
وَالْجَوَابُ: لَمْ يَجْعَلِ الْكَوْنَ فِي الْفُلْكِ غَايَةً لِلتَّسْيِيرِ، بَلْ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ كَأَنَّهُ قِيلَ هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ حَتَّى إِذَا وَقَعَ فِي جُمْلَةِ تِلْكَ التَّسْيِيرَاتِ الْحُصُولُ فِي الْفُلْكِ كَانَ كَذَا وَكَذَا.
Cevap: Gemide bulunmayı gezinmenin gayesi kılmamıştır; bilakis sözün takdiri sanki şöyle denilmiş gibidir: Sizi gezdiren O'dur; öyle ki bu gezdirmeler cümlesinden olarak gemide bulunma hali vuku bulduğunda şöyle şöyle oldu...
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا جَوَابُ إِذا فِي قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ.
İkinci Soru: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ } kavlindeki (إِذَا / izâ)'nın cevabı nedir?
الْجَوَابُ: هُوَ أَنَّ جَوَابَهَا هُوَ قَوْلُهُ: جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ ثُمَّ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» :
Cevap: Onun cevabı { جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ } kavlidir. Sonra el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir:
وَأَمَّا قَوْلُهُ: دَعَوُا اللَّهَ فَهُوَ بَدَلٌ مِنْ ظَنُّوا لِأَنَّ دُعَاءَهُمْ مِنْ لَوَازِمِ ظَنِّهِمُ الْهَلَاكَ. وَقَالَ بَعْضُ الْأَفَاضِلِ لَوْ حُمِلَ قَوْلُهُ: دَعَوُا اللَّهَ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ كَانَ أَوْضَحَ، كَأَنَّهُ لَمَّا قِيلَ: جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ قَالَ قَائِلٌ فَمَا صَنَعُوا؟ فَقِيلَ: دَعَوُا اللَّهَ.
O'nun: { دَعَوُا اللَّهَ } kavline gelince; bu, { ظَنُّوا } fiilinden bedeldir, çünkü onların dua etmesi helak olacaklarını zannetmelerinin gereklerindendir. Bazı faziletli âlimler ise: { دَعَوُا اللَّهَ } kavli istînâfa (yeni bir başlangıç cümlesine) hamledilseydi daha açık olurdu; sanki { جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ } denildiğinde birisi «Peki ne yaptılar?» demiş, buna karşılık «{ دَعَوُا اللَّهَ } / Allah'a dua ettiler» denilmiştir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي صَرْفِ الْكَلَامِ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ؟
Üçüncü Soru: Sözün hitaptan (ikinci şahıstan) gayba (üçüncü şahsa) çevrilmesindeki (iltifattaki) fayda nedir?
الْجَوَابُ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْمَقْصُودُ هُوَ الْمُبَالَغَةُ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَذْكُرُ حَالَهُمْ لِغَيْرِهِمْ لِتَعْجِيبِهِمْ مِنْهَا، وَيَسْتَدْعِي مِنْهُمْ مَزِيدَ الْإِنْكَارِ وَالتَّقْبِيحِ. الثَّانِي: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ: إِنَّ مُخَاطَبَتَهُ تَعَالَى لِعِبَادِهِ، هِيَ عَلَى لِسَانِ الرَّسُولِ ﵊، فَهِيَ بِمَنْزِلَةِ الْخَبَرِ عَنِ الْغَائِبِ وَكُلُّ مَنْ أَقَامَ الْغَائِبَ مَقَامَ الْمُخَاطَبِ، حَسُنَ مِنْهُ أَنْ يَرُدَّهُ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى الْغَائِبِ. الثَّالِثِ: وَهُوَ الَّذِي خَطَرَ بِالْبَالِ فِي الْحَالِ، أَنَّ الِانْتِقَالَ فِي الْكَلَامِ مِنْ لَفْظِ الْغَيْبَةِ إِلَى لَفْظِ الْحُضُورِ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى مَزِيدِ التَّقَرُّبِ وَالْإِكْرَامِ وَأَمَّا ضِدُّهُ وَهُوَ الِانْتِقَالُ مِنْ لَفْظِ الْحُضُورِ إِلَى لَفْظِ الْغَيْبَةِ، يَدُلُّ عَلَى الْمَقْتِ وَالتَّبْعِيدِ.
Cevap: Bu hususta birtakım vecihler vardır: Birincisi: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Maksat mübalağadır; sanki Yüce Allah başkalarını onların bu haline şaşırtmak ve onlardan bu hali daha fazla inkâr ve takbih etmelerini talep etmek için onların durumunu başkalarına anlatmaktadır. İkincisi: Ebû Alî el-Cübbâî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın kullarına hitabı Resûl aleyhisselâm'ın lisanı üzeredir; dolayısıyla bu, gaibden bir haber mesabesindedir. Gaibi muhatap makamına koyan herkes için, onu tekrar gaib makamına döndürmek güzel olur. Üçüncüsü: Şu anda hatıra gelen şudur: Sözde gaib lafzından hazır (muhatap) lafzına geçiş, yakınlığın ve ikramın artmasına delalet eder; bunun zıddı olan hazır lafzından gaib lafzına geçiş ise buğza ve uzaklaştırmaya delalet eder.
أَمَّا الْأَوَّلُ: فَكَمَا فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [الْفَاتِحَةِ:
Birincisine gelince: Fâtiha suresinde olduğu gibidir; zira O'nun: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } [Fâtiha:
٢، ٣] كُلُّهُ مَقَامُ الْغَيْبَةِ، ثُمَّ انْتَقَلَ مِنْهَا إِلَى قَوْلِهِ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ [الْفَاتِحَةِ: ٥] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ كَأَنَّهُ انْتَقَلَ مِنْ مَقَامِ الْغَيْبَةِ إِلَى مَقَامِ الْحُضُورِ، وَهُوَ يُوجِبُ عُلُوَّ الدَّرَجَةِ، وَكَمَالَ الْقُرْبِ مِنْ خِدْمَةِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
2-3] kavlinin tamamı gayb makamıdır; sonra bundan { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } [Fâtiha 5] kavline geçilmiştir. Bu da kulun sanki gayb makamından huzur makamına geçtiğine delalet eder ki bu derece yüksekliğini ve Âlemlerin Rabbinin hizmetine tam bir yakınlığı iktiza eder.
وَأَمَّا الثَّانِي: فَكَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ خِطَابُ الْحُضُورِ، وقوله:
İkincisine gelince: Bu ayette olduğu gibidir; çünkü O'nun: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ } kavli huzur hitabıdır (muhataptır); O'nun: