Binûn

Yûnus Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدَّمَاتِ فَنَقُولُ: الْإِنْسَانُ إِذَا آمَنَ باللَّه فَقَدْ أَشْرَقَ رُوحُهُ بِنُورِ هَذِهِ الْمَعْرِفَةِ، ثُمَّ إِذَا وَاظَبَ عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ حَصَلَتْ لَهُ مَلَكَةٌ مُسْتَقِرَّةٌ فِي التَّوَجُّهِ إِلَى الْآخِرَةِ وَفِي الْإِعْرَاضِ عَنِ الدُّنْيَا، وَكُلَّمَا كَانَتْ هَذِهِ الْأَحْوَالُ أَكْمَلَ كَانَ اسْتِعْدَادُ النَّفْسِ لِتَحْصِيلِ سَائِرِ الْمَعَارِفِ أَشَدَّ، وَكُلَّمَا/ كَانَ الِاسْتِعْدَادُ أَقْوَى وَأَكْمَلَ كَانَتْ مَعَارِجُ الْمَعَارِفِ أَكْثَرَ وَإِشْرَاقُهَا وَلَمَعَانُهَا أَقْوَى، وَلَمَّا كَانَ لَا نِهَايَةَ لِمَرَاتِبِ الْمَعَارِفِ وَالْأَنْوَارِ الْعَقْلِيَّةِ، لَا جَرَمَ لَا نِهَايَةَ لِمَرَاتِبِ هَذِهِ الْهِدَايَةِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ.

Bu mukaddimeleri bildiğinde deriz ki: İnsan Allah'a iman ettiği zaman, onun ruhu bu marifetin nuruyla parıldamış olur. Sonra salih amellere devam ettiğinde ise kendisinde ahirete yönelme ve dünyadan yüz çevirme hususunda yerleşik bir meleke hasıl olur. Bu haller ne kadar kamil olursa, nefsin diğer marifetleri elde etmeye yönelik istidadı da o derece kuvvetli olur. İstidat ne kadar/ güçlü ve kamil olursa, marifetlerin miraçları (yükseliş basamakları) o kadar çok, parıltısı ve ışıltısı da o kadar kuvvetli olur. Aklî nurların ve marifetlerin mertebelerinin bir sonu olmadığına göre, şüphesiz Yüce Allah'ın { يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ } “Rableri onları imanları sebebiyle hidayete erdirir” kavliyle işaret edilen bu hidayetin mertebelerinin de bir sonu yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُمْ يَكُونُونَ جَالِسِينَ عَلَى سُرُرٍ مَرْفُوعَةٍ فِي الْبَسَاتِينِ وَالْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا [مَرْيَمَ:

İkinci Mesele: Yüce Allah'ın { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ } “Altlarından ırmaklar akar” kavlinden murat; onların bahçelerde yüksek tahtlar üzerinde oturuyor olmaları ve ırmakların onların önlerinden akmasıdır. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا } [Meryem:

٢٤] وَهِيَ مَا كَانَتْ قَاعِدَةً عَلَيْهَا، وَلَكِنَّ الْمَعْنَى بَيْنَ يَدَيْكِ، وَكَذَا قَوْلُهُ: وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي [الزُّخْرُفِ: ٥١] الْمَعْنَى بَيْنَ يَدَيَّ فَكَذَا هَاهُنَا.

24] “Rabbin senin altında bir su arkı var etmiştir”. Oysa [Meryem] onun üzerinde oturuyor değildi; fakat mana 'senin önünde' demektir. Aynı şekilde O'nun { وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي } [Zuhruf: 51] “Şu ırmaklar benim altımdan akıyor” kavlinde de mana 'benim önümden' demektir; burada da böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْإِيمَانُ هُوَ الْمَعْرِفَةُ وَالْهِدَايَةُ الْمُتَرَتِّبَةُ عَلَيْهَا أَيْضًا مِنْ جِنْسِ الْمَعَارِفِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ إِيمَانَهُمْ بَلْ قَالَ: يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ بِالْمُقَدَّمَتَيْنِ لَا يُوجِبُ الْعِلْمَ بِالنَّتِيجَةِ، بَلِ الْعِلْمُ بِالْمُقَدَّمَتَيْنِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الِاسْتِعْدَادِ التَّامِّ لِقَبُولِ النَّفْسِ لِلنَّتِيجَةِ ثُمَّ إِذَا حَصَلَ هَذَا

Üçüncü Mesele: İman marifettir; ona terettüp eden hidayet de marifetler cinsindendir. Sonra Yüce Allah “Rableri onları imanlarına hidayet eder” dememiş, bilakis { يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ } “Rableri onları imanları sebebiyle hidayete erdirir” buyurmuştur. Bu da iki mukaddimeyi (öncülü) bilmenin bizzat neticenin bilinmesini gerektirmediğine delalet eder; aksine iki mukaddimeyi bilmek, nefsin neticeyi kabul etmesine yönelik tam bir istidadın hasıl olmasına sebeptir. Sonra bu

الِاسْتِعْدَادُ، كَانَ التَّكْوِينُ مِنَ الْحَقِّ ﷾، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ الْحُكَمَاءِ أَنَّ الْفَيَّاضَ الْمُطْلَقَ وَالْجَوَادَ الْحَقَّ، لَيْسَ إِلَّا اللَّه ﷾.

istidat hasıl olduğunda, [var etme ve] tekvin Hakk Azze ve Celle'den olur. Hükemanın "Mutlak feyz kaynağı ve hakiki cömert ancak Allah Azze ve Celle'dir" sözünün manası da budur.

الْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ مَرَاتِبِ سَعَادَاتِهِمْ وَدَرَجَاتِ كَمَالَاتِهِمْ قَوْلُهُ ﷾: دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Onların saadetlerinin mertebelerinden ve kemalatlarının derecelerinden ikinci mertebe: O'nun Azze ve Celle { دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ } “Onların oradaki duaları: 'Seni tenzih ederiz Allah'ım!'dır” kavlidir. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي دَعْواهُمْ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الدَّعْوَى هَاهُنَا بِمَعْنَى الدُّعَاءِ، يُقَالُ: دَعَا يَدْعُو دُعَاءً وَدَعْوَى، كَمَا يُقَالُ: شَكَا يَشْكُو شِكَايَةً وَشَكْوَى. قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: دَعْواهُمْ أَيْ دُعَاؤُهُمْ. وَقَالَ تَعَالَى فِي أَهْلِ الْجَنَّةِ: لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ [يس: ٥٧] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ آمِنِينَ [الدُّخَانِ: ٥٥] وَمِمَّا يُقَوِّي أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الدَّعْوَى هَاهُنَا الدُّعَاءُ هُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا: اللَّهُمَّ وَهَذَا نِدَاءٌ للَّه ﷾، وَمَعْنَى قَوْلِهِمْ: سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ إِنَّا نُسَبِّحَكَ، كَقَوْلِ الْقَانِتِ فِي دُعَاءِ الْقُنُوتِ: «اللَّهُمَّ إِيَّاكَ نَعْبُدُ» الثَّانِي: أَنْ يُرَادَ بِالدُّعَاءِ الْعِبَادَةُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [مَرْيَمَ: ٤٨] أَيْ وَمَا تَعْبُدُونَ فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ لَا عِبَادَةَ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ إِلَّا أَنْ يُسَبِّحُوا اللَّه وَيَحْمَدُوهُ، وَيَكُونُ اشْتِغَالُهُمْ بِذَلِكَ الذِّكْرِ لَا عَلَى سَبِيلِ التَّكْلِيفِ، بَلْ عَلَى سَبِيلِ الِابْتِهَاجِ بِذِكْرِ اللَّه تَعَالَى. الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الدَّعْوَى نَفْسَ الدَّعْوَى الَّتِي تَكُونُ لِلْخَصْمِ عَلَى الْخَصْمِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَدْعُونَ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ تَنْزِيهَ اللَّه تَعَالَى عَنْ كُلِّ الْمَعَايِبِ وَالْإِقْرَارَ لَهُ بِالْإِلَهِيَّةِ. قَالَ الْقَفَّالُ: أَصِلُ ذَلِكَ أَيْضًا مِنَ الدُّعَاءِ، لِأَنَّ الْخَصْمَ يَدْعُو خَصْمَهُ إِلَى مَنْ يَحْكُمُ بَيْنَهُمَا. الرَّابِعُ: قَالَ مُسْلِمٌ: دَعْواهُمْ أَيْ قَوْلُهُمْ وَإِقْرَارُهُمْ وَنِدَاؤُهُمْ، وَذَلِكَ هُوَ قَوْلُهُمْ: سُبْحانَكَ/ اللَّهُمَّ الْخَامِسُ: قَالَ الْقَاضِي: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: دَعْواهُمْ أَيْ طَرِيقَتُهُمْ فِي تَمْجِيدِ اللَّه تَعَالَى وَتَقْدِيسِهِ وَشَأْنُهُمْ وَسُنَّتُهُمْ. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ ذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ: سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ لَيْسَ بِدُعَاءٍ وَلَا بِدَعْوَى، إِلَّا أَنَّ الْمُدَّعِيَ لِلشَّيْءِ يَكُونُ مُوَاظِبًا عَلَى ذِكْرِهِ، لَا جَرَمَ جَعَلَ لَفْظَ الدَّعْوَى كِنَايَةً عَنْ تِلْكَ الْمُوَاظَبَةِ وَالْمُلَازَمَةِ فَأَهْلُ الْجَنَّةِ لَمَّا كَانُوا مُوَاظِبِينَ عَلَى هَذَا الذِّكْرِ، لَا جَرَمَ أَطْلَقَ لَفْظَ الدَّعْوَى عَلَيْهَا.

Birinci Mesele: { دَعْواهُمْ } “Onların duaları” hakkında vecihler vardır: Birincisi: Buradaki dava (دَعْوَى) dua manasındadır. Nitekim شَكَا يَشْكُو شِكَايَةً وَشَكْوَى denildiği gibi دَعَا يَدْعُو دُعَاءً وَدَعْوَى denilir. Bazı müfessirler: { دَعْواهُمْ } yani onların duaları, demişlerdir. Yüce Allah cennet ehli hakkında: { لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } [Yâsîn: 57] “Orada onlar için meyveler vardır ve istedikleri her şey onlarındır” buyurmuş, diğer bir ayette de { يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ آمِنِينَ } [Duhân: 55] “Orada güven içinde her türlü meyveyi isterler” buyurmuştur. Burada dava ile duanın kastedildiğini kuvvetlendiren hususlardan biri de onların: { اللَّهُمَّ } “Allah'ım” demeleridir ki bu, Allah Azze ve Celle'ye bir nidâdır. Onların: { سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ } “Seni tenzih ederiz Allah'ım” sözlerinin manası, "Seni tesbih ederiz" demektir; nitekim kunut yapan kimsenin kunut duasında: «اللَّهُمَّ إِيَّاكَ نَعْبُدُ» "Allah'ım, yalnız sana kulluk ederiz" demesi gibidir. İkincisi: Dua ile ibadetin kastedilmesidir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [Meryem: 48] “Sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan uzaklaşıyorum”, yani ibadet ettiklerinizden. Buna göre ayetin manası: Cennet ehli için Allah'ı tesbih etmek ve O'na hamdetmekten başka bir ibadet yoktur; onların bu zikirle meşgul olmaları bir mükellefiyet yoluyla değil, bilakis Yüce Allah'ı zikretmenin sevinç ve neşesi yoluyladır. Üçüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: Davadan maksadın, hasmın hasım aleyhine açtığı davanın bizzat kendisi olması uzak bir ihtimal değildir. Mana şudur: Cennet ehli dünyada da ahirette de Yüce Allah'ı bütün eksikliklerden tenzih etmeyi ve O'nun ilahlığını ikrar etmeyi dava ederler (savunurlar). Kaffâl şöyle demiştir: Bunun aslı da duadandır; zira hasım, hasmını aralarında hüküm verecek kimseye çağırır (dua eder). Dördüncüsü: Müslim şöyle demiştir: { دَعْواهُمْ } yani onların sözleri, ikrarları ve nidalarıdır; o da onların: / { سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ } “Seni tenzih ederiz Allah'ım” sözleridir. Beşincisi: Kâdî şöyle demiştir: O'nun { دَعْواهُمْ } kavlinden murat, Yüce Allah'ı tazim ve takdis etmedeki yolları, şanları ve adetleridir. Muradın bu olduğuna delil şudur: { سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ } sözü ne bir duadır ne de bir davadır; ancak bir şeyi dava eden (iddia eden) kimse onu sürekli anar. Bu sebeple Yüce Allah, dava lafzını o devamlılık ve ayrılmazlıktan kinaye kılmıştır. Cennet ehli de bu zikre devam ettikleri için, şüphesiz bu durum hakkında dava lafzı mutlak olarak kullanılmıştır.

السَّادِسُ: قَالَ الْقَفَّالُ: قِيلَ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ مَا يَدَّعُونَ [يس: ٥٧] أَيْ مَا يَتَمَنَّوْنَهُ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: ادْعُ مَا شِئْتَ عَلَيَّ، أَيْ تَمَنَّ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: أُخْبِرْتُ أَنَّ قَوْلَهُ: دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ هُوَ أَنَّهُ إِذَا مَرَّ بِهِمْ طَيْرٌ يَشْتَهُونَهُ قَالُوا سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ فَيَأْتِيهِمُ الْمَلَكُ بِذَلِكَ الْمُشْتَهَى، فَقَدْ خَرَجَ تَأْوِيلُ الْآيَةِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، عَلَى أَنَّهُمْ إِذَا اشْتَهَوُا الشَّيْءَ قَالُوا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ دَعْوَاهُمْ مَا حَصَلَ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ التَّمَنِّي، وَفِي هَذَا التَّفْسِيرِ وَجْهٌ آخَرُ هُوَ أَفْضَلُ وَأَشْرَفُ مِمَّا تَقَدَّمَ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ تَمَنِّيَهُمْ فِي الْجَنَّةِ أَنْ يُسَبِّحُوا اللَّه تَعَالَى، أَيْ تَمَنِّيهِمْ لِمَا يَتَمَنَّوْنَهُ، لَيْسَ إِلَّا فِي تَسْبِيحِ اللَّه تَعَالَى وَتَقْدِيسِهِ وَتَنْزِيهِهِ. السَّابِعُ: قَالَ الْقَفَّالُ أَيْضًا: وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى فِي الدَّعْوَى مَا كَانُوا يَتَدَاعَوْنَهُ فِي الدُّنْيَا فِي أَوْقَاتِ حُرُوبِهِمْ مِمَّنْ يَسْكُنُونَ إِلَيْهِ وَيَسْتَنْصِرُونَهُ، كَقَوْلِهِمْ: يَا آلَ فُلَانٍ، فَأَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى أَنَّ أُنْسَهُمْ فِي الْجَنَّةِ بِذِكْرِهِمُ اللَّه تَعَالَى، وَسُكُونَهِمْ بِتَحْمِيدِهِمُ اللَّه وَلَذَّتَهُمْ بِتَمْجِيدِهِمُ اللَّه تَعَالَى.

Altıncısı: Kaffâl şöyle demiştir: O'nun { لَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } [Yâsîn: 57] “İstedikleri her şey onlarındır” kavli hakkında: "Yani arzuladıkları şeylerdir" denilmiştir. Araplar: "Benden dilediğini iste (ادْعُ مَا شِئْتَ عَلَيَّ)" yani arzu et, derler. İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: Bana bildirildiğine göre O'nun { دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ } kavlinin manası şudur: Yanlarından arzuladıkları bir kuş geçtiğinde { سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ } "Seni tenzih ederiz Allah'ım" derler, melek de onlara o arzulanan şeyi getirir. Bu veche göre ayetin tevili; onlar bir şeyi arzuladıklarında "Sübhânekellâhumme" derler, şeklinde çıkmıştır. Dolayısıyla davalarından murat, kalplerinde hasıl olan temennidir. Bu tefsirde bundan daha faziletli ve daha şerefli diğer bir vecih daha vardır ki o da şudur: Mana, onların cennetteki temennilerinin Yüce Allah'ı tesbih etmek olmasıdır; yani arzuladıkları şeylere dair temennileri, sadece Yüce Allah'ı tesbih, takdis ve tenzih etmekten ibarettir. Yedincisi: Kaffâl yine şöyle demiştir: Davadaki mananın, onların dünyada savaş vakitlerinde sığındıkları ve yardım istedikleri kimseleri birbirlerine çağırmaları (nida etmeleri) olması da muhtemeldir; tıpkı "Ey falan oğulları!" demeleri gibi. Böylece Yüce Allah, onların cennetteki ünsiyetlerinin Kendisini zikretmekle, sükunetlerinin Kendisine hamdetmekle ve lezzetlerinin de Kendisini temcid etmekle olduğunu haber vermiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ: سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ:

İkinci Mesele: O'nun { سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ } “Seni tenzih ederiz Allah'ım” kavlinde iki vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ جَعَلُوا هَذَا الذِّكْرَ عَلَامَةً عَلَى طَلَبِ الْمُشْتَهَيَاتِ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: إِذَا مَرَّ بهم طيرا اشْتَهَوْهُ قَالُوا سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ فَيُؤْتَوْنَ بِهِ، فَإِذَا نَالُوا مِنْهُ شَهْوَتَهُمْ قَالُوا: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ

Birinci Vecih: Cennet ehlinin bu zikri arzulanan şeyleri talep etmeye bir alamet kıldıklarını söyleyen kimsenin görüşüdür. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Yanlarından arzuladıkları bir kuş geçtiğinde { سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ } "Seni tenzih ederiz Allah'ım" derler ve o kendilerine getirilir. Ondan arzularını giderdiklerinde ise { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ

الْعالَمِينَ

الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” derler.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: قَوْلُهُ: سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ عَلَمٌ بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَالْخُدَّامِ، فَإِذَا سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِمْ أَتَوْهُمْ بِمَا يَشْتَهُونَ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ عِنْدِي ضَعِيفٌ جِدًّا، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ حَاصِلَ هَذَا الْكَلَامِ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ جَعَلُوا هَذَا الذِّكْرَ الْعَالِيَ الْمُقَدَّسَ عَلَامَةً عَلَى طَلَبِ الْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ وَالْمَنْكُوحِ، وَهَذَا فِي غَايَةِ الْخَسَاسَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ: وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ فَإِذَا اشْتَهَوْا أَكْلَ ذَلِكَ الطَّيْرِ، فَلَا حَاجَةَ بِهِمْ إِلَى الطَّلَبِ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ بِهِمْ حَاجَةٌ إِلَى الطَّلَبِ، فَقَدْ سَقَطَ هَذَا الْكَلَامُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذَا يَقْتَضِي صَرْفَ الْكَلَامِ عَنْ ظَاهِرِهِ الشَّرِيفِ الْعَالِي إِلَى مَحْمَلٍ خَسِيسٍ لَا إِشْعَارَ لِلَّفْظِ بِهِ، وَهَذَا بَاطِلٌ.

Kelbî şöyle demiştir: O'nun { سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ } “Seni tenzih ederiz Allah'ım” kavli, cennet ehli ile hizmetçiler arasında bir paroladır; hizmetçiler onların bu sözünü işittiklerinde arzuladıkları şeyleri kendilerine getirirler. Bil ki bu görüş bana göre son derece zayıftır; bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Bu sözün neticesi, cennet ehlinin bu yüce ve mukaddes zikri yiyecek, içecek ve cinsel istekleri talep etmeye bir alamet kılmış olmalarına varır ki bu son derece basittir (düşüktür). İkincisi: Yüce Allah cennet ehlinin vasfı hakkında: "Canlarının çektiği şeyler onlarındır" buyurmuştur. O kuşu yemeyi arzuladıklarında artık talep etmelerine ihtiyaç kalmaz. Talep etmelerine bir ihtiyaç olmayınca da bu söz düşmüş olur. Üçüncüsü: Bu durum, sözün şerefli ve yüce zahirinden, lafzın hiç hissettirmediği basit bir manaya saptırılmasını gerektirir ki bu da batıldır.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ نَقُولَ: الْمُرَادُ اشْتِغَالُ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِتَقْدِيسِ اللَّه سُبْحَانَهُ وَتَمْجِيدِهِ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِ، لِأَجْلِ أَنَّ سَعَادَتَهُمْ فِي هَذَا الذِّكْرِ وَابْتِهَاجَهُمْ بِهِ وَسُرُورَهُمْ بِهِ، وَكَمَالَ حَالِهِمْ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنْهُ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الصَّحِيحُ الَّذِي لَا مَحِيدَ عَنْهُ ثُمَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِي الْآيَةِ وُجُوهٌ: / أَحَدُهَا: قَالَ الْقَاضِي: إِنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ الْمُتَّقِينَ بِالثَّوَابِ الْعَظِيمِ، كَمَا ذَكَرَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ قَوْلِهِ: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ [يُونُسَ: ٤] فَإِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ، وَوَجَدُوا تِلْكَ النِّعَمَ الْعَظِيمَةَ، عَرَفُوا أَنَّ اللَّه تَعَالَى كَانَ صَادِقًا فِي وَعْدِهِ إِيَّاهُمْ بِتِلْكَ النِّعَمِ، فَعِنْدَ هَذَا قَالُوا: سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ أَيْ نُسَبِّحُكَ عَنِ الْخُلْفِ فِي الْوَعْدِ وَالْكَذِبِ فِي الْقَوْلِ. وَثَانِيهَا: أَنْ نَقُولَ: غَايَةُ سَعَادَةِ السُّعَدَاءِ، وَنِهَايَةُ دَرَجَاتِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ اسْتِسْعَادُهُمْ بِمَرَاتِبِ مَعَارِفِ الْجَلَالِ.

İkinci Vecih: Bu ayetin tevîlinde şöyle dememizdir: Murad, cennet ehlinin Allah Sübhânehu'yu takdis, temcid ve O'na sena ile meşgul olmalarıdır; zira onların saadeti, sevinci ve neşesi bu zikirdedir ve hallerinin kemali ancak bundan hasıl olur. Kendisinden dönülemeyecek sahih görüş de budur. Sonra bu takdire göre ayette [bazı] vecihler vardır: / Birincisi: Kâdî şöyle demiştir: Yüce Allah bu surenin başında geçen { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ } [Yûnus: 4] “İman edip salih amel işleyenleri adaletle mükafatlandırmak için” kavlinde zikrettiği gibi, muttakilere büyük bir sevap vadetmiştir. Cennet ehli cennete girip o büyük nimetleri bulduklarında, Yüce Allah'ın o nimetleri kendilerine vadetmesinde sadık olduğunu anladılar. İşte bunun üzerine { سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ } “Seni tenzih ederiz Allah'ım” yani 'Seni vaadinden dönmekten ve sözünde hilaf bulunmasından tenzih ederiz' dediler. İkincisi: Şöyle dememizdir: Bahtiyarların saadetinin zirvesi, nebilerin ve velilerin derecelerinin nihayeti, celal marifetlerinin mertebeleriyle saadete ermeleridir.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَعْرِفَةَ ذَاتِ اللَّه تَعَالَى وَالِاطِّلَاعَ عَلَى كُنْهِ حَقِيقَتِهِ مِمَّا لَا سَبِيلَ لِلْخَلْقِ إِلَيْهِ، بَلِ الْغَايَةُ الْقُصْوَى مَعْرِفَةُ صِفَاتِهِ السَّلْبِيَّةِ أَوْ صِفَاتِهِ الْإِضَافِيَّةِ. أَمَّا الصِّفَاتُ السَّلْبِيَّةُ فَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِصِفَاتِ الْجَلَالِ، وَأَمَّا الصِّفَاتُ الْإِضَافِيَّةُ فَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِصِفَاتِ الْإِكْرَامِ، فَلِذَلِكَ كَانَ كَمَالُ الذِّكْرِ الْعَالِي مَقْصُورًا عَلَيْهَا، كَمَا قَالَ ﷾:

Bil ki Yüce Allah'ın zatını bilmeye ve hakikatinin künhüne vakıf olmaya yaratılmışlar için hiçbir yol yoktur; bilakis en uzak gaye O'nun selbî sıfatlarını yahut izâfî sıfatlarını bilmektir. Selbî sıfatlar celal sıfatları olarak isimlendirilenlerdir; izâfî sıfatlar ise ikram sıfatları olarak isimlendirilenlerdir. Bu sebeple yüce zikrin kemali bunlara hasredilmiştir; nitekim O Azze ve Celle şöyle buyurmuştur:

تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ [الرَّحْمَنِ: ٧٨]

{ تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } [Rahmân: 78] “Celâl ve ikram sahibi Rabbinin adı ne yücedir!”

وَكَانَ ﷺ يقول: «ألظوا بيا ذا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ»

sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyururdu: «ألظوا بيا ذا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ» “'Ey Celâl ve İkrâm Sahibi' [duasına] sımsıkı sarılın!”

وَلَمَّا كَانَتِ السُّلُوبُ مُتَقَدِّمَةٌ بِالرُّتْبَةِ عَلَى الْإِضَافَاتِ، لَا جَرَمَ كَانَ ذِكْرُ الْجَلَالِ مُتَقَدِّمًا عَلَى ذِكْرِ الْإِكْرَامِ فِي اللَّفْظِ. وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ غَايَةَ سَعَادَةِ السُّعَدَاءِ لَيْسَ إِلَّا فِي هَذَيْنِ الْمَقَامَيْنِ، لَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّه ﷾ كَوْنَهُمْ مُوَاظِبِينَ عَلَى هَذَا الذِّكْرِ الْعَالِي الْمُقَدَّسِ، وَلَمَّا كَانَ لَا نِهَايَةَ لِمَعَارِجِ جَلَالِ اللَّه وَلَا غَايَةَ لِمَدَارِجِ إِلَهِيَّتِهِ وَإِكْرَامِهِ وَإِحْسَانِهِ، فَكَذَلِكَ لَا نِهَايَةَ لِدَرَجَاتِ تَرَقِّي الْأَرْوَاحِ الْمُقَدَّسَةِ فِي هَذِهِ الْمَقَامَاتِ الْعَلِيَّةِ الْإِلَهِيَّةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ الْمُقَرَّبِينَ كَانُوا قَبْلَ تَخْلِيقِ آدَمَ ﵇ مُشْتَغِلِينَ بِهَذَا الذِّكْرِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ قَالُوا: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] فَالْحَقُّ سُبْحَانَهُ أَلْهَمَ السُّعَدَاءَ مِنْ أَوْلَادِ آدَمَ، حَتَّى أَتَوْا بِهَذَا التَّسْبِيحِ وَالتَّحْمِيدِ، لِيَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الَّذِي أَتَى بِهِ الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ قَبْلَ خَلْقِ الْعَالَمِ مِنَ الذِّكْرِ الْعَالِي، فَهُوَ بِعَيْنِهِ أَتَى بِهِ السُّعَدَاءُ مِنْ أَوْلَادِ آدَمَ ﵇، بَعْدَ انْقِرَاضِ الْعَالَمِ، وَلَمَّا كَانَ هَذَا الذِّكْرُ مُشْتَمِلًا عَلَى هَذَا الشَّرَفِ الْعَالِي، لَا جَرَمَ جَاءَتِ الرِّوَايَةُ بِقِرَاءَتِهِ فِي أَوَّلِ الصَّلَاةِ، فَإِنَّ الْمُصَلِّيَ إِذَا كَبَّرَ قَالَ:

Selbler (tenzihî sıfatlar) mertebe bakımından izafetlerden (nisbî sıfatlardan) önce olduğu için, şüphesiz lafızda da celal zikri ikram zikrinden önce gelmiştir. Bahtiyarların saadetinin zirvesinin ancak bu iki makamda olduğu sabit olunca, şüphesiz Allah Azze ve Celle onların bu yüce ve mukaddes zikre devam etmekte olduklarını zikretmiştir. Allah'ın celalinin miraçlarının (yükseliş basamaklarının) ve ilahlığının, ikramının ve ihsanının derecelerinin bir sonu olmadığı gibi, aynı şekilde mukaddes ruhların bu yüce ilahî makamlardaki terakki derecelerinin de bir sonu yoktur. Üçüncüsü: Mukarreb melekler Âdem aleyhisselâm yaratılmadan önce bu zikirle meşguldüler; görmez misin onlar: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } [Bakara: 30] “Biz ise seni hamdinle tesbih ve seni takdis ediyoruz” demişlerdi. Hak Sübhânehu, mukarreb meleklerin âlemin yaratılışından önce yerine getirdikleri o yüce zikrin aynısını, âlemin sona ermesinden sonra Âdem'in aleyhisselâm zürriyetinden olan bahtiyarların da yerine getirdiğini göstermek için Âdem evladından olan bahtiyarlara ilham etmiş, böylece onlar bu tesbih ve tahmidi getirmişlerdir. Bu zikir böylesine yüce bir şerefi ihtiva ettiği için, şüphesiz namazın başında onun okunacağına dair rivayet gelmiştir; zira namaz kılan kimse tekbir getirdiğinde şöyle der:

«سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ تَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ وَلَا إِلَهَ غَيْرُكَ» .

«سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ تَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ وَلَا إِلَهَ غَيْرُكَ» “Seni tenzih ederim Allah'ım, hamdinle [Seni överim], ismin mübarektir, şanın yücedir ve Senden başka ilah yoktur.”

الْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: مِنْ مَرَاتِبِ سَعَادَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: تَحِيَّةُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ تَكُونُ بِالسَّلَامِ، وَتَحِيَّةُ الْمَلَائِكَةِ لَهُمْ بِالسَّلَامِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الرَّعْدِ: ٢٣] وَتَحِيَّةُ اللَّه تَعَالَى لَهُمْ أَيْضًا بِالسَّلَامِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ

Cennet ehlinin saadetlerinin mertebelerinden üçüncü mertebe: Yüce Allah'ın { وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } “Onların oradaki esenleşmeleri ise selamdır” kavlidir. Müfessirler şöyle demiştir: Birbirlerine olan selamlaşmaları selam iledir; meleklerin onlara selamlaşması da Yüce Allah'ın { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } [Ra'd: 23] “Melekler de her kapıdan yanlarına girerler: Selam sizlere!” kavlinde olduğu gibi selam iledir. Yüce Allah'ın onlara olan selamlaşması da Yüce Allah'ın { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ

رَحِيمٍ

{ رَحِيمٍ } “[Çok] merhametli [bir Rabden].”

[يس: ٥٨] قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ هَذَا مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ، وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ مُوَاظَبَتَهُمْ عَلَى ذِكْرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ، مُشْعِرَةٌ بِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا فِي مَنْزِلِ الْآفَاتِ وَفِي مَعْرِضِ الْمَخَافَاتِ، فَإِذَا أُخْرِجُوا مِنَ الدُّنْيَا وَوَصَلُوا إِلَى كَرَامَةِ اللَّه تَعَالَى، فَقَدْ صَارُوا سَالِمِينَ/ مِنَ الْآفَاتِ، آمِنِينَ مِنَ الْمَخَافَاتِ وَالنُّقْصَانَاتِ وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ يَذْكُرُونَ هَذَا الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ [فَاطِرٍ: ٣٤، ٣٥] .

[Yâsîn: 58] “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara selam vardır” kavlinde olduğu gibi selam iledir. Vâhidî şöyle demiştir: Bu takdire göre bu durum, masdarın mef'ule izafe edilmesindendir. Bana göre bunda başka bir vecih daha vardır: O da onların bu kelimeyi zikretmeye devam etmelerinin, dünyadayken afetler yurdunda ve korkuların hedefinde olduklarını hissettirmesidir. Dünyadan çıkarılıp Yüce Allah'ın ikramına ulaştıklarında ise afetlerden/ esenliğe kavuşmuş, korkulardan ve noksanlıklardan emin olmuşlardır. Yüce Allah onların bu manayı şu kavillerinde zikrettiklerini haber vermiştir: { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ } [Fâtır: 34-35] “Ve dediler ki: 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayıcıdır, şükrün karşılığını verendir. O ki, lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de orada bize bir bıkkınlık gelir.'”

الْمَرْتَبَةُ الرَّابِعَةُ: مِنْ مَرَاتِبِ سَعَادَاتِهِمْ قَوْلُهُ ﷾: وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Onların saadetlerinin mertebelerinden dördüncü mertebe: O'nun Azze ve Celle { وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Dualarının sonu da: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun'dur” kavlidir. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْمُفَسِّرِينَ حَمَلُوا هَذِهِ الْكَلِمَاتِ الْعَالِيَةَ الْمُقَدَّسَةَ عَلَى أَحْوَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِسَبَبِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ فَقَالُوا: إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ إِذَا اشْتَهَوْا شَيْئًا قَالُوا: سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، وَإِذَا أَكَلُوا وَفَرَغُوا قَالُوا: الْحَمْدُ للَّه رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَهَذَا الْقَائِلُ مَا تَرَقَّى نَظَرُهُ فِي دُنْيَاهُ وَأُخْرَاهُ عَنِ الْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ، وَحَقِيقٌ لِمِثْلِ هَذَا الْإِنْسَانِ أَنْ يُعَدَّ فِي زُمْرَةِ الْبَهَائِمِ. وَأَمَّا الْمُحِقُّونَ الْمُحَقِّقُونَ، فَقَدْ تَرَكُوا ذَلِكَ، وَلَهُمْ فِيهِ أَقْوَالٌ.

Birinci Mesele: Müfessirlerden bir cemaatin bu yüce ve mukaddes kelimeleri yeme ve içme sebebiyle cennet ehlinin hallerine hamlettiklerini zikretmiştik; şöyle demişlerdir: Cennet ehli bir şey arzuladıklarında "Sübhânekellâhumme ve bihamdik" derler; yiyip bitirdiklerinde ise "Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn" derler. Bu sözü söyleyen kimsenin bakışı dünyasında da ahiretinde de yiyecek ve içecekten öteye geçmemiştir; böyle bir insanın hayvanlar zümresinden sayılması layıktır. Hakikate eren muhakkiklere gelince, onlar bunu bırakmışlardır ve bu hususta onların [farklı] görüşleri vardır.

رَوَى الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يُلْهَمُونَ الْحَمْدَ وَالتَّسْبِيحَ كَمَا تُلْهَمُونَ أنفاسكم»

Hasan-ı Basrî, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem onun şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يُلْهَمُونَ الْحَمْدَ وَالتَّسْبِيحَ كَمَا تُلْهَمُونَ أنفاسكم» “Nefes alıp vermeniz size ilham edildiği gibi, cennet ehline de hamd ve tesbih ilham edilir.”

وقال الزجاج: أعلم اللَّه تعالى أن أهل الجنة يفتتحون بتعظيم اللَّه تعالى وتنزيهه ويختتمون بشكره والثناء عليه، وأقول: عِنْدِي فِي هَذَا الْبَابِ وُجُوهٌ أُخَرُ: فَأَحَدُهَا: أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَمَّا اسْتَسْعَدُوا بِذِكْرِ سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، وَعَايَنُوا مَا هُمْ فِيهِ مِنَ السَّلَامَةِ عَنِ الْآفَاتِ وَالْمَخَافَاتِ، عَلِمُوا أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْأَحْوَالِ السَّنِيَّةِ وَالْمَقَامَاتِ الْقُدْسِيَّةِ، إِنَّمَا تَيَسَّرَتْ بِإِحْسَانِ الْحَقِّ سُبْحَانَهُ وَإِفْضَالِهِ وَإِنْعَامِهِ، فَلَا جَرَمَ اشْتَغَلُوا بِالْحَمْدِ وَالثَّنَاءِ فَقَالُوا: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَإِنَّمَا وَقَعَ الْخَتْمُ عَلَى هَذَا الْكَلَامِ لِأَنَّ اشْتِغَالَهُمْ بِتَسْبِيحِ اللَّه تَعَالَى وَتَمْجِيدِهِ مِنْ أَعْظَمِ نِعَمِ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِمْ وَالِاشْتِغَالُ بِشُكْرِ النِّعْمَةِ مُتَأَخِّرٌ عَنْ رُؤْيَةِ تِلْكَ النِّعْمَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ وَقَعَ الْخَتْمُ عَلَى هَذِهِ الْكَلِمَةِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ لِكُلِّ إِنْسَانٍ بِحَسَبِ قُوَّتِهِ مِعْرَاجًا، فَتَارَةً يَنْزِلُ عَنْ ذَلِكَ الْمِعْرَاجِ، وَتَارَةً يَصْعَدُ إِلَيْهِ وَمِعْرَاجُ الْعَارِفِينَ الصَّادِقِينَ، مَعْرِفَةُ اللَّه تَعَالَى وَتَسْبِيحُ اللَّه وَتَحْمِيدُ اللَّه، فَإِذَا قَالُوا: سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ فَهُمْ فِي عَيْنِ الْمِعْرَاجِ، وَإِذَا نَزَلُوا مِنْهُ إِلَى عَالَمِ الْمَخْلُوقَاتِ كَانَ الْحَاصِلُ عِنْدَ ذَلِكَ النُّزُولِ إِفَاضَةُ الْخَيْرِ عَلَى جَمِيعِ الْمُحْتَاجِينَ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ ثُمَّ إَنَّهُ مَرَّةً أُخْرَى يَصْعَدُ إِلَى مِعْرَاجِهِ، وَعِنْدَ الصُّعُودِ يَقُولُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ فَهَذِهِ الْكَلِمَاتُ الْعَالِيَةُ إِشَارَةٌ إِلَى اخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْعَبْدِ بِسَبَبِ النُّزُولِ وَالْعُرُوجِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ نَقُولَ: إِنَّ قَوْلَنَا اللَّه اسْمٌ لَذَّاتِ الْحَقِّ سُبْحَانَهُ، فَتَارَةً يَنْظُرُ الْعَبْدُ إِلَى صِفَاتِ الْجَلَالِ، وَهِيَ الْمُشَارُ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ: سُبْحانَكَ ثُمَّ يُحَاوِلُ التَّرَقِّيَ مِنْهَا إِلَى حَضْرَةِ جَلَالِ الذَّاتِ، تَرَقِّيًا يَلِيقُ بِالطَّاقَةِ الْبَشَرِيَّةِ، وَهِيَ الْمُشَارُ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ: اللَّهُمَّ فَإِذَا عَرَجَ عَنْ ذَلِكَ الْمَكَانِ وَاخْتَرَقَ فِي أَوَائِلِ تِلْكَ الْأَنْوَارِ رَجَعَ إِلَى عَالَمِ الْإِكْرَامِ، وَهُوَ/ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ:

Zeccâc şöyle demiştir: Yüce Allah cennet ehlinin [sözlerine] Yüce Allah'ı tazim ve tenzih ile başlayıp, O'na şükür ve sena ile bitirdiklerini bildirmiştir. Derim ki: Bu konuda benim yanımda başka vecihler de vardır: Birincisi: Cennet ehli "Sübhânekellâhumme ve bihamdik" zikriyle saadete erip içinde bulundukları afet ve korkulardan selameti bizzat müşahede ettiklerinde, bütün bu yüce hallerin ve kudsi makamların ancak Hak Sübhânehu'nun ihsanı, fazlı ve inamıyla kolaylaştığını bildiler. Dolayısıyla hamd ve sena ile meşgul olup { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” dediler. Hitamın bu kelam üzerine yapılması ise, onların Yüce Allah'ı tesbih ve temcidle meşgul olmalarının, Yüce Allah'ın onların üzerindeki en büyük nimetlerinden olması ve nimetin şükrüyle meşgul olmanın o nimeti görmekten sonra gelmesi sebebiyledir. İşte bu sebeple hitam bu kelime üzerine yapılmıştır. İkincisi: Her insanın kendi gücüne göre bir miracı vardır; bazen o miraçtan iner, bazen de ona yükselir. Sadık ariflerin miracı ise Yüce Allah'ı bilmek, Allah'ı tesbih etmek ve Allah'a hamdetmektir. Onlar { سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ } “Seni tenzih ederiz Allah'ım” dediklerinde miracın bizzat içindedirler. Ondan mahlukat âlemine indiklerinde, bu iniş esnasında hasıl olan şey bütün muhtaçlara hayrın akıtılmasıdır ki O'nun { وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ } “Onların oradaki esenleşmeleri ise selamdır” kavliyle işaret edilen budur. Sonra o bir kez daha miracına yükselir ve yükseliş esnasında: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” der. İşte bu yüce kelimeler, iniş ve çıkış sebebiyle kulun hallerinin farklılaşmasına bir işarettir. Üçüncüsü: Şöyle dememizdir: Bizim "Allah" sözümüz Hak Sübhânehu'nun zatının ismidir. Kul bazen O'nun { سُبْحانَكَ } “Seni tenzih ederiz” kavliyle işaret edilen celal sıfatlarına bakar, sonra onlardan beşer takatine layık bir terakki ile zatın celal hazretlerine terakki etmeye çalışır ki bu da O'nun { اللَّهُمَّ } “Allah'ım” kavliyle işaret edilendir. O makamdan yükselip o nurların başlangıçlarına nüfuz ettiğinde ikram âlemine döner ki o da/ O'nun şu kavliyle işaret edilendir:

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ فَهَذِهِ كَلِمَاتٌ خَطَرَتْ بِالْبَالِ وَدَارَتْ فِي الْخَيَالِ، فَإِنْ حَقَّتْ فَالتَّوْفِيقُ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَالتُّكْلَانُ عَلَى رَحْمَةِ اللَّه تَعَالَى.

{ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun”. Bunlar akla gelen ve hayalde dolaşan kelimelerdir; eğer isabetliyse tevfik Yüce Allah'tandır, şayet böyle değilse dayanak Yüce Allah'ın rahmetidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: (أَنْ) فِي قَوْلِهِ: أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الشَّدِيدَةِ، فَلِذَلِكَ لَمْ تَعْمَلْ لِخُرُوجِهَا بِالتَّخْفِيفِ عَنْ شَبَهِ الفعل كقوله:

İkinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: O'nun { أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } kavlindeki en (أَنْ), şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe) olandır; bundan dolayı şairin şu sözünde olduğu gibi, hafifletilmekle fiile benzemekten çıktığı için amel etmemiştir:

أَنْ هَالِكٌ كُلُّ مَنْ يَحْفَى وَيَنْتَعِلُ

«[Şüphesiz] yalınayak yürüyen de ayakkabı giyen de herkes helak olucudur.»

عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ هَالِكٌ. وَقَالَ صَاحِبُ «النَّظْمِ» (أَنْ) هَاهُنَا زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَآخِرُ دَعْوَاهُمُ الْحَمْدُ للَّه رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَهَذَا الْقَوْلُ لَيْسَ بِشَيْءٍ، وَقَرَأَ بعضهم أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بالتشديد، ونصب الحمد.

yani "şüphesiz o helak olucudur" manasındadır. Nazım sahibi [İbnü'l-Muazzil] ise: "(أَنْ) burada zaiddir; takdiri de: 'Onların dualarının sonu Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamddır' şeklindedir" demiştir. Bu söz bir şey değildir. Bazıları ise { أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } ibaresini şeddeli olarak (أنّ) ve el-hamde (الْحَمْدَ) kelimesini mansub okumuştur.

[سورة يونس (١٠) : آية ١١]

[Yûnus Suresi (10): Ayet 11]

وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١)

{ وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } (11) “Eğer Allah insanlara, onların hayrı çarçabuk istedikleri gibi şerri de alelacele verseydi, elbette ecelleri kendilerine yetirilmiş olurdu. Fakat biz, bize kavuşmayı ummayanları taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken bırakırız.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ الَّذِي يَغْلِبُ عَلَى ظَنِّي أَنَّ ابْتِدَاءَ هَذِهِ السُّورَةِ فِي ذِكْرِ شُبُهَاتِ الْمُنْكِرِينَ لِلنُّبُوَّةِ مَعَ الْجَوَابِ عَنْهَا.

Birinci Mesele: Benim zannıma galip gelen husus şudur: Bu surenin başlangıcı, nübüvveti inkar edenlerin şüphelerinin onlara verilen cevapla birlikte zikredilmesindedir.

فَالشُّبْهَةُ الْأُولَى: أَنَّ الْقَوْمَ تَعَجَّبُوا مِنْ تَخْصِيصِ اللَّه تَعَالَى مُحَمَّدًا ﵇ بِالنُّبُوَّةِ فَأَزَالَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ التَّعَجُّبَ بِقَوْلِهِ: أَكانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنا إِلى رَجُلٍ مِنْهُمْ [يُونُسَ: ٢] ثُمَّ ذَكَرَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَدَلَائِلَ صِحَّةِ الْمَعَادِ، وَحَاصِلُ الْجَوَابِ أَنَّهُ يَقُولُ: إِنِّي مَا جِئْتُكُمْ إِلَّا بِالتَّوْحِيدِ وَالْإِقْرَارِ بِالْمَعَادِ، وَقَدْ دَلَّلْتُ عَلَى صِحَّتِهَا، فَلَمْ يَبْقَ لِلتَّعَجُّبِ مِنْ نُبُوَّتِي مَعْنًى.

Birinci Şüphe: O kavim, Yüce Allah'ın Muhammed'i aleyhisselâm nübüvvete tahsis etmesine şaşırmıştı; Yüce Allah { أَكانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنا إِلى رَجُلٍ مِنْهُمْ } [Yûnus: 2] “İçlerinden bir adama vahyetmemiz insanlar için şaşılacak bir şey mi oldu?” kavliyle bu şaşkınlığı giderdi. Sonra tevhid delillerini ve meâdın (ahiretin) sıhhatinin delillerini zikretti. Cevabın özü şudur: O şöyle demektedir: "Ben size ancak tevhid ve ahireti ikrar ile geldim ve bunların doğruluğuna delil getirdim; dolayısıyla benim peygamberliğime şaşmanın bir anlamı kalmamıştır."

وَالشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: لِلْقَوْمِ أَنَّهُمْ كَانُوا أَبَدًا يَقُولُونَ: اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ حَقًّا فِي ادِّعَاءِ الرِّسَالَةِ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ. فَأَجَابَ اللَّه تَعَالَى عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ بِمَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ ذَكَرَ فِيهِ وُجُوهًا أُخْرَى: فَالْأَوَّلُ: قَالَ الْقَاضِي: لَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى فِيمَا تَقَدَّمَ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ أَتْبَعَهُ بِمَا دَلَّ عَلَى أَنَّ مِنْ حَقِّهِمَا أَنْ يَتَأَخَّرَا عَنْ هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَوِيَّةِ لِأَنَّ حُصُولَهُمَا فِي الدُّنْيَا كَالْمَانِعِ مِنْ بَقَاءِ التَّكْلِيفِ. وَالثَّانِي: مَا ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الْكُفَّارَ بِأَنَّهُمْ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَ اللَّه وَرَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا/ وَاطْمَأَنُّوا بِهَا، وَكَانُوا عَنْ آيَاتِ اللَّه غَافِلِينَ بَيَّنَ أَنَّ مِنْ غَفْلَتِهِمْ أَنَّ الرَّسُولَ مَتَى أَنْذَرَهُمُ اسْتَعْجَلُوا الْعَذَابَ جَهْلًا مِنْهُمْ وَسَفَهًا.

O kavmin ikinci şüphesi ise onların daima: "Allah'ım! Eğer Muhammed'in peygamberlik iddiasında söyledikleri hak ise gökten üzerimize taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir" demeleriydi. Yüce Allah bu şüpheye bu ayette zikrettiği hususla cevap verdi; işte nazmın (ayetlerin diziliş) keyfiyeti hakkındaki söz budur. İnsanlardan bunda başka vecihler zikredenler de olmuştur: Birincisi: Kâdî şöyle demiştir: Yüce Allah daha önce vaad ve vaîdi açıklayınca, onların hakkının bu dünya hayatından sonraya tehir edilmek olduğuna delalet eden şeyi peşinden getirdi; çünkü bunların dünyada gerçekleşmesi teklifin baki kalmasına engel gibidir. İkincisi: Kaffâl'in zikrettiği husustur ki o da şudur: Yüce Allah kâfirleri, Allah'a kavuşmayı ummayan, dünya hayatına razı olup/ onunla tatmin olan ve Allah'ın ayetlerinden gafil kimseler olarak vasfedince; Resul onları ne zaman uyarsa, cehaletleri ve beyinsizlikleri yüzünden azabı çarçabuk istediklerini ve bunun da onların gafletinden olduğunu beyan etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ مَتَى خُوِّفُوا بِنُزُولِ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا اسْتَعْجَلُوا ذَلِكَ الْعَذَابَ كَمَا قَالُوا: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الْأَنْفَالِ: ٣٢] وَقَالَ تَعَالَى: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ [الْمَعَارِجِ: ١] الْآيَةَ. ثُمَّ إِنَّهُمْ لَمَّا تُوُعِّدُوا بِعَذَابِ الْآخِرَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ [يونس: ٨] اسْتَعْجَلُوا ذَلِكَ الْعَذَابَ، وَقَالُوا: مَتَى يَحْصُلُ ذَلِكَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها [الشُّورَى: ١٨] وَقَالَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ إِلَى قَوْلِهِ: آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ [يُونُسَ: ٤٨- ٥١] وَقَالَ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ [الرَّعْدِ: ٦] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ لَا مَصْلَحَةَ لَهُمْ فِي تَعْجِيلِ إِيصَالِ الشَّرِّ إِلَيْهِمْ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَوْصَلَ ذَلِكَ الْعِقَابَ إِلَيْهِمْ لَمَاتُوا وَهَلَكُوا، لِأَنَّ تَرْكِيبَهُمْ فِي الدُّنْيَا لَا يَحْتَمِلُ ذَلِكَ وَلَا صَلَاحَ فِي إِمَاتَتِهِمْ، فَرُبَّمَا آمَنُوا بَعْدَ ذَلِكَ، وَرُبَّمَا خَرَجَ مِنْ صُلْبِهِمْ مَنْ كَانَ مُؤْمِنًا، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ لَا يُعَاجِلَهُمْ بِإِيصَالِ ذَلِكَ الشَّرِّ.

İkinci Mesele: Yüce Allah birçok ayette, bu müşriklerin dünyada azabın inmesiyle korkutuldukları her seferde, { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Enfâl: 32] “Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, gökten üzerimize taş yağdır yahut bize acı bir azap getir” ve Yüce Allah'ın { سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ } [Meâric: 1] “Bir isteyen, gerçekleşecek olan azabı istedi” ayetinde dedikleri gibi o azabı çarçabuk istediklerini haber vermiştir. Sonra bu ayette { أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } [Yûnus: 8] “İşte kazandıkları sebebiyle onların barınağı ateştir” kavliyle ahiret azabıyla tehdit edildiklerinde de o azabın acele gelmesini istediler ve Yüce Allah'ın { يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها } [Şûrâ: 18] “Ona inanmayanlar onun çabuk gelmesini isterler” buyurduğu gibi: "Bu ne zaman gerçekleşecek?" dediler. Bu surede bu ayetten sonra da { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } ayetinden { آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ } [Yûnus: 48-51] “'Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaat ne zaman?' derler... 'Şimdi mi? Oysa siz onu çarçabuk istiyordunuz'” kavline kadar böyle buyurmuştur. Ra'd suresinde de { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ } [Ra'd: 6] “Onlar iyilikten önce senden kötülüğün çabucak gelmesini istiyorlar; oysa onlardan önce ibret verici cezalar gelip geçmiştir” buyurmuştur. Böylece Yüce Allah, şerrin kendilerine çabucak ulaştırılmasında onlar için hiçbir maslahat bulunmadığını beyan etmiştir; zira Yüce Allah o azabı kendilerine ulaştırsaydı ölür ve helak olurlardı, çünkü onların dünyadaki bünyeleri bunu kaldıramaz. Onların öldürülmesinde ise bir salah (maslahat) yoktur; zira belki bundan sonra iman ederler yahut bellerinden mümin kimseler çıkar. Bu da o şerri kendilerine ulaştırmada acele etmemeyi gerektirir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي لَفْظِ الْآيَةِ إشكال، وهو أن يقال: كيف قابل التعجيل بِالِاسْتِعْجَالِ، وَكَانَ الْوَاجِبُ أَنْ

Üçüncü Mesele: Ayetin lafzında bir müşkillik vardır; o da şudur: Ta'cil (acele vermek) isticâle (çarçabuk istemeye) nasıl mukabil kılınmıştır? Oysa vacip olan,

يُقَابِلَ التَّعْجِيلَ بِالتَّعْجِيلِ، وَالِاسْتِعْجَالَ بِالِاسْتِعْجَالِ.

ta'cilin ta'cile, isticâlin de isticâle mukabil kılınmasıydı.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَصْلُ هَذَا الْكَلَامِ، وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّه لِلنَّاسِ الشَّرَّ تَعْجِيلَهُ لَهُمُ الْخَيْرَ إِلَّا أَنَّهُ وَضَعَ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ مَوْضِعَ تَعْجِيلِهِ لَهُمُ الْخَيْرَ إِشْعَارًا بِسُرْعَةِ إِجَابَتِهِ وَإِسْعَافِهِ بِطَلَبِهِمْ، حَتَّى كَأَنَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ تَعْجِيلٌ لَهُمْ. الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ حَقِيقَةُ قَوْلِكَ عَجَّلْتُ فُلَانًا طَلَبْتَ عَجَلَتَهُ، وَكَذَلِكَ عَجَّلَتُ الْأَمْرَ إِذَا أَتَيْتَ بِهِ عَاجِلًا، كَأَنَّكَ طَلَبْتَ فِيهِ الْعَجَلَةَ وَالِاسْتِعْجَالُ أَشْهَرُ وَأَظْهَرُ فِي هَذَا الْمَعْنَى، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَصِيرُ مَعْنَى الْآيَةِ لَوْ أَرَادَ اللَّه عَجَلَةَ الشَّرِّ لِلنَّاسِ كَمَا أَرَادُوا عَجَلَةَ الْخَيْرِ لَهُمْ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ، قَالَ صَاحِبُ هَذَا الْوَجْهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْعُدُولِ عَنْ ظَاهِرِ الْآيَةِ. الثَّالِثُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ عَجَّلَ شَيْئًا فَقَدْ طَلَبَ تَعْجِيلَهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَكُلُّ مَنْ كَانَ مُعَجِّلًا كَانَ مُسْتَعْجِلًا، فَيَصِيرُ التَّقْدِيرُ، وَلَوِ اسْتَعْجَلَ اللَّه لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ نَفْسَهُ بِتَكْوِينِ الْعَجَلَةِ وَوَصَفَهُمْ بِطَلَبِهَا، لِأَنَّ اللَّائِقَ بِهِ تَعَالَى هُوَ التَّكْوِينُ وَاللَّائِقُ بِهِمْ هُوَ الطَّلَبُ.

Bunun cevabı birkaç yöndendir: Birincisi: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu sözün aslı, "Eğer Allah insanlara, onlara hayrı çabucak verdiği gibi şerri de çabucak verseydi" şeklindedir; ancak onların taleplerine icabet etmedeki ve yardım ulaştırmadaki sürati hissettirmek için "onların hayrı çarçabuk istemelerini", "onlara hayrı çabucak vermesinin" yerine koymuştur; öyle ki sanki onların hayrı çarçabuk istemeleri, kendilerine çabucak verilmesi gibi olmuştur. İkincisi: Bazıları şöyle demiştir: "Falanı acele ettirdim (عَجَّلْتُ فُلَانًا)" sözünün hakikati, onun acele etmesini talep ettin demektir. Aynı şekilde bir işi aceleyle getirdiğinde "işi acele yaptım (عَجَّلْتُ الْأَمْرَ)" dersin; sanki onda acele etmeyi talep etmişsin gibi. İsticâl ise bu manada daha meşhur ve daha açıktır. Bu veche göre ayetin manası: "Eğer Allah insanlara, kendilerinin hayrın acele gelmesini istedikleri gibi şerrin acele gelmesini isteseydi, ecelleri kendilerine yetirilmiş olurdu" şeklinde olur. Bu vechin sahibi şöyle demiştir: Bu takdire göre ayetin zahirinden ayrılmaya gerek yoktur. Üçüncüsü: Bir şeyi acele yapan herkes onun çabuklaştırılmasını talep etmiştir. Durum böyle olunca acele ettiren (muaccil) herkes aynı zamanda çarçabuk isteyen (müstacîl) olur. Böylece takdir: "Eğer Allah insanlara, onların hayrı çarçabuk istedikleri gibi şerri de çarçabuk isteseydi" şeklinde olur; ancak Yüce Allah Kendisini aceleyi var etmekle (tekvin ile) vasfetmiş, onları ise onu talep etmekle vasfetmiştir; zira Yüce Allah'a layık olan tekvin, onlara layık olan ise taleptir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى سمى العذاب شرا في هذه الآية، لأن أَذًى فِي حَقِّ الْمُعَاقَبِ وَمَكْرُوهٌ عِنْدَهُ كَمَا أَنَّهُ سَمَّاهُ سَيِّئَةً فِي قَوْلِهِ: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ [الرعد: ٦] وَفِي قَوْلِهِ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] .

Dördüncü Mesele: Yüce Allah bu ayette azabı şer olarak isimlendirmiştir; zira o, cezalandırılan kimse hakkında bir eziyet ve onun nezdinde hoşlanılmayan bir şeydir. Nitekim O, { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ } [Ra'd: 6] “Onlar iyilikten önce senden kötülüğün çabucak gelmesini istiyorlar” kavlinde ve { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } [Şûrâ: 40] “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” kavlinde de onu seyyie (kötülük) olarak isimlendirmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ لَقَضَى بِفَتْحِ اللَّامِ وَالْقَافِ أَجَلَهُمْ بِالنَّصْبِ، يَعْنِي لَقَضَى اللَّه، وينصره قراءة عبد اللَّه لقضينا إِلَيْهِمْ أَجَلَهُمْ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ الْقَافِ وَكَسْرِ الضَّادِ وَفَتْحِ الْيَاءِ أَجَلُهُمْ بِالرَّفْعِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ.

Beşinci Mesele: İbn Âmir, lâm ve kaf harflerinin fethasıyla le-kadâ (لَقَضَى), ecelehüm (أَجَلَهُمْ) kelimesini de nasb ile [yani faili Allah olmak üzere: "Allah ecellerini hükme bağlardı"] okumuştur. Abdullah'ın [İbn Mes'ud] { لقضينا إِلَيْهِمْ أَجَلَهُمْ } "ecellerini onlara yetirirdik" kıraati de bunu desteklemektedir. Diğer kıraat imamları ise faili zikredilmeyen fiil (edilgen) üzere kaf'ın zammesi, dâd'ın kesresi ve yâ'nın fethasıyla { لَقُضِيَ }, ecelühüm (أَجَلُهُمْ) kelimesini de ref ile okumuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْمُرَادُ مِنِ اسْتِعْجَالِ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ الْخَيْرَ هُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا عِنْدَ نُزُولِ الشَّدَائِدِ يَدْعُونَ اللَّه تَعَالَى بِكَشْفِهَا، وَقَدْ حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ ذَلِكَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ [النَّمْلِ: ٥٣] وَقَوْلِهِ: وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا [يونس: ١٢] .

Altıncı Mesele: Bu müşriklerin hayrı çarçabuk istemelerinden murat; şiddetli haller başlarına geldiğinde, bunların giderilmesi için Yüce Allah'a dua etmeleridir. Yüce Allah, { ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ } [Nahl: 53] “Sonra size bir darlık dokunduğunda hemen yalnız O'na yalvarırsınız” kavli ve { وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا } [Yûnus: 12] “İnsana bir sıkıntı dokunduğu zaman bize dua eder” kavli gibi birçok ayette onlardan bunu nakletmiştir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: لِسَائِلٍ أَنْ يَسْأَلَ فَيَقُولَ: كَيْفَ اتَّصَلَ قَوْلُهُ: فَنَذَرُ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا بِمَا قَبْلَهُ وَمَا مَعْنَاهُ؟.

Yedinci Mesele: Bir soran şöyle sorabilir: O'nun { فَنَذَرُ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا } “Bize kavuşmayı ummayanları bırakırız” kavli kendisinden öncesine nasıl bağlanmıştır ve manası nedir?

وَجَوَابُهُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ مُتَضَمِّنٌ مَعْنَى نَفْيِ التَّعْجِيلِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَلَا يُعَجِّلُ لَهُمُ الشَّرَّ، وَلَا يَقْضِي إِلَيْهِمْ أَجَلَهُمْ فَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ أَيْ فَيُمْهِلُهُمْ مَعَ طُغْيَانِهِمْ إِلْزَامًا لِلْحُجَّةِ.

Cevap şudur: O'nun { وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ } “Eğer Allah insanlara çarçabuk verseydi” kavli ta'cilin nefyedilmesi (acele verilmemesi) manasını içermektedir; sanki şöyle denilmiştir: "Onlara şerri alelacele vermez ve ecellerini hemen infaz edip bitirmez de, delili üzerlerine bağlayıp tescillemek için onları taşkınlıkları içinde bırakır, yani taşkınlıklarıyla birlikte onlara mühlet verir."

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالطُّغْيَانِ وَالْعَمَهِ امْتَنَعَ أَنْ لَا يَكُونُوا كَذَلِكَ وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ يَنْقَلِبَ خَبَرُ اللَّه الصدق كذبا وعلمه جهله وَحُكْمُهُ بَاطِلًا، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ، ثُمَّ إِنَّهُ مَعَ هَذَا كَلَّفَهُمْ وَذَلِكَ يَكُونُ جَارِيًا مَجْرَى التكليف بالجمع بين الضدين.

Sekizinci Mesele: Ashabımız [Ehl-i Sünnet âlimleri] şöyle demiştir: Yüce Allah onlar hakkında taşkınlık ve bocalama ile hükmedince, onların öyle olmamaları imkansız hale gelmiştir; aksi takdirde Allah'ın doğru olan haberinin yalana, ilminin cehalete ve hükmünün batıla dönüşmesi gerekirdi ki bunların hepsi muhaldir. Sonra O, bununla birlikte onları mükellef tutmuştur; bu da iki zıddı bir arada toplamayı teklif etmek mesabesinde cereyan eder.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٢]

[Yûnus Suresi (10): Ayet 12]

وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى ضُرٍّ مَسَّهُ كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢)

{ وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى ضُرٍّ مَسَّهُ كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } (12) “İnsana bir sıkıntı dokunduğu zaman; yan yatarken, otururken yahut ayaktayken bize dua eder. Fakat biz ondan sıkıntısını giderdiğimizde, sanki kendisine dokunan bir sıkıntıdan dolayı bize hiç dua etmemiş gibi çekip gider. İşte haddi aşanlara, yapmakta oldukları şeyler böyle süslü gösterilmiştir.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُ لَوْ أَنْزَلَ الْعَذَابَ

Birinci Mesele: Nazmın (ayetlerin diziliş) keyfiyeti hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Yüce Allah önceki ayette azabı

عَلَى الْعَبْدِ فِي الدُّنْيَا لَهَلَكَ وَلَقُضِيَ عَلَيْهِ، فَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ ضَعْفِهِ وَنِهَايَةِ عَجْزِهِ، لِيَكُونَ ذَلِكَ مُؤَكِّدًا لِمَا ذَكَرَهُ مِنْ أَنَّهُ لَوْ أَنْزَلَ عَلَيْهِ الْعَذَابَ لَمَاتَ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَسْتَعْجِلُونَ فِي نُزُولِ الْعَذَابِ، ثُمَّ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ كَاذِبُونَ فِي ذَلِكَ الطَّلَبِ وَالِاسْتِعْجَالِ، لِأَنَّهُ لَوْ نَزَلَ بِالْإِنْسَانِ أَدْنَى شَيْءٍ يَكْرَهُهُ وَيُؤْذِيهِ، فَإِنَّهُ يَتَضَرَّعُ إِلَى اللَّه تَعَالَى فِي إِزَالَتِهِ عَنْهُ/ وَفِي دَفْعِهِ عَنْهُ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ صَادِقًا فِي هَذَا الطَّلَبِ.

dünyada kula indirseydi onun helak olup işinin bitirileceğini beyan edince; üzerine azap indirseydi öleceğine dair zikrettiği hususu teyit etmek üzere, bu ayette onun son derece zayıf ve nihayetsiz aciz olduğuna delalet eden şeyi beyan etmiştir. İkincisi: Yüce Allah onların azabın inmesinde acele ettiklerini nakletmiş, sonra bu ayette onların bu talep ve acele etmelerinde yalancı olduklarını beyan etmiştir; zira insana hoşlanmadığı ve kendisine eziyet veren en küçük bir şey dokunsa, onu kendisinden gidermesi/ ve defetmesi için hemen Yüce Allah'a yalvarıp yakarır. Bu da onun bu talebinde sadık olmadığına delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، بَيَانُ أَنَّ الْإِنْسَانَ قَلِيلُ الصَّبْرِ عِنْدَ نُزُولِ الْبَلَاءِ، قَلِيلُ الشُّكْرِ عِنْدَ وِجْدَانِ النَّعْمَاءِ وَالْآلَاءِ، فَإِذَا مَسَّهُ الضُّرُّ أَقْبَلَ عَلَى التَّضَرُّعِ وَالدُّعَاءِ مُضْطَجِعًا أَوْ قَائِمًا أَوْ قَاعِدًا مُجْتَهِدًا فِي ذَلِكَ الدُّعَاءِ طَالِبًا مِنَ اللَّه تَعَالَى إزالة تلك المحنة، وتبديلها بالنعمة والمحنة، فَإِذَا كَشَفَ تَعَالَى عَنْهُ ذَلِكَ بِالْعَافِيَةِ أَعْرَضَ عَنِ الشُّكْرِ، وَلَمْ يَتَذَكَّرْ ذَلِكَ الضُّرَّ وَلَمْ يَعْرِفْ قَدْرَ الْإِنْعَامِ، وَصَارَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ لَمْ يَدْعُ اللَّه تَعَالَى لِكَشْفِ ضُرِّهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى ضَعْفِ طَبِيعَةِ الْإِنْسَانِ وَشِدَّةِ اسْتِيلَاءِ الْغَفْلَةِ وَالشَّهْوَةِ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ مَذْمُومَةٌ، بَلِ الْوَاجِبُ عَلَى الْإِنْسَانِ الْعَاقِلِ أَنْ يَكُونَ صَابِرًا عِنْدَ نُزُولِ الْبَلَاءِ شَاكِرًا عِنْدَ الْفَوْزِ بِالنَّعْمَاءِ، وَمِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَكُونَ كَثِيرَ الدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ فِي أَوْقَاتِ الرَّاحَةِ وَالرَّفَاهِيَةِ حَتَّى يَكُونَ مُجَابَ الدَّعْوَةِ فِي وَقْتِ الْمِحْنَةِ،

İkinci Mesele: Bu ayetten kastedilen; insanın belâ indiğinde sabrının az olduğunu, nimet ve ihsanlara kavuştuğunda ise şükrünün az olduğunu beyan etmektir. Zira ona bir sıkıntı dokunduğunda; o sıkıntının giderilmesini, onun yerine nimet ve [rahatlık] verilmesini Yüce Allah'tan isteyerek yan yatarken, ayaktayken veya otururken gayretle dua ve yalvarışa yönelir. Yüce Allah afiyet vererek o sıkıntıyı kendisinden giderdiğinde ise şükürden yüz çevirir, o sıkıntıyı hatırlamaz, ihsanın kıymetini bilmez ve sanki sıkıntısını gidersin diye Yüce Allah'a hiç dua etmemiş kimse gibi olur. Bu durum, insan tabiatının zayıflığına, gaflet ve şehvetin onun üzerindeki istilasının şiddetine delalet eder. Yüce Allah bunu ancak bu tutumun kınanmış olduğuna dikkat çekmek için zikretmiştir. Aksine, akıl sahibi insana vacip olan; belâ indiğinde sabırlı, nimetlere kavuştuğunda şükredici olmasıdır. Ayrıca onun şanına yaraşan, sıkıntı vaktinde duasının kabul olunması için rahatlık ve refah vakitlerinde de çokça dua ve niyazda bulunmaktır.

عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُسْتَجَابَ لَهُ عِنْدَ الْكَرْبِ وَالشَّدَائِدِ فَلْيُكْثِرِ الدُّعَاءَ عِنْدَ الرَّخَاءِ» .

Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Sıkıntı ve darlık anında dualarının kabul olunması kimi sevindirirse, bolluk ve rahatlık anında duayı çoğaltsın.”

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا ابْتُلِيَ بِبَلِيَّةٍ وَمِحْنَةٍ، وَجَبَ عَلَيْهِ رِعَايَةُ أُمُورٍ: فَأَوَّلُهَا: أَنْ يَكُونَ رَاضِيًا بِقَضَاءِ اللَّه تَعَالَى غَيْرَ مُعْتَرِضٍ بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ عَلَيْهِ. وَإِنَّمَا وَجَبَ عَلَيْهِ ذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى مَالِكٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَمَلِكٌ بِالِاسْتِحْقَاقِ فَلَهُ أَنْ يَفْعَلَ فِي مُلْكِهِ وَمِلْكِهِ مَا شَاءَ كَمَا يَشَاءُ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى حَكِيمٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَهُوَ مُنَزَّهٌ عَنْ فِعْلِ الْبَاطِلِ وَالْعَبَثِ، فَكُلُّ مَا فَعَلَهُ فَهُوَ حِكْمَةٌ وَصَوَابٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَحِينَئِذٍ يَعْلَمُ أَنَّهُ تَعَالَى إِنْ أَبْقَى عَلَيْهِ تِلْكَ الْمِحْنَةَ فَهُوَ عَدْلٌ، وَإِنْ أَزَالَهَا عَنْهُ فَهُوَ فَضْلٌ، وَحِينَئِذٍ يَجِبُ عَلَيْهِ الصَّبْرُ وَالسُّكُوتُ وَتَرْكُ الْقَلَقِ وَالِاضْطِرَابِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ إِنِ اشْتَغَلَ بِذِكْرِ اللَّه تَعَالَى وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِ بَدَلًا عَنِ الدُّعَاءِ كَانَ أَفْضَلَ،

Bil ki mümin bir kimse bir musibet ve sıkıntı ile imtihan edildiğinde, birtakım hususlara riayet etmesi vacip olur: Birincisi: Yüce Allah'ın kazasına rıza göstermeli, kalbiyle ve diliyle O'na itiraz etmemelidir. Bunun ona vacip olmasının sebebi şudur: Çünkü Yüce Allah mutlak maliktir ve hakiki hükümrandır; dolayısıyla mülkünde ve sahipliğinde dilediğini dilediği gibi yapma yetkisine sahiptir. Ayrıca O mutlak hakîmdir; batıl ve abes fiil işlemekten münezzehtir; binaenaleyh yaptığı her şey hikmet ve isabettir. Durum böyle olunca kul, Yüce Allah'ın o sıkıntıyı üzerinde bırakmasının adalet, onu kendisinden gidermesinin ise bir lütuf olduğunu bilir. İşte o zaman sabretmesi, susması, telaş ve huzursuzluğu terk etmesi vacip olur. İkincisi: O vakitte dua yerine Yüce Allah'ı zikir ve O'na sena ile meşgul olması daha faziletlidir.

لِقَوْلِهِ ﵇ حِكَايَةً عَنْ رَبِّ الْعِزَّةِ «مَنْ شَغَلَهُ ذِكْرِي عَنْ مَسْأَلَتِي أَعْطَيْتُهُ أَفْضَلَ مَا أُعْطِي السَّائِلِينَ»

Zira Hz. Peygamber aleyhisselâm İzzet Rabbi'nden naklen şöyle buyurmuştur: “Kimi beni zikretmek benden bir şey istemekten alıkoysa, ona benden isteyenlere verdiğimin en faziletlisini veririm.”

وَلِأَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالذِّكْرِ اشْتِغَالٌ بِالْحَقِّ، وَالِاشْتِغَالَ بِالدُّعَاءِ اشْتِغَالٌ بِطَلَبِ حَظِّ النَّفْسِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَوَّلَ أَفْضَلُ، ثُمَّ إِنِ اشْتَغَلَ بِالدُّعَاءِ وَجَبَ أَنْ يَشْتَرِطَ فِيهِ أَنْ يَكُونَ إِزَالَتُهُ صَلَاحًا فِي الدِّينِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَإِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الدِّينُ رَاجِحًا عِنْدَهُ عَلَى الدُّنْيَا. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ إِذَا أَزَالَ عَنْهُ تِلْكَ الْبَلِيَّةَ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُبَالِغَ فِي الشُّكْرِ وَأَنْ لَا يَخْلُوَ عَنْ ذَلِكَ الشُّكْرِ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ، وَأَحْوَالِ الشِّدَّةِ وَالرَّخَاءِ، فَهَذَا هُوَ الطَّرِيقُ الصَّحِيحُ عِنْدَ نُزُولِ الْبَلَاءِ. وَهَاهُنَا مَقَامٌ آخَرُ أَعْلَى وَأَفْضَلُ مِمَّا ذَكَرْنَاهُ، وَهُوَ أَنَّ أَهْلَ التَّحْقِيقِ قَالُوا: إِنَّ مَنْ كَانَ فِي وَقْتِ وِجْدَانِ النِّعْمَةِ مَشْغُولًا بِالنِّعْمَةِ لَا بِالْمُنْعِمِ كَانَ عِنْدَ الْبَلِيَّةِ مَشْغُولًا بِالْبَلَاءِ لَا بِالْمُبْلِي، وَمِثْلُ هَذَا الشَّخْصِ يَكُونُ أَبَدًا فِي الْبَلَاءِ، أَمَّا فِي وَقْتِ الْبَلَاءِ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَكُونُ فِي الْبَلَاءِ، وَأَمَّا فِي وَقْتِ حُصُولِ النَّعْمَاءِ فَإِنَّ خَوْفَهُ مِنْ/ زَوَالِهَا يَكُونُ أَشَدَّ أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ، فَإِنَّ النِّعْمَةَ كُلَّمَا كَانَتْ أَكْمَلَ وَأَلَذَّ وَأَقْوَى وَأَفْضَلَ، كَانَ خَوْفُ زَوَالِهَا أَشَدَّ إِيذَاءً وَأَقْوَى إِيحَاشًا، فَثَبَتَ أَنَّ مَنْ كَانَ مَشْغُولًا بِالنِّعْمَةِ كَانَ أَبَدًا فِي لُجَّةِ الْبَلِيَّةِ أَمَّا مَنْ كَانَ فِي وَقْتِ النِّعْمَةِ مَشْغُولًا بِالْمُنْعِمِ، لَزِمَ أَنْ يَكُونَ فِي وَقْتِ الْبَلَاءِ مَشْغُولًا بِالْمُبْلِي.

Ayrıca zikirle meşgul olmak Hak ile meşgul olmaktır; dua ile meşgul olmak ise nefsin payını talep etmekle meşgul olmaktır. Şüphe yok ki birincisi daha faziletlidir. Şayet dua ile meşgul olursa, onda [o sıkıntının] giderilmesinin dinde bir salah (iyilik) olmasını şart koşması vacip olur. Özetle, onun nezdinde dinin dünyaya mutlaka tercih edilir olması gerekir. Üçüncüsü: Yüce Allah o musibeti kendisinden giderdiğinde, şükürde aşırı gayret göstermesi, darlıkta ve genişlikte, sıkıntı ve rahatlık hallerinde bu şükürden geri kalmaması vacip olur. İşte belâ indiğinde doğru olan yol budur. Burada zikrettiğimizden daha yüce ve daha faziletli başka bir makam vardır ki o da şudur: Muhakkik âlimler şöyle demiştir: Nimet bulduğu vakitte Mün'im (nimeti veren) ile değil de nimetle meşgul olan kimse, belâ anında da Müblî (belâyı veren) ile değil belâ ile meşgul olur. Böyle bir şahıs ebediyen belâ içinde kalır. Belâ vaktinde belâ içinde olduğu şüphesizdir. Nimet elde ettiği vakitte ise onun/ yok olmasından korkması belânın en şiddetli türüdür. Zira nimet ne kadar mükemmel, ne kadar lezzetli, ne kadar güçlü ve üstün olursa, onun zevalinden duyulan korku da o kadar çok eziyet verir ve o derece şiddetli ürperti meydana getirir. Böylece sabit oldu ki, nimetle meşgul olan kimse daima musibet girdabındadır. Nimet vaktinde Mün'im ile meşgul olan kimsenin ise, belâ vaktinde Müblî ile meşgul olması zorunludur.

وَإِذَا كَانَ الْمُنْعِمُ وَالْمُبْلِي وَاحِدًا، كَانَ نَظَرُهُ أَبَدًا عَلَى مَطْلُوبٍ وَاحِدٍ، وَكَانَ مَطْلُوبُهُ مُنَزَّهًا عَنِ التَّغَيُّرِ مُقَدَّسًا عَنِ

Nimeti veren ile belâyı veren tek bir zât olunca, onun bakışı ebediyen tek bir matluba yönelik olur. Onun matlubu ise değişmekten münezzeh ve

التَّبَدُّلِ وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ فِي وَقْتِ الْبَلَاءِ وَفِي وَقْتِ النَّعْمَاءِ، غَرِقًا فِي بَحْرِ السَّعَادَاتِ، وَاصِلًا إِلَى أَقْصَى الْكَمَالَاتِ، وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الْبَيَانِ بَحْرٌ لَا سَاحِلَ لَهُ، وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ فَلْيَكُنْ مِنَ الْوَاصِلِينَ إِلَى الْعَيْنِ دُونَ السَّامِعِينَ لِلْأَثَرِ.

başkalaşmaktan mukaddestir. Kim bu halde olursa, belâ vaktinde de nimet vaktinde de mutluluklar denizine dalmış ve kemalatın en son noktasına ulaşmış olur. Bu türden bir beyan sahilsiz bir denizdir; ona ulaşmak isteyen kimse, eseri duyanlardan değil bizzat kaynağa ulaşanlardan olsun.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْإِنْسَانَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ الْكَافِرُ، وَمِنْهُمْ مَنْ بَالَغَ وَقَالَ: كُلُّ مَوْضِعٍ فِي الْقُرْآنِ وَرَدَ فِيهِ ذِكْرُ الْإِنْسَانِ، فَالْمُرَادُ هُوَ الْكَافِرُ، وهذا باطل، لأن قوله:

Üçüncü Mesele: { وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ } “İnsana bir sıkıntı dokunduğu zaman...” ayetindeki insan lafzı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları onun kâfir olduğunu söylemiş; onlardan bir kısmı ise aşırıya giderek: "Kur'an'da insanın zikredildiği her yerde murat kâfirdir" demiştir. Oysa bu batıldır, çünkü Yüce Allah'ın şu kavlinde:

يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ [الِانْشِقَاقِ: ٦، ٧] لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُؤْمِنَ دَاخِلٌ فِيهِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ [الدَّهْرِ: ١] وَقَوْلُهُ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٢] وَقَوْلُهُ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ [ق:

{ يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ } [İnşikak 6-7] “Ey insan! Şüphesiz sen Rabbine doğru durmaksızın çabalayıp durmaktasın ve nihayet O'na kavuşacaksın. Kime kitabı sağından verilirse...” müminin de dahil olduğunda şüphe yoktur. Aynı şekilde O'nun: { هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ } [İnsan 1] “İnsanın üzerinden zamanın öyle bir anı geçti ki...”, { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } [Mü'minûn 12] “Andolsun biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık” ve { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ } [Kâf 16]

١٦] فَالَّذِي قَالُوهُ بَعِيدٌ، بَلِ الْحَقُّ أَنْ نَقُولَ: اللَّفْظُ الْمُفْرَدُ الْمُحَلَّى بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ حُكْمُهُ أَنَّهُ إِذَا حَصَلَ هُنَاكَ مَعْهُودٌ سَابِقٌ انْصَرَفَ إِلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ هُنَاكَ مَعْهُودٌ سَابِقٌ وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ صَوْنًا لَهُ عَنِ الْإِجْمَالِ وَالتَّعْطِيلِ. وَلَفْظُ الْإِنْسَانَ هَاهُنَا لَائِقٌ بِالْكَافِرِ، لِأَنَّ الْعَمَلَ الْمَذْكُورَ لَا يَلِيقُ بِالْمُسْلِمِ الْبَتَّةَ.

“Andolsun insanı biz yarattık ve nefsinin ona ne fısıldadığını biliriz” buyruklarında da böyledir. Dolayısıyla onların söyledikleri uzaktır. Bilakis hak olan şudur: Harf-i tarif ile belirlenmiş müfred lafzın hükmü, eğer ortada daha önce bilinen belirli bir şahıs (ahd-i sâbık) varsa ona hamledilmesidir; şayet ortada daha önce bilinen belirli bir şahıs yoksa kapalılık ve anlamsızlıktan korunması için istiğrak (kapsayıcılık) manasına hamledilmesi vaciptir. Buradaki "insan" lafzı ise kâfire uygundur; zira bahsedilen amel kesinlikle bir Müslümana yakışmaz.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي قَوْلِهِ: دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً وَجْهَانِ:

Dördüncü Mesele: { دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً } “...yan yatarken, otururken yahut ayaktayken bize dua eder” buyruğunda iki vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ ذِكْرُ أَحْوَالِ الدُّعَاءِ فَقَوْلُهُ: لِجَنْبِهِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ بِدَلِيلِ عَطْفِ الْحَالَيْنِ عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: دَعَانَا مُضْطَجِعًا أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا.

Birinci Vecih: Bundan maksadın duanın hallerini zikretmek olmasıdır. Bu sebeple { لِجَنْبِهِ } “yan yatarken” ifadesi hal konumundadır; bunun delili de diğer iki halin ona atfedilmesidir. Takdiri şöyledir: "Yan yatmış yahut oturmuş yahut ayakta iken bize dua eder."

فَإِنْ قَالُوا: فَمَا فَائِدَةُ ذِكْرِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ؟

Eğer: "Bu halleri zikretmenin faydası nedir?" derlerse,

قُلْنَا: مَعْنَاهُ: إِنَّ الْمَضْرُورَ لَا يَزَالُ دَاعِيًا لَا يَفْتُرُ عَنِ الدُّعَاءِ إِلَى أَنْ يَزُولَ عَنْهُ الضُّرُّ، سَوَاءٌ كَانَ مُضْطَجِعًا أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا.

Şöyle deriz: Anlamı şudur: Sıkıntıya uğrayan kimse, ister yan yatmış, ister oturur, ister ayakta olsun, sıkıntı kendisinden kalkıncaya kadar duayı hiç bırakmadan sürekli dua eder.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْأَحْوَالُ الثَّلَاثَةُ تَعْدِيدًا لِأَحْوَالِ الضُّرِّ، وَالتَّقْدِيرُ: وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا دَعَانَا وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ. وَالْأَوَّلُ: أَصَحُّ، لِأَنَّ ذِكْرَ الدُّعَاءِ أَقْرَبُ إِلَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ مِنْ ذِكْرِ الضُّرِّ، وَلِأَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ هَذِهِ الْأَحْوَالَ أَحْوَالٌ لِلدُّعَاءِ يَقْتَضِي مُبَالَغَةَ الْإِنْسَانِ فِي الدُّعَاءِ، ثُمَّ إِذَا تَرَكَ الدُّعَاءَ بِالْكُلِّيَّةِ وَأَعْرَضَ عَنْهُ كَانَ ذَلِكَ أَعْجَبَ.

İkinci Vecih: Bu üç halin, zararın (sıkıntının) hallerini saymak olmasıdır. Takdiri şöyledir: "İnsana yan yatarken veya otururken yahut ayaktayken bir zarar dokunduğu zaman bize dua eder." Bu, Zeccâc'ın görüşüdür. Fakat birincisi daha sahihtir; çünkü duanın zikredilmesi, bu hallere zararın zikredilmesinden daha yakındır ve bu hallerin duanın halleri olduğunu söylemek insanın duadaki aşırı gayretini gerektirir; sonra duayı tamamen terk edip yüz çevirmesi ise daha şaşırtıcı olur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي قَوْلِهِ: مَرَّ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ مَضَى عَلَى طَرِيقَتِهِ الْأُولَى/ قَبْلَ مَسِّ الضُّرِّ وَنَسِيَ حَالَ الْجُهْدِ. الثَّانِي: مَرَّ عَنْ مَوْقِفِ الِابْتِهَالِ وَالتَّضَرُّعِ لَا يَرْجِعُ إِلَيْهِ كَأَنَّهُ لَا عَهْدَ لَهُ بِهِ.

Beşinci Mesele: { مَرَّ } “çekip gider” buyruğunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Bundan murat, sıkıntı dokunmadan önceki/ ilk yoluna devam edip meşakkat halini unutmasıdır. İkincisi: Sanki onunla hiçbir bağı olmamış gibi, bir daha oraya dönmemek üzere yalvarıp yakarma makamından çekip gitmesidir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى ضُرٍّ مَسَّهُ تَقْدِيرُهُ: كَأَنَّهُ لَمْ يَدْعُنَا، ثُمَّ أَسْقَطَ الضَّمِيرَ عَنْهُ عَلَى سَبِيلِ التَّخْفِيفِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا [يُونُسَ: ٤٥] قَالَ الْحَسَنُ: نَسِيَ مَا دَعَا اللَّه فِيهِ، وَمَا صَنَعَ اللَّه بِهِ فِي إِزَالَةِ ذَلِكَ الْبَلَاءِ عَنْهُ.

Altıncı Mesele: Yüce Allah'ın { كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى ضُرٍّ مَسَّهُ } “...sanki kendisine dokunan bir sıkıntıdan dolayı bize hiç dua etmemiş gibi” buyruğunun takdiri: (كَأَنَّهُ لَمْ يَدْعُنَا) "sanki o bize hiç dua etmemiş gibi" şeklindedir; sonra hafifletme amacıyla zamir düşürülmüştür. Bunun benzeri Yüce Allah'ın { كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا } [Yûnus 45] “...sanki hiç kalmamışlar gibi” buyruğudur. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Hakkında Allah'a dua ettiği şeyi de, o belâyı kendisinden gidermede Allah'ın ona ne yaptığını da unuttu."

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ «النَّظْمِ» : قَوْلُهُ: وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ إِذَا مَوْضُوعَةٌ لِلْمُسْتَقْبَلِ.

Yedinci Mesele: Nazım [ilmi] sahibi şöyle demiştir: O'nun { وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ } “İnsana dokunduğu zaman” buyruğundaki (إِذَا) "izâ" [edatı], gelecek zaman için vaz' edilmiştir.

ثُمَّ قَالَ: فَلَمَّا كَشَفْنا وَهَذَا لِلْمَاضِي، فَهَذَا النَّظْمُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ هَكَذَا كَانَ فِيمَا مَضَى وَهَكَذَا يَكُونُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. فَدَلَّ مَا فِي الْآيَةِ مِنَ الْفِعْلِ الْمُسْتَقْبَلِ عَلَى مَا فِيهِ مِنَ الْمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ، وَمَا فِيهِ مِنَ الْفِعْلِ الْمَاضِي عَلَى مَا فِيهِ مِنَ الْمَعْنَى الْمَاضِي، وَأَقُولُ الْبُرْهَانُ الْعَقْلِيُّ مُسَاعِدٌ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى وَذَلِكَ لأن

Sonra { فَلَمَّا كَشَفْنا } “Fakat biz giderdiğimizde...” buyurmuştur ki bu da geçmiş zaman içindir. Bu diziliş, ayetin manasının; geçmişte böyle olduğu gibi gelecekte de böyle olacağına delalet eder. Dolayısıyla ayetteki muzari (gelecek) fiil gelecekteki manaya, mazi (geçmiş) fiil ise geçmişteki manaya delalet etmiştir. Ben de derim ki: Aklî delil de bu manayı desteklemektedir; çünkü

الْإِنْسَانَ جُبِلَ عَلَى الضَّعْفِ وَالْعَجْزِ وَقِلَّةِ الصَّبْرِ، وَجُبِلَ أَيْضًا عَلَى الْغُرُورِ وَالْبَطَرِ وَالنِّسْيَانِ وَالتَّمَرُّدِ وَالْعُتُوِّ، فَإِذَا نَزَلَ بِهِ الْبَلَاءُ حَمَلَهُ ضَعْفُهُ وَعَجْزُهُ عَلَى كَثْرَةِ الدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ، وَإِظْهَارِ الْخُضُوعِ وَالِانْقِيَادِ، وَإِذَا زَالَ الْبَلَاءُ وَوَقَعَ فِي الرَّاحَةِ اسْتَوْلَى عَلَيْهِ النِّسْيَانُ فَنَسِيَ إِحْسَانَ اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِ، وَوَقَعَ فِي الْبَغْيِ وَالطُّغْيَانِ وَالْجُحُودِ وَالْكُفْرَانِ فَهَذِهِ الْأَحْوَالُ مِنْ نَتَائِجِ طَبِيعَتِهِ وَلَوَازِمِ خِلْقَتِهِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَهَؤُلَاءِ الْمَسَاكِينُ مَعْذُورُونَ وَلَا عُذْرَ لَهُمْ.

insan zayıflık, acizlik ve sabırsızlık üzere yaratılmıştır; aynı şekilde gurur, şımarıklık, unutkanlık, isyankârlık ve azgınlık üzere de yaratılmıştır. Başına belâ geldiğinde zayıflığı ve acziyeti onu çokça dua edip yalvarmaya, boyun eğip teslimiyet göstermeye sevk eder; belâ kalkıp rahatlığa erdiğinde ise onu unutkanlık istila eder de Yüce Allah'ın kendisine olan ihsanını unutur; taşkınlığa, azgınlığa, inkâra ve nankörlüğe düşer. İşte bu haller onun tabiatının neticeleri ve yaratılışının gereklerindendir. Özetle, bu zavallılar mazur gibidirler fakat [aslında] hiçbir mazeretleri yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ أَبْحَاثٌ:

Sekizinci Mesele: Yüce Allah'ın { كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “İşte haddi aşanlara, yapmakta oldukları şeyler böyle süslü gösterilmiştir” buyruğunda birtakım incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الْمُزَيِّنَ هُوَ اللَّه تَعَالَى أَوِ النَّفْسُ أَوِ الشَّيْطَانُ، فَرْعٌ عَلَى مَسْأَلَةِ الْجَبْرِ وَالْقَدْرِ وَهُوَ مَعْلُومٌ.

Birinci İnceleme: Bu süsleyen zâtın Yüce Allah mı, yoksa nefis mi, yoksa şeytan mı olduğu meselesi cebir ve kader meselesinin bir fer'idir ve bu malumdur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ السَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ سَمَّى اللَّه سُبْحَانَهُ الْكَافِرَ مُسْرِفًا. وَفِيهِ وُجُوهٌ:

İkinci İnceleme: Yüce Allah'ın kâfiri "müsrif" (haddi aşan) olarak isimlendirmesinin sebebini beyan hakkındadır. Bunda [birkaç] vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: الْكَافِرُ مُسْرِفٌ فِي نَفْسِهِ وَفِي مَالِهِ وَمُضَيِّعٌ لَهُمَا، أَمَّا فِي النَّفْسِ فَلِأَنَّهُ جَعَلَهَا عَبْدًا لِلْوَثَنِ، وَأَمَّا فِي الْمَالِ فَلِأَنَّهُمْ كَانُوا يُضَيِّعُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالِحَامِ.

Birinci Vecih: Ebû Bekir el-Esamm şöyle demiştir: Kâfir kendi nefsinde ve malında haddi aşmış (müsrif) ve ikisini de ziyan etmiştir. Nefsi hususunda böyledir, çünkü onu puta kul yapmıştır; malı hususunda böyledir, çünkü onlar mallarını bahîre, sâibe, vasîle ve hâm [gibi putperest adetlerinde] ziyan ediyorlardı.

الْوَجْهُ الثَّانِي: قَالَ الْقَاضِي: إِنَّ مَنْ كَانَتْ عَادَتُهُ أَنْ يَكُونَ عِنْدَ نُزُولِ الْبَلَاءِ كَثِيرَ التَّضَرُّعِ وَالدُّعَاءِ، وَعِنْدَ زَوَالِ الْبَلَاءِ وَنُزُولِ الْآلَاءِ مُعْرِضًا عَنْ ذِكْرِ اللَّه مُتَغَافِلًا عَنْهُ غَيْرَ مُشْتَغِلٍ بِشُكْرِهِ، كَانَ مُسْرِفًا فِي أَمْرِ دِينِهِ مُتَجَاوِزًا لِلْحَدِّ فِي الْغَفْلَةِ عَنْهُ، وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمَرْءَ كَمَا يَكُونُ مُسْرِفًا فِي الْإِنْفَاقِ فَكَذَلِكَ يَكُونُ مُسْرِفًا فِيمَا يَتْرُكُهُ مِنْ وَاجِبٍ أَوْ يُقْدِمُ عَلَيْهِ مِنْ قَبِيحٍ، إِذَا تَجَاوَزَ الْحَدَّ فِيهِ.

İkinci Vecih: Kâdî şöyle demiştir: Âdeti, belâ indiğinde çokça yalvarıp dua etmek; belâ kalkıp nimetler geldiğinde ise Allah'ın zikrinden yüz çevirip O'ndan gafil olmak ve O'na şükretmekle meşgul olmamak şeklinde olan kimse, din işinde haddi aşmış ve O'ndan gafil olmada sınırı geçmiş demektir. Şüphe yok ki insan harcamada savurgan olduğu gibi, sınırı aştığı takdirde terk ettiği bir vacipte veya cüret ettiği çirkin bir işte de haddi aşmış (müsrif) olur.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الَّذِي خَطَرَ بِالْبَالِ فِي هَذَا الْوَقْتِ، أَنَّ الْمُسْرِفَ هُوَ الَّذِي يُنْفِقُ الْمَالَ/ الْكَثِيرَ لِأَجْلِ الْغَرَضِ الْخَسِيسِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ لَذَّاتِ الدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا خَسِيسَةٌ جِدًّا فِي مُقَابَلَةِ سَعَادَاتِ الدَّارِ الْآخِرَةِ. واللَّه تَعَالَى أَعْطَاهُ الْحَوَاسَّ وَالْعَقْلَ وَالْفَهْمَ وَالْقُدْرَةَ لِاكْتِسَابِ تِلْكَ السَّعَادَاتِ الْعَظِيمَةِ، فَمَنْ بَذَلَ هَذِهِ الْآلَاتِ الشَّرِيفَةَ لِأَجْلِ أَنْ يَفُوزَ بِهَذِهِ السَّعَادَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ الْخَسِيسَةِ، كَانَ قَدْ أَنْفَقَ أَشْيَاءَ عَظِيمَةً كَثِيرَةً، لِأَجْلِ أَنْ يَفُوزَ بِأَشْيَاءَ حَقِيرَةٍ خَسِيسَةٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُسْرِفِينَ.

Üçüncü Vecih: Bu vakitte akla gelen şudur: Müsrif, değersiz bir amaç uğruna çokça mal/ harcayan kimsedir. Bilinmektedir ki dünya lezzetleri ve güzellikleri ahiret yurdunun mutlulukları karşısında son derece değersizdir. Yüce Allah ise o yüce mutlulukları elde etsin diye ona duyuları, aklı, anlayışı ve kudreti bahşetmiştir. Kim bu şerefli vasıtaları bu değersiz cismani hazları elde etmek için sarf ederse, değersiz ve bayağı şeylere ulaşmak uğruna pek büyük ve çok şeyleri harcamış olur. Dolayısıyla onun müsriflerden olması vaciptir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: الْكَافُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذلِكَ لِلتَّشْبِيهِ وَالْمَعْنَى: كَمَا زُيِّنَ لِهَذَا الْكَافِرِ هَذَا الْعَمَلُ الْقَبِيحُ الْمُنْكَرُ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ مِنَ الإعراض عن الذكر ومتابعة الشهوات.

Üçüncü İnceleme: Yüce Allah'ın { كَذلِكَ } “böyle” buyruğundaki (ك) "kâf" harfi teşbih içindir. Manası şudur: Bu kâfire bu çirkin ve münker amel nasıl süslü gösterildiyse, haddi aşanlara da zikirden yüz çevirmek ve şehvetlere uymaktan ibaret yapmakta oldukları ameller öylece süslü gösterilmiştir.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ١٣ الى ١٤]

[Yûnus Suresi (10): Ayetler 13-14]

وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ (١٣) ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٤)

{ وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ (١٣) ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } (14) “Andolsun ki sizden önceki nesilleri, peygamberleri kendilerine apaçık deliller getirdiği halde zulmettikleri ve iman edecek olmadıkları için helak ettik. İşte biz suçlu kavimleri böyle cezalandırırız. (13) Sonra, nasıl amel edeceğinizi görelim diye onların ardından sizi yeryüzünde halifeler kıldık.”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي بَيَانِ كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ. اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الْأَنْفَالِ: ٣٢] ثُمَّ إِنَّهُ أَجَابَ عَنْهُ بِأَنْ ذَكَرَ أَنَّهُ لَا صَلَاحَ فِي إِجَابَةِ دُعَائِهِمْ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ كَاذِبُونَ فِي هَذَا الطَّلَبِ لِأَنَّهُ لَوْ نَزَلَتْ بِهِمْ آفَةٌ أَخَذُوا فِي التَّضَرُّعِ إِلَى اللَّه تَعَالَى فِي إِزَالَتِهَا وَالْكَشْفِ لَهَا، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَجْرِي مَجْرَى التَّهْدِيدِ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يُنْزِلُ بِهِمْ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ وَلَا يُزِيلُهُ عَنْهُمْ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ رَادِعًا لَهُمْ عَنْ قَوْلِهِمْ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ

Birinci Mesele: Nazmın keyfiyetinin beyanı hakkındadır. Bil ki Yüce Allah onların: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Enfâl 32] “Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen bir hak ise, üzerimize gökten taş yağdır yahut bize elem verici bir azap getir!” dediklerini nakledip, ardından onların dualarına icabet edilmesinde bir salah olmadığını belirterek buna cevap verince ve başlarına bir afet gelse onu kendilerinden gidermesi ve açması için hemen Yüce Allah'a yalvarmaya başlayacakları gerekçesiyle onların bu taleplerinde yalancı olduklarını beyan edince; bu ayette tehdit mesabesinde olan hususu beyan etmiştir ki o da şudur: Yüce Allah köklerini kazıyıcı bir azabı üzerlerine indirebilir ve onu onlardan gidermez. Bundan maksat, bu durumun onların: "Eğer bu senin katından gelen bir hak ise

عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ، لِأَنَّهُمْ مَتَى سَمِعُوا أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ يُجِيبُ دُعَاءَهُمْ وَيُنْزِلُ عَلَيْهِمْ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ، ثُمَّ سَمِعُوا مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى أَنَّ ذَلِكَ قَدْ وَقَعَ مِرَارًا كَثِيرَةً صَارَ ذَلِكَ رَادِعًا لَهُمْ وَزَاجِرًا عَنْ ذِكْرِ ذَلِكَ الْكَلَامِ، فَهَذَا وَجْهٌ حَسَنٌ مَقْبُولٌ فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ.

üzerimize gökten taş yağdır" sözlerine karşı engelleyici olmasıdır. Zira onlar Yüce Allah'ın dualarına icabet edip üzerlerine kök kazıyıcı bir azap indirebileceğini duyduklarında ve ardından Yahudi ve Hristiyanlardan bunun pek çok defa gerçekleştiğini işittiklerinde, bu durum onlar için bu sözü söylemekten caydırıcı ve alıkoyucu bir hal alır. İşte bu, nazmın keyfiyeti hakkında güzel ve makbul bir vecihtir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صاحب «الكشاف» لما ظرف لأهلكنا، وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَجاءَتْهُمْ لِلْحَالِ، أَيْ ظَلَمُوا بِالتَّكْذِيبِ وَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالدَّلَائِلِ وَالشَّوَاهِدِ عَلَى صِدْقِهِمْ وَهِيَ الْمُعْجِزَاتُ، / وَقَوْلُهُ: وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى ظَلَمُوا، وَأَنْ يَكُونَ اعْتِرَاضًا، وَاللَّامُ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ، وَأَنَّ اللَّه قَدْ عَلِمَ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ يُصِرُّونَ عَلَى الْكُفْرِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَهْلَكَهُمْ لِأَجْلِ تَكْذِيبِهِمُ الرُّسُلَ، فَكَذَلِكَ يَجْزِي كُلَّ مُجْرِمٍ، وَهُوَ وَعِيدٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ رَسُولَ اللَّه، وَقُرِئَ يَجْزِي بِالْيَاءِ وَقَوْلُهُ: ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ الْخِطَابُ لِلَّذِينِ بُعِثَ إِلَيْهِمْ مُحَمَّدٌ ﵊، أَيْ اسْتَخْلَفْنَاكُمْ فِي الْأَرْضِ بَعْدَ الْقُرُونِ الَّتِي أَهْلَكْنَاهُمْ، لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ، خَيْرًا أَوْ شَرًّا، فَنُعَامِلُكُمْ عَلَى حَسَبِ عَمَلِكُمْ. بَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ:

İkinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: (لَمَّا) "lemmâ", (أَهْلَكْنَا) "ehleknâ" fiilinin zarfıdır. { وَجاءَتْهُمْ } “kendilerine getirdiği halde...” kavlindeki vâv ise hal içindir; yani peygamberleri kendilerine doğruluklarına dair deliller ve şahitlerle —ki bunlar mucizelerdir— gelmişken onlar yalanlamak suretiyle zulmettiler./ { وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } “...ve iman edecek değillerdi” kavlinin { ظَلَمُوا } “zulmettikleri” fiiline atfedilmiş olması da, itiraziyye (ara cümle) olması da caizdir. [Buradaki] lâm harfi nefyi (olumsuzluğu) tekit içindir ve Allah'ın onların küfürde ısrar edeceklerini ezelde bildiğini ifade eder. Bu da Yüce Allah'ın onları sadece peygamberleri yalanlamaları sebebiyle helak ettiğine delalet eder; nitekim O, her suçluyu işte böyle cezalandırır. Bu, Resûlullah'ı yalanlamaları sebebiyle Mekke halkına yönelik bir tehdittir. [Ayetteki fiil] (يَجْزِي) "yezcî" şeklinde yâ ile de okunmuştur. Yüce Allah'ın { ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ } “Sonra sizi halifeler kıldık” buyruğundaki hitap, Hz. Muhammed aleyhisselâm'ın kendilerine gönderildiği kimseleredir; yani: "Nasıl amel edeceğinizi —iyi mi yoksa kötü mü— görelim de amelinize göre size muamele edelim diye helak ettiğimiz o nesillerden sonra sizi yeryüzünde halefler kıldık." Ayette geriye iki soru kalmaktadır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ جَازَ النَّظَرُ إِلَى اللَّه تَعَالَى وَفِيهِ مَعْنَى الْمُقَابَلَةِ؟

Birinci Soru: İçinde karşılıklı durma (mukabele) manası bulunduğu halde nazar (bakmak/görmek) Yüce Allah hakkında nasıl caiz olmuştur?

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ اسْتُعِيرَ لَفْظُ النَّظَرِ لِلْعِلْمِ الْحَقِيقِيِّ الَّذِي لَا يَتَطَرَّقُ الشَّكُّ إِلَيْهِ، وَشُبِّهَ هَذَا الْعِلْمُ بِنَظَرِ النَّاظِرِ وَعِيَانِ الْمُعَايِنِ.

Cevap: "Nazar" lafzı, kendisine şüphe karışmayan hakiki ilim için istiare edilmiştir; bu ilim de bakanın bakışına ve bizzat gözüyle görenin müşahedesine benzetilmiştir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ مُشْعِرٌ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى مَا كَانَ عَالِمًا بِأَحْوَالِهِمْ قَبْلَ وُجُودِهِمْ.

İkinci Soru: O'nun { ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } “Sonra, nasıl amel edeceğinizi görelim diye onların ardından sizi yeryüzünde halifeler kıldık” buyruğu, Yüce Allah'ın onlar var olmadan önce durumlarını bilmediği hissini uyandırmaktadır.

وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى يُعَامِلُ الْعِبَادَ مُعَامَلَةَ مَنْ يَطْلُبُ الْعِلْمَ بِمَا يَكُونُ مِنْهُمْ، لِيُجَازِيَهُمْ بِحَسَبِهِ كَقَوْلِهِ: لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [هُودٍ: ٧] وَقَدْ مَرَّ نَظَائِرُ هَذَا.

Cevap: Bundan maksat, Yüce Allah'ın: { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } [Hûd 7] “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için...” ayetinde olduğu gibi, onlardan sadır olacak şeyi ona göre cezalandırmak veya mükafatlandırmak üzere talep eden birinin muamelesi gibi kullara muamele etmesidir. Bunun benzerleri daha önce geçmişti.

وَقَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «إِنَّ الدُّنْيَا خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ وَإِنَّ اللَّه مُسْتَخْلِفُكُمْ فِيهَا فَنَاظِرٌ كَيْفَ تَعْمَلُونَ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz dünya tatlı ve çekicidir; Allah nasıl amel edeceğinize bakmak için sizi orada halifeler kılmıştır.”

وَقَالَ قَتَادَةُ: صَدَقَ اللَّه رَبُّنَا مَا جَعَلَنَا خُلَفَاءَ إِلَّا لِيَنْظُرَ إِلَى أَعْمَالِنَا، فَأَرُوا اللَّه مِنْ أَعْمَالِكُمْ خَيْرًا، بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ.

Katâde şöyle demiştir: "Rabbimiz olan Allah doğru söylemiştir; bizi ancak amellerimize bakmak için halifeler kılmıştır. O halde gece ve gündüz amellerinizden Allah'a hayır gösterin!"

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: مَوْضِعُ كَيْفَ نَصْبٌ بقوله: تَعْمَلُونَ لأنها حرف لاستفهام وَالِاسْتِفْهَامُ لَا يَعْمَلُ فِيهِ مَا قَبْلَهُ، وَلَوْ قُلْتَ: لِنَنْظُرَ خَيْرًا تَعْمَلُونَ أَمْ شَرًّا، كَانَ العامل في خير وشر تعملون.

Üçüncü Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: (كَيْفَ) "keyfe" lafzının mahalli, { تَعْمَلُونَ } “amel edeceksiniz” fiili sebebiyle nasptır; zira o bir istifham (soru) edatıdır ve istifham edatından öncesi onda amel edemez. Şayet: "لِنَنْظُرَ خَيْرًا تَعْمَلُونَ أَمْ شَرًّا" (İyi mi amel edeceksiniz yoksa kötü mü görelim diye) deseydin, "hayr" ve "şerr" kelimelerinde amil olan yine "amel edersiniz" fiili olurdu.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٥]

[Yûnus Suresi (10): Ayet 15]

وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحى إِلَيَّ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥)

{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحى إِلَيَّ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } (15) “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman, bize kavuşmayı ummayanlar: 'Bundan başka bir Kur'an getir yahut onu değiştir!' dediler. De ki: 'Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir. Ben ancak bana vahyolunana uyarım. Şüphesiz ben, Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım.'”

فِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ هُوَ النَّوْعُ الثَّالِثُ مِنْ شُبُهَاتِهِمْ وَكَلِمَاتِهِمُ الَّتِي ذَكَرُوهَا فِي الطَّعْنِ فِي نُبُوَّةِ النَّبِيِّ ﷺ، حَكَاهَا اللَّه تَعَالَى فِي كِتَابِهِ وَأَجَابَ عَنْهَا.

Birinci Mesele: Bil ki bu söz, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in nübüvvetine ta'netmek hususunda zikrettikleri şüphe ve sözlerinin üçüncü türüdür; Yüce Allah bunu Kitabında nakletmiş ve ona cevap vermiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ وَقَفَ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ الَّذِي نَذْكُرُهُ، عَلِمَ أَنَّ الْقُرْآنَ مُرَتَّبٌ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ.

Bil ki zikredeceğimiz bu tertibe vakıf olan kimse, Kur'an'ın en güzel vecihler üzere tertip edildiğini anlar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ خَمْسَةً مِنَ الْكُفَّارِ كَانُوا يَسْتَهْزِئُونَ بِالرَّسُولِ ﵊ وَبِالْقُرْآنِ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيُّ، وَالْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ السَّهْمِيُّ، وَالْأَسْوَدُ بْنُ الْمُطَّلِبِ،

İkinci Mesele: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre kâfirlerden beş kişi Resûl aleyhisselâm ile ve Kur'an ile alay ediyorlardı: Velîd b. Mugîre el-Mahzûmî, Âs b. Vâil es-Sehmî, Esved b. Muttalib,

والأسود بن عبد يغوث، والحرث بْنُ حَنْظَلَةَ، فَقَتَلَ اللَّه كُلَّ رَجُلٍ مِنْهُمْ بِطَرِيقٍ آخَرَ، كَمَا قَالَ: إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ [الْحِجْرِ: ٩٥] فَذَكَرَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُمْ كُلَّمَا تُلِيَ عَلَيْهِمْ آيَاتٌ قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Esved b. Abd-i Yağûs ve el-Hâris b. Hanzale. Yüce Allah: { إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ } [Hicr 95] “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” buyurduğu gibi, onlardan her birini farklı bir yolla öldürdü. Yüce Allah onların, kendilerine her ne zaman ayetler okunsa { قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ } “...bize kavuşmayı ummayanlar: 'Bundan başka bir Kur'an getir yahut onu değiştir!' dediler” dediklerini zikretmiştir. Bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ وَصْفَهُمْ بِأَنَّهُمْ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَ اللَّه أُرِيدَ بِهِ كَوْنُهُمْ مُكَذِّبِينَ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، مُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، ثُمَّ فِي تَقْرِيرِ حُسْنِ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَصَمُّ: لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا أَيْ لَا يَرْجُونَ فِي لِقَائِنَا خَيْرًا عَلَى طَاعَةٍ، فَهُمْ مِنَ السَّيِّئَاتِ أَبْعَدُ أَنْ يَخَافُوهَا. الثَّانِي: قَالَ الْقَاضِي: الرَّجَاءُ لَا يُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِي الْمَنَافِعِ، لَكِنَّهُ قَدْ يَدُلُّ عَلَى الْمَضَارِّ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، لِأَنَّ مَنْ لَا يَرْجُو لِقَاءَ مَا وَعَدَ رَبُّهُ مِنَ الثَّوَابِ، وَهُوَ الْقَصْدُ بِالتَّكْلِيفِ، لَا يَخَافُ أَيْضًا مَا يُوعِدُهُ بِهِ مِنَ الْعِقَابِ، فَصَارَ ذَلِكَ كِنَايَةً عَنْ جَحْدِهِمْ لِلْبَعْثِ وَالنُّشُورِ.

Birinci İnceleme: Onların Allah'a kavuşmayı ummadıkları vasfıyla nitelenmelerinden maksat, haşir ve neşri yalanlamaları, dirilişi ve kıyameti inkâr etmeleridir. Bu istiarenin güzelliğini ortaya koymada birtakım vecihler vardır: Birincisi: el-Esamm şöyle demiştir: { لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا } “bize kavuşmayı ummayanlar” yani bir itaatten dolayı bize kavuşmada bir hayır ummazlar; binaenaleyh kötülüklerden korkmaktan da son derece uzaktırlar. İkincisi: Kâdî şöyle demiştir: Recâ (ümit/ummak) ancak menfaatler hakkında kullanılır; fakat bazı açılardan zararlara da delalet edebilir. Zira Rabbinin vadettiği sevaba —ki mükellef kılmanın gayesi budur— kavuşmayı ummayan kimse, O'nun tehdit ettiği cezadan da korkmaz. Böylece bu ifade, onların öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmelerinden kinaye olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ كَلَامَ الْقَاضِي قَرِيبٌ مِنْ كَلَامِ الْأَصَمِّ، إِلَّا أَنَّ الْبَيَانَ التَّامَّ أَنْ يُقَالَ: كُلُّ مَنْ كَانَ مُؤْمِنًا بِالْبَعْثِ وَالنُّشُورِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ رَاجِيًا ثَوَابَ اللَّه وَخَائِفًا مِنْ عِقَابِهِ، وَعَدَمُ اللَّازِمِ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْمَلْزُومِ، فَلَزِمَ مِنْ نَفْيِ الرَّجَاءِ نَفْيُ الْإِيمَانِ بِالْبَعْثِ فَهَذَا هُوَ الْوَجْهُ فِي حُسْنِ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ.

Bil ki Kâdî'nin sözü el-Esamm'ın sözüne yakındır; ancak tam beyan şöyle denilmesidir: Dirilişe ve haşre iman eden herkesin mutlaka Allah'ın sevabını uman ve O'nun azabından korkan biri olması gerekir. Lâzımın (sonucun) yokluğu, melzûmun (sebebin) yokluğuna delalet eder; dolayısıyla recânın (ümidin) nefyedilmesinden dirilişe olan imanın nefyedilmesi gerekmiştir. İşte bu istiarenin güzelliğindeki vecih budur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ طَلَبُوا مِنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَحَدَ أَمْرَيْنِ عَلَى الْبَدَلِ: فَالْأَوَّلُ: أَنْ يَأْتِيَهُمْ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا الْقُرْآنِ. وَالثَّانِي: أَنْ يُبَدِّلَ هَذَا الْقُرْآنَ وَفِيهِ إِشْكَالٌ، لِأَنَّهُ إِذَا بَدَّلَ هَذَا الْقُرْآنَ بِغَيْرِهِ، فَقَدْ أَتَى بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا الْقُرْآنِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا شَيْئًا وَاحِدًا. وَأَيْضًا مِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا هُوَ عَيْنُ الْآخَرِ أَنَّهُ ﵊ اقْتَصَرَ فِي الْجَوَابِ عَلَى نَفْيِ أَحَدِهِمَا، وَهُوَ قَوْلُهُ: مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ هُوَ نَفْسُ الْآخَرِ، كَانَ إِلْقَاءُ اللَّفْظِ عَلَى التَّرْدِيدِ وَالتَّخْيِيرِ فِيهِ بَاطِلًا.

İkinci İnceleme: Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den seçenekli olarak iki şeyden birini talep etmişlerdir: Birincisi: Kendilerine bu Kur'an'dan başka bir Kur'an getirmesi. İkincisi: Bu Kur'an'ı değiştirmesi. Bunda bir müşkillik vardır; çünkü o, bu Kur'an'ı başkasıyla değiştirdiği takdirde zaten bu Kur'an'dan başka bir Kur'an getirmiş olur. Durum böyle olunca, her iki seçenek de aynı şey olmuş olur. Ayrıca ikisinden her birinin diğerinin aynısı olduğuna delalet eden hususlardan biri de, Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın cevap verirken ikisinden yalnızca birinin nefyine yetinmiş olmasıdır ki o da: { مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي } “Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir” kavlidir. Bu iki şeyden her birinin diğerinin aynısı olduğu sabit olunca, lafzın terdid (seçenek) ve muhayyerlik üzere getirilmesi anlamsız olur.