Binûn

Yûnus Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ وَعَدَ اللَّهُ عَلَى لَفْظِ الْفِعْلِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ عَنْ وُقُوعِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، ذَكَرَ بَعْدَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ فِي نَفْسِهِ مُمْكِنَ الْوُجُودِ ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى وُقُوعِهِ. أَمَّا مَا يَدُلُّ عَلَى إِمْكَانِهِ فِي نَفْسِهِ فَهُوَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İkinci Mesele: { وَعَدَ اللَّهُ } [ifadesi] fiil lafzıyla okunmuştur. Bil ki O Teâlâ haşir ve neşrin gerçekleşeceğini haber verince, ardından onun zatında varlığının mümkün olduğuna delalet eden şeyi zikretmiş, sonra da onun vuku bulacağına delalet eden şeyi zikretmiştir. Zatında imkanına delalet eden şeye gelince, O Sübhânehu'nun şu kavlidir: { إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “Şüphesiz O, yaratmayı başlatır, sonra onu iade eder (yeniden yaratır)”. Bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَقْرِيرُ هَذَا الدَّلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بِالدَّلِيلِ كَوْنَهُ خَالِقًا لِلْأَفْلَاكِ وَالْأَرَضِينَ، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَيْضًا كَوْنُهُ خَالِقًا لِكُلِّ مَا فِي هَذَا الْعَالَمِ مِنَ الْجَمَادَاتِ وَالْمَعَادِنِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ وَالْإِنْسَانِ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الْعَقْلِ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى شَيْءٍ، وَكَانَتْ قُدْرَتُهُ بَاقِيَةً مُمْتَنِعَةَ الزَّوَالِ، وَكَانَ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ فَإِنَّهُ يُمْكِنُهُ إِعَادَتُهُ بِعَيْنِهِ، فَدَلَّ هَذَا الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى إِعَادَةِ الْإِنْسَانِ بَعْدَ مَوْتِهِ.

Birinci Mesele: Bu delilin takriri (açıklanması) şöyledir: O Teâlâ göklerin ve yerlerin yaratıcısı olduğunu delille açıklamıştır. Bu alemin içindeki cansızların, madenlerin, bitkilerin, hayvanların ve insanın tamamının yaratıcısı olması da buna dahildir. Akılda sabit olmuştur ki bir şeye kadir olan, kudreti baki kalıp zevali imkansız olan ve bütün bilinenleri bilen bir zatın o şeyi bizzat kendisi olarak yeniden var etmesi (iade etmesi) mümkündür. İşte bu delil, O Teâlâ'nın ölümünden sonra insanı iade etmeye kadir olduğuna delalet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اتَّفَقَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى إِعْدَامِ أَجْسَامِ الْعَالَمِ، واختلفوا في أنه تعالى هل يغدمها أَمْ لَا؟ فَقَالَ قَوْمٌ إِنَّهُ تَعَالَى يَعْدِمُهَا، وَاحْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَى جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ بِأَنَّهُ يُعِيدُهَا، فَوَجَبَ أَنْ يُعِيدَ الْأَجْسَامَ أَيْضًا، وَإِعَادَتُهَا لَا تُمْكِنُ إِلَّا بَعْدَ إِعْدَامِهَا، وَإِلَّا لَزِمَ إِيجَادُ الْمَوْجُودِ وَهُوَ مُحَالٌ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ [الْأَنْبِيَاءِ:

İkinci Mesele: Müslümanlar, O Teâlâ'nın alemdeki cisimleri yok etmeye kadir olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Fakat O Teâlâ'nın onları yok edip etmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk O Teâlâ'nın onları yok edeceğini söylemiş ve bu ayeti delil getirmişlerdir. Zira O Teâlâ bütün yaratılmışlar hakkında onları iade edeceğine hükmetmiştir; dolayısıyla cisimleri de iade etmesi vacip olur. Onların iadesi ise ancak yok edilmelerinden sonra mümkündür, aksi takdirde mevcut olanı var etmek gerekir ki bu muhaldir (imkansızdır). Bunun benzeri O Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } “Yazılı kağıt tomarının dürülmesi gibi göğü düreceğimiz gün, ilk yaratmaya başladığımız gibi onu iade ederiz (yeniden yaratırız)” [Enbiyâ:

١٠٤] فَحَكَمَ بِأَنَّ الْإِعَادَةَ تَكُونُ مِثْلَ الِابْتِدَاءِ، ثُمَّ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يَخْلُقُهَا فِي الِابْتِدَاءِ مِنَ الْعَدَمِ، فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى يُعِيدُهَا أَيْضًا مِنَ الْعَدَمِ.

104]. [Allah], iadenin tıpkı ilk yaratma gibi olacağına hükmetmiştir. Sonra delille sabit olmuştur ki O Teâlâ onları başlangıçta ancak yokluktan yaratmaktadır; o halde O Teâlâ'nın onları yine yokluktan iade edeceğini söylemek vacip olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِضْمَارٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ لِيَأْمُرَهُمْ بِالْعِبَادَةِ، ثُمَّ يُمِيتُهُمْ ثُمَّ يُعِيدُهُمْ، كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨] إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى حَذَفَ ذِكْرَ الْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ هَاهُنَا، لِأَجْلِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ [يُونُسَ:

Üçüncü Mesele: Bu ayette bir izmar (gizli tutulmuş ifade) vardır; sanki şöyle denilmiştir: Şüphesiz O, ibadetle emretmek için yaratmayı başlatır, sonra onları öldürür, sonra da onları iade eder. Nitekim Bakara suresinde şöyle buyurmuştur: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } “Siz ölü iken sizi dirilten, sonra öldürecek, sonra tekrar diriltecek olan Allah'ı nasıl inkar edersiniz?” [Bakara: 28]. Ancak O Teâlâ, bu ayetten önce: { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur, öyleyse O'na kulluk edin” [Yûnus:

٣] وَحَذَفَ ذِكْرَ الْإِمَاتَةِ لِأَنَّ ذِكْرَ الْإِعَادَةِ يَدُلُّ عَلَيْهَا.

3] buyurduğu için burada ibadetle emretme zikrini hazfetmiştir (düşürmüştür). İade zikri ona delalet ettiği için de öldürme zikrini hazfetmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قرأ بعضهم إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ بِالْكَسْرِ وَبَعْضُهُمْ بِالْفَتْحِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَنْ كَسَرَ الْهَمْزَةَ مِنْ «إِنِّ» فَعَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَفِي الْفَتْحِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا لِأَنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَعَدَ الله وعدا بدأ الخلق ثم إعادته، وقرئ يبدي مِنْ أَبْدَأَ وَقُرِئَ حَقٌّ إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ كَقَوْلِكَ: حَقٌّ إِنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ.

Dördüncü Mesele: Bazıları { إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } [ibaresini] [hemzenin] kesresiyle (innehu), bazıları da fethasıyla (ennehu) okumuştur. Zeccâc şöyle demiştir: 'İnne'deki hemzeyi kesreli okuyan kimse istinaf (yeni başlangıç) üzere okumuştur. Fetha ile okuyuşta ise iki vecih vardır: Birincisi: Takdirin, 'Dönüşünüz hepiniz O'nadır, çünkü O yaratmayı başlatır sonra onu iade eder' şeklinde olmasıdır. İkincisi: Takdirin, 'Allah yaratmayı başlatmayı ve sonra onu iade etmeyi bir vaat olarak vaat etti' şeklinde olmasıdır. [Ayrıca fiil], ebdée (أَبْدَأَ) fiilinden { يُبْدِئُ } şeklinde de okunmuştur. Tıpkı senin 'Hakkun inne Zeyden muntalikun (Zeyd'in gittiği bir gerçektir)' demen gibi, { حَقٌّ إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ } şeklinde de okunmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ فَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ إِقَامَةُ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ حُصُولِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، حَتَّى يَحْصُلَ الْفَرْقُ بَيْنَ الْمُحْسِنِ وَالْمُسِيءِ، وَحَتَّى يَصِلَ/ الثَّوَابُ إِلَى الْمُطِيعِ وَالْعِقَابُ إِلَى الْعَاصِي، وَقَدْ سَبَقَ الِاسْتِقْصَاءُ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الدَّلِيلِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

O Teâlâ'nın: { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ } “İman edip salih ameller işleyenleri adaletle mükafatlandırmak için” kavline gelince, bil ki bundan maksat; iyilik yapan ile kötülük yapan arasında farkın ortaya çıkması, itaat edene sevabın, isyan edene de cezanın ulaşması için haşir ve neşrin gerçekleşmesinin zorunlu olduğuna delil getirmektir. Bu delilin takriri hususunda etraflı açıklama daha önce geçmişti. Bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْكَعْبِيُّ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْعِبَادَ لِلثَّوَابِ وَالرَّحْمَةِ. وَأَيْضًا فَإِنَّهُ أَدْخَلَ لَامَ التَّعْلِيلِ عَلَى الثَّوَابِ. وَأَمَّا الْعِقَابُ فَمَا أَدْخَلَ فِيهِ لَامَ التَّعْلِيلِ، بَلْ قَالَ:

Birinci Mesele: Kâ‘bî şöyle demiştir: O Teâlâ'nın: { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenleri mükafatlandırmak için” kavlindeki lâm (لِـ), O Teâlâ'nın kulları sevap ve merhamet için yarattığına delalet eder. Ayrıca O, talîl lâmını (gerekçe bildiren lâmı) sevabın üzerine dahil etmiştir. Cezaya gelince, onun üzerine talîl lâmını dahil etmemiş, bilakis şöyle buyurmuştur:

وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ خَلَقَ الْخَلْقَ لِلرَّحْمَةِ لَا لِلْعَذَابِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا أَرَادَ مِنْهُمُ الْكُفْرَ، وَمَا خَلَقَ فِيهِمُ الْكُفْرَ الْبَتَّةَ.

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ } “İnkar edenlere gelince, onlar için kaynar sudan bir içecek vardır”. Bu da O'nun yaratılmışları azap için değil, merhamet için yarattığına delalet eder. Bu ise O'nun onlardan küfrü irade etmediğine ve onlarda küfrü kesinlikle yaratmadığına delalet eder.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ لَامَ التَّعْلِيلِ فِي أَفْعَالِ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ فَعَلَ فِعْلًا لِعِلَّةٍ لَكَانَتْ تِلْكَ الْعِلَّةُ، إِنْ كَانَتْ قَدِيمَةً لَزِمَ قِدَمُ الْفِعْلِ، وَإِنْ كَانَتْ حَادِثَةً لَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ.

Cevap [şudur]: Allah Teâlâ'nın fiillerinde talîl lâmı (bir illete/amaca bağlanma) muhaldir (imkansızdır). Çünkü O Teâlâ bir fiili bir illet için yapacak olsa, o illet kadîm ise fiilin de kadîm olması gerekirdi; şayet hâdis (sonradan olma) ise teselsül gerekirdi ki bu da muhaldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ أَيْضًا: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَبْدَأَ خَلْقَهُمْ فِي الْجَنَّةِ، لِأَنَّهُ لَوْ حَسُنَ إِيصَالُ تِلْكَ النِّعَمِ إِلَيْهِمْ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ خَلْقِهِمْ فِي هَذَا الْعَالَمِ وَمِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ تَكْلِيفِهِمْ، لَمَا كَانَ خَلْقُهُمْ وَتَكْلِيفُهُمْ مُعَلَّلًا بِإِيصَالِ تِلْكَ النِّعَمِ إِلَيْهِمْ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى ذلك.

İkinci Mesele: Kâ‘bî yine şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ hakkında onları cennette yaratmaya başlamasının caiz olmadığına delalet eder; çünkü şayet bu nimetleri onlara bu alemde yaratılmaları ve mükellef tutulmaları vasıtası olmaksızın ulaştırmak güzel olsaydı, onların yaratılması ve mükellef tutulması bu nimetlerin onlara ulaştırılmasıyla illetlendirilmezdi (gerekçelendirilmezdi). Ayetin zahiri de buna delalet etmektedir.

وَالْجَوَابُ: هَذَا بِنَاءً عَلَى صِحَّةِ تَعْلِيلِ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ بَاطِلٌ، سَلَّمْنَا صِحَّتَهُ إِلَّا أَنَّ كَلَامَهُ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ عَلَّلْنَا بَدْءَ الْخَلْقِ وَإِعَادَتَهُ بِهَذَا الْمَعْنَى وَذَلِكَ مَمْنُوعٌ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ لِمَحْضِ التَّفَضُّلِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يُعِيدُهُمْ لِغَرَضِ إِيصَالِ نِعَمِ الْجَنَّةِ إِلَيْهِمْ؟ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: سَقَطَ كَلَامُهُ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:

Cevap [şudur]: Bu, Allah Teâlâ'nın hükümlerinin illetlendirilmesinin (bir gayeye bağlanmasının) sıhhati esasına dayanır ki bu bâtıldır. Bunun sıhhatini kabul etsek bile, onun bu sözü ancak yaratılışın başlangıcını ve iadesini bu mana ile illetlendirirsek doğru olurdu; oysa bu menedilmiştir. Yaratılışın başlangıcını sırf bir lütuf olarak başlattığı, sonra da O Teâlâ'nın cennet nimetlerini onlara ulaştırma maksadıyla onları iade ettiği neden söylenemez olsun? Bu takdire göre onun sözü düşer. O Teâlâ'nın:

بِالْقِسْطِ فَفِيهِ وَجْهَانِ:

{ بِالْقِسْطِ } “Adaletle” kavline gelince, bunda iki vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: بِالْقِسْطِ بِالْعَدْلِ، وَهُوَ يَتَعَلَّقُ بِقَوْلِهِ: لِيَجْزِيَ وَالْمَعْنَى: لِيَجْزِيَهُمْ بِقِسْطِهِ، وَفِيهِ سُؤَالَانِ.

Birinci Vecih: 'Bi'l-kıst', adaletle demektir ve O'nun { لِيَجْزِيَ } kavline bağlıdır. Manası: 'Onları kendi adaletiyle mükafatlandırmak için'dir. Bunda iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقِسْطَ إِذَا كَانَ مُفَسَّرًا بِالْعَدْلِ، فَالْعَدْلُ هُوَ الَّذِي يَكُونُ لَا زَائِدًا وَلَا نَاقِصًا، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَزِيدُهُمْ عَلَى مَا يَسْتَحِقُّونَهُ بِأَعْمَالِهِمْ، وَلَا يُعْطِيهِمْ شَيْئًا عَلَى سَبِيلِ التَّفَضُّلِ ابْتِدَاءً.

Birinci Soru: Kıst adalet ile tefsir edildiğinde, adalet ne fazla ne de eksik olandır. Bu da O Teâlâ'nın amelleriyle hak ettiklerinin üzerine fazlalık vermemesini ve başlangıçta bir lütuf yoluyla onlara hiçbir şey vermemesini gerektirir.

وَالْجَوَابُ: عِنْدَنَا أَنَّ الثَّوَابَ أَيْضًا مَحْضُ التَّفَضُّلِ. وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يُسَاعِدَ عَلَى حُصُولِ الِاسْتِحْقَاقِ، إِلَّا أَنَّ لَفْظَ الْقِسْطَ يَدُلُّ عَلَى تَوْفِيَةِ الْأَجْرِ، فَأَمَّا الْمَنْعُ مِنَ الزِّيَادَةِ فَلَفْظُ (الْقِسْطَ) لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ.

Cevap [şudur]: Bize göre sevap da sırf bir lütuftur. Ayrıca hak edişin gerçekleştiği varsayılsa bile, 'kıst' lafzı ecrin tastamam verilmesine delalet eder; fazlalıktan menetmeye gelince, 'kıst' lafzı buna delalet etmez.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ خَصَّ الْمُؤْمِنِينَ بِالْقِسْطِ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى يُجَازِي الْكَافِرِينَ أَيْضًا بِالْقِسْطِ؟

İkinci Soru: O Teâlâ kafirleri de adaletle cezalandırdığı halde, müminleri adalet ile anmayı neden tahsis etmiştir?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ تَخْصِيصَ الْمُؤْمِنِينَ بِذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى مَزِيدِ الْعِنَايَةِ فِي حَقِّهِمْ، وَعَلَى كَوْنِهِمْ مَخْصُوصِينَ بِمَزِيدِ هَذَا الِاحْتِيَاطِ.

Cevap [şudur]: Müminlerin bununla tahsis edilmesi, onların hakkında daha fazla bir ihtimama ve bu titizliğin fazlasıyla onlara has kılındığına delalet eder.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا بِقِسْطِهِمْ، وَبِمَا أَقْسَطُوا وَعَدَلُوا وَلَمْ يَظْلِمُوا أَنْفُسَهُمْ حَيْثُ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، لِأَنَّ الشِّرْكَ ظُلْمٌ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] وَالْعُصَاةُ أَيْضًا قَدْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ [فَاطِرٍ: ٣٢] وَهَذَا الْوَجْهُ أَقْوَى، لِأَنَّهُ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: بِما كانُوا يَكْفُرُونَ.

Ayetin tefsirinde İkinci Vecih: Mananın, 'İman edenleri kendi adaletleriyle, adaletli davranmalarıyla, dosdoğru hareket etmeleriyle ve iman edip salih ameller işlemek suretiyle nefislerine zulmetmemeleri sebebiyle mükafatlandırmak için' olmasıdır. Çünkü şirk bir zulümdür; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk, büyük bir zulümdür” [Lokmân: 13] buyurmuştur. Günahkarlar da nefislerine zulmetmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “Onlardan kimi de nefsine zulmedendir” [Fâtır: 32] buyurmuştur. Bu vecih daha güçlüdür; çünkü O'nun { بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } “İnkar etmekte oldukları şeyler sebebiyle” kavlinin mukabilindedir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } “İnkar edenlere gelince, inkar etmekte oldukları şeyler sebebiyle onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır” kavline gelince, bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْحَمِيمُ: الَّذِي سُخِّنَ بِالنَّارِ حَتَّى انْتَهَى حَرُّهُ يُقَالُ: حَمَمْتُ الْمَاءَ أَيْ سَخَّنْتُهُ، فَهُوَ حَمِيمٌ وَمِنْهُ الْحَمَّامُ.

Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Hamîm (الْحَمِيمُ), harareti son noktaya ulaşıncaya kadar ateşte ısıtılmış olan şeydir. 'Suyu ısıttım' manasında 'Hamemtü'l-mâe' (حَمَمْتُ الْمَاءَ) denir; o da hamîmdir. Hammâm (hamam) kelimesi de buradan gelir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ الْمُكَلَّفُ مُؤْمِنًا وَبَيْنَ أَنْ يَكُونَ كَافِرًا، لِأَنَّهُ تَعَالَى اقْتَصَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ذِكْرِ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ.

İkinci Mesele: Arkadaşlarımız (Eş'arîler), mükellefin mümin olması ile kafir olması arasında üçüncü bir mertebe (vâsıta) bulunmadığına bu ayeti delil getirmişlerdir; çünkü O Teâlâ bu ayette sadece bu iki kısmı zikretmekle yetinmiştir.

وَأَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ: بِأَنَّ ذِكْرَ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْقِسْمِ الثَّالِثِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Kādî buna şöyle cevap vermiştir: Bu iki kısmın zikredilmesi, üçüncü kısmın nefyine delalet etmez. Buna delil ise O Teâlâ'nın şu kavlidir:

وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ [النُّورِ: ٤٥] وَلَمْ يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى نَفْيِ الْقِسْمِ الرَّابِعِ، بَلْ نَقُولُ: إِنَّ فِي مِثْلِ ذَلِكَ رُبَّمَا يُذْكَرُ الْمَقْصُودُ أَوِ الْأَكْثَرُ، وَيُتْرَكُ ذِكْرُ مَا عَدَاهُ، إِذَا كَانَ قَدْ بُيِّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى الْقِسْمَ الثَّالِثَ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ.

{ وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ } “Allah her canlıyı sudan yarattı. İşte bunlardan kimi karnı üzerinde yürür, kimi iki ayağı üstünde yürür, kimi de dört [ayağı] üstünde yürür” [Nûr: 45]. Bu, dördüncü kısmın nefyine delalet etmemiştir. Bilakis biz deriz ki: Böyle yerlerde bazen asıl maksat veya çoğunluk zikredilir, başka bir yerde açıklanmış olduğu takdirde bunun dışındakilerin zikri terk edilir; nitekim Allah Teâlâ üçüncü kısmı diğer ayetlerde açıklamıştır.

وَالْجَوَابُ أَنْ نَقُولَ: إِنَّمَا يُتْرَكُ الْقِسْمُ الثَّالِثُ الَّذِي يَجْرِي مَجْرَى النَّادِرِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْفُسَّاقَ أَكْثَرُ مِنْ أَهْلِ الطَّاعَاتِ، وَكَيْفَ يَجُوزُ تَرْكُ ذِكْرِهِمْ فِي هَذَا الْبَابِ؟ وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَإِنَّمَا تَرَكَ ذِكْرَ الْقِسْمِ الرَّابِعِ وَالْخَامِسِ، لِأَنَّ أَقْسَامَ ذَوَاتِ الْأَرْجُلِ كَثِيرَةٌ فَكَانَ ذِكْرُهَا بِأَسْرِهَا يُوجِبُ الْإِطْنَابَ بِخِلَافِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَإِنَّهُ لَيْسَ هَاهُنَا إِلَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ، وَهُوَ الْفَاسِقُ الَّذِي يَزْعُمُ الْخَصْمُ أَنَّهُ لَا مؤمن ولا كافر فظهر الفرق.

Cevap olarak deriz ki: Ancak nadir hükmünde olan üçüncü kısım terk edilir; oysa malumdur ki fasıklar itaat ehlinden daha çoktur. Bu babda onların zikrinin terk edilmesi nasıl caiz olabilir? O Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ } kavline gelince; dördüncü ve beşinci kısmın zikrini ancak ayaklı canlıların kısımları pek çok olduğu ve hepsini zikretmek sözü uzatmayı (itnabı) gerektireceği için terk etmiştir. Bu meselenin hilafına; zira burada, hasmın ne mümin ne de kafir olduğunu iddia ettiği fasık olan üçüncü kısımdan başkası yoktur. Böylece fark ortaya çıkmıştır.

[سورة يونس (١٠) : آية ٥]

[Yûnus Suresi (10): Ayet 5]

هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلاَّ بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥)

{ هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلاَّ بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Güneşi bir aydınlık, ayı da bir nur yapan ve yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona konaklar tayin eden O'dur. Allah bunu ancak hak ile yaratmıştır. O, bilen bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıklar” (5)

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: [فِي ذكر الدلائل الدلالة على الإلهية.] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى الْإِلَهِيَّةِ، ثُمَّ فَرَّعَ عَلَيْهَا صِحَّةَ الْقَوْلِ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، عَادَ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى ذِكْرِ الدلائل الدلالة عَلَى الْإِلَهِيَّةِ.

Birinci Mesele: [İlahlığa delalet eden delillerin zikri hakkındadır.] Bil ki O Teâlâ ilahlığa delalet eden delilleri zikredip sonra bunların üzerine haşir ve neşrin doğruluğu sözünü bina edince, bir kez daha ilahlığa delalet eden delilleri zikretmeye dönmüştür.

وَاعْلَمْ أَنَّ الدَّلَائِلَ الْمُتَقَدِّمَةَ فِي إثبات التوحيد والإلهية هي التمسك بخلق السموات وَالْأَرْضِ، وَهَذَا النَّوْعُ إِشَارَةٌ إِلَى التَّمَسُّكِ بِأَحْوَالِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، وَهَذَا النَّوْعُ الْأَخِيرُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يُؤَكِّدُ الدَّلِيلَ الدَّالَّ عَلَى صِحَّةِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ الْقَوْلَ بِصِحَّةِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ إِيصَالِ الثَّوَابِ إِلَى أَهْلِ الطَّاعَةِ، وَإِيصَالِ الْعِقَابِ إِلَى أَهْلِ الْكُفْرِ، وَأَنَّهُ يَجِبُ فِي الْحِكْمَةِ تَمْيِيزُ الْمُحْسِنِ عَنِ الْمُسِيءِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِيَتَوَصَّلَ الْمُكَلَّفُ بِذَلِكَ إِلَى مَعْرِفَةِ السِّنِينَ وَالْحِسَابِ، فَيُمْكِنُهُ تَرْتِيبُ مُهِمَّاتِ مَعَاشِهِ مِنَ الزِّرَاعَةِ وَالْحِرَاثَةِ، وَإِعْدَادِ مُهِمَّاتِ الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: تَمْيِيزُ الْمُحْسِنِ عَنِ الْمُسِيءِ وَالْمُطِيعِ عَنِ الْعَاصِي، أَوْجَبُ فِي الْحِكْمَةِ مِنْ تَعْلِيمِ أَحْوَالِ السِّنِينَ وَالشُّهُورِ فَلَمَّا اقْتَضَتِ الْحِكْمَةُ وَالرَّحْمَةُ خَلْقَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ لِهَذَا الْمُهِمِّ الَّذِي لَا نَفْعَ لَهُ إِلَّا فِي الدُّنْيَا فَبِأَنْ تَقْتَضِيَ الْحِكْمَةُ وَالرَّحْمَةُ تَمْيِيزَ الْمُحْسِنِ عَنِ الْمُسِيءِ بَعْدَ الْمَوْتِ، مَعَ أَنَّهُ يَقْتَضِي النَّفْعَ الْأَبَدِيَّ وَالسَّعَادَةَ السَّرْمَدِيَّةَ، كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى فَلَمَّا كَانَ الِاسْتِدْلَالُ بِأَحْوَالِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ مِنَ الْوَجْهِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى التَّوْحِيدِ مِنْ وَجْهٍ، وَعَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْمَعَادِ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، لَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّهُ هَذَا الدَّلِيلَ بَعْدَ ذِكْرِ الدَّلِيلِ عَلَى صِحَّةِ الْمَعَادِ.

Bil ki tevhidi ve ilahlığı ispatta daha önce geçen deliller, göklerin ve yerin yaratılışına tutunmaktır; bu nevi ise güneşin ve ayın hallerine tutunmaya bir işarettir. Bu son nevi, haşir ve neşrin sıhhatine delalet eden delili pekiştiren şeye bir işarettir. Zira O Teâlâ; itaat ehline sevabın, küfür ehline de cezanın ulaştırılmasının zorunlu olduğu ve hikmet gereği iyilik yapanın kötülük yapandan ayırt edilmesinin vacip olduğu esasına dayanarak haşir ve neşrin sıhhati sözünü ispat etmiştir. Sonra O Teâlâ bu ayette; mükellef bununla yılların sayısını ve hesabı bilmeye ulaşsın, böylece ziraat ve ekim gibi geçiminin mühim işlerini tertip edebilsin, kış ve yazın mühim ihtiyaçlarını hazırlayabilsin diye güneşi bir ziya, ayı da bir nur kıldığını ve ona konaklar tayin ettiğini zikretmiştir. Sanki O Teâlâ şöyle buyurmaktadır: İyilik yapanı kötülük yapandan, itaat edeni isyan edenden ayırt etmek, hikmet açısından yılların ve ayların hallerini öğretmekten daha vaciptir. Hikmet ve rahmet, faydası sadece dünyada olan bu mühim iş için güneşi ve ayı yaratmayı iktiza ettiğine göre; ebedi faydayı ve sonsuz saadeti iktiza etmesiyle birlikte, ölümden sonra iyilik yapanı kötülük yapandan ayırt etmeyi hikmet ve rahmetin iktiza etmesi evleviyetle gerekir. Güneşin ve ayın halleriyle bu ayette zikredilen vecihten istidlal etmek bir yönden tevhide, zikrettiğimiz yönden de meadın (ahiretin) sıhhati sözüne delalet eden şeylerden olunca; şüphesiz Allah, meadın sıhhatine dair delili zikrettikten sonra bu delili zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الِاسْتِدْلَالُ بِأَحْوَالِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْمُقَدِّرِ هُوَ أَنْ يُقَالَ: الْأَجْسَامُ فِي ذَوَاتِهَا مُتَمَاثِلَةٌ، وَفِي مَاهِيَّاتِهَا مُتَسَاوِيَةٌ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ اخْتِصَاصُ جِسْمِ الشَّمْسِ بِضَوْئِهِ الْبَاهِرِ وَشُعَاعِهِ الْقَاهِرِ، وَاخْتِصَاصُ جِسْمِ الْقَمَرِ بِنُورِهِ الْمَخْصُوصِ لِأَجْلِ الْفَاعِلِ الْحَكِيمِ الْمُخْتَارِ، أَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ فِي ذَوَاتِهَا وَمَاهِيَّاتِهَا، فَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْأَجْسَامَ لَا شَكَّ أَنَّهَا مُتَسَاوِيَةٌ فِي الْحَجْمِيَّةِ وَالتَّحَيُّزِ وَالْجِرْمِيَّةِ، فَلَوْ خَالَفَ بَعْضُهَا بَعْضًا لَكَانَتْ تِلْكَ الْمُخَالَفَةُ فِي أَمْرٍ وَرَاءَ الْحَجْمِيَّةِ وَالْجِرْمِيَّةِ ضَرُورَةَ أَنَّ مَا بِهِ الْمُخَالَفَةُ غَيْرُ مَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَنَقُولُ إِنَّ مَا بِهِ حَصَلَتِ الْمُخَالَفَةُ مِنَ الْأَجْسَامِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ صِفَةً لَهَا أَوْ مَوْصُوفًا بِهَا أَوْ لَا صِفَةً لَهَا وَلَا مَوْصُوفًا بِهَا وَالْكُلُّ بَاطِلٌ.

İkinci Mesele: Güneşin ve ayın halleriyle takdir edici Yaratıcı'nın varlığına istidlal etmek şöyle demektir: Cisimler zatları bakımından birbirinin benzeridir (mütemasildir) ve mahiyetleri bakımından eşittir. Durum böyle olunca, güneş cisminin göz alıcı aydınlığına ve galebe çalan ışığına tahsis edilmesi, ay cisminin de kendine has nuruna tahsis edilmesi, mutlak irade sahibi Hakîm bir Faal (Yaratıcı) sebebiyledir. Cisimlerin zatları ve mahiyetleri bakımından birbirinin benzeri olduğunun beyanına gelince; buna delil şudur: Cisimlerin hacimlilikte, yer kaplamada (tahayyüzde) ve cisimlikte eşit olduklarında şüphe yoktur. Eğer bazısı bazısına muhalif olsaydı, bu muhalefet hacimlilik ve cisimliğin ötesinde bir hususta olurdu; zira muhalefet unsuru, müştereklik unsurundan zorunlu olarak farklıdır. Durum böyle olunca deriz ki: Cisimler arasında muhalefetin kendisiyle hasıl olduğu şey; ya onlar için bir sıfattır veya onunla nitelenen bir mevsûftur veya onlar için ne bir sıfattır ne de bir mevsûftur. Bunların hepsi de bâtıldır.

أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّ مَا بِهِ حَصَلَتِ الْمُخَالَفَةُ لَوْ كَانَتْ صِفَاتٍ قَائِمَةً بِتِلْكَ الذَّوَاتِ، فَتَكُونُ/ الذَّوَاتُ فِي أَنْفُسِهَا، مَعَ قَطْعِ النَّظَرِ عَنْ تِلْكَ الصِّفَاتِ، مُتَسَاوِيَةً فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَكُلُّ مَا يَصِحُّ عَلَى جِسْمٍ، وَجَبَ أَنْ يَصِحَّ عَلَى كُلِّ جِسْمٍ، وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ.

Birinci Kısma gelince: Çünkü kendisiyle muhalefetin hasıl olduğu şey o zatlarda kaim olan sıfatlar olsaydı, o takdirde zatlar kendi içlerinde o sıfatlardan bağımsız düşünüldüğünde tam mahiyet bakımından eşit olurlardı. Durum böyle olunca, bir cisim hakkında geçerli olan her şeyin bütün cisimler hakkında da geçerli olması gerekirdi; aranan da budur.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الَّذِي بِهِ خَالَفَ بَعْضُ الْأَجْسَامِ بَعْضًا، أُمُورٌ مَوْصُوفَةٌ بِالْجِسْمِيَّةِ وَالتَّحَيُّزِ وَالْمِقْدَارِ فَنَقُولُ: هَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ ذَلِكَ الْمَوْصُوفَ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ حَجْمًا وَمُتَحَيِّزًا أَوْ لَا يَكُونَ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، وَإِلَّا لَزِمَ افْتِقَارُهُ إِلَى مَحَلٍّ آخَرَ، وَيَسْتَمِرُّ ذَلِكَ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ وَأَيْضًا فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يكون

İkinci Kısma gelince: Bu da bazı cisimlerin diğerlerine kendisiyle muhalif olduğu şeyin cisimlik, tahayyüz (yer kaplama) ve miktar ile nitelenen hususlar olduğunu söylemektir. Deriz ki: Bu da bâtıldır; çünkü o mevsûf (nitelenen şey), ya bir hacim ve yer kaplayan bir şeydir ya da değildir. Birincisi bâtıldır; aksi takdirde başka bir mahalle muhtaç olması gerekir ve bu durum sonsuza kadar sürüp gider. Ayrıca bu takdire göre,

الْمَحَلُّ مَثَلًا لِلْحَالِّ، وَلَمْ يَكُنْ كَوْنُ أَحَدِهِمَا مَحَلًّا وَالْآخَرِ حَالًّا، أَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ، فَيَلْزَمُ كَوْنُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَحَلًّا لِلْآخَرِ وَحَالًّا فِيهِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ ذَلِكَ الْمَحَلُّ غَيْرَ مُتَحَيِّزٍ، وَلَهُ حَجْمٌ فَنَقُولُ: مِثْلُ هَذَا الشَّيْءِ لَا يَكُونُ لَهُ اخْتِصَاصٌ بِحَيِّزٍ وَلَا تَعَلُّقٌ بِجِهَةٍ وَالْجِسْمُ مُخْتَصٌّ بِالْحَيِّزِ، وَحَاصِلٌ فِي الْجِهَةِ، وَالشَّيْءُ الَّذِي يَكُونُ وَاجِبَ الْحُصُولِ فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ، يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ حَالًّا فِي الشَّيْءِ الَّذِي يَمْتَنِعُ حُصُولُهُ فِي الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ.

mahal, hulûl edenin (yerleşenin) benzeri olur ve birinin mahal, diğerinin de hulûl eden olması tersinden daha evla olmazdı; böylece her birinin diğeri için mahal ve onda hulûl eden olması gerekirdi ki bu da muhaldir (imkansızdır). Şayet o mahal yer kaplamayan ve hacmi olan bir şey olursa deriz ki: Böyle bir şeyin bir uzama (mekana) tahsisi ve bir cihetle irtibatı olmaz. Cisim ise uzama mahsustur ve cihette yer alır. Uzamda ve cihette yer alması zorunlu olan bir şeyin, uzamda ve cihette yer alması imkansız olan bir şeyde hulûl etmesi imkansızdır.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: مَا بِهِ خَالَفَ جِسْمٌ جِسْمًا، لَا حَالٌّ فِي الْجِسْمِ وَلَا مَحَلٌّ لَهُ، فَهَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ ذَلِكَ الشَّيْءُ شَيْئًا مُبَايِنًا عَنِ الْجِسْمِ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِهِ، فَحِينَئِذٍ تَكُونُ ذَوَاتُ الْأَجْسَامِ مِنْ حَيْثُ ذَوَاتِهَا مُتَسَاوِيَةً فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ، وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْأَجْسَامَ بِأَسْرِهَا مُتَسَاوِيَةً فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ.

Üçüncü Kısma gelince: Bu da bir cismin diğer cisme kendisiyle muhalif olduğu şeyin cisimde ne hulûl eden ne de onun mahalli olduğunu söylemektir. Bu da bâtıldır; çünkü bu takdire göre o şey, cisimden ayrı ve onunla hiçbir ilişkisi olmayan bir şey olur. O zaman da cisimlerin zatları, zatları olmaları bakımından tam mahiyette eşit olurlar; aranan da budur. Böylece cisimlerin tamamının tam mahiyette eşit olduğu sabit olmuştur.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْأَشْيَاءُ الْمُتَسَاوِيَةُ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ تَكُونُ مُتَسَاوِيَةً فِي جَمِيعِ لَوَازِمَ الْمَاهِيَّةِ، فَكُلُّ مَا صَحَّ عَلَى بَعْضِهَا وَجَبَ أَنْ يَصِحَّ عَلَى الْبَاقِي، فَلَمَّا صَحَّ عَلَى جِرْمِ الشَّمْسِ اخْتِصَاصُهُ بِالضَّوْءِ الْقَاهِرِ الْبَاهِرِ، وَجَبَ أَنْ يَصِحَّ مِثْلُ ذَلِكَ الضَّوْءِ الْقَاهِرِ عَلَى جِرْمِ الْقَمَرِ أَيْضًا، وَبِالْعَكْسِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ اخْتِصَاصُ جِرْمِ الشَّمْسِ بِضَوْئِهِ الْقَاهِرِ، وَاخْتِصَاصُ الْقَمَرِ بِنُورِهِ الضَّعِيفِ بِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ وَإِيجَادِ مُوجِدٍ وَتَقْدِيرِ مُقَدِّرٍ وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ، فَثَبَتَ أَنَّ اخْتِصَاصَ الشَّمْسِ بِذَلِكَ الضَّوْءِ بِجَعْلِ جَاعِلٍ، وَأَنَّ اخْتِصَاصَ الْقَمَرِ بِذَلِكَ النَّوْعِ مِنْ النُّورِ بِجَعْلِ جَاعِلٍ، فَثَبَتَ بِالدَّلِيلِ الْقَاطِعِ صِحَّةُ قَوْلِهِ ﷾: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.

Bu sabit olunca deriz ki: Tam mahiyette eşit olan şeyler, mahiyetin bütün gereklerinde (levazımında) eşit olurlar. Dolayısıyla bazısı için geçerli olan her şeyin geri kalanı için de geçerli olması vaciptir. Güneş cismi için üstün ve göz alıcı aydınlıkla tahsis edilmek geçerli olunca, bu üstün aydınlığın benzerinin ay cismi için de geçerli olması vacip olurdu ve bunun tersi de böyledir. Durum böyle olunca, güneş cisminin üstün aydınlığıyla tahsis edilmesinin ve ayın zayıf nuruyla tahsis edilmesinin, bir tahsis edicinin tahsisi, bir var edicinin var etmesi ve bir takdir edicinin takdiri ile olması vacip olur; aranan da budur. Böylece güneşin o ışıkla tahsis edilmesinin bir kılanın kılmasıyla olduğu, ayın o tür nur ile tahsis edilmesinin de bir kılanın kılmasıyla olduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla O Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً } “Güneşi bir aydınlık, ayı da bir nur yapan O'dur” kavlinin sıhhati kesin delille sabit olmuştur; aranan da budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الضِّيَاءُ لَا يَخْلُو مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ جَمْعَ ضَوْءٍ كَسَوْطٍ وَسِيَاطٍ وَحَوْضٍ وَحِيَاضٍ، أَوْ مَصْدَرَ ضَاءَ يَضُوءُ ضِيَاءً كَقَوْلِكَ قَامَ قِيَامًا، وَصَامَ صِيَامًا، وَعَلَى أَيِّ الْوَجْهَيْنِ حَمَلْتَهُ، فَالْمُضَافُ مَحْذُوفٌ، وَالْمَعْنَى جَعَلَ الشَّمْسَ ذَاتَ ضِيَاءٍ، وَالْقَمَرَ ذَا نُورٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ غَيْرِ ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا عَظُمَ الضَّوْءُ وَالنُّورُ فِيهِمَا جُعِلَا نَفْسَ الضِّيَاءِ وَالنُّورِ كَمَا يُقَالُ لِلرَّجُلِ الْكَرِيمِ إِنَّهُ كَرَمٌ وَجُودٌ.

Üçüncü Mesele: Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Ziyâ (الضِّيَاءُ), iki husustan uzak değildir: Ya sevt-siyât (سَوْط - سِيَاط) ve havz-hiyâd (حَوْض - حِيَاض) gibi dav' (ضَوْء) kelimesinin çoğuludur ya da senin kāme-kıyâmen (قَامَ قِيَامًا) ve sâme-sıyâmen (صَامَ صِيَامًا) demen gibi dâe-yedûu-ziyâen (ضَاءَ يَضُوءُ ضِيَاءً) fiilinin mastarıdır. Bu iki vecihten hangisine hamledersen et, muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir ve mana: 'Güneşi ziya sahibi, ayı da nur sahibi kıldı' şeklindedir. Bundan başka bir şekilde olması da caizdir; zira ikisindeki ışık ve nur büyük olunca, cömert bir adam hakkında 'O, cömertlik ve lütuftur' denildiği gibi, bizzat ziyanın ve nurun kendisi kılınmışlardır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: رُوِيَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ مِنْ طَرِيقِ قُنْبُلٍ ضِئَاءً بِهَمْزَتَيْنِ وَأَكْثَرُ النَّاسِ عَلَى تَغْلِيطِهِ فِيهِ، لِأَنَّ يَاءَ ضِيَاءٍ مُنْقَلِبَةٌ مِنْ وَاوٍ مِثْلَ يَاءِ قِيَامٍ وَصِيَامٍ، فَلَا وَجْهَ لِلْهَمْزَةِ فِيهَا. ثُمَّ قَالَ: وَعَلَى الْبُعْدِ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ قُدِّمَ اللَّامُ الَّتِي هِيَ الْهَمْزَةُ إِلَى مَوْضِعِ الْعَيْنِ، وَأُخِّرَ الْعَيْنُ الَّتِي هِيَ وَاوٌ، إِلَى مَوْضِعِ اللَّامِ، فَلَمَّا وَقَعَتْ طَرَفًا بَعْدَ أَلِفٍ زَائِدَةٍ انْقَلَبَتْ هَمْزَةً، كَمَا انْقَلَبَتْ فِي سِقَاءٍ وَبَابِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Dördüncü Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: İbn Kesîr'den Kunbül yoluyla iki hemze ile { ضِئَاءً } (dıeân) rivayet edilmiştir. İnsanların çoğu bu hususta onu hataya nispet etmiştir; çünkü ziyâ (ضِيَاء) kelimesinin yâ'sı, kıyâm ve sıyâm kelimelerindeki yâ gibi vâv'dan dönüşmüştür; bu sebeple onda hemzenin bir dayanağı yoktur. Sonra şöyle demiştir: Uzak bir ihtimal olmakla birlikte, hemze olan lâmü'l-fiilin aynü'l-fiilin yerine öne alındığı, vâv olan aynü'l-fiilin de lâmü'l-fiilin yerine sonraya bırakıldığı; böylece zâid bir eliften sonra sonda yer alınca, sikā' (سِقَاء) ve benzeri kelimelerde dönüştüğü gibi hemzeye dönüştüğü söylenebilir. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ النُّورَ كَيْفِيَّةٌ قَابِلَةٌ لِلْأَشَدِّ وَالْأَضْعَفِ، فَإِنَّ نُورَ الصَّبَاحِ أَضْعَفُ مِنْ النُّورِ الحاصل في أول النهار قبل طلوع الشمس، وهو أَضْعَفُ مِنْ النُّورِ الْحَاصِلِ فِي أَفَنِيَةِ الْجُدْرَانِ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَهُوَ أَضْعَفُ مِنَ النُّورِ السَّاطِعِ مِنَ الشَّمْسِ عَلَى الْجُدْرَانِ، وَهُوَ أَضْعَفُ من الضوء القائم بجرم الشمس فكمال هَذِهِ الْكَيْفِيَّةُ الْمُسَمَّاةُ بِالضَّوْءِ عَلَى مَا يُحَسُّ بِهِ فِي جِرْمِ الشَّمْسِ، وَهُوَ فِي الْإِمْكَانِ وُجُودُ مَرْتَبَةٍ فِي الضَّوْءِ أَقْوَى مِنَ الْكَيْفِيَّةِ الْقَائِمَةِ بِالشَّمْسِ، فَهُوَ مِنْ مَوَاقِفِ الْعُقُولِ. وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ الشُّعَاعَ الْفَائِضَ مِنَ الشَّمْسِ هَلْ هُوَ جِسْمٌ أَوْ عَرَضٌ؟ وَالْحَقُّ أَنَّهُ عرض، وهو كيفي مَخْصُوصَةٌ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ عَرَضٌ فَهَلْ حُدُوثُهُ فِي هَذَا الْعَالَمِ بِتَأْثِيرِ قُرْصِ الشَّمْسِ أَوْ لِأَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَجْرَى عَادَتَهُ بِخَلْقِ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةِ فِي الْأَجْرَامِ الْمُقَابِلَةِ لِقُرْصِ الشَّمْسِ عَلَى سَبِيلِ الْعَادَةِ، فَهِيَ مَبَاحِثُ عَمِيقَةٌ، وَإِنَّمَا يَلِيقُ الِاسْتِقْصَاءُ فِيهَا بِعُلُومِ الْمَعْقُولَاتِ.

Beşinci Mesele: Bil ki nur, daha şiddetli ve daha zayıf olmayı kabul eden bir keyfiyettir. Zira sabahın nuru, güneş doğmadan önce günün başında meydana gelen nurdan daha zayıftır; bu da güneşin doğuşu anında duvarların avlularında meydana gelen nurdan daha zayıftır; bu da güneşten duvarların üzerine vuran ışıktan daha zayıftır; bu da güneşin cismiyle kaim olan ışıktan daha zayıftır. Ziya olarak isimlendirilen bu keyfiyetin kemali, güneşin cisminde hissedilen şey üzeredir. Ziyada güneşle kaim olan keyfiyetten daha güçlü bir mertebenin varlığının imkan dahilinde olup olmaması ise akılların durduğu noktalardandır. İnsanlar güneşten taşan şuanın bir cisim mi yoksa bir araz mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Hak olan şudur ki o bir arazdır ve özel bir keyfiyettir. Onun bir araz olduğu sabit olunca; bu alemde onun meydana gelişi güneş kursunun etkisiyle midir, yoksa Allah Teâlâ adet yoluyla bu keyfiyeti güneş kursunun karşısındaki cisimlerde yaratmayı adet kıldığı için midir? Bunlar derin incelemelerdir; bunlarda derinleşmek ancak aklî ilimlere yaraşır.

وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: النُّورُ اسْمٌ لِأَصْلِ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةِ، وَأَمَّا الضَّوْءُ، فَهُوَ اسْمٌ لِهَذِهِ الْكَيْفِيَّةِ إِذَا كَانَتْ كَامِلَةً تَامَّةً قَوِيَّةً، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى الْكَيْفِيَّةَ الْقَائِمَةَ بِالشَّمْسِ ضِياءً وَالْكَيْفِيَّةَ الْقَائِمَةَ بِالْقَمَرِ نُوراً وَلَا شَكَّ أَنَّ الْكَيْفِيَّةَ الْقَائِمَةَ بِالشَّمْسِ أَقْوَى وَأَكْمَلُ مِنَ الْكَيْفِيَّةِ الْقَائِمَةِ بِالْقَمَرِ، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً [الْفُرْقَانِ: ٦١] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً [نُوحٍ: ١٦] وَفِي آيَةٍ أُخْرَى وَجَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً [النَّبَأِ: ١٣] .

Bunu bildiğinde deriz ki: Nur, bu keyfiyetin aslı için bir isimdir. Ziyaya gelince; o, bu keyfiyet kamil, tam ve kuvvetli olduğunda onun ismidir. Buna delil şudur: O Teâlâ güneşle kaim olan keyfiyeti { ضِياءً } (ziya), ayla kaim olan keyfiyeti de { نُوراً } (nur) olarak isimlendirmiştir. Şüphe yoktur ki güneşle kaim olan keyfiyet, ayla kaim olan keyfiyetten daha güçlü ve daha kamildir. Başka bir yerde: { وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً } “Orada bir kandil ve aydınlatan bir ay var etti” [Furkān: 61] buyurmuştur. Diğer bir ayette: { وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً } “Güneşi de bir kandil yaptı” [Nûh: 16] buyurmuş, başka bir ayette de: { وَجَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً } “Alev alev parlayan bir kandil kıldık” [Nebe: 13] buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ يس: وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ [يس: ٣٩] وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَقَدَّرَ مَسِيرَهُ مَنَازِلَ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَقَدَّرَهُ ذَا مَنَازِلَ.

Altıncı Mesele: O'nun: { وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ } “Ve ona konaklar tayin etti” kavlinin benzeri, O Teâlâ'nın Yâsîn suresindeki şu kavlidir: { وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ } “Ay için de konaklar tayin ettik” [Yâsîn: 39]. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Mananın 'Onun seyrini konaklar halinde takdir etti' olmasıdır. İkincisi: Mananın 'Onu konaklar sahibi olarak takdir etti' olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَقَدَّرَهُ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَهُمَا، وَإِنَّمَا وَحَّدَ الضَّمِيرَ لِلْإِيجَازِ، وَإِلَّا فَهُوَ فِي مَعْنَى التَّثْنِيَةِ اكْتِفَاءً بِالْمَعْلُومِ، لِأَنَّ عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابِ إِنَّمَا يُعْرَفُ بِسَيْرِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ [التَّوْبَةِ: ٦٢] وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ هَذَا الضَّمِيرُ رَاجِعًا إِلَى الْقَمَرِ وَحْدَهُ، لِأَنَّ بِسَيْرِ الْقَمَرِ تُعْرَفُ الشُّهُورُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الشُّهُورَ الْمُعْتَبَرَةَ فِي/ الشَّرِيعَةِ مَبْنِيَّةٌ عَلَى رُؤْيَةِ الْأَهِلَّةِ، وَالسَّنَةُ الْمُعْتَبَرَةُ فِي الشَّرِيعَةِ هِيَ السَّنَةُ الْقَمَرِيَّةُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٣٦] .

Yedinci Mesele: O'nun: { وَقَدَّرَهُ } kavlindeki zamirde iki vecih vardır: Birincisi: Zamirin her ikisine ait olmasıdır; zamir sadece îcâz (özlü ifade) için tekil getirilmiştir, yoksa bilinenle yetinildiği için tesniye (ikil) manasındadır. Çünkü yılların sayısı ve hesap ancak güneşin ve ayın seyriyle bilinir. Bunun benzeri O Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Allah ve Resulü ise razı edilmeye daha layıktır” [Tevbe: 62]. İkincisi: Bu zamirin sadece aya dönmesidir; çünkü aylar ayın seyriyle bilinir. Zira şeriatta itibar edilen aylar hilallerin görülmesine dayalıdır; şeriatta muteber olan yıl da O Teâlâ'nın: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah'ın katında ayların sayısı, Allah'ın Kitabı'nda on ikidir” [Tevbe: 36] buyurduğu gibi kamerî yıldır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: اعْلَمْ أَنَّ انْتِفَاعَ الْخَلْقِ بِضَوْءِ الشَّمْسِ وَبِنُورِ الْقَمَرِ عَظِيمٌ، فَالشَّمْسُ سُلْطَانُ النَّهَارِ وَالْقَمَرُ سُلْطَانُ اللَّيْلِ وَبِحَرَكَةِ الشَّمْسِ تَنْفَصِلُ السَّنَةُ إِلَى الْفُصُولِ الْأَرْبَعَةِ، وَبِالْفُصُولِ الْأَرْبَعَةِ تَنْتَظِمُ مَصَالِحُ هَذَا الْعَالَمِ وَبِحَرَكَةِ الْقَمَرِ تَحْصُلُ الشُّهُورُ، وَبِاخْتِلَافِ حَالِهِ فِي زِيَادَةِ الضَّوْءِ وَنُقْصَانِهِ تَخْتَلِفُ أَحْوَالُ رُطُوبَاتِ هَذَا الْعَالَمِ وَبِسَبَبِ الْحَرَكَةِ الْيَوْمِيَّةِ يَحْصُلُ النَّهَارُ وَاللَّيْلُ، فَالنَّهَارُ يَكُونُ زَمَانًا لِلتَّكَسُّبِ وَالطَّلَبِ، وَاللَّيْلُ يَكُونُ زَمَانًا لِلرَّاحَةِ، وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا فِي مَنَافِعِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ فِي تَفْسِيرِ الْآيَاتِ اللَّائِقَةِ بِهَا فِيمَا سَلَفَ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَثْرَةِ رَحْمَةِ اللَّهِ عَلَى الْخَلْقِ وَعِظَمِ عِنَايَتِهِ بِهِمْ، فَإِنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَسَاوِيَةٌ وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ كَانَ اخْتِصَاصُ كُلِّ جِسْمٍ بِشَكْلِهِ الْمُعَيَّنِ وَوَضْعِهِ الْمُعَيَّنِ، وَحَيِّزِهِ الْمُعَيَّنِ، وَصِفَتِهِ الْمُعَيَّنَةِ، لَيْسَ إِلَّا بِتَدْبِيرِ مُدَبِّرٍ حَكِيمٍ رَحِيمٍ قَادِرٍ قَاهِرٍ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْمَنَافِعِ الْحَاصِلَةِ فِي هَذَا الْعَالَمِ بِسَبَبِ حَرَكَاتِ الْأَفْلَاكِ وَمَسِيرُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْكَوَاكِبِ، مَا حَصَلَ إِلَّا بِتَدْبِيرِ الْمُدَبِّرِ الْمُقَدِّرِ الرَّحِيمِ الْحَكِيمِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَرَّرَ هَذِهِ الدَّلَائِلَ خَتَمَهَا بِقَوْلِهِ: مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهُ عَلَى وَفْقِ الْحِكْمَةِ وَمُطَابَقَةِ الْمَصْلَحَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آلِ عِمْرَانَ: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا سُبْحانَكَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] وَقَالَ فِي سُورَةٍ أُخْرَى: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا [ص: ٢٧] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sekizinci Mesele: Bil ki mahlukatın güneşin ışığından ve ayın nurundan faydalanması pek büyüktür. Güneş gündüzün sultanı, ay da gecenin sultanıdır. Güneşin hareketiyle yıl dört mevsime ayrılır; dört mevsimle de bu alemin maslahatları intizama girer. Ayın hareketiyle aylar meydana gelir; ışığının artması ve azalmasındaki halinin farklılaşmasıyla da bu alemin rutubetlerinin halleri farklılaşır. Günlük hareket sebebiyle gündüz ve gece meydana gelir; gündüz kazanma ve talep zamanı, gece ise dinlenme zamanı olur. Geçmişte ona uygun düşen ayetlerin tefsirinde güneşin ve ayın faydalarını etraflıca açıklamıştık. Bütün bunlar Allah'ın yaratılmışlar üzerindeki rahmetinin çokluğuna ve onlara olan ihtimamının büyüklüğüne delalet eder. Zira biz cisimlerin eşit olduğunu delillendirmiştik; durum böyle olunca her bir cismin belirli şekline, belirli konumuna, belirli uzamına ve belirli sıfatına tahsis edilmesi, ancak Hakîm, Rahîm, Kadîr ve Kahhâr olan bir Müdebbir'in (idare edicinin) tedbiri iledir. Bu da göstermektedir ki bu alemde feleklerin hareketleri, güneşin, ayın ve yıldızların seyri sebebiyle meydana gelen bütün faydalar, ancak Müdebbir, Mukaddir, Rahîm ve Hakîm olan Zat'ın tedbiri ile meydana gelmiştir; O, zalimlerin söylediklerinden çok yücedir, pek münezzehtir. Sonra O Teâlâ bu delilleri takrir edince, onları şu kavliyle mühürlemiştir: { مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Allah bunu ancak hak ile yaratmıştır”. Bunun manası; O Teâlâ'nın onu hikmete uygun ve maslahata mutabık olarak yarattığıdır. Bunun benzeri O Teâlâ'nın Âl-i İmrân'daki şu kavlidir: { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا سُبْحانَكَ } “Göklerin ve yerin yaratılışı hakkında düşünürler: Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın, Sen münezzehsin” [Âl-i İmrân: 191]. Başka bir surede de şöyle buyurmuştur: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkar edenlerin zannıdır” [Sâd: 27]. Bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْقَاضِي: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ الْجَبْرِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ مُرِيدًا لِكُلِّ ظُلْمٍ، وَخَالِقًا لِكُلِّ قَبِيحٍ، وَمُرِيدًا لِإِضْلَالِ مَنْ ضَلَّ، لَمَا صَحَّ أَنْ يَصِفَ نَفْسَهُ بِأَنَّهُ مَا خَلَقَ ذَلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ.

Birinci Mesele: Kādî şöyle demiştir: Bu ayet cebir (cebriye) görüşünün bâtıl olduğuna delalet eder; çünkü O Teâlâ her zulmü irade eden, her çirkini yaratan ve sapan kimsenin sapmasını dileyen olsaydı, kendisini 'bunu ancak hak ile yaratmıştır' diye nitelemesi sahih olmazdı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ حُكَمَاءُ الْإِسْلَامِ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَوْدَعَ فِي أَجْرَامِ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ خَوَاصَّ مُعَيَّنَةً وَقُوًى مَخْصُوصَةً، بِاعْتِبَارِهَا تَنْتَظِمُ مَصَالِحُ هَذَا الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنْ لَهَا آثَارٌ وَفَوَائِدُ في هذا

İkinci Mesele: İslam hekimleri (filozofları) şöyle demiştir: Bu, O Sübhânehu'nun feleklerin ve yıldızların cisimlerine belirli hassalar ve özel kuvvetler yerleştirdiğine delalet eder; bu süflî (aşağı) alemin maslahatları bunlara göre intizama girer. Zira şayet onların bu alemde

الْعَالَمِ، لَكَانَ خَلْقُهَا عَبَثًا وَبَاطِلًا وَغَيْرَ مُفِيدٍ، وَهَذِهِ النُّصُوصُ تُنَافِي ذَلِكَ. واللَّه أَعْلَمُ.

eserleri ve faydaları olmasaydı, onların yaratılması abes, bâtıl ve faydasız olurdu; oysa bu nasslar buna aykırıdır. Doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ، وَمَعْنَى التَّفْصِيلِ هُوَ ذِكْرُ هَذِهِ الدَّلَائِلِ الْبَاهِرَةِ، وَاحِدًا عَقِيبَ الْآخَرِ، فَصْلًا فَصْلًا مَعَ الشَّرْحِ وَالْبَيَانِ. وَفِي قَوْلِهِ: نُفَصِّلُ قِرَاءَتَانِ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ يُفَصِّلُ بِالْيَاءِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالنُّونِ.

Sonra O Teâlâ ayetleri ayrıntılı olarak açıkladığını beyan etmiştir. Tafsîl (ayrıntılı açıklama) manası; bu apaçık delilleri şerh ve beyanla birlikte birbiri ardınca, kısım kısım zikretmektir. O'nun: { يُفَصِّلُ } / { نُفَصِّلُ } kavlinde iki kıraat vardır: İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan Hafs yâ ile { يُفَصِّلُ } okumuş; diğerleri ise nûn ile { نُفَصِّلُ } okumuştur.

ثُمَّ قَالَ: لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْعَقْلُ الَّذِي يَعُمُّ الْكُلَّ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مَنْ تَفَكَّرَ وَعَلِمِ فَوَائِدَ مَخْلُوقَاتِهِ وَآثَارَ إِحْسَانِهِ، وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: عُمُومُ اللَّفْظِ، وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَخُصَّ اللَّهُ ﷾ الْعُلَمَاءَ بِهَذَا الذِّكْرِ، لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ انْتَفَعُوا بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ، فَجَاءَ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها [النَّازِعَاتِ: ٤٥] مَعَ أنه ﵇ كان منذرا للكل.

Sonra [Allah]: { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir topluluk için” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bundan maksadın herkesi kapsayan akıl olduğudur. İkincisi: Bundan maksadın tefekkür edip O'nun mahlukatının faydalarını ve ihsanının eserlerini bilen kimse olduğudur. Birinci görüşün delili lafzın umumi oluşudur; ikinci görüşün delili ise Allah Teâlâ'nın bu zikri alimlere tahsis etmesinin imkansız olmamasıdır; çünkü bu delillerden faydalananlar onlardır. Nitekim o aleyhisselâm herkes için bir uyarıcı olduğu halde: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } “Sen ancak ondan korkacak olan kimse için bir uyarıcısın” [Nâziât: 45] kavlinde olduğu gibi gelmiştir.

[سورة يونس (١٠) : آية ٦]

[Yûnus Suresi (10): Ayet 6]

إِنَّ فِي اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَما خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ (٦)

{ إِنَّ فِي اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَما خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ } “Şüphesiz gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde ve Allah'ın göklerde ve yerde yarattığı şeylerde sakınan bir kavim için elbette ayetler (deliller) vardır.” (6)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَدَلَّ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالْإِلَهِيَّاتِ أولا: بتخليق السموات وَالْأَرْضِ، وَثَانِيًا: بِأَحْوَالِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ: وَثَالِثًا: فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْمَنَافِعِ الْحَاصِلَةِ مِنَ اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْبَقَرَةِ: ١٦٤] ورابعا: بكل ما خلق الله في السموات وَالْأَرْضِ، وَهِيَ أَقْسَامُ الْحَوَادِثِ الْحَادِثَةِ فِي هَذَا الْعَالَمِ، وَهِيَ مَحْصُورَةٌ فِي أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ: أَحَدُهَا: الْأَحْوَالُ الْحَادِثَةُ فِي الْعَنَاصِرِ الْأَرْبَعَةِ، وَيَدْخُلُ فِيهَا أَحْوَالُ الرَّعْدِ وَالْبَرْقِ وَالسَّحَابِ وَالْأَمْطَارِ وَالثُّلُوجِ وَيَدْخُلُ فِيهَا أَيْضًا أَحْوَالُ الْبِحَارِ، وَأَحْوَالُ الْمَدِّ وَالْجَزْرِ، وَأَحْوَالُ الصَّوَاعِقِ وَالزَّلَازِلِ وَالْخَسْفِ. وَثَانِيهَا: أَحْوَالُ الْمَعَادِنِ وَهِيَ عَجِيبَةٌ كَثِيرَةٌ. وَثَالِثُهَا: اخْتِلَافُ أَحْوَالِ النَّبَاتِ. وَرَابِعُهَا: اخْتِلَافُ أَحْوَالِ الْحَيَوَانَاتِ، وَجُمْلَةُ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الْأَرْبَعَةِ دَاخِلَةٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالِاسْتِقْصَاءُ فِي شَرْحِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ مِمَّا لَا يُمْكِنُ فِي أَلْفِ مُجَلَّدٍ، بَلْ كُلُّ مَا ذَكَرَهُ الْعُقَلَاءُ فِي أَحْوَالِ أَقْسَامِ هَذَا الْعَالَمِ فَهُوَ جُزْءٌ مُخْتَصَرٌ مِنْ هَذَا الْبَابِ.

Bil ki O Teâlâ tevhide ve ilahiyata (uluhiyete dair konulara); birinci olarak göklerin ve yerin yaratılmasıyla, ikinci olarak güneşin ve ayın halleriyle, üçüncü olarak da bu ayette gece ile gündüzün değişmesinden hasıl olan menfaatlerle delil getirmiştir. Bunun tefsiri daha önce Bakara Suresi'nde: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” [Bakara: 164] kavlinin tefsirinde geçmişti. Dördüncü olarak ise Allah'ın göklerde ve yerde yarattığı her şeyle delil getirmiştir; bunlar da bu alemde meydana gelen hadiselerin kısımlarıdır ve dört kısımda toplanır: Birincisi: Dört unsurda (anâsır-ı erbaa) meydana gelen hallerdir ki gök gürültüsü, şimşek, bulut, yağmurlar ve karların halleri buna dahildir; denizlerin halleri, gelgit halleri, yıldırımlar, depremler ve yere batma (hasf) halleri de yine buna dahildir. İkincisi: Madenlerin halleridir ki bunlar çok ve hayret vericidir. Üçüncüsü: Bitkilerin hallerinin farklılığıdır. Dördüncüsü: Hayvanların hallerinin farklılığıdır. Bu dört kısmın tamamı O Teâlâ'nın: { وَما خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “...ve Allah'ın göklerde ve yerde yarattığı şeylerde...” kavline dahildir. Bu hallerin şerhinde derinleşip tüketmek bin ciltte dahi mümkün değildir; bilakis akıl sahiplerinin bu alemin kısımlarının halleri hakkında zikrettiği her şey, bu babın muhtasar bir cüzüdür.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ ذِكْرِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ قَالَ: لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ فَخَصَّهَا بِالْمُتَّقِينَ، لِأَنَّهُمْ يَحْذَرُونَ الْعَاقِبَةَ فَيَدْعُوهُمُ الْحَذَرُ إِلَى التَّدَبُّرِ وَالنَّظَرِ. قَالَ الْقَفَّالُ: مَنْ تَدَبَّرَ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ عَلِمَ أَنَّ الدُّنْيَا مَخْلُوقَةٌ لِشَقَاءِ النَّاسِ فِيهَا، وَأَنَّ خَالِقَهَا وَخَالِقَهُمْ مَا أَهْمَلَهُمْ، بَلْ جَعَلَهَا لَهُمْ دَارَ عَمَلٍ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنْ أَمْرٍ وَنَهْيٍ، ثُمَّ مِنْ ثَوَابٍ وَعِقَابٍ، لِيَتَمَيَّزَ الْمُحْسِنُ عَنِ الْمُسِيءِ، فَهَذِهِ الْأَحْوَالُ فِي الْحَقِيقَةِ دَالَّةٌ عَلَى صحة القول بإثبات المبدأ وإثبات المعاد.

Sonra O Teâlâ bu delilleri zikrettikten sonra: { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ } “...sakınan bir kavim için elbette ayetler vardır” buyurmuş ve bunu takva sahiplerine tahsis etmiştir; zira onlar akıbetten sakınırlar, bu sakınma da onları tedebbüre ve tefekküre sevk eder. Kaffâl şöyle demiştir: Bu halleri tedebbür eden (derinlemesine düşünen) kimse, dünyanın insanların içinde meşakkat çekmesi için yaratıldığını, onların ve dünyanın yaratıcısının onları başıboş bırakmadığını, bilakis dünyayı onlar için bir amel yurdu kıldığını bilir. Durum böyle olunca, iyilik yapanla kötülük yapanın birbirinden ayrılması için mutlaka bir emir ve nehiy, ardından da bir sevap ve ceza olması gerekir. Dolayısıyla bu haller hakikatte mebdein (yaratılışın başlangıcının) ve meâdın (ahiretin) ispatı görüşünün sıhhatine delalet eder.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٧ الى ٨]

[Yûnus Suresi (10): Ayetler 7-8]

إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا وَرَضُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَاطْمَأَنُّوا بِها وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آياتِنا غافِلُونَ (٧) أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨)

{ إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا وَرَضُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَاطْمَأَنُّوا بِها وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آياتِنا غافِلُونَ * أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Bize kavuşmayı ummayanlar, dünya hayatına razı olup onunla tatmin olanlar ve ayetlerimizden gafil olanlar var ya; işte onların kazanmakta oldukları sebebiyle varacakları yer ateştir.” (7-8)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَقَامَ الدَّلَائِلَ الْقَاهِرَةَ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِإِثْبَاتِ الْإِلَهِ الرَّحِيمِ الْحَكِيمِ، وَعَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْمَعَادِ وَالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، شَرَعَ بَعْدَهُ فِي شَرْحِ أَحْوَالِ مَنْ يَكْفُرُ بِهَا، وَفِي شَرْحِ أَحْوَالِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهَا فَأَمَّا شَرْحُ أَحْوَالِ الْكَافِرِينَ فَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِصِفَاتٍ أَرْبَعَةٍ:

Bil ki O Teâlâ Rahîm ve Hakîm olan İlah'ın ispatı görüşünün sıhhatine, meâdın (ahiretin), haşrin ve neşrin sıhhati görüşüne dair ezici deliller getirdikten sonra, bunun ardından bunları inkar eden kimselerin hallerini ve bunlara iman eden kimselerin hallerini açıklamaya başlamıştır. Kafirlerin hallerinin açıklaması bu ayette zikredilendir. Bil ki O Teâlâ onları dört sıfatla nitelemiştir:

الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Birinci Sıfat: O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا } “Bize kavuşmayı ummayanlar...” kavlidir. Bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ هَذَا الرَّجَاءِ قَوْلَانِ:

Birinci Mesele: Bu recâ (umut) kelimesinin tefsirinde iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُقَاتِلٍ وَالْكَلْبِيِّ: مَعْنَاهُ: لَا يَخَافُونَ الْبَعْثَ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَا يَخَافُونَ ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا. وَالدَّلِيلُ عَلَى تَفْسِيرِ الرَّجَاءِ هَاهُنَا بِالْخَوْفِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها [النَّازِعَاتِ: ٤٥] وَقَوْلُهُ: وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٤٩] وَتَفْسِيرُ الرَّجَاءِ بِالْخَوْفِ جَائِزٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً [نُوحٍ: ١٣] قَالَ الْهُذَلِيُّ:

Birinci Görüş: İbn Abbâs, Mukātil ve Kelbî'nin görüşü olup anlamı şudur: Ba‘s'tan (yeniden dirilmekten) korkmazlar. Manası ise şudur: Onlar buna inanmadıkları için bundan korkmazlar. Burada recâ lafzının korku ile tefsir edilmesinin delili O Teâlâ'nın: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } “Sen ancak ondan korkacak olan kimse için bir uyarıcısın” [Nâziât: 45] kavli ve: { وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ } “Onlar o kıyamet vaktinden korku ile titrerler” [Enbiyâ: 49] kavlidir. Recâ kelimesinin korku ile tefsir edilmesi caizdir; nitekim O Teâlâ: { مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً } “Size ne oluyor ki Allah'ın büyüklüğünden korkmuyorsunuz?” [Nûh: 13] buyurmuştur. Hüzellî şöyle demiştir:

إِذَا لَسَعَتْهُ النَّحْلُ لَمْ يَرْجُ لَسْعَهَا

Arı onu soktuğunda, onun sokmasından korkmaz.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: تَفْسِيرُ الرَّجَاءِ بِالطَّمَعِ، فَقَوْلُهُ: لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا أَيْ لَا يَطْمَعُونَ فِي ثَوَابِنَا، فَيَكُونُ هَذَا الرَّجَاءُ هُوَ الَّذِي ضِدُّهُ الْيَأْسُ، كَمَا قَالَ: قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَما يَئِسَ الْكُفَّارُ [الممتحنة: ١٣] .

İkinci Görüş: Recâ lafzının tama' (ummak/istemek) ile tefsir edilmesidir; binaenaleyh O'nun: { لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا } kavli, 'bizim sevabımızı ummazlar' demektir. Bu durumda bu recâ (umut), zıddı ye's (ümitsizlik) olan manada olur; nitekim: { قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَما يَئِسَ الْكُفَّارُ } “Kafirlerin ümit kestiği gibi ahiretten ümit kesmişlerdir” [Mümtehine: 13] buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ حَمْلَ الرَّجَاءِ عَلَى الْخَوْفِ بَعِيدٌ، لِأَنَّ تَفْسِيرَ الضِّدِّ بِالضِّدِّ غَيْرُ جَائِزٍ، وَلَا مَانِعَ هَاهُنَا مِنْ حَمْلِ الرَّجَاءِ عَلَى ظَاهِرِهِ الْبَتَّةَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ لِقَاءَ اللَّهِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ تَجَلِّيَ جَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى لِلْعَبْدِ وَإِشْرَاقَ نُورِ كِبْرِيَائِهِ فِي رُوحِهِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْوُصُولَ إِلَى ثَوَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِلَى رَحْمَتِهِ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَهُوَ أَعْظَمُ الدَّرَجَاتِ وَأَشْرَفُ السَّعَادَاتِ وَأَكْمَلُ الْخَيْرَاتِ، فَالْعَاقِلُ كَيْفَ لَا يَرْجُوهُ، وَكَيْفَ لَا يَتَمَنَّاهُ؟ وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَكَذَلِكَ، لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَرْجُو مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُوَصِّلَهُ إِلَى ثَوَابِهِ وَمَقَامَاتِ رَحْمَتِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكُلُّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ فَهُوَ يَرْجُو ثَوَابَهُ، وَكُلُّ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَلَا بِالْمَعَادِ فَقَدْ أَبْطَلَ عَلَى نَفْسِهِ هَذَا الرَّجَاءَ، فَلَا جَرَمَ حَسُنَ جَعْلُ عَدَمِ هَذَا الرَّجَاءِ كِنَايَةً عَنْ عَدَمِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ.

Bil ki recâ kelimesini korku manasına hamletmek uzaktır; zira zıddı zıtla tefsir etmek caiz değildir ve burada recâyı zahirine hamletmeye kesinlikle hiçbir engel yoktur. Bunun delili şudur: Allah'a mülaki olmaktan (likāullah) maksat ya Allah Teâlâ'nın celalinin kula tecelli etmesi ve kibriyasının nurunun kulun ruhunda parlamasıdır ya da maksat Allah Teâlâ'nın sevabına ve rahmetine ulaşmaktır. Şayet birincisi kastediliyorsa bu derecelerin en büyüğü, saadetlerin en şereflisi ve hayırların en mükemmelidir; akıl sahibi bunu nasıl ummasın ve nasıl temenni etmesin? Şayet ikincisi kastediliyorsa durum yine böyledir; zira herkes Allah Teâlâ'dan kendisini sevabına ve rahmet makamlarına ulaştırmasını umar. Durum böyle olunca, Allah'a iman eden herkes O'nun sevabını umar; Allah'a ve ahirete iman etmeyen kimse ise bu umudu kendi aleyhine iptal etmiştir. Dolayısıyla bu umudun yokluğunu, Allah'a ve ahiret gününe imanın yokluğundan kinaye kılmak şüphesiz güzel olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اللِّقَاءُ هُوَ الْوُصُولُ إِلَى الشَّيْءِ، وَهَذَا فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، لِكَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنِ الْحَدِّ وَالنِّهَايَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يُجْعَلَ مَجَازًا عَنِ الرُّؤْيَةِ، وَهَذَا مَجَازٌ ظَاهِرٌ فَإِنَّهُ يُقَالُ: لَقِيتُ فُلَانًا إِذَا رَأَيْتُهُ، وَحَمْلُهُ عَلَى لِقَاءِ ثَوَابِ اللَّهِ يَقْتَضِي زِيَادَةً فِي الْإِضْمَارِ وَهُوَ خِلَافُ الدَّلِيلِ.

İkinci Mesele: Likā (kavuşmak), bir şeye ulaşmaktır; bu ise sınır ve sondan münezzeh olması hasebiyle Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Dolayısıyla bunun rü'yetten (görmekten) mecaz kılınması vacip olmuştur. Bu ise açık bir mecazdır; zira 'falanca ile karşılaştım/kavuştum' denilir ve 'onu gördüm' kastedilir. Bunu Allah'ın sevabına kavuşmaya hamletmek ise takdirde (iżmâr) fazlalığı gerektirir ki bu delile aykırıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْيَقِينِيَّةِ أَنَّ سَعَادَةَ النَّفْسِ بَعْدَ الْمَوْتِ فِي أَنْ تَتَجَلَّى فِيهَا مَعْرِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى وَيَكْمُلُ إِشْرَاقُهَا وَيَقْوَى لَمَعَانُهَا، وَذَلِكَ هُوَ الرُّؤْيَةُ، وَهِيَ مَنْ أَعْظَمِ السَّعَادَاتِ فَمَنْ كَانَ غَافِلًا عَنْ طَلَبِهَا مُعْرِضًا عَنْهَا مُكْتَفِيًا بَعْدَ الْمَوْتِ بِوُجْدَانِ اللَّذَّاتِ الْحِسِّيَّةِ مِنَ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالْوِقَاعِ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ.

Bil ki nefsin ölümden sonraki saadetinin, kendisinde Allah Teâlâ'nın marifetinin tecelli etmesinde, aydınlanmasının kemale ermesinde ve parıltısının güçlenmesinde olduğu kesin delillerle sabit olmuştur. İşte bu rü'yettir ve en büyük saadetlerdendir. Kim bunu talep etmekten gafil olur, bundan yüz çevirir ve ölümden sonra yeme, içme ve cinsel ilişki gibi hissi lezzetlere kavuşmakla yetinirse, o sapanlardan olur.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ صِفَاتِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَضُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا.

İkinci Sıfat: Bu kafirlerin sıfatlarından [ikincisi] O Teâlâ'nın: { وَرَضُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا } “...ve dünya hayatına razı oldular” kavlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الصِّفَةَ الْأُولَى إِشَارَةٌ إِلَى خُلُوِّ قَلْبِهِ عَنْ طَلَبِ اللَّذَّاتِ الرُّوحَانِيَّةِ، وَفَرَاغِهِ عَنْ طَلَبِ السَّعَادَاتِ الْحَاصِلَةِ بِالْمَعَارِفِ الرَّبَّانِيَّةِ، وَأَمَّا هَذِهِ الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ فَهِيَ إِشَارَةٌ إِلَى اسْتِغْرَاقِهِ فِي طَلَبِ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَاكْتِفَائِهِ بِهَا، وَاسْتِغْرَاقِهِ فِي طَلَبِهَا.

Bil ki birinci sıfat, onun kalbinin ruhani lezzetleri talep etmekten hali olduğuna ve rabbânî marifetlerle elde edilen saadetleri aramaktan boş bulunduğuna bir işarettir. Bu ikinci sıfat ise onun cismani lezzetleri talep etmeye dalmış olmasına, bunlarla yetinmesine ve bunları elde etmeye gömülmüş olmasına bir işarettir.

وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاطْمَأَنُّوا بِها وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Üçüncü Sıfat: O Teâlâ'nın: { وَاطْمَأَنُّوا بِها } “...ve onunla tatmin oldular” kavlidir. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: صِفَةُ السُّعَدَاءِ أَنْ يَحْصُلَ لَهُمْ عِنْدَ ذِكْرِ اللَّهِ نَوْعٌ مِنَ الْوَجَلِ وَالْخَوْفِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:

Birinci Mesele: Mesut kimselerin (müminlerin) sıfatı, O Teâlâ'nın buyurduğu gibi Allah zikredildiğinde kendilerinde bir tür vechel (ürperti) ve korkunun meydana gelmesidir:

الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ [الْحَجِّ: ٣٥] ثُمَّ إِذَا قَوِيَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ حَصَلَتِ الطُّمَأْنِينَةُ فِي ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرَّعْدِ: ٢٨] وَصِفَةُ الْأَشْقِيَاءِ أَنْ تَحْصُلَ لَهُمُ الطُّمَأْنِينَةُ فِي حُبِّ الدُّنْيَا، وَفِي الِاشْتِغَالِ بِطَلَبِ لَذَّاتِهَا كَمَا قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَاطْمَأَنُّوا بِها

{ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir...” [Hac: 35]. Sonra bu durum güçlendiğinde, O Teâlâ'nın: { وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “...ve kalpleri Allah'ın zikriyle tatmin olur. Dikkat edin, kalpler ancak Allah'ın zikriyle tatmin olur” [Ra'd: 28] buyurduğu gibi Allah Teâlâ'nın zikrinden mutmainlik (huzur) hasıl olur. Şakîlerin (bedbahtların) sıfatı ise, bu ayette: { وَاطْمَأَنُّوا بِها } “...ve onunla tatmin oldular” buyurulduğu üzere dünya sevgisinde ve onun lezzetlerini aramakla meşgul olmakta mutmainliğin hasıl olmasıdır.

فَحَقِيقَةُ الطُّمَأْنِينَةِ أَنْ يَزُولَ عَنْ قُلُوبِهِمُ الْوَجَلُ، فَإِذَا سَمِعُوا الْإِنْذَارَ وَالتَّخْوِيفَ لَمْ تَوْجَلْ قُلُوبُهُمْ وَصَارَتْ كَالْمَيِّتَةِ عِنْدَ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى.

Binaenaleyh [buradaki] tatminin hakikati, kalplerinden vechlin (ürpertinin) gitmesidir; böylece uyarıyı ve korkutmayı işittiklerinde kalpleri ürpermez ve Allah Teâlâ anıldığında adeta ölü gibi olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مُقْتَضَى اللُّغَةِ أَنْ يُقَالَ: وَاطْمَأَنُّوا إِلَيْهَا، إِلَّا أَنَّ حُرُوفَ الْجَرِّ يَحْسُنُ إِقَامَةُ بَعْضِهَا مَقَامَ الْبَعْضِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: وَاطْمَأَنُّوا بِها.

İkinci Mesele: Dilin gereği 've'tmeennû ileyhâ' (وَاطْمَأَنُّوا إِلَيْهَا) denilmesidir; ancak harf-i cerlerin birbirinin yerine kullanılması uygundur, bu sebeple: { وَاطْمَأَنُّوا بِها } buyurmuştur.

وَالصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آياتِنا غافِلُونَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ صَارُوا فِي الْإِعْرَاضِ عَنْ طَلَبِ لِقَاءِ اللَّهَ تَعَالَى بِمَنْزِلَةِ الْغَافِلِ عَنِ الشَّيْءِ الَّذِي لَا يَخْطُرُ بِبَالِهِ طُولَ عُمُرِهِ ذِكْرُ ذَلِكَ الشَّيْءِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذِهِ الصِّفَاتُ الْأَرْبَعَةُ دَالَّةٌ عَلَى شِدَّةِ بُعْدِهِ عَنْ طَلَبِ الِاسْتِسْعَادِ بِالسَّعَادَاتِ الْأُخْرَوِيَّةِ الرُّوحَانِيَّةِ، وَعَلَى شِدَّةِ اسْتِغْرَاقِهِ فِي طَلَبِ هَذِهِ الْخَيْرَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَالسَّعَادَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ.

Dördüncü Sıfat: O Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آياتِنا غافِلُونَ } “...ve ayetlerimizden gafil olanlar” kavlidir. Maksat, onların Allah Teâlâ'ya kavuşmayı talep etmekten yüz çevirme hususunda, ömrü boyunca o şeyin zikri aklına dahi gelmeyen, bir şeyden gafil kimse mertebesinde olmalarıdır. Velhasıl bu dört sıfat, onun uhrevi ve ruhani saadetlerle mutlu olmayı talep etmekten son derece uzak olduğuna ve bu cismani hayırları ve dünyevi saadetleri aramaya son derece daldığına delalet eder.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَهُمْ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الأربعة قَالَ: أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bil ki O Teâlâ onları bu dört sıfatla niteleyince: { أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “İşte onların kazanmakta oldukları sebebiyle varacakları yer ateştir” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: النِّيرَانُ عَلَى أَقْسَامٍ: النَّارُ الَّتِي هِيَ جِسْمٌ مَحْسُوسٌ مُضِيءٌ مُحْرِقٌ، صَاعِدًا بِالطَّبْعِ، وَالْإِقْرَارُ بِهِ وَاجِبٌ، لِأَجْلِ أَنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ أَنَّ الْإِقْرَارَ بِالْجَنَّةِ وَالنَّارِ حَقٌّ.

Birinci Mesele: Ateşler kısımlara ayrılır: Tabiatı gereği yukarı yükselen, yakıcı, aydınlatıcı ve hissedilir bir cisim olan ateş ki bunu ikrar etmek vaciptir; zira cenneti ve cehennemi ikrar etmenin hak olduğu zikredilen delillerle sabit olmuştur.

الْقِسْمُ الثَّانِي: النَّارُ الرُّوحَانِيَّةُ الْعَقْلِيَّةُ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ مَنْ أَحَبَّ شَيْئًا حُبًّا شَدِيدًا ثُمَّ ضَاعَ عَنْهُ ذَلِكَ الشَّيْءُ بِحَيْثُ لَا يُمْكِنُهُ الْوُصُولُ إِلَيْهِ، فَإِنَّهُ يَحْتَرِقُ قَلْبُهُ وَبَاطِنُهُ، وَكُلُّ عَاقِلٍ يَقُولُ: إِنَّ فُلَانًا مُحْتَرِقُ الْقَلْبِ مُحْتَرِقُ الْبَاطِنِ بِسَبَبِ فِرَاقِ ذَلِكَ الْمَحْبُوبِ وَأَلَمُ هَذِهِ النَّارِ أَقْوَى بِكَثِيرٍ مِنْ أَلَمِ النَّارِ الْمَحْسُوسَةِ.

İkinci Kısım: Ruhani ve akli ateştir. Bunun açıklaması şudur: Bir şeyi çok şiddetli bir sevgiyle seven ve ardından o şey kendisine ulaşamayacağı şekilde elinden çıkan kimsenin kalbi ve içi yanar. Her akıl sahibi, 'falanca o sevgiliden ayrılması sebebiyle içi yanan, kalbi yanan biridir' der. Bu ateşin elemi ise hissedilen ateşin eleminden çok daha güçlüdür.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ الْأَرْوَاحَ الَّتِي كَانَتْ مُسْتَغْرِقَةً فِي حُبِّ الْجُسْمَانِيَّاتِ وَكَانَتْ غَافِلَةً عَنْ حُبِّ عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ، فَإِذَا مَاتَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ وَقَعَتِ الْفُرْقَةُ بَيْنَ ذَلِكَ الرُّوحِ وَبَيْنَ مَعْشُوقَاتِهِ وَمَحْبُوبَاتِهِ، وَهِيَ أَحْوَالُ هَذَا الْعَالَمِ، وَلَيْسَ لَهُ مَعْرِفَةٌ بِذَلِكَ الْعَالَمِ وَلَا إِلْفٌ مَعَ أَهْلِ ذَلِكَ الْعَالَمِ، فَيَكُونُ مِثَالُهُ مِثَالَ مَنْ أُخْرِجَ مِنْ مُجَالَسَةِ مَعْشُوقِهِ وَأُلْقِيَ فِي بِئْرٍ ظَلْمَانِيَّةٍ لَا إِلْفَ لَهُ بِهَا، وَلَا مَعْرِفَةَ لَهُ بِأَحْوَالِهَا، فَهَذَا الْإِنْسَانُ يَكُونُ فِي غَايَةِ الْوَحْشَةِ، وَتَأَلُّمِ الرُّوحِ فَكَذَا هُنَا، أَمَّا لَوْ كان نفورا عَنْ هَذِهِ الْجُسْمَانِيَّاتِ عَارِفًا بِمَقَابِحِهَا وَمَعَايِبِهَا وَكَانَ شَدِيدَ الرَّغْبَةِ فِي اعْتِلَاقِ الْعُرْوَةِ الْوُثْقَى، عَظِيمَ الْحُبِّ لِلَّهِ، كَانَ مِثَالُهُ مِثَالَ مَنْ كَانَ مَحْبُوسًا فِي سِجْنٍ مُظْلِمٍ عَفِنٍ مَمْلُوءٍ مِنَ الْحَشَرَاتِ الْمُؤْذِيَةِ وَالْآفَاتِ الْمُهْلِكَةِ، ثُمَّ اتَّفَقَ أَنْ فُتِحَ بَابُ السِّجْنِ وَأُخْرِجَ مِنْهُ وَأُحْضِرَ فِي مَجْلِسِ السُّلْطَانِ الْأَعْظَمِ مَعَ الْأَحْبَابِ وَالْأَصْدِقَاءِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً

Bunu bildiğinde deriz ki: Cismani olanların sevgisine gömülmüş ve ruhaniyet aleminin sevgisinden gafil olmuş ruhlara gelince; o insan öldüğü zaman, bu ruh ile maşukları ve sevgilileri (ki bunlar bu alemin halleridir) arasına ayrılık girer. Onun o aleme dair bir marifeti ve o alemin ehliyle bir ünsiyeti yoktur. Binaenaleyh onun durumu, sevgilisinin meclisinden çıkarılıp alışık olmadığı ve hallerini bilmediği karanlık bir kuyuya atılan kimsenin durumu gibidir. Bu insan son derece derin bir yalnızlık/korku ve ruh elemi içinde olur; işte burada da durum böyledir. Fakat şayet bu cismanilerden nefret eden, onların çirkinliklerini ve ayıplarını bilen, sağlam kulpa sarılmaya karşı şiddetli bir arzu duyan ve Allah'a karşı büyük bir sevgi besleyen biri olsaydı; onun durumu, eziyet verici haşereler ve helak edici afetlerle dolu, karanlık ve kokuşmuş bir zindanda hapsedilmişken, zindanın kapısının açılıp oradan çıkarılan ve en büyük Sultan'ın huzuruna, dostlar ve arkadaşlarla birlikte getirilen kimsenin durumu gibi olurdu; nitekim O Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً }

[النِّسَاءِ: ٦٩] فَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى تَعْرِيفِ النَّارِ الرُّوحَانِيَّةِ وَالْجَنَّةِ الرُّوحَانِيَّةِ.

“İşte onlar; Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştır!” [Nisâ: 69]. İşte bu, ruhani ateşin ve ruhani cennetin tarifine yapılan bir işarettir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِما كانُوا يَكْسِبُونَ مُشْعِرٌ بِأَنَّ الْأَعْمَالَ السَّابِقَةَ هِيَ الْمُؤَثِّرَةُ فِي حُصُولِ هَذَا الْعَذَابِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [الحج: ١٠] .

İkinci Mesele: { بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanmakta oldukları sebebiyle” kavlindeki bâ (ب) harfi, önceki amellerin bu azabın meydana gelmesinde müessir olduğunu hissettirmektedir. Bunun benzeri O Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Bu, ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir” [Hac: 10] kavlidir.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٩ الى ١٠]

[Yûnus Suresi (10): Ayetler 9-10]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٩) دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ * دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rableri onları imanları sebebiyle hidayete erdirir. Naim cennetlerinde altlarından ırmaklar akar. Onların oradaki duaları: «Sübhâneke Allāhümme (Allah'ım, seni tenzih ederiz)!», birbirlerine diledikleri esenlik ise: «Selâm!»dır. Dualarının sonu da: «Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun»dur.” (9-10)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ الْمُنْكِرِينَ وَالْجَاحِدِينَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَحْوَالَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُحِقِّينَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذكر صفاتهم أولا، ثم ذكر مالهم مِنَ الْأَحْوَالِ السَّنِيَّةِ وَالدَّرَجَاتِ الرَّفِيعَةِ ثَانِيًا، أَمَّا أَحْوَالُهُمْ وَصِفَاتُهُمْ فَهِيَ قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَفِي تَفْسِيرِهِ وُجُوهٌ:

Bil ki O Teâlâ önceki ayette inkarcıların ve münkirlere ait halleri açıklayınca, bu ayette hak üzere olan müminlerin hallerini zikretmiştir. Bil ki O Teâlâ ilk olarak onların sıfatlarını, ikinci olarak da sahip oldukları yüce halleri ve yüksek dereceleri zikretmiştir. Onların halleri ve sıfatlarına gelince, bu O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler...” kavlidir ve bunun tefsirinde [birkaç] vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ لَهَا قُوَّتَانِ:

Birinci Vecih: İnsan nefsinin iki kuvveti vardır:

الْقُوَّةُ النَّظَرِيَّةُ: وَكَمَالُهَا فِي مَعْرِفَةِ الْأَشْيَاءِ، وَرَئِيسُ الْمَعَارِفِ وَسُلْطَانُهَا مَعْرِفَةُ اللَّه.

Nazari Kuvvet: Bunun kemali eşyayı bilmektedir; marifetlerin başı ve sultanı ise Allah'ı bilmektir (marifetullahtır).

وَالْقُوَّةُ الْعَمَلِيَّةُ: وَكَمَالُهَا فِي فِعْلِ الْخَيْرَاتِ وَالطَّاعَاتِ، وَرَئِيسُ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَسُلْطَانُهَا خِدْمَةُ اللَّه.

Ameli Kuvvet: Bunun kemali hayırları ve taatleri yapmaktadır; salih amellerin başı ve sultanı ise Allah'a kulluk/hizmet etmektir.

فَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ بِمَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَقَوْلُهُ: وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ بِخِدْمَةِ اللَّه تَعَالَى، وَلَمَّا كَانَتِ الْقُوَّةُ النَّظَرِيَّةُ مُقَدَّمَةً عَلَى الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ بِالشَّرَفِ وَالرُّتْبَةِ، لَا جَرَمَ وَجَبَ تَقْدِيمُهَا فِي الذِّكْرِ.

Binaenaleyh O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” kavli nazari kuvvetin Allah Teâlâ'yı bilmekle kemale ermesine bir işarettir; { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “ve salih ameller işleyenler” kavli ise ameli kuvvetin Allah Teâlâ'ya hizmet etmekle kemale ermesine bir işarettir. Nazari kuvvet şeref ve mertebe bakımından ameli kuvvetten önce olduğu için, zikirde de onu öne almak şüphesiz zorunlu olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ الْقَفَّالُ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَيْ صَدَّقُوا بِقُلُوبِهِمْ، ثُمَّ حَقَّقُوا التَّصْدِيقَ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ الَّذِي جَاءَتْ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ وَالْكُتُبُ مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى.

Bu ayetin tefsirindeki İkinci Vecih: Kaffâl şöyle demiştir: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler” yani kalpleriyle tasdik eden, sonra da peygamberlerin ve kitapların Allah Teâlâ katından getirdiği salih amellerle bu tasdiki tahakkuk ettiren (fiilen doğrulayan) kimselerdir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: الَّذِينَ آمَنُوا أَيْ شَغَلُوا قُلُوبَهُمْ وَأَرْوَاحَهُمْ بِتَحْصِيلِ الْمَعْرِفَةِ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَيْ شَغَلُوا جَوَارِحَهُمْ بِالْخِدْمَةِ، فَعَيْنُهُمْ مَشْغُولَةٌ بِالِاعْتِبَارِ كَمَا قَالَ: فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ [الْحَشْرِ: ٢] وَأُذُنُهُمْ مَشْغُولَةٌ بِسَمَاعِ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى كَمَا قَالَ: وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ [الْمَائِدَةِ: ٨٣] وَلِسَانُهُمْ. مَشْغُولٌ بِذِكْرِ اللَّه كما قال تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ [الْأَحْزَابِ: ٤١] وَجَوَارِحُهُمْ مَشْغُولَةٌ بِنُورِ طَاعَةِ اللَّه كَمَا قَالَ: أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النَّمْلِ: ٢٥] .

Üçüncü Vecih: { الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler”, yani kalplerini ve ruhlarını marifeti elde etmekle meşgul eden; { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “ve salih amel işleyenler”, yani azalarını kullukla meşgul eden kimselerdir. Nitekim onların gözü: { فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ } “Ey basiret sahipleri, ibret alın!” [Haşr: 2] buyurulduğu gibi ibret almakla meşguldür; kulakları: { وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ } “Peygambere indirileni işittikleri zaman...” [Mâide: 83] buyurulduğu gibi Allah Teâlâ'nın kelamını dinlemekle meşguldür; dilleri O Teâlâ'nın buyurduğu gibi: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler, Allah'ı zikredin!” [Ahzâb: 41] Allah'ı zikretmekle meşguldür; azaları ise: { أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerdeki gizlilikleri açığa çıkaran Allah'a secde etmesinler diye mi...” [Neml: 25] buyurulduğu gibi Allah'a itaatin nuruyla meşguldür.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَهُمْ بِالْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ دَرَجَاتِ كَرَامَاتِهِمْ وَمَرَاتِبَ سَعَادَاتِهِمْ وَهِيَ أَرْبَعَةٌ.

Bil ki O Teâlâ onları iman ve salih amellerle niteleyince, bundan sonra onların ikramlarının derecelerini ve saadetlerinin mertebelerini zikretmiştir ki bunlar dörttür.

الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Birinci Mertebe: O'nun: { يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “Rableri onları imanları sebebiyle hidayete erdirir. Naim cennetlerinde altlarından ırmaklar akar” kavlidir. Bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى يَهْدِيهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ ثَوَابًا لَهُمْ عَلَى إِيمَانِهِمْ وَأَعْمَالِهِمُ الصَّالِحَةِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى:

Birinci Mesele: O'nun: { يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ } “Rableri onları imanları sebebiyle hidayete erdirir” kavlinin tefsirinde [birkaç] vecih vardır: Birincisi: O Teâlâ'nın imanlarına ve salih amellerine bir mükafat olarak onları cennete iletmesidir. Bu tevîlin sıhhatine delalet eden [bazı] vecihler vardır: Bunlardan biri O Teâlâ'nın şu kavlidir:

يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ [الْحَدِيدِ: ١٢] وَثَانِيهَا: مَا

{ يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ } “Mümin erkeklerle mümin kadınları, nurları önlerinde ve sağlarında koşar vaziyette gördüğün gün...” [Hadîd: 12]. İkincisi:

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ صُوِّرَ لَهُ عَمَلُهُ فِي صُورَةٍ حَسَنَةٍ فَيَقُولُ لَهُ أَنَا عَمَلُكَ فَيَكُونُ لَهُ نُورًا وَقَائِدًا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْكَافِرُ إِذَا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ صُوِّرَ لَهُ عَمَلُهُ فِي صُورَةٍ سَيِّئَةٍ فَيَقُولُ لَهُ أَنَا عَمَلُكَ فَيَنْطَلِقُ بِهِ حَتَّى يُدْخِلُهُ النَّارَ»

O aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğunun rivayet edilmiş olmasıdır: «Mümin kabrinden çıktığı zaman ameli ona güzel bir surette tasvir edilir (görünür) ve ona: 'Ben senin amelinim' der; böylece ona bir nur ve cennete götüren bir kılavuz olur. Kafir ise kabrinden çıktığı zaman ameli ona kötü bir surette tasvir edilir ve ona: 'Ben senin amelinim' der; onu alıp götürür ve nihayet ateşe sokar.»

وَثَالِثُهَا: قَالَ مُجَاهِدٌ: الْمُؤْمِنُونَ يَكُونُ لَهُمْ نُورٌ يَمْشِي بِهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ. وَرَابِعُهَا: وَهُوَ الْوَجْهُ الْعَقْلِيُّ أَنَّ الْإِيمَانَ عِبَارَةٌ عَنْ نُورٍ اتَّصَلَ بِهِ مِنْ عَالَمِ الْقُدْسِ، وَذَلِكَ النُّورُ كَالْخَيْطِ الْمُتَّصِلِ بَيْنَ قَلْبِ الْمُؤْمِنِ وَبَيْنَ ذَلِكَ الْعَالَمِ الْمُقَدَّسِ، فَإِنْ حَصَلَ هَذَا الْخَطُّ/ النُّورَانِيُّ قَدَرَ الْعَبْدُ عَلَى أَنْ يَقْتَدِيَ بِذَلِكَ النُّورِ وَيَرْجِعَ إِلَى عَالَمِ الْقُدْسِ، فَأَمَّا إِذَا لَمْ يُوجَدُ هَذَا الْحَبْلُ النُّورَانِيُّ تَاهَ فِي ظُلُمَاتِ عَالَمِ الضَّلَالَاتِ نُعُوذُ باللَّه مِنْهُ.

Üçüncüsü: Mücâhid şöyle demiştir: Müminlerin kendilerini cennete götüren bir nurları olur. Dördüncüsü ki bu akli vecihtir: İman, kudsiyet aleminden ona ulaşan bir nurdan ibarettir; o nur müminin kalbi ile o mukaddes alem arasında uzanan bir iplik gibidir. Şayet bu nurani hat hasıl olursa, kul o nura uyup kudsiyet alemine dönmeye güç yetirir. Fakat bu nurani ip bulunmazsa, sapıklıklar aleminin karanlıklarında kaybolup gider; bundan Allah'a sığınırız.

وَالتَّأْوِيلُ الثَّانِي: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: إِنَّ إِيمَانَهُمْ يَهْدِيهِمْ إِلَى خَصَائِصَ فِي الْمَعْرِفَةِ وَمَزَايَا فِي الْأَلْفَاظِ وَلَوَامِعَ مِنَ النُّورِ تَسْتَنِيرُ بِهَا قُلُوبُهُمْ، وَتَزُولُ بِوَاسِطَتِهَا الشُّكُوكُ وَالشُّبُهَاتُ عَنْهُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ

İkinci Tevîl: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Onların imanı, kendilerini marifetteki hususiyetlere, lafızlardaki meziyetlere ve kalplerinin aydınlandığı, şüphelerin ve tereddütlerin onlar vasıtasıyla zail olduğu nurların parıltılarına iletir; nitekim O Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ

هُدىً

هُدىً } “Doğru yolu bulanlara gelince, [Allah] onların hidayetini artırmıştır...”

[مُحَمَّدٍ: ١٧] وَهَذِهِ الزَّوَائِدُ وَالْفَوَائِدُ وَالْمَزَايَا يَجُوزُ حُصُولُهَا فِي الدُّنْيَا قَبْلَ الْمَوْتِ، وَيَجُوزُ حُصُولُهَا فِي الْآخِرَةِ بَعْدَ الْمَوْتِ، قَالَ الْقَفَّالُ: وَإِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَانَ الْمَعْنَى يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمَانِهِمْ وَتَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ في جنات النعيم، إلا أن حُذِفَ الْوَاوُ وَجُعِلَ قَوْلُهُ: تَجْرِي خَبَرًا مُسْتَأْنَفًا مُنْقَطِعًا عَمَّا قَبْلَهُ.

[Muhammed: 17]. Bu fazlalıkların, faydaların ve meziyetlerin ölümden önce dünyada hasıl olması da ölümden sonra ahirette hasıl olması da caizdir. Kaffâl şöyle demiştir: Ayeti bu veche hamlettiğimizde mana şöyle olur: 'Rableri onları imanları sebebiyle hidayete erdirir ve Naim cennetlerinde altlarından ırmaklar akar'; ancak vâv (و) harfi hazfedilmiş ve O'nun: { تَجْرِي } kavli öncesinden kopuk, müste'nef bir haber kılınmıştır.

وَالتَّأْوِيلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْكَلَامَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِمُقَدَّمَاتٍ.

Üçüncü Tevîl: Bu ayetin tefsiri hakkındaki sözün [bazı] mukaddimelerle (öncüllerle) öncelenmesi gerekir.

الْمُقَدَّمَةُ الْأُولَى: أَنَّ الْعِلْمَ نُورٌ وَالْجَهْلَ ظُلْمَةٌ وَصَرِيحُ الْعَقْلِ يَشْهَدُ بِأَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، وَمِمَّا يُقَرِّرُهُ أَنَّكَ إِذَا أَلْقَيْتَ مَسْأَلَةً جَلِيلَةً شَرِيفَةً عَلَى شَخْصَيْنِ، فَاتَّفَقَ أَنْ فَهِمَهَا أَحَدُهُمَا وَمَا فَهِمَهَا الْآخَرُ، فَإِنَّكَ تَرَى وَجْهَ الْفَاهِمِ مُتَهَلِّلًا مُشْرِقًا مُضِيئًا، وَوَجْهَ مَنْ لَمْ يَفْهَمْ عَبُوسًا مُظْلِمًا مُنْقَبِضًا، وَلِهَذَا السَّبَبِ جَرَتْ عادة القرآن بالتعبير عن العلم والإيمان والنور، وَعَنِ الْجَهْلِ وَالْكُفْرِ بِالظُّلُمَاتِ.

Birinci Mukaddime: İlim nurdur, cehalet ise karanlıktır; sarih akıl da durumun böyle olduğuna şahitlik eder. Bunu pekiştiren hususlardan biri şudur: İki şahsa yüce ve şerefli bir mesele sunduğunda ve birinin onu anlayıp diğerinin anlamaması vaki olduğunda, anlayan kimsenin yüzünü sevinçli, aydınlık ve ışıl ışıl görürsün; anlamayan kimsenin yüzünü ise asık, karanlık ve kasvetli görürsün. Bu sebeple Kur'an'ın âdeti, ilim ve imanı nur ile, cehalet ve küfrü ise karanlıklar (zulumât) ile ifade etmek şeklinde cereyan etmiştir.

وَالْمُقَدَّمَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الرُّوحَ كَاللَّوْحِ، وَالْعُلُومَ وَالْمَعَارِفَ كَالنُّقُوشِ الْمَنْقُوشَةِ فِي ذَلِكَ اللَّوْحِ. ثُمَّ هَاهُنَا دَقِيقَةٌ، وَهِيَ أَنَّ اللَّوْحَ الْجُسْمَانِيَّ إِذَا رُسِمَتْ فِيهِ نُقُوشٌ جُسْمَانِيَّةٌ فَحُصُولُ بَعْضِ النُّقُوشِ فِي ذَلِكَ اللَّوْحِ مَانِعٌ مِنْ حُصُولِ سَائِرِ النُّقُوشِ فِيهِ، فَأَمَّا لَوْحُ الرُّوحِ فَخَاصِّيَّتُهُ عَلَى الضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ، فَإِنَّ الرُّوحَ إِذَا كَانَتْ خَالِيَةً عَنْ نُقُوشِ الْمَعَارِفِ وَالْعُلُومِ فَإِنَّهُ يَصْعُبُ عَلَيْهِ تَحْصِيلُ الْمَعَارِفِ وَالْعُلُومِ، فَإِذَا احْتَالَ وَحَصَلَ شَيْءٌ مِنْهَا، كَانَ حُصُولُ مَا حَصَلَ مِنْهَا مُعِينًا لَهُ عَلَى سُهُولَةِ تَحْصِيلِ الْبَاقِي، وَكُلَّمَا كَانَ الْحَاصِلُ أَكْثَرَ كَانَ تَحْصِيلُ الْبَقِيَّةِ أَسْهَلَ، فَالنُّقُوشُ الْجُسْمَانِيَّةُ يَكُونُ بَعْضُهَا مَانِعًا مِنْ حُصُولِ الْبَاقِي، وَالنُّقُوشُ الرُّوحَانِيَّةُ يَكُونُ بَعْضُهَا مُعِينًا عَلَى حُصُولِ الْبَقِيَّةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَحْوَالَ الْعَالَمِ الرُّوحَانِيِّ بِالضِّدِّ مِنْ أَحْوَالِ الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ.

İkinci Mukaddime: Ruh bir levha gibidir; ilimler ve marifetler ise o levhada nakşedilmiş nakışlar gibidir. Sonra burada ince bir nükte vardır ki o da şudur: Cismani levhaya cismani nakışlar çizildiğinde, o levhada bazı nakışların bulunması diğer nakışların onda bulunmasına engel olur. Ruh levhasına gelince, onun özelliği bunun tam zıddıdır; zira ruh marifet ve ilimlerin nakışlarından hali olduğunda, onun marifet ve ilimleri elde etmesi zor olur. Çare bulup bunlardan bir şey elde ettiğinde ise, bunlardan elde edilen şey geriye kalanın kolayca elde edilmesine yardımcı olur. Elde edilen ne kadar çok olursa, geriye kalanı elde etmek o kadar kolay olur. Dolayısıyla cismani nakışların bir kısmı diğerlerinin bulunmasına engel olurken, ruhani nakışların bir kısmı geriye kalanların elde edilmesine yardımcı olur. Bu da ruhani alemin hallerinin cismani alemin hallerinin zıddı olduğuna delalet eder.

الْمُقَدَّمَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْأَعْمَالِ الَّتِي تَحْمِلُ النَّفْسَ عَلَى تَرْكِ الدُّنْيَا وَطَلَبِ الْآخِرَةِ، وَالْأَعْمَالَ الْمَذْمُومَةَ مَا تَكُونُ بِالضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ.

Üçüncü Mukaddime: Salih ameller, nefsi dünyayı terk etmeye ve ahireti talep etmeye sevk eden amellerden ibarettir; yerilmiş ameller ise bunun zıddı olanlardır.