Binûn

Yûnus Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَمَّا قَوْلُهُ: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ يَقْضِي وَيُقَدِّرُ عَلَى حَسَبِ مُقْتَضَى الْحِكْمَةِ وَيَفْعَلُ مَا يَفْعَلُهُ الْمُصِيبُ فِي أَفْعَالِهِ، النَّاظِرُ فِي أَدْبَارِ الْأُمُورِ وَعَوَاقِبِهَا، كَيْ لَا يَدْخُلَ فِي الْوُجُودِ مَا لَا يَنْبَغِي. وَالْمُرَادُ مِنْ الْأَمْرَ الشَّأْنُ يَعْنِي يُدَبِّرُ أحوال الخلق وأحوال ملكوت السموات وَالْأَرْضِ.

DÖRDÜNCÜ MESELE: O'nun { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } “işi yönetir” buyruğuna gelince; bunun manası, hikmetin gereğine göre hükmedip takdir ettiği ve varlık alemine uygun olmayan bir şeyin girmemesi için işlerin sonlarını ve akıbetlerini gözeterek, fiillerinde isabet kaydeden birinin yaptığı gibi yaptığıdır. el-Emr (الْأَمْر) kelimesinden murat ise durumdur; yani yaratılmışların durumlarını, göklerin ve yerin hükümranlığının durumlarını çekip çevirir.

فَإِنْ قِيلَ: مَا مَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ؟

Eğer 'Bu cümlenin [kelam içindeki] yeri nedir?' denilirse,

قلنا: قد دل بكونه خالقا للسموات وَالْأَرْضِ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَبِكَوْنِهِ مُسْتَوِيًا عَلَى الْعَرْشِ، عَلَى نِهَايَةِ الْعَظَمَةِ وَغَايَةِ الْجَلَالَةِ ثُمَّ أَتْبَعَهَا بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَحْدُثُ فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَلَا فِي الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ أَمْرٌ مِنَ الْأُمُورِ وَلَا حَادِثٌ مِنَ الْحَوَادِثِ، إِلَّا بِتَقْدِيرِهِ وَتَدْبِيرِهِ وَقَضَائِهِ وَحُكْمِهِ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى نِهَايَةِ الْقُدْرَةِ

Biz deriz ki: [Allah Teâlâ], gökleri ve yeri altı günde yaratan olmasıyla ve Arş'a istivâ etmesiyle azamet ve celâlinin nihayet derecesine delalet etmiş, ardından yüce ve aşağı alemde hiçbir iş ve hiçbir hadisenin O'nun takdiri, tedbiri, kazası ve hükmü olmaksızın meydana gelmeyeceğine delalet etmesi için bu cümleyi peşinden getirmiştir. Böylece bu, kudretin nihayetine,

والحكمة والعلم والإحاطة التدبير، وَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ مُبْدِعُ جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ، وَإِلَيْهِ تَنْتَهِي الْحَاجَاتُ.

hikmete, ilme, her şeyi kuşatan tedbire ve O Sübhânehu'nun bütün mümkün varlıkları yoktan var eden olduğuna ve bütün ihtiyaçların O'na vardığına delil olur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ فَفِيهِ قَوْلَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan hiçbir şefaatçi yoktur” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنَّ تَدْبِيرَهُ لِلْأَشْيَاءِ وَصُنْعَهُ لَهَا، لَا يَكُونُ بِشَفَاعَةِ شَفِيعٍ وَتَدْبِيرِ مُدَبِّرٍ وَلَا يَسْتَجْرِئُ أَحَدٌ أَنْ يَشْفَعَ إِلَيْهِ فِي شَيْءٍ إِلَّا بَعْدَ إِذْنِهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ بِمَوْضِعِ الْحِكْمَةِ وَالصَّوَابِ، فَلَا يَجُوزُ لَهُمْ أَنْ يَسْأَلُوهُ مَا لَا يَعْلَمُونَ أَنَّهُ صَوَابٌ وَصَلَاحٌ.

BİRİNCİ GÖRÜŞ: Meşhur olan görüştür; bundan murat, O'nun eşyayı çekip çevirmesi ve onları yaratmasının bir şefaatçinin şefaatiyle yahut bir idarecinin çekip çevirmesiyle olmadığıdır. Hiç kimse O'nun izni olmadan O'nun nezdinde herhangi bir hususta şefaat etmeye cesaret edemez. Çünkü O Teâlâ hikmet ve doğruluk mahallini en iyi bilendir. Dolayısıyla onların, doğru ve maslahat olduğunu bilmedikleri bir şeyi O'ndan istemeleri caiz olmaz.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَلِيقُ ذِكْرُ الشَّفِيعِ بِصِفَةِ مَبْدَئِيَّةِ الْخَلْقِ، وَإِنَّمَا يَلِيقُ ذِكْرُهُ بِأَحْوَالِ الْقِيَامَةِ؟

Eğer 'Şefaatçinin zikredilmesi yaratılışın başlangıcı sıfatına nasıl uygun düşer? Zira onun zikredilmesi ancak kıyamet hallerine uygundur?' denilirse,

وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ:

Cevap birkaç vecihtendir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ: وَهُوَ أَنَّ الْكُفَّارَ الَّذِينَ كَانُوا مُخَاطَبِينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ الْأَصْنَامَ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ، فَالْمُرَادُ مِنْهُ الرَّدُّ عَلَيْهِمْ فِي هَذَا الْقَوْلِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ [النَّبَأِ: ٣٨] .

BİRİNCİ VECİH: Zeccâc'ın zikrettiğidir; o da şudur: Bu ayetin kendilerine hitap ettiği kâfirler, 'Putlar, Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' diyorlardı. Dolayısıyla murat, onların bu sözünü reddetmektir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ } “Rûh ve meleklerin saf saf duracağı o gün; Rahmân'ın izin verdiği kimseden başkası konuşamaz” [Nebe, 38].

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَوْنَهُ إِلَهًا لِلْعَالَمِ مُسْتَقِلًّا بِالتَّصَرُّفِ فِيهِ مِنْ غَيْرِ شَرِيكٍ وَلَا مُنَازِعٍ، بَيَّنَ أَمْرَ الْمَبْدَأِ بِقَوْلِهِ: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ وَبَيَّنَ حَالَ الْمَعَادِ بِقَوْلِهِ: مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: يُمْكِنُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى وَضَعَ تَدْبِيرَ الْأُمُورِ فِي أَوَّلِ خَلْقِ الْعَالَمِ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ وَأَقْرَبِهَا مِنْ رِعَايَةِ الْمَصَالِحِ، مَعَ أَنَّهُ مَا كَانَ هُنَاكَ شَفِيعٌ يَشْفَعُ فِي طَلَبِ تَحْصِيلِ الْمَصَالِحِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ نَاظِرٌ لِعِبَادِهِ مُحْسِنٌ إِلَيْهِمْ مُرِيدٌ لِلْخَيْرِ وَالرَّأْفَةِ بِهِمْ، وَلَا حَاجَةَ فِي كَوْنِهِ سُبْحَانَهُ كَذَلِكَ إِلَى حُضُورِ شَفِيعٍ يَشْفَعُ فِيهِ.

İKİNCİ VECİH: Şöyle denilmesi mümkündür: Allah Teâlâ, hiçbir ortağı ve çekişeni olmaksızın alemde tasarrufta müstakil olarak alemin ilahı olduğunu açıkladığında; { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } “işi yönetir” buyruğuyla başlangıç (mebde) meselesini, { مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan hiçbir şefaatçi yoktur” buyruğuyla da dönüş (mead) halini açıklamıştır. ÜÇÜNCÜ VECİH: Şöyle denilmesi de mümkündür: Allah Teâlâ, alemin ilk yaratılışında işlerin tedbirini en güzel vecheler ve maslahatları gözetmeye en yakın şekiller üzerine koymuştur; üstelik ortada maslahatların elde edilmesini talep eden bir şefaatçi de yoktu. Bu da gösterir ki alemin ilahı kullarını gözetendir, onlara ihsanda bulunandır, onlara hayır ve şefkat dileyendir. O Sübhânehu'nun böyle olması hususunda O'na şefaat edecek bir şefaatçinin mevcudiyetine ihtiyaç yoktur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذَا الشَّفِيعِ مَا ذَكَرَهُ أَبُو مسلم الأصفهاني، فقال: الشفيع هاهنا هُوَ الثَّانِي، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الشَّفْعِ الَّذِي يُخَالِفُ الْوَتْرَ، كَمَا يُقَالُ الزَّوْجُ وَالْفَرْدُ، فَمَعْنَى الآية خلق السموات وَالْأَرْضَ وَحْدَهُ وَلَا حَيَّ مَعَهُ وَلَا شَرِيكَ يُعِينُهُ، ثُمَّ خَلَقَ الْمَلَائِكَةَ وَالْجِنَّ وَالْبَشَرَ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ أَيْ لَمْ يَحْدُثْ أَحَدٌ وَلَمْ يَدْخُلْ فِي الْوُجُودِ، إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ قَالَ لَهُ: كُنْ، حَتَّى كَانَ وَحَصَلَ.

İKİNCİ GÖRÜŞ: Bu şefaatçinin tefsiri hakkında Ebû Müslim el-İsfahânî'nin zikrettiğidir. O şöyle demiştir: Buradaki şefî' (şefaatçi), ikincidir. Tıpkı çift ve tek denildiği gibi, tek (el-vitr) kelimesinin zıddı olan çift (eş-şef') kelimesinden türetilmiştir. Ayetin manası şudur: Gökleri ve yeri tek başına yaratmıştır; O'nunla birlikte hiçbir diri ve O'na yardım eden hiçbir ortak yoktur. Sonra melekleri, cinleri ve insanları yaratmıştır. O'nun: { إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ } “ancak O'nun izninden sonra” buyruğundan murat da budur; yani O, ona 'Ol' dedikten sonra varlık kazanıp meydana gelmedikçe hiç kimse meydana gelmemiş ve varlığa girmemiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ هَذِهِ الدَّلَائِلَ وَشَرَحَ هَذِهِ الْأَحْوَالَ، خَتَمَهَا بَعْدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ مُبَيِّنًا بِذَلِكَ أَنَّ الْعِبَادَةَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا لَهُ، وَمُنَبِّهًا عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِجَمِيعِ الْعِبَادَاتِ لِأَجْلِ أَنَّهُ هُوَ الْمُنْعِمُ بِجَمِيعِ النِّعَمِ الَّتِي ذَكَرَهَا وَوَصَفَهَا.

Bil ki Allah Teâlâ bu delilleri beyan edip bu durumları açıkladıktan sonra, sözünü: { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur; öyleyse O'na kulluk edin” buyruğuyla mühürlemiştir. Bununla ibadetin ancak O'na layık olduğunu açıklamış ve zikredip vasfettiği bütün nimetleri bahşeden olduğu için bütün ibadetlere müstahak olanın O Sübhânehu olduğuna dikkat çekmiştir.

ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: أَفَلا تَذَكَّرُونَ دَالًّا بِذَلِكَ عَلَى وُجُوبِ التَّفَكُّرِ فِي تِلْكَ الدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّفَكُّرَ فِي مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَالِاسْتِدْلَالَ بِهَا عَلَى جَلَالَتِهِ وَعِزَّتِهِ وَعَظَمَتِهِ، أعلى/ المراتب وأكمل الدرجات.

Ardından: { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” buyurarak bu ezici ve apaçık deliller üzerinde tefekkür etmenin vacip olduğuna delalet etmiştir. Bu da göstermektedir ki Allah Teâlâ'nın yarattıkları üzerinde tefekkür etmek ve bunlarla O'nun celâline, izzetine ve azametine delil getirmek, mertebelerin en yücesi ve derecelerin en kâmilidir.

[سورة يونس (١٠) : آية ٤]

[Yûnus Sûresi (10): Âyet 4]

إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٤)

{ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } “Hepinizin dönüşü O'nadır. Bu, Allah'ın hak olarak verdiği bir sözdür. O, iman edip salih ameller işleyenleri adaletle mükafatlandırmak için yaratmayı başlatır, sonra onu tekrar eder. İnkâr edenlere gelince, inkâr etmekte olduklarından ötürü onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır.” (4)

[في قوله تعالى إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً] اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا ذَكَرَ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى إِثْبَاتِ الْمَبْدَأِ، أَرْدَفَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْمَعَادِ. وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً } “Hepinizin dönüşü O'nadır” buyruğu hakkında:] Bil ki O celle celâluhû, başlangıcı (mebde) ispat eden delilleri zikrettikten sonra, bunun peşine dönüşün (mead) doğruluğuna delalet eden şeyleri eklemiştir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي بَيَانِ أَنَّ إِنْكَارَ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ لَيْسَ مِنَ الْعُلُومِ الْبَدِيهِيَّةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الأول: أن العقلاء اختلفوا في وُقُوعِهِ وَقَالَ بِإِمْكَانِهِ عَالَمٌ مِنَ النَّاسِ، وَهُمْ جُمْهُورُ أَرْبَابِ الْمِلَلِ وَالْأَدْيَانِ. وَمَا كَانَ مَعْلُومَ الِامْتِنَاعِ بِالْبَدِيهَةِ امْتَنَعَ وُقُوعُ الِاخْتِلَافِ فِيهِ. الثَّانِي: أَنَّا إِذَا رَجَعْنَا إِلَى عُقُولِنَا السَّلِيمَةِ، وَعَرَضْنَا عَلَيْهَا أَنَّ الْوَاحِدَ ضِعْفُ الِاثْنَيْنِ، وَعَرَضْنَا عَلَيْهَا أَيْضًا هَذِهِ الْقَضِيَّةَ، لَمْ نَجِدْ هَذِهِ الْقَضِيَّةَ فِي قُوَّةِ الِامْتِنَاعِ مِثْلَ الْقَضِيَّةِ الْأُولَى. الثَّالِثُ: أَنَّا إِمَّا أَنْ نَقُولَ بِثُبُوتِ النَّفْسِ النَّاطِقَةِ أَوْ لَا نَقُولَ بِهِ فَإِنْ قُلْنَا بِهِ فَقَدْ زَالَ الْإِشْكَالُ بِالْكُلِّيَّةِ، فَإِنَّهُ كَمَا لَا يَمْتَنِعُ تَعَلُّقُ هَذِهِ النَّفْسِ بِالْبَدَنِ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، لَمْ يَمْتَنِعْ تَعَلُّقُهَا بِالْبَدَنِ مَرَّةً أُخْرَى وَإِنْ أَنْكَرْنَا الْقَوْلَ بِالنَّفْسِ فَالِاحْتِمَالُ أَيْضًا قَائِمٌ، لِأَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ يُرَكِّبُ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ الْمُفَرَّقَةَ تَرْكِيبًا ثَانِيًا، وَيَخْلُقُ الْإِنْسَانَ الْأَوَّلَ مَرَّةً أُخْرَى. وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ أَمْثِلَةً كَثِيرَةً دَالَّةً عَلَى إِمْكَانِ الْحَشْرِ والنشر ونحن نجمعها هاهنا.

BİRİNCİ MESELE: Haşr ve neşri inkâr etmenin zorunlu (bedihî) ilimlerden olmadığını beyan hakkındadır. Buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: Akıl sahipleri onun vuku bulması hususunda ihtilaf etmişlerdir ve insanların büyük bir kısmı —ki onlar din ve inanç sahiplerinin çoğunluğudur— onun imkân dahilinde olduğunu söylemişlerdir. İmkânsızlığı zorunlu akılla bilinen bir hususta ihtilafın vuku bulması ise imkânsızdır. İkincisi: Selim akıllarımıza dönüp onlara 'bir, ikinin iki katıdır' [önermesini] sunduğumuzda ve bu meseleyi de sunduğumuzda, bu meselenin imkânsızlık gücünü ilk önerme gibi bulmayız. Üçüncüsü: Biz ya nâtık nefsin (akıllı ruhun) var olduğunu söyleriz ya da söylemeyiz. Eğer var olduğunu söylersek, müşkillik tamamen ortadan kalkar; zira bu nefsin ilk defasında bedenle ilişki kurması nasıl imkânsız değilse, onun bedenle ikinci bir defa ilişki kurması da imkânsız değildir. Şayet nefsin varlığını inkâr edersek, [haşrin gerçekleşme] ihtimali yine mevcuttur; çünkü O Sübhânehu'nun bu dağılmış parçaları ikinci bir tertiple birleştirmesi ve ilk insanı yeniden yaratması uzak bir ihtimal değildir. Dördüncüsü: O Sübhânehu, haşr ve neşrin imkânına delalet eden pek çok misal zikretmiştir; biz onları burada toplayacağız.

فَالْمِثَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّا نَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً وَقْتَ الْخَرِيفِ، وَنَرَى الْيُبْسَ مُسْتَوْلِيًا عَلَيْهَا بِسَبَبِ شِدَّةِ الْحَرِّ فِي الصَّيْفِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يُنْزِلُ الْمَطَرَ عَلَيْهَا وَقْتَ الشِّتَاءِ وَالرَّبِيعِ، فَتَصِيرُ بَعْدَ ذَلِكَ مُتَحَلِّيَةً بِالْأَزْهَارِ الْعَجِيبَةِ وَالْأَنْوَارِ الْغَرِيبَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها كَذلِكَ النُّشُورُ [فَاطِرٍ: ٩] وَثَانِيهَا: قوله تعالى: تَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِلَى قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتى [الْحَجِّ: ٥، ٦] وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ/ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ [الزُّمَرِ: ٢١] وَالْمُرَادُ كَوْنُهُ مُنَبِّهًا عَلَى أَمْرِ الْمَعَادِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ:

BİRİNCİ MİSAL: Biz sonbahar vaktinde yeryüzünü kurumuş, boyun bükmüş olarak görürüz; yazın şiddetli sıcağı sebebiyle kuruluğun ona galebe çaldığını görürüz. Sonra O Teâlâ kış ve ilkbahar vaktinde üzerine yağmur indirir de o, bundan sonra Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi harikulade çiçekler ve eşsiz güzelliklerle bezenir: { وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها كَذلِكَ النُّشُورُ } “Rüzgârları gönderip de bir bulut kaldıran Allah'tır. Derken biz onu ölü bir beldeye sevk ederiz de onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltiriz. İşte diriliş de böyledir” [Fâtır, 9]. İkincisi: Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { تَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ } “Yeryüzünü kupkuru görürsün. Fakat biz onun üzerine su indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır...” ayetinden: { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ } “İşte bunlar, Allah'ın hak olduğunu ve ölüleri dirilttiğini gösterir” [Hac, 5-6] buyruğuna kadar olan kısımdır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onu yerdeki kaynaklara yerleştirdi. Sonra onunla rengârenk ekinler çıkarıyor; sonra kurur da sen onu sapsarı görürsün; sonra da onu bir çöpe çevirir. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için bir ibret vardır” [Zümer, 21]. Murat, bunun ahiret meselesine dikkat çekici olmasıdır. Dördüncüsü ise O'nun şu buyruğudur:

ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ كَلَّا لَمَّا يَقْضِ مَا أَمَرَهُ فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ [عَبَسَ: ٢١- ٢٤]

{ ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ كَلَّا لَمَّا يَقْضِ مَا أَمَرَهُ فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ } “Sonra onu öldürdü ve kabre koydurdu. Sonra dilediği vakit onu diriltip neşreder. Hayır, [insan] O'nun kendisine emrettiğini yerine getirmedi. İnsan yediği yiyeceğe bir baksın!” [Abese, 21-24].

وَقَالَ ﵇: «إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّبِيعَ فَأَكْثِرُوا ذِكْرَ النُّشُورِ»

[Peygamber] aleyhisselâm da: «İlkbaharı gördüğünüzde dirilmeyi (nüşûru) çokça hatırlayın» buyurmuştur.

وَلَمْ تَحْصُلِ الْمُشَابَهَةُ بَيْنَ الرَّبِيعِ وَبَيْنَ النُّشُورِ إِلَّا مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ.

İlkbahar ile diriliş arasındaki benzerlik ancak zikrettiğimiz bu cihetten hâsıl olmuştur.

الْمِثَالُ الثَّانِي: مَا يَجِدُهُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَّا مِنْ نَفْسِهِ مِنَ الزِّيَادَةِ وَالنُّمُوِّ بِسَبَبِ السِّمَنِ، وَمِنَ النُّقْصَانِ وَالذُّبُولِ بِسَبَبِ الْهُزَالِ، ثُمَّ إِنَّهُ قَدْ يَعُودُ إِلَى حَالَتِهِ الْأُولَى بِالسِّمَنِ.

İKİNCİ MİSAL: Her birimizin kendi nefsinde kilo alma sebebiyle artış ve büyüme, zayıflama sebebiyle de eksilme ve erime bulmasıdır; sonra tekrar kilo alarak ilk haline dönebilir.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: مَا جَازَ تَكَوُّنُ بَعْضِهِ لَمْ يَمْتَنِعْ أَيْضًا تَكَوُّنُ كُلِّهِ، وَلَمَّا ثَبَتَ ذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّ الْإِعَادَةَ غَيْرُ مُمْتَنِعَةٍ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ

Bu sabit olunca deriz ki: Bir parçasının var olması caiz olan şeyin, tamamının var olması da imkânsız değildir. Bu sabit olduğunda [ölümden sonra] yeniden yaratmanın imkânsız olmadığı ortaya çıkmıştır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla işaret edilen de budur: { وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ } “...ve sizi bilemeyeceğiniz bir biçimde yeniden inşa edelim.”

[الْوَاقِعَةِ: ٦١] يَعْنِي أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا كَانَ قَادِرًا عَلَى إِنْشَاءِ ذَوَاتِكُمْ أَوَّلًا ثُمَّ عَلَى إِنْشَاءِ أَجْزَائِكِمْ حَالَ حَيَاتِكُمْ ثَانِيًا شَيْئًا فَشَيْئًا مِنْ غَيْرِ أَنْ تَكُونُوا عَالِمِينَ بِوَقْتِ حُدُوثِهِ وَبِوَقْتِ نُقْصَانِهِ فَوَجَبَ الْقَطْعُ أَيْضًا بِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ سُبْحَانَهُ إِعَادَتُكُمْ بَعْدَ الْبِلَى فِي الْقُبُورِ لِحَشْرِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

[Vâkıa, 61]. Yani O Sübhânehu, ilk olarak zatlarınızı var etmeye, sonra da hayatınız esnasında siz onun oluşma ve eksilme vaktini bilemeksizin parça parça azalarınızı var etmeye kadir olduğuna göre; kıyamet gününün toplanması için kabirlerde çürüdükten sonra sizi yeniden diriltmesinin O Sübhânehu'ya imkânsız olmadığına da kesin olarak hükmetmek vaciptir.

الْمِثَالُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ قَادِرًا عَلَى أَنْ يَخْلُقَنَا ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ مِثَالٍ سَبَقَ، فَلَأَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى إِيجَادِنَا مَرَّةً أُخْرَى مَعَ سَبْقِ الْإِيجَادِ الْأَوَّلِ كَانَ أَوْلَى، وَهَذَا الْكَلَامُ قَرَّرَهُ تَعَالَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، مِنْهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وهو قوله: إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ يس: قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ

ÜÇÜNCÜ MİSAL: Allah Teâlâ, bizi daha önce geçmiş bir örnek olmaksızın ilk baştan yaratmaya kadir olduğuna göre, ilk yaratılışın önceliğiyle birlikte bizi ikinci bir defa var etmeye kadir olması evleviyetle geçerlidir. Bu sözü Allah Teâlâ birçok ayette pekiştirmiştir: Bunlardan biri, bu ayetteki şu buyruğudur: { إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “O, yaratmayı başlatır, sonra onu tekrar eder.” İkincisi, Allah Teâlâ'nın Yâsîn Sûresi'ndeki şu buyruğudur: { قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ } “De ki: Onları ilk defa yaratan diriltecektir”

[يس: ٧٩] وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولى فَلَوْلا تَذَكَّرُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٦٢] وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ [ق: ١٥] وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى [الْقِيَامَةِ: ٣٦، ٣٣] إِلَى قَوْلِهِ: أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى [القيامة: ٤٠] وسادسها: قوله تعالى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ [الْحَجِّ: ٥] إِلَى قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتى وَأَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ [الْحَجِّ: ٦، ٧] فَاسْتَشْهَدَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ الْحَشْرِ بِأُمُورٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ اسْتَدَلَّ بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ عَلَى إِمْكَانِ الْخَلْقِ الثَّانِي وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: لَمَّا حَصَّلَ الْخَلْقُ الْأَوَّلُ بِانْتِقَالِ هَذِهِ الْأَجْسَامِ مِنْ أَحْوَالٍ إِلَى أَحْوَالٍ أُخْرَى فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَحْصُلَ الْخَلْقُ الثَّانِي بَعْدَ تَغَيُّرَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَاخْتِلَافَاتٍ مُتَعَاقِبَةٍ؟ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى شَبَّهَهَا بِإِحْيَاءِ الْأَرْضِ الْمَيِّتَةِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْحَقُّ وَإِنَّمَا يَكُونُ كَذَلِكَ لَوْ كَانَ كَامِلَ الْقُدْرَةِ تَامَّ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ. فَهَذِهِ هِيَ الْوُجُوهُ الْمُسْتَنْبَطَةُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِمْكَانِ صِحَّةِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ.

[Yâsîn, 79]. Üçüncüsü, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولى فَلَوْلا تَذَكَّرُونَ } “Andolsun ki ilk yaratılışı bildiniz; peki düşünüp ibret almaz mısınız?” [Vâkıa, 62]. Dördüncüsü, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ } “İlk yaratmada acze mi düştük? Doğrusu onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler” [Kâf, 15]. Beşincisi, Allah Teâlâ'nın: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى } “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır? O dökülen meniden bir damla su değil miydi?” [Kıyâme, 36-37] ayetinden: { أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } “Bunu yapan, ölüleri diriltmeye kadir değil midir?” [Kıyâme, 40] buyruğuna kadar olan kısımdır. Altıncısı ise Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ } “Ey insanlar! Eğer öldükten sonra dirilmekten şüphede iseniz, bilin ki biz sizi topraktan yarattık...” [Hac, 5] ayetinden: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتى وَأَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “İşte bunlar, Allah'ın hak olduğunu, ölüleri dirilttiğini, O'nun her şeye kadir olduğunu, kıyamet vaktinin geleceğini, onda şüphe olmadığını ve Allah'ın kabirlerde olanları dirilteceğini gösterir” [Hac, 6-7] buyruğuna kadar olan kısımdır. Allah Teâlâ bu ayette haşrin doğruluğuna birtakım hususlarla delil getirmiştir: Birincisi: İlk yaratılışı ikinci yaratılışın imkânına delil kılmıştır ki bu da { إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ } “Eğer dirilmekten şüphede iseniz, biz sizi topraktan yarattık” buyruğudur. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu cisimlerin halden hale intikal etmesiyle ilk yaratılış hâsıl olduğuna göre, birçok değişim ve peş peşe gelen başkalaşımlardan sonra ikinci yaratılışın meydana gelmesi niçin caiz olmasın? İkincisi: Allah Teâlâ onu ölü toprağın diriltilmesine benzetmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ Hak olandır; O'nun bu şekilde olması ancak kudretinin kâmil, ilminin ve hikmetinin tam olmasıyla mümkündür. İşte haşr ve neşrin sıhhatinin imkânına dair bu ayetten çıkarılan vecihler bunlardır.

وَالْآيَةُ السَّابِعَةُ: فِي هَذَا الْبَابِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ [الْإِسْرَاءِ: ٥٠، ٥١] .

Bu babdaki yedinci ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “De ki: İster taş olun, ister demir veya gönlünüzde büyüyen herhangi bir yaratık olun. Diyecekler ki: 'Bizi kim yeniden hayata döndürecek?' De ki: Sizi ilk defa yaratan!” [İsrâ, 50-51].

الْمِثَالُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَدَرَ عَلَى تَخْلِيقِ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ أَبْدَانِ النَّاسِ فَكَيْفَ يُقَالُ: إِنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى إِعَادَتِهَا؟ فَإِنَّ مَنْ كَانَ الْفِعْلُ الْأَصْعَبُ عَلَيْهِ سَهْلًا، فَلَأَنْ يَكُونَ الْفِعْلُ السَّهْلُ الْحَقِيرُ عَلَيْهِ سَهْلًا كَانَ أَوْلَى وَهَذَا الْمَعْنَى مَذْكُورٌ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ: مِنْهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ [يس: ٨١] وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى [الْأَحْقَافِ: ٣٣] وَثَالِثُهَا: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها [النَّازِعَاتِ: ٢٧] .

DÖRDÜNCÜ MİSAL: Allah Teâlâ, insanların bedenlerinden daha büyük olan şeyleri yaratmaya kadir olduğuna göre, onları yeniden diriltmeye güç yetiremeyeceği nasıl söylenebilir? Zira en zor fiil kendisine kolay gelen kimse için kolay ve basit olan bir fiilin kolay olması evleviyetle geçerlidir. Bu mana birçok ayette zikredilmiştir: Bunlardan biri, Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kadir değil midir?” [Yâsîn, 81] buyruğudur. İkincisi, Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } “Görmediler mi ki gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah, ölüleri diriltmeye de kadirdir” [Ahkâf, 33] buyruğudur. Üçüncüsü: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها } “Sizi yaratmak mı daha güç, yoksa O'nun bina ettiği göğü mü?” [Nâziât, 27] buyruğudur.

الْمِثَالُ الْخَامِسُ: الِاسْتِدْلَالُ بِحُصُولِ الْيَقَظَةِ بَعْدَ النَّوْمِ عَلَى جَوَازِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، فَإِنَّ النَّوْمَ أَخُو الْمَوْتِ، وَالْيَقَظَةُ شَبِيهَةٌ بِالْحَيَاةِ بَعْدَ الْمَوْتِ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ [الْأَنْعَامِ:

BEŞİNCİ MİSAL: Uykudan sonra uyanmanın gerçekleşmesiyle haşr ve neşrin caiz olduğuna delil getirmektir. Zira uyku, ölümün kardeşidir; uyanmak da ölümden sonraki hayata benzer. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ } “Geceleyin sizi öldüren [gibi uyutan], gündüzün de ne işlediğinizi bilen O'dur” [En'âm,

٦٠] ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ أَمْرَ الْمَوْتِ وَالْبَعْثِ، فَقَالَ: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ [الْأَنْعَامِ: ٦١، ٦٢] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ [الزمر: ٤٢] وَالْمُرَادُ مِنْهُ الِاسْتِدْلَالُ بِحُصُولِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ عَلَى صِحَّةِ الْبَعْثِ وَالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ.

60]. Sonra bunun ardından ölüm ve dirilme meselesini zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } “O, kullarının üstünde yegâne kudret ve tasarruf sahibidir; üzerinize koruyucular gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar hiçbir kusur etmezler. Sonra hak mevlâları olan Allah'a döndürülürler” [En'âm, 61-62]. Diğer bir ayette ise şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها } “Allah, ölümleri vaktinde canları alır; ölmeyenleri de uykularında...” ayetinden { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Şüphesiz bunda düşünen bir kavim için ibretler vardır” [Zümer, 42] kısmına kadar. Bundan murat, bu durumların meydana gelişiyle dirilmenin, haşr ve neşrin doğruluğuna delil getirmektir.

الْمِثَالُ السَّادِسُ: أَنَّ الْإِحْيَاءَ بَعْدَ الْمَوْتِ لَا يُسْتَنْكَرُ إِلَّا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَحْصُلُ الضِّدُّ بَعْدَ حُصُولِ الضِّدِّ، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مُسْتَنْكَرٍ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهُ لَمَّا جَازَ حُصُولُ الْمَوْتِ عَقِيبَ الْحَيَاةِ فَكَيْفَ يُسْتَبْعَدُ حُصُولُ الْحَيَاةِ مَرَّةً أُخْرَى بَعْدَ الْمَوْتِ؟ فَإِنَّ حُكْمَ الضِّدَّيْنِ وَاحِدٌ قَالَ تَعَالَى مُقَرِّرًا لِهَذَا الْمَعْنَى: نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ [الْوَاقِعَةِ: ٦٠] وَأَيْضًا نَجِدُ النَّارَ مَعَ حَرِّهَا وَيُبْسِهَا تَتَوَلَّدُ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ مَعَ بَرْدِهِ وَرُطُوبَتِهِ فَقَالَ: الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ [يس: ٨٠] فَكَذَا هَاهُنَا، فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي بَيَانِ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْمَعَادِ، وَحُصُولِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ فِي الْعُقُولِ.

ALTINCI MİSAL: Ölümden sonra diriltme, ancak bir zıddın diğer zıttın ardından meydana gelmesi cihetiyle yadırganabilir. Ne var ki bu, Allah Teâlâ'nın kudretinde yadırganacak bir şey değildir. Zira hayatın ardından ölümün meydana gelmesi caiz olduğuna göre, ölümden sonra hayatın tekrar meydana gelmesi nasıl uzak görülebilir? Çünkü iki zıddın hükmü birdir. Allah Teâlâ bu manayı teyit ederek şöyle buyurmuştur: { نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } “Aranızda ölümü biz takdir ettik ve bizim önümüze geçilemez” [Vâkıa, 60]. Ayrıca biz, sıcağı ve kuruluğu ile ateşin, soğukluğu ve nemliliği ile yeşil ağaçtan çıktığını görmekteyiz. Nitekim O: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ } “O ki size yeşil ağaçtan ateş çıkardı da siz ondan yakıp duruyorsunuz” [Yâsîn, 80] buyurmuştur. İşte buradaki durum da böyledir. Ahireti kabul etmenin, haşr ve neşrin meydana gelmesinin akıllarda uzak bir ihtimal olmadığını açıklamaya dair sözün özeti budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي إِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْمَعَادَ حَقٌّ وَاجِبٌ.

İKİNCİ MESELE: Ahiretin (mead) hak ve vacip olduğuna delil getirme hakkındadır.

اعْلَمْ أَنَّ الْأُمَّةَ فَرِيقَانِ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: يَجِبُ عَقْلًا أَنْ يَكُونَ إِلَهُ الْعَالَمِ رَحِيمًا عَادِلًا مُنَزَّهًا عَنِ الْإِيلَامِ وَالْإِضْرَارِ، إِلَّا لِمَنَافِعَ أَجَلَّ وَأَعْظَمَ مِنْهَا، وَمِنْهُمْ مَنْ يُنْكِرُ هَذِهِ الْقَاعِدَةَ وَيَقُولُ: لَا يَجِبُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى شَيْءٌ أَصْلًا، بَلْ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ. أَمَّا الْفَرِيقُ الْأَوَّلُ: فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى وُجُودِ الْمَعَادِ مِنْ وُجُوهٍ.

Bil ki ümmet iki gruptur: Onlardan bir kısmı, alemin ilahının merhametli, adil ve onlardan daha yüce ve daha büyük menfaatler olmaksızın acı vermekten ve zarar vermekten münezzeh olmasının aklen vacip olduğunu söyler. Diğer bir kısmı ise bu kuralı inkâr eder ve 'Allah Teâlâ'ya hiçbir şey vacip değildir; bilakis O dilediğini yapar ve dilediği gibi hükmeder' der. Birinci fırkaya gelince; onlar ahiretin varlığına birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir:

الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْخَلْقَ وَأَعْطَاهُمْ عُقُولًا بِهَا يُمَيِّزُونَ بَيْنَ الْحَسَنِ وَالْقَبِيحِ، وَأَعْطَاهُمْ قُدَرًا بِهَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَمِنَ الْوَاجِبِ فِي حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَدْلِهِ/ أَنْ يَمْنَعَ الْخَلْقَ عَنْ شَتْمِ اللَّهِ وَذِكْرِهِ بِالسُّوءِ، وَأَنْ يَمْنَعَهُمْ عَنِ الْجَهْلِ وَالْكَذِبِ وَإِيذَاءِ أَنْبِيَائِهِ وَأَوْلِيَائِهِ، وَالصَّالِحِينَ مِنْ خَلْقِهِ وَمِنَ الْوَاجِبِ فِي حِكْمَتِهِ أَنْ يُرَغِّبَهُمْ فِي الطَّاعَاتِ وَالْخَيْرَاتِ وَالْحَسَنَاتِ، فَإِنَّهُ لَوْ لَمْ يَمْنَعْ عَنْ تِلْكَ الْقَبَائِحِ، وَلَمْ يُرَغِّبْ فِي هَذِهِ الْخَيْرَاتِ، قَدَحَ ذَلِكَ فِي كَوْنِهِ مُحْسِنًا عَادِلًا نَاظِرًا لِعِبَادِهِ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ التَّرْغِيبَ فِي الطَّاعَاتِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِرَبْطِ الثَّوَابِ بِفِعْلِهَا، وَالزَّجْرِ عَنِ الْقَبَائِحِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِرَبْطِ الْعِقَابِ بِفِعْلِهَا، وَذَلِكَ الثَّوَابُ الْمُرَغَّبُ فِيهِ، وَالْعِقَابُ الْمُهَدَّدُ بِهِ غَيْرُ حَاصِلٍ فِي دَارِ الدُّنْيَا فَلَا بُدَّ مِنْ دَارٍ أُخْرَى يَحْصُلُ فِيهَا هَذَا الثَّوَابُ، وَهَذَا الْعِقَابُ، وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَإِلَّا لَزِمَ كَوْنُهُ كَاذِبًا، وَأَنَّهُ بَاطِلٌ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ فِيهَا وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ.

BİRİNCİ DELİL: Allah Teâlâ mahlukatı yaratmış ve onlara güzel ile çirkini kendisiyle ayırt edecekleri akıllar vermiş, hayra ve şerre güç yetirebilecekleri kudretler bahşetmiştir. Bu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın hikmeti ve adaleti gereği yaratılmışları Allah'a sövmekten ve O'nu kötülükle anmaktan men etmesi, onları cehaletten, yalandan, peygamberlerine, velilerine ve mahlukatının salih olanlarına eziyet etmekten nehyetmesi vacip olur. Hikmeti gereği onları taatlere, hayırlara ve güzel amellere teşvik etmesi de vaciptir. Zira eğer bu çirkinliklerden nehyetmeyip bu hayırlara teşvik etmeseydi, bu durum O'nun ihsan sahibi, adil ve kullarını gözeten olmasına halel getirirdi. Malumdur ki taatlere teşvik etmek ancak onların yapılmasına sevap bağlamakla mümkündür; çirkinliklerden caydırmak da ancak onların yapılmasına ceza bağlamakla mümkündür. Kendisine teşvik edilen bu sevap ve kendisiyle tehdit edilen ceza ise dünya yurdunda hâsıl olmamaktadır. O halde bu sevabın ve bu cezanın gerçekleşeceği başka bir yurdun bulunması zorunludur; matlup olan da budur. Aksi takdirde [haşa] O'nun yalancı olması gerekir ki bu batıldır. İçinde bulunduğumuz ayetten murat da işte budur; o da Allah Teâlâ'nın: { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ } “...iman edip salih ameller işleyenleri adaletle mükafatlandırmak için...” buyruğudur.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ يَكْفِي فِي التَّرْغِيبِ فِي فِعْلِ الْخَيْرَاتِ، وَفِي الرَّدْعِ عَنِ الْمُنْكَرَاتِ مَا أَوْدَعَ اللَّهُ فِي الْعُقُولِ مَنْ تَحْسِينِ الْخَيْرَاتِ وَتَقْبِيحِ الْمُنْكَرَاتِ وَلَا حَاجَةَ مَعَ ذَلِكَ إِلَى الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ؟ سَلَّمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الْغَرَضُ مِنْهُ مُجَرَّدُ التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ لِيَحْصُلَ بِهِ نِظَامُ الْعَالَمِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ يا عِبادِ فَاتَّقُونِ [الزُّمَرِ: ١٦] فَإِمَّا أَنْ يَفْعَلَ تَعَالَى ذَلِكَ فَمَا الدَّلِيلُ عَلَيْهِ؟

Eğer denilirse ki: 'Hayırlı işleri yapmaya teşvik etmede ve münkerlerden caydırmada, Allah'ın akıllara yerleştirdiği hayırları güzel, münkerleri de çirkin görme yetisinin yeterli olduğu; bununla birlikte vaad ve vaîde (mükafat ve ceza vaadine) gerek olmadığı niçin söylenemez? Vaad ve vaîdin zorunlu olduğunu kabul etsek bile, bundan maksadın Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ يا عِبادِ فَاتَّقُونِ } “İşte Allah, kullarını bununla korkutur. Ey kullarım, benden sakının!” [Zümer, 16] buyurduğu gibi sadece alemdeki düzenin sağlanması için sırf teşvik ve korkutma olduğu niçin söylenemez? Teâlâ'nın bunu bilfiil yapacağına dair delil nedir?

قَوْلُهُ لَوْ لَمْ يَفْعَلْ مَا أَخْبَرَ عَنْهُ مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ لَصَارَ كَلَامُهُ كَذِبًا فَنَقُولُ: أَلَسْتُمْ تُخَصِّصُونَ أَكْثَرَ عُمُومَاتِ الْقُرْآنِ لِقِيَامِ الدَّلَالَةِ عَلَى وُجُوبِ ذَلِكَ التَّخْصِيصِ فَإِنْ كَانَ هَذَا كَذِبًا وَجَبَ فِيمَا تَحْكُمُونَ بِهِ مِنْ تِلْكَ التَّخْصِيصَاتِ أَنْ يَكُونَ كَذِبًا؟ سَلَّمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَفْعَلَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ لَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ذَلِكَ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ عِبَارَةٌ عَمَّا يَصِلُ إِلَى الْإِنْسَانِ مِنْ أَنْوَاعِ الرَّاحَاتِ وَاللَّذَّاتِ وَمِنْ أَنْوَاعِ الْآلَامِ وَالْأَسْقَامِ، وَأَقْسَامِ الْهُمُومِ وَالْغُمُومِ؟

[Eğer] 'Haber verdiği vaad ve vaîdi yapmasaydı kelamı yalan olurdu' [denirse], biz deriz ki: Sizler bu tahsisin gerekliliğine dair delilin bulunmasından ötürü Kur'an'ın genel ifadelerinin (umumlarının) çoğunu tahsis etmiyor musunuz? Eğer bu [vaadin yerine getirilmemesi] yalan olsaydı, sizin hükmettiğiniz bu tahsislerin de yalan olması gerekirdi. Allah Teâlâ'nın bunu mutlaka yapacağını kabul etsek bile, bu sevap ve cezanın insana ulaşan rahatlık ve lezzet türleri ile acı, hastalık, keder ve gam çeşitlerinden ibaret olduğu niçin söylenemez?'

وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْعَقْلَ وَإِنْ كَانَ يَدْعُوهُ إِلَى فِعْلِ الْخَيْرِ وَتَرْكِ الشَّرِّ إلا أن الهوى والنفس يدعو إنه إِلَى الِانْهِمَاكِ فِي الشَّهَوَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَاللَّذَّاتِ الْجَسَدَانِيَّةِ، وَإِذَا حَصَلَ هَذَا التَّعَارُضُ فَلَا بُدَّ مِنْ مُرَجِّحٍ قَوِيٍّ وَمُعَاضِدٍ كَامِلٍ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا تَرْتِيبَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ عَلَى الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ.

BİRİNCİ SORUNUN CEVABI: Akıl her ne kadar insanı hayır işlemeye ve şerri terk etmeye çağırsa da heva ve nefis onu cismani şehvetlere ve bedeni lezzetlere dalmaya çağırır. Bu çekişme meydana geldiğinde, güçlü bir tercih ettiriciye ve tam bir destekçiye ihtiyaç duyulur; bu da ancak yapmaya ve terk etmeye vaad ile vaîdin, sevap ile cezanın bağlanmasıdır.

وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي: أَنَّهُ إِذَا جَوَّزَ الْإِنْسَانُ حُصُولَ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَحِينَئِذٍ لَا يَحْصُلُ مِنَ الْوَعْدِ رَغْبَةٌ، وَلَا مِنَ الْوَعِيدِ رَهْبَةٌ، لِأَنَّ السَّامِعَ يُجَوِّزُ كَوْنَهُ كَذِبًا.

İKİNCİ SORUNUN CEVABI: Şayet insan Allah Teâlâ hakkında yalanın meydana gelebileceğini caiz görürse, o vakit vaadden bir arzu, vaîdden de bir korku hâsıl olmaz; zira dinleyen kişi onun yalan olabileceğini ihtimal dahilinde görür.

وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الثَّالِثِ: أَنَّ الْعَبْدَ مَا دَامَتْ حَيَاتُهُ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ كَالْأَجِيرِ الْمُشْتَغِلِ بِالْعَمَلِ وَالْأَجِيرُ حَالَ اشْتِغَالِهِ بِالْعَمَلِ لَا يَجُوزُ دَفْعُ الْأُجْرَةِ بِكَمَالِهَا إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ إِذَا أَخَذَهَا فَإِنَّهُ لَا يَجْتَهِدُ فِي الْعَمَلِ وَأَمَّا إِذَا كَانَ مَحَلُّ أَخْذِ الْأُجْرَةِ هُوَ الدَّارَ الْآخِرَةَ كَانَ الِاجْتِهَادُ فِي الْعَمَلِ أَشَدَّ وَأَكْمَلَ، وَأَيْضًا نَرَى/ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا أَنَّ أَزْهَدَ النَّاسِ وَأَعْلَمَهُمْ مُبْتَلًى بِأَنْوَاعِ الْغُمُومِ وَالْهُمُومِ وَالْأَحْزَانِ، وَأَجْهَلَهُمْ وَأَفْسَقَهُمْ فِي اللَّذَّاتِ وَالْمَسَرَّاتِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ دَارَ الْجَزَاءِ يَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الدَّارَ فَلَا بُدَّ مِنْ دَارٍ أُخْرَى، وَمِنْ حَيَاةٍ أُخْرَى، لِيَحْصُلَ فِيهَا الْجَزَاءُ.

ÜÇÜNCÜ SORUNUN CEVABI: Kul dünyadaki hayatı boyunca işle meşgul olan bir işçi gibidir. İşçi işle meşgul olduğu esnada ücretin tamamının kendisine verilmesi caiz olmaz; zira ücreti aldığında işte gayret göstermez. Fakat ücretin alınacağı yer ahiret yurdu olduğunda, ameldeki gayret daha şiddetli ve daha kâmil olur. Ayrıca biz bu dünyada insanların en zahidinin ve en aliminin türlü gamlar, kederler ve hüzünlerle imtihan edildiğini; en cahilinin ve en fâsıkının ise lezzetler ve sevinçler içinde olduğunu görüyoruz. Böylece ceza yurdunun bu yurt olmasının imkânsız olduğunu anladık. O halde karşılığın gerçekleşmesi için mutlaka başka bir yurt ve başka bir hayat gereklidir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ صَرِيحَ الْعَقْلِ يُوجِبُ فِي حِكْمَةِ الْحَكِيمِ أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَ الْمُحْسِنِ وَبَيْنَ الْمُسِيءِ، وَأَنْ لَا يَجْعَلَ مَنْ كَفَرَ بِهِ، أَوْ جَحَدَهُ بِمَنْزِلَةِ مَنْ أَطَاعَهُ، وَلَمَّا وَجَبَ إِظْهَارُ هَذِهِ التَّفْرِقَةِ فَحُصُولُ هَذِهِ التَّفْرِقَةِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي دَارِ الدُّنْيَا، أَوْ فِي دَارِ الْآخِرَةِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّا نَرَى الْكُفَّارَ وَالْفُسَّاقَ فِي الدُّنْيَا فِي أَعْظَمِ الرَّاحَاتِ، وَنَرَى الْعُلَمَاءَ وَالزُّهَّادَ بِالضِّدِّ مِنْهُ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ تَعَالَى: وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ [الزُّخْرُفِ: ٣٣] فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ بَعْدَ هَذِهِ الدَّارِ مِنْ دَارٍ أُخْرَى، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا وَهِيَ قَوْلُهُ: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ وَهُوَ الْمُرَادُ أَيْضًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ طَهَ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى [طه: ١٥] وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ ص: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [ص: ٢٨] .

İKİNCİ DELİL: Açık akıl, Hakîm olanın hikmeti gereği iyilik yapan ile kötülük yapanın arasını ayırmasını ve Kendisini inkâr edeni veya reddedeni Kendisine itaat eden gibi kılmamasını vacip kılar. Bu ayrımı ortaya koymak vacip olduğuna göre, bu ayrımın gerçekleşmesi ya dünya yurdunda ya da ahiret yurdunda olacaktır. Birincisi batıldır; çünkü biz dünyada kâfirlerin ve fasıkların en büyük rahatlıklar içinde olduğunu, alimler ve zahidlerin ise bunun zıddı üzere olduğunu görmekteyiz. Bu manadan ötürü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ } “Eğer insanlar [küfürde birleşen] tek bir ümmet haline gelecek olmasalardı, Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar yapardık” [Zuhruf, 33]. Böylece bu yurttan sonra başka bir yurdun bulunmasının zorunlu olduğu sabit olmuştur. Tefsirinde bulunduğumuz ayetten murat da işte budur; o da { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ } “...iman edip salih ameller işleyenleri adaletle mükafatlandırmak için” buyruğudur. Allah Teâlâ'nın Tâhâ Sûresi'ndeki: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } “Herkes peşinde koştuğu şeyin karşılığını alsın diye, zamanını gizli tuttuğum kıyamet mutlaka gelecektir” [Tâhâ, 15] ve Sâd Sûresi'ndeki: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yoksa takva sahiplerini yoldan çıkan günahkârlar gibi mi kılacağız?” [Sâd, 28] buyruklarından murat da budur.

فَإِنْ قِيلَ: أَمَا أَنْكَرْتُمْ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى لَا يَفْصِلُ بَيْنَ الْمُحْسِنِ وَبَيْنَ الْمُسِيءِ فِي الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ كَمَا لَمْ يَفْصِلْ بَيْنَهُمَا فِي حُسْنِ الصُّورَةِ وَفِي كَثْرَةِ الْمَالِ؟.

Eğer 'Allah Teâlâ'nın güzel surette ve mal çokluğunda aralarını ayırmadığı gibi sevap ve cezada da iyilik yapan ile kötülük yapanın arasını ayırmayacağının söylenmesini inkâr mı ediyorsunuz?' denilirse,

وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا الَّذِي ذَكَرْتَهُ مِمَّا يُقَوِّي دَلِيلَنَا، فَإِنَّهُ ثَبَتَ فِي صَرِيحِ الْعَقْلِ وُجُوبُ التَّفْرِقَةِ، وَدَلَّ الْحِسُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ تَحْصُلْ هَذِهِ التَّفْرِقَةُ فِي الدُّنْيَا، بَلْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى الضِّدِّ مِنْهُ، فَإِنَّا نَرَى الْعَالِمَ وَالزَّاهِدَ فِي أَشَدِّ الْبَلَاءِ، وَنَرَى الْكَافِرَ وَالْفَاسِقَ فِي أَعْظَمِ النِّعَمِ فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ دَارٍ أُخْرَى يَظْهَرُ فِيهَا هَذَا التَّفَاوُتُ، وَأَيْضًا لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّ هَذَا الزَّاهِدَ الْعَابِدَ لَوْ أَعْطَاهُ مَا دُفِعَ إِلَى الْكَافِرِ الْفَاسِقِ لَطَغَى وَبَغَى وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا، وَأَنَّ ذَلِكَ الْكَافِرَ الْفَاسِقَ لَوْ زَادَ عَلَيْهِ فِي التَّضْيِيقِ لَزَادَ فِي الشَّرِّ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ [الشُّورَى: ٢٧] .

Cevap şudur: Bu zikrettiğiniz şey bizim delilimizi güçlendiren hususlardandır. Zira açık akılda bu ayrımın vacip olduğu sabit olmuş; duyu organları da bu ayrımın dünyada gerçekleşmediğini, bilakis durumun bunun zıddı olduğunu göstermiştir. Çünkü biz alim ve zahidi en şiddetli bela içinde, kâfir ve fâsıkı ise en büyük nimetler içinde görmekteyiz. Böylece bu farklılığın tezahür edeceği başka bir yurdun zorunlu olduğunu anladık. Ayrıca şöyle denilmesi de uzak değildir: Allah Teâlâ bilmiştir ki eğer bu zâhid ve âbid kula, kâfir ve fâsıka verilen şey verilseydi azar, haddi aşar ve dünya hayatını tercih ederdi; o kâfir ve fâsıkın darlığı artırılsaydı şerri de artardı. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda işaret edilen de budur: { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ } “Eğer Allah rızkı kullarına bol bol verseydi, yeryüzünde azarlardı” [Şûrâ, 27].

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى كَلَّفَ عَبِيدَهُ بِالْعُبُودِيَّةِ فَقَالَ: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] وَالْحَكِيمُ إِذَا أَمَرَ عَبْدَهُ بِشَيْءٍ، فلا بد وأن يجعله فارغ الباب مُنْتَظِمَ الْأَحْوَالِ حَتَّى يُمْكِنَهُ الِاشْتِغَالُ بِأَدَاءِ تِلْكَ التَّكَالِيفِ، وَالنَّاسُ جُبِلُوا عَلَى طَلَبِ اللَّذَّاتِ وَتَحْصِيلِ الرَّاحَاتِ لِأَنْفُسِهِمْ، فَلَوْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ زَاجِرٌ مِنْ خَوْفِ الْمَعَادِ لَكَثُرَ الْهَرَجُ وَالْمَرَجُ وَلَعَظُمَتِ الْفِتَنُ، وَحِينَئِذٍ لَا يَتَفَرَّغُ الْمُكَلَّفُ لِلِاشْتِغَالِ بِأَدَاءِ الْعِبَادَاتِ.

ÜÇÜNCÜ DELİL: Allah Teâlâ kullarını kullukla mükellef kılmış ve: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” [Zâriyât, 56] buyurmuştur. Hikmet sahibi olan, kuluna bir şey emrettiğinde, o teklifleri yerine getirmekle meşgul olabilmesi için mutlaka onun zihnini meşguliyetten uzak ve durumlarını intizam içinde kılmalıdır. İnsanlar ise kendileri için lezzetleri aramaya ve rahatlıkları elde etmeye meyilli yaratılmışlardır. Eğer kendileri için ahiret korkusundan kaynaklanan bir caydırıcı olmasaydı kargaşa ve fesat çoğalır, fitneler büyürdü; o vakit de mükellef ibadetleri yerine getirmekle meşgul olmaya vakit bulamazdı.

فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِحُصُولِ دَارِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ لِتَنْتَظِمَ أَحْوَالُ الْعَالَمِ حَتَّى يَقْدِرَ الْمُكَلَّفُ عَلَى الِاشْتِغَالِ بِأَدَاءِ الْعُبُودِيَّةِ.

Dolayısıyla mükellefin kulluğu yerine getirmekle meşgul olabilmesi amacıyla alemdeki durumların intizama girmesi için sevap ve ceza yurdunun gerçekleştiğine kesin olarak hükmetmek vaciptir.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ يَكْفِي فِي بَقَاءِ نِظَامِ الْعَالَمِ مَهَابَةُ الْمُلُوكِ وَسِيَاسَاتُهُمْ؟ وَأَيْضًا فَالْأَوْبَاشُ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ لَوْ حَكَمُوا بِحُسْنِ الْهَرَجَ وَالْمَرَجِ لَانْقَلَبَ الْأَمْرُ عَلَيْهِمْ وَلَقَدَرَ غَيْرُهُمْ عَلَى قَتْلِهِمْ، وَأَخْذِ أَمْوَالِهِمْ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى يَحْتَرِزُونَ عَنْ إِثَارَةِ الْفِتَنِ.

Eğer 'Alemdeki düzenin devamı için hükümdarların heybetinin ve onların siyasetlerinin yeterli olduğu niçin söylenemez? Ayrıca ayak takımı da bilir ki eğer kargaşa ve fitneyi iyi görürlerse iş aleyhlerine döner ve başkaları onları öldürmeye, mallarını almaya güç yetirir; işte bu sebepten ötürü fitne çıkarmaktan sakınırlar' denilirse,

وَالْجَوَابُ: أَنَّ مُجَرَّدَ مَهَابَةِ السَّلَاطِينِ لَا تَكْفِي فِي ذَلِكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ السُّلْطَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ بَلَغَ فِي الْقُدْرَةِ وَالْقُوَّةِ إِلَى حَيْثُ لَا يَخَافُ مِنَ الرَّعِيَّةِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ خَائِفًا مِنْهُمْ، فَإِنْ كَانَ لَا يَخَافُ الرَّعِيَّةَ مَعَ أَنَّهُ لَا خَوْفَ لَهُ مِنَ الْمَعَادِ، فَحِينَئِذٍ يُقْدِمُ عَلَى الظُّلْمِ وَالْإِيذَاءِ عَلَى أَقْبَحِ الْوُجُوهِ، لِأَنَّ الدَّاعِيَةَ النَّفْسَانِيَّةَ قَائِمَةٌ، وَلَا رَادِعَ لَهُ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ يَخَافُ الرَّعِيَّةَ فَحِينَئِذٍ الرَّعِيَّةُ لَا يَخَافُونَ مِنْهُ خَوْفًا شَدِيدًا، فَلَا يَصِيرُ ذَلِكَ رَادِعًا لَهُمْ عَنِ الْقَبَائِحِ وَالظُّلْمِ فَثَبَتَ أَنَّ نِظَامَ الْعَالَمِ لَا يَتِمُّ وَلَا يَكْمُلُ إِلَّا بِالرَّغْبَةِ فِي الْمَعَادِ وَالرَّهْبَةِ عَنْهُ.

Cevap şudur: Sadece sultanların heybeti bu hususta yeterli değildir. Şöyle ki: Hükümdar güç ve kuvvette ya halktan korkmayacak bir dereceye ulaşmıştır ya da onlardan korkmaktadır. Şayet ahiret korkusu olmamakla birlikte halktan da korkmuyorsa, o vakit nefsin arzusu mevcut olduğundan, dünyada ve ahirette kendisini caydıracak bir şey bulunmadığından en çirkin şekillerde zulme ve eziyete girişir. Eğer halktan korkuyorsa, bu durumda halk ondan şiddetle korkmaz; böylece bu durum onlar için çirkinliklerden ve zulümden bir caydırıcı olmaz. Dolayısıyla alemdeki düzenin ancak ahirete rağbet ve ondan korku ile tamamlanıp kemale ereceği sabit olmuştur.

الحجة الرابعة: [في وجوب الانتصاف للمظلوم الضعيف من الظالم القادر القوي على السلطان القاهر الرحيم] أَنَّ السُّلْطَانَ الْقَاهِرَ إِذَا كَانَ لَهُ جَمْعٌ مِنَ الْعَبِيدِ، وَكَانَ بَعْضُهُمْ أَقْوِيَاءَ وَبَعْضُهُمْ ضُعَفَاءَ، وَجَبَ عَلَى ذَلِكَ السُّلْطَانِ إِنْ كَانَ رَحِيمًا نَاظِرًا مُشْفِقًا عَلَيْهِمْ أَنْ يَنْتَصِفَ لِلْمَظْلُومِ الضَّعِيفِ مِنَ الظَّالِمِ الْقَادِرِ الْقَوِيِّ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ كَانَ رَاضِيًا بِذَلِكَ الظُّلْمِ، وَالرِّضَا بِالظُّلْمِ لَا يَلِيقُ بِالرَّحِيمِ النَّاظِرِ الْمُحْسِنِ.

Dördüncü Delil: [Kahhâr ve Rahîm olan hükümdarın, zayıf mazlumun hakkını güçlü ve kudretli zalimden almasının vacip olduğuna dair:] Kahhâr olan bir sultanın bir grup kulu olsa, bunların bir kısmı güçlü, bir kısmı da zayıf bulunsa; o sultan eğer merhametli, onları gözeten ve kendilerine şefkatli biriyse, zayıf mazlumun hakkını güçlü ve muktedir zalimden alması vacip olur. Şayet bunu yapmazsa o zulme razı olmuş olur; zulme rıza göstermek ise merhametli, gözeten ve ihsan sahibi birine yakışmaz.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ سُبْحَانَهُ سُلْطَانٌ قَاهِرٌ قَادِرٌ حَكِيمٌ مُنَزَّهٌ عَنِ الظُّلْمِ وَالْعَبَثِ فَوَجَبَ أَن يَنْتَصِفَ لِعَبِيدِهِ الْمَظْلُومِينَ مِنْ عَبِيدِهِ الظَّالِمِينَ، وَهَذَا الِانْتِصَافُ لَمْ يَحْصُلْ فِي هَذِهِ الدَّارِ، لِأَنَّ الْمَظْلُومَ قَدْ يَبْقَى فِي غَايَةِ الذِّلَّةِ وَالْمَهَانَةِ، وَالظَّالِمَ يَبْقَى فِي غَايَةِ الْعِزَّةِ وَالْقُدْرَةِ، فَلَا بُدَّ مِنْ دَارٍ أُخْرَى يَظْهَرُ فِيهَا هَذَا الْعَدْلُ وَهَذَا الْإِنْصَافُ، وَهَذِهِ الْحُجَّةُ يَصْلُحُ جَعْلُهَا تَفْسِيرًا لِهَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا.

Bu sabit olunca deriz ki: O Sübhânehu; Kahhâr, Kâdir, Hakîm olup zulüm ve abesten münezzeh bir sultandır. Dolayısıyla mazlum kullarının hakkını zalim kullarından alması vaciptir. Bu adalet ve hak alma işi ise bu dünyada gerçekleşmemiştir; zira mazlum son derece zillet ve aşağılanma içinde, zalim ise son derece izzet ve kudret içinde kalabilmektedir. O halde bu adaletin ve bu hakkın tecelli edeceği başka bir yurdun bulunması zorunludur. Bu delil, tefsirinde bulunduğumuz bu ayetin tefsiri kılınmaya uygundur.

فَإِنْ قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَقْدَرَ الظَّالِمَ عَلَى الظُّلْمِ فِي هَذِهِ الدَّارِ، وَمَا أَعْجَزَهُ عَنْهُ، دَلَّ عَلَى كَوْنِهِ رَاضِيًا بِذَلِكَ الظُّلْمِ.

Eğer 'Allah Teâlâ bu dünyada zalimi zulme muktedir kıldığına ve onu bundan aciz bırakmadığına göre, bu durum O'nun o zulme razı olduğuna delalet eder' derlerse,

قُلْنَا: الْإِقْدَارُ عَلَى الظُّلْمِ عَيْنُ الْإِقْدَارِ عَلَى الْعَدْلِ وَالطَّاعَةِ، فَلَوْ لَمْ يُقْدِرْهُ تَعَالَى عَلَى الظُّلْمِ لَكَانَ قَدْ أَعْجَزَهُ عَنْ فِعْلِ الْخَيْرَاتِ وَالطَّاعَاتِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْحَكِيمِ، فَوَجَبَ فِي الْعَقْلِ إِقْدَارُهُ عَلَى الظُّلْمِ وَالْعَدْلِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يَنْتَقِمُ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظَّالِمِ.

Biz deriz ki: Zulme muktedir kılmak, adalete ve itaate muktedir kılmanın bizzat kendisidir. Şayet O Teâlâ onu zulme muktedir kılmasaydı, onu hayırları ve taatleri yapmaktan da aciz bırakmış olurdu; bu ise Hakîm olana yakışmaz. Dolayısıyla aklen onu zulme ve adalete muktedir kılması vacip olmuştur; sonra O Teâlâ mazlumun intikamını zalimden alır.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ هَذَا الْعَالَمَ وَخَلَقَ كُلَّ مَنْ فِيهِ مِنَ النَّاسِ فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهُمْ لَا لِمَنْفَعَةٍ وَلَا لِمَصْلَحَةِ، أَوْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهُمْ لِمَصْلَحَةٍ وَمَنْفَعَةٍ. وَالْأَوَّلُ: يَلِيقُ بِالرَّحِيمِ الْكَرِيمِ. وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ خَلَقَهُمْ لِمَقْصُودٍ وَمَصْلَحَةٍ وَخَيْرٍ، فَذَلِكَ الْخَيْرُ وَالْمَصْلَحَةُ إِمَّا أَنْ يَحْصُلَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا أَوْ فِي دَارٍ أُخْرَى، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ لَذَّاتِ هَذَا/ الْعَالَمِ جُسْمَانِيَّةٌ، وَاللَّذَّاتُ الْجُسْمَانِيَّةُ لَا حَقِيقَةَ لَهَا إِلَّا إِزَالَةُ الْأَلَمِ، وَإِزَالَةُ الْأَلَمِ أَمْرٌ عَدَمِيٌّ، وَهَذَا الْعَدَمُ كَانَ حَاصِلًا حَالَ كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَلَائِقِ مَعْدُومًا، وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِلتَّخْلِيقِ فَائِدَةٌ. وَالثَّانِي: أَنَّ لَذَّاتِ هَذَا الْعَالَمِ مَمْزُوجَةٌ بِالْآلَامِ وَالْمِحَنِ، بَلِ الدُّنْيَا طَافِحَةٌ بِالشُّرُورِ وَالْآفَاتِ وَالْمِحَنِ وَالْبَلِيَّاتِ، وَاللَّذَّةُ فِيهَا كَالْقَطْرَةِ فِي الْبَحْرِ فَعَلِمْنَا أَنَّ الدَّارَ الَّتِي يَصِلُ فِيهَا الْخَلْقُ إِلَى تِلْكَ الرَّاحَاتِ الْمَقْصُودَةِ دَارٌ أُخْرَى سِوَى دَارِ الدُّنْيَا.

Beşinci Delil: Allah Teâlâ bu alemi ve içindeki bütün insanları yaratmıştır. Ya O Teâlâ'nın onları bir menfaat ve maslahat olmaksızın yarattığı söylenecektir ya da O Teâlâ'nın onları bir maslahat ve menfaat için yarattığı söylenecektir. Birincisi, Rahîm ve Kerîm olana yakışır. İkincisi ise, yani O'nun onları bir maksat, maslahat ve hayır için yarattığı söylenecek olursa; o hayır ve maslahat ya bu dünyada meydana gelir ya da başka bir yurtta. Birincisi iki yönden batıldır: Birincisi: Bu alemin lezzetleri cismanidir; cismani lezzetlerin ise acının giderilmesinden başka bir hakikati yoktur. Acının giderilmesi ise ademî (yokluk bildiren) bir durumdur ve bu yokluk hali varlıkların her biri yok iken zaten mevcuttu. Bu durumda yaratmanın bir faydası kalmaz. İkincisi: Bu alemin lezzetleri acılar ve mihnetlerle karışmıştır; bilakis dünya şerlerle, afetlerle, mihnet ve belalarla dolup taşmaktadır. Dünyadaki lezzet ise denizdeki bir damla gibidir. Dolayısıyla bildik ki yaratılmışların o hedeflenen rahatlıklara kavuşacağı yurt, dünya yurdundan başka bir yurttur.

فَإِنْ قَالُوا: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى يُؤْلِمُ أَهْلَ النَّارِ بِأَشَدِّ الْعَذَابِ لَا لِأَجْلِ مَصْلَحَةٍ وَحِكْمَةٍ؟ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ:

Eğer 'Allah Teâlâ cehennem ehline bir maslahat ve hikmet olmaksızın en şiddetli azapla acı vermiyor mu? O halde neden şöyle denilmesi caiz olmasın:' derlerse,

إِنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ الْخَلْقَ فِي هَذَا الْعَالَمِ لَا لِمَصْلَحَةٍ وَلَا لِحِكْمَةٍ.

'Allah Teâlâ bu alemde mahlukatı bir maslahat ve hikmet olmaksızın yaratmaktadır.'

قُلْنَا: الْفَرْقُ أَنَّ ذَلِكَ الضَّرَرَ ضَرَرٌ مُسْتَحَقٌّ عَلَى أَعْمَالِهِمُ الْخَبِيثَةِ وَأَمَّا الضَّرَرُ الْحَاصِلُ فِي الدُّنْيَا فَغَيْرُ مُسْتَحَقٍّ، فَوَجَبَ أَنْ يَعْقُبَهُ خَيْرَاتٌ عَظِيمَةٌ وَمَنَافِعُ جَابِرَةٌ لِتِلْكَ الْمَضَارِّ السَّالِفَةِ، وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْفَاعِلُ شِرِّيرًا مُؤْذِيًا، وَذَلِكَ يُنَافِي كَوْنَهُ أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَأَكْرَمَ الْأَكْرَمِينَ.

Biz deriz ki: Aradaki fark şudur: O zarar, onların kötü amellerine karşılık hak edilmiş bir zarardır. Dünyada meydana gelen zarar ise hak edilmiş değildir. Dolayısıyla onun ardından o geçmiş zararları telafi eden büyük hayırların ve menfaatlerin gelmesi vaciptir. Aksi takdirde failin şerli ve eziyet verici olması gerekir ki bu da O'nun erhamürrâhimîn (merhametlilerin en merhametlisi) ve ekremülekremîn (cömertlerin en cömerdi) oluşuna aykırıdır.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: لَوْ لَمْ يَحْصُلْ لِلْإِنْسَانِ مَعَادٌ لَكَانَ الْإِنْسَانُ أَخَسَّ مِنْ جَمِيعِ الْحَيَوَانَاتِ فِي الْمَنْزِلَةِ وَالشَّرَفِ وَاللَّازِمُ بَاطِلٌ، فَالْمَلْزُومُ مِثْلُهُ بَيَانُ الْمُلَازَمَةِ أَنَّ مَضَارَّ الْإِنْسَانِ فِي الدُّنْيَا أَكْثَرُ مِنْ مَضَارِّ جَمِيعِ الْحَيَوَانَاتِ، فَإِنَّ سَائِرَ الْحَيَوَانَاتِ قَبْلَ وُقُوعِهَا فِي الْآلَامِ وَالْأَسْقَامِ تَكُونُ فَارِغَةَ الْبَالِ طَيِّبَةَ النَّفْسِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ لَهَا فِكْرٌ وَتَأَمُّلٌ أَمَّا الْإِنْسَانُ فَإِنَّهُ بِسَبَبِ مَا يَحْصُلُ لَهُ مِنَ الْعَقْلِ يَتَفَكَّرُ أَبَدًا فِي الْأَحْوَالِ الْمَاضِيَةِ وَالْأَحْوَالِ الْمُسْتَقْبَلَةِ، فَيَحْصُلُ لَهُ بِسَبَبِ أَكْثَرِ الْأَحْوَالِ الْمَاضِيَةِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْحُزْنِ وَالْأَسَفِ، وَيَحْصُلُ لَهُ بِسَبَبِ أَكْثَرِ الْأَحْوَالِ الآتية أنواع

Altıncı Delil: Eğer insan için bir ahiret olmasaydı, mertebe ve şeref bakımından insan bütün hayvanlardan daha aşağılık olurdu; lâzım (sonuç) batıldır, dolayısıyla melzûm (öncül) da onun gibidir. Mülâzemetin (bağlantının) açıklaması şudur: İnsanın dünyadaki zararları bütün hayvanların zararlarından daha fazladır. Zira diğer hayvanlar acılara ve hastalıklara düşmeden önce zihinleri rahat ve gönülleri hoştur; çünkü onların düşünme ve tefekkür etme yetileri yoktur. İnsana gelince, kendisinde bulunan akıl sebebiyle daima geçmiş durumları ve gelecekteki durumları düşünür. Dolayısıyla geçmiş durumların çoğundan dolayı onda hüzün ve keder türleri meydana gelir; gelecekteki durumların çoğundan dolayı da çeşitli

مِنَ الْخَوْفِ، لِأَنَّهُ لَا يَدْرِي أَنَّهُ كَيْفَ تَحْدُثُ الْأَحْوَالُ فَثَبَتَ أَنَّ حُصُولَ الْعَقْلِ لِلْإِنْسَانِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْمَضَارِّ الْعَظِيمَةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآلَامِ النَّفْسَانِيَّةِ الشَّدِيدَةِ الْقَوِيَّةِ. وَأَمَّا اللَّذَّاتُ الْجُسْمَانِيَّةُ فَهِيَ مُشْتَرِكَةٌ بَيْنَ النَّاسِ وَبَيْنَ سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ، لِأَنَّ السِّرْقِينَ فِي مَذَاقِ الْجُعْلِ طَيِّبٌ، كَمَا أَنَّ اللَّوْزِينْجَ فِي مَذَاقِ الْإِنْسَانِ طَيِّبٌ.

korku türleri meydana gelir; çünkü durumların nasıl vuku bulacağını bilmez. Böylece sabit olmuştur ki insanda aklın bulunması, dünyada büyük zararların ve şiddetli, güçlü nefsanî acıların meydana gelmesinin sebebidir. Cismanî lezzetlere gelince, bunlar insanlar ile diğer hayvanlar arasında ortaktır; çünkü insan damak tadında badem tatlısı nasıl hoşsa, mayıs böceğinin damak tadında da tezek öyle hoştur.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَوْ لَمْ يَحْصُلْ لِلْإِنْسَانِ مَعَادٌ بِهِ تَكْمُلُ حَالَتُهُ وَتَظْهَرُ سَعَادَتُهُ، لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كَمَالُ الْعَقْلِ، سَبَبًا لِمَزِيدِ الْهُمُومِ وَالْغُمُومِ وَالْأَحْزَانِ مِنْ غَيْرِ جَابِرٍ يَجْبُرُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَكُونُ سَبَبًا لِمَزِيدِ الْخِسَّةِ وَالدَّنَاءَةِ وَالشَّقَاءِ وَالتَّعَبِ الْخَالِيَةِ عَنِ الْمَنْفَعَةِ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَوْلَا حُصُولُ السَّعَادَةِ الْأُخْرَوِيَّةِ لَكَانَ الْإِنْسَانُ أَخَسَّ الْحَيَوَانَاتِ حَتَّى الْخَنَافِسِ وَالدِّيدَانِ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بَاطِلًا قَطْعًا، عَلِمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الدَّارِ الْآخِرَةِ، وَأَنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ لِلْآخِرَةِ لَا لِلدُّنْيَا، وَأَنَّهُ بِعَقْلِهِ يَكْتَسِبُ مُوجِبَاتِ السَّعَادَاتِ الْأُخْرَوِيَّةِ فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانَ الْعَقْلُ شَرِيفًا.

Bu sabit olunca deriz ki: Şayet insan için durumu kendisiyle kemale erecek ve saadeti tecelli edecek bir ahiret olmasaydı, telafi edici bir karşılık olmaksızın aklın kemalinin daha fazla tasa, gam ve hüzünlerin sebebi olması gerekirdi. Bilinmektedir ki böyle olan her şey, daha fazla düşüklüğün, bayağılığın, menfaatten yoksun şekavet ve zahmetin sebebi olur. Böylece sabit oldu ki şayet uhrevî saadet olmasaydı, insan böcekler ve kurtçuklar dahil hayvanların en aşağılığı olurdu. Bu durum kesin olarak batıl olunca, bildik ki ahiret yurdu mutlaka gereklidir; insan dünya için değil ahiret için yaratılmıştır ve insan aklıyla uhrevî saadetlerin gereklerini kazanır. İşte bu sebeple akıl şerefli kılınmıştır.

الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى إِيصَالِ النِّعَمِ إِلَى عَبِيدِهِ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ النِّعَمُ مَشُوبَةً بِالْآفَاتِ وَالْأَحْزَانِ. وَالثَّانِي: أَنْ تَكُونَ خَالِصَةً عَنْهَا، فَلَمَّا أَنْعَمَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الدُّنْيَا بِالْمَرْتَبَةِ الْأُولَى وَجَبَ أَنْ يُنْعِمَ عَلَيْنَا بِالْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ فِي دَارٍ أُخْرَى، إِظْهَارًا لِكَمَالِ الْقُدْرَةِ وَالرَّحْمَةِ وَالْحِكْمَةِ، فَهُنَاكَ يُنْعِمُ عَلَى الْمُطِيعِينَ وَيَعْفُو عَنِ الْمُذْنِبِينَ، وَيُزِيلُ الْغُمُومَ وَالْهُمُومَ وَالشَّهَوَاتِ وَالشُّبُهَاتِ وَالَّذِي يُقَوِّي ذَلِكَ، وَيُقَرِّرُ هَذَا الْكَلَامَ أَنَّ الْإِنْسَانَ حِينَ كَانَ جَنِينًا فِي بَطْنِ أُمِّهِ، كَانَ فِي أَضْيَقِ الْمَوَاضِعِ وَأَشَدِّهَا عُفُونَةً وَفَسَادًا، ثُمَّ إِذَا خَرَجَ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ كَانَتِ الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ أَطْيَبَ وَأَشْرَفَ مِنَ الْحَالَةِ الْأُولَى، ثُمَّ إِنَّهُ عِنْدَ ذَلِكَ يُوضَعُ فِي الْمَهْدِ وَيُشَدُّ شَدًّا وَثِيقًا، ثُمَّ بَعْدَ حِينٍ يَخْرُجُ مِنَ الْمَهْدِ وَيَعْدُو يَمِينًا وَشِمَالًا، وَيَنْتَقِلُ مِنْ تَنَاوُلِ اللَّبَنِ إِلَى تَنَاوُلِ الْأَطْعِمَةِ الطَّيِّبَةِ، وَهَذِهِ الْحَالَةُ الثَّالِثَةُ لَا شَكَّ أَنَّهَا أَطْيَبُ مِنَ الْحَالَةِ الثَّانِيَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ بَعْدَ حِينٍ يَصِيرُ أَمِيرًا نَافِذَ الْحُكْمِ عَلَى الْخَلْقِ، أَوْ عَالِمًا مُشْرِفًا عَلَى حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ الرَّابِعَةَ أَطْيَبُ وَأَشْرَفُ مِنَ الْحَالَةِ الثَّالِثَةِ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ بِحُكْمِ هَذَا الِاسْتِقْرَاءِ أَنْ يُقَالَ: الْحَالَةُ الْحَاصِلَةُ بَعْدَ الْمَوْتِ تَكُونُ أَشْرَفَ وَأَعْلَى وَأَبْهَجَ مِنَ اللَّذَّاتِ الْجَسَدَانِيَّةِ وَالْخَيْرَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ.

Yedinci Delil: Allah Teâlâ kullarına nimetleri iki şekilde ulaştırmaya kādirdir: Birincisi: Nimetlerin afetler ve hüzünlerle karışık olmasıdır. İkincisi: Bunlardan arınmış olmasıdır. Allah Teâlâ dünyada birinci mertebedeki nimetleri verdiğine göre, kudretinin, rahmetinin ve hikmetinin kemalini göstermek için başka bir yurtta ikinci mertebedeki nimetleri bize bahşetmesi vaciptir. İşte orada itaat edenlere nimet verir, günahkarları bağışlar; gamları, tasaları, şehvetleri ve şüpheleri giderir. Bunu kuvvetlendiren ve bu sözü perçinleyen husus şudur: İnsan annesinin karnında bir cenin iken, yerlerin en darında, kokuşmuşluk ve bozulmuşluğun en şiddetlisinde idi. Sonra annesinin karnından çıktığında ikinci hali, birinci halinden daha güzel ve daha şerefli oldu. Sonra o esnada beşiğe konulur ve sıkıca bağlanır. Sonra bir müddet sonra beşikten çıkar, sağa sola koşar; süt emmekten güzel yemekler yemeye geçer. Bu üçüncü halin, ikinci halden daha güzel olduğunda şüphe yoktur. Sonra bir müddet sonra mahlukat üzerinde hükmü geçerli bir emir yahut eşyanın hakikatlerine vakıf bir alim olur. Bu dördüncü halin, üçüncü halden daha güzel ve daha şerefli olduğunda şüphe yoktur. Bu sabit olunca, bu tümevarımın hükmü gereği şöyle denilmesi vacip olur: Ölümden sonra meydana gelen hal; bedensel lezzetlerden ve cismani hayırlardan daha şerefli, daha yüce ve daha sevinç verici olacaktır.

الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: طَرِيقَةُ الِاحْتِيَاطِ، فَإِنَّا إِذَا آمَنَّا بِالْمَعَادِ وَتَأَهَّبْنَا لَهُ، فَإِنْ كَانَ هَذَا الْمَذْهَبُ حَقًّا، فَقَدْ نَجَوْنَا وَهَلَكَ الْمُنْكِرُ، وَإِنْ كَانَ بَاطِلًا، لَمْ يَضُرَّنَا هَذَا الِاعْتِقَادُ. غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَفُوتُنَا هَذِهِ اللَّذَّاتُ الْجُسْمَانِيَّةُ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ يَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ لَا يُبَالِيَ بِفَوْتِهَا لِأَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا فِي غَايَةِ الْخَسَاسَةِ لِأَنَّهَا مُشْتَرَكٌ فِيهَا بَيْنَ الْخَنَافِسِ وَالدِّيدَانِ وَالْكِلَابِ. وَالثَّانِي: أَنَّهَا مُنْقَطِعَةٌ سَرِيعَةُ الزَّوَالُ فَثَبَتَ أَنَّ الِاحْتِيَاطَ لَيْسَ إِلَّا فِي الْإِيمَانِ بِالْمَعَادِ، وَلِهَذَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Sekizinci Delil: İhtiyat yoludur. Zira biz ahirete iman edip ona hazırlandığımızda, şayet bu mezhep (görüş) hak ise kurtulmuş oluruz, inkarcı ise helak olur; şayet batıl ise bu inanç bize zarar vermez. Bu konudaki en ileri itiraz, bu cismani lezzetleri kaçıracağımızın söylenmesidir; ancak biz deriz ki, akıl sahibine iki sebepten ötürü bunları kaçırmayı umursamamak vaciptir: Birincisi: Bunlar son derece bayağıdır; zira böcekler, kurtçuklar ve köpekler bunlarda ortaktır. İkincisi: Bunlar kesintiye uğrayıcı ve çabuk yok olucudur. Böylece sabit oldu ki ihtiyat ancak ahirete iman etmektedir. Nitekim şair şöyle demiştir:

قَالَ الْمُنَجِّمُ وَالطَّبِيبُ كِلَاهُمَا ... لَا تُحْشَرُ الْأَمْوَاتُ قُلْتُ إِلَيْكُمَا

Müneccim de tabip de ikisi birden dedi ki: / 'Ölüler haşrolunmaz.' Ben de dedim ki: 'Benden uzak durun!

إِنْ صح لكما فَلَسْتُ بِخَاسِرٍ ... أَوْ صَحَّ قَوْلِي فَالْخَسَارُ عَلَيْكُمَا

Eğer sizin dediğiniz doğru çıkarsa ben kaybedecek değilim, / Şayet benim sözüm doğru çıkarsa hüsran sizin üzerinizedir.'

الْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْحَيَوَانَ مَا دَامَ يَكُونُ حَيَوَانًا، فَإِنَّهُ إِنْ قُطِعَ مِنْهُ شَيْءٌ مِثْلُ ظُفْرٍ أَوْ ظِلْفٍ أَوْ شَعْرٍ، فَإِنَّهُ يَعُودُ ذَلِكَ الشَّيْءُ، وَإِنْ جُرِحَ انْدَمَلَ، وَيَكُونُ الدَّمُ جَارِيًا فِي عُرُوقِهِ وَأَعْضَائِهِ جَرَيَانَ الْمَاءِ فِي عُرُوقِ الشَّجَرِ وَأَغْصَانِهِ، ثُمَّ إِذَا مَاتَ انْقَلَبَتْ هَذِهِ الْأَحْوَالُ، فَإِنْ قُطِعَ مِنْهُ شَيْءٌ مِنْ شَعْرِهِ أَوْ ظُفْرِهِ لَمْ يَنْبُتْ، وَإِنْ جُرِحَ لَمْ يَنْدَمِلْ وَلَمْ يَلْتَحِمْ، وَرَأَيْتَ الدَّمَ يَتَجَمَّدُ فِي عُرُوقِهِ، ثُمَّ بِالْآخِرَةِ يَؤُولُ حَالُهُ إِلَى الْفَسَادِ وَالِانْحِلَالِ ثُمَّ إِنَّا لَمَّا نَظَرْنَا إلى

Dokuzuncu Delil: Bil ki hayvan, hayvan olarak kaldığı müddetçe, ondan tırnak, tırnak/toynak yahut kıl gibi bir şey kesilirse o şey geri gelir; yaralanırsa iyileşir ve ağacın damarlarında ve dallarında suyun akması gibi onun da damarlarında ve uzuvlarında kan akar. Sonra öldüğünde bu haller tersine döner; şayet kılından veya tırnağından bir şey kesilse bitmez, yaralansa iyileşmez ve birbirine kaynamaz; kanın damarlarında donduğunu görürsün. Sonunda hali bozulmaya ve dağılmaya varır. Sonra biz

الْأَرْضِ وَجَدْنَاهَا شَبِيهَةً بِهَذِهِ الصِّفَةِ، فَإِنَّا نَرَاهَا فِي زَمَانِ الرَّبِيعِ تَفُورُ عُيُونُهَا وَتَرْبُو تِلَالُهَا وَيَنْجَذِبُ الْمَاءُ إِلَى أَغْصَانِ الْأَشْجَارِ وَعُرُوقِهَا، وَالْمَاءُ فِي الْأَرْضِ بِمَنْزِلَةِ الدَّمِ الْجَارِي فِي بَدَنِ الْحَيَوَانِ، ثُمَّ تَخْرُجُ أَزْهَارُهَا وَأَنْوَارُهَا وَثِمَارُهَا كَمَا/ قَالَ تَعَالَى: فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ [الْحَجِّ: ٥] وَإِنْ جُذَّ مِنْ نَبَاتِهَا شَيْءٌ أَخْلَفَ وَنَبَتَ مَكَانَهُ آخَرُ مِثْلُهُ، وَإِنْ قُطِعَ غُصْنٌ مِنْ أَغْصَانِ الْأَشْجَارِ أَخْلَفَ، وَإِنْ جُرِحَ الْتَأَمَ، وَهَذِهِ الْأَحْوَالُ شَبِيهَةٌ بِالْأَحْوَالِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا لِلْحَيَوَانِ ثُمَّ إِذَا جَاءَ الشِّتَاءُ وَاشْتَدَّ الْبَرْدُ غَارَتْ عُيُونُهَا وَجَفَّتْ رُطُوبَتُهَا وَفَسَدَتْ بُقُولُهَا، وَلَوْ قَطَعْنَا غُصْنًا مِنْ شَجَرَةٍ مَا أَخْلَفَ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْأَحْوَالُ شَبِيهَةً بِالْمَوْتِ بَعْدَ الْحَيَاةِ.

yeryüzüne baktığımızda onu da bu niteliğe benzer bulduk. Zira biz onu bahar mevsiminde pınarları kaynarken, tepeleri kabarırken, suyun ağaçların dallarına ve köklerine çekildiğini görürüz; yerdeki su, hayvanın bedeninde akan kan mesabesindedir. Sonra Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi çiçekleri, tomurcukları ve meyveleri çıkar: { فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ } “Biz onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman o kıpırdar, kabarır ve her güzel çiftten [bitkiler] yetiştirir.” [Hac: 5]. Bitkisinden bir şey kesilse yenisi gelir ve yerinde onun benzeri bir başkası biter; ağaçların dallarından bir dal kesilse yenisi gelir, yaralansa kapanır. Bu haller, hayvan için zikrettiğimiz hallere benzemektedir. Sonra kış gelip soğuk şiddetlendiğinde pınarları çekilir, nemi kurur, yeşillikleri bozulur; ağaçtan bir dal kessek yenisi çıkmaz. İşte bu haller de hayattan sonraki ölüme benzemektedir.

ثُمَّ إِنَّا نَرَى الْأَرْضَ فِي الرَّبِيعِ الثَّانِي تَعُودُ إِلَى تِلْكَ الْحَيَاةِ، فَإِذَا عَقَلْنَا هَذِهِ الْمَعَانِيَ فِي إِحْدَى الصُّورَتَيْنِ، فَلِمَ لَا نَعْقِلُ مِثْلَهُ فِي الصُّورَةِ الثَّانِيَةِ، بَلْ نَقُولُ لَا شَكَّ أَنَّ الْإِنْسَانَ أَشْرَفُ مِنْ سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ، وَالْحَيَوَانَ أَشْرَفُ مِنَ النَّبَاتِ، وَهُوَ أَشْرَفُ مِنَ الْجَمَادَاتِ فَإِذَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْأَحْوَالُ فِي الْأَرْضِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ حُصُولُهَا فِي الْإِنْسَانِ.

Sonra biz ikinci baharda yeryüzünün tekrar o hayata döndüğünü görürüz. Bu manaları iki suretten birinde aklen kavradığımıza göre, neden ikincisinde de benzerini akıl etmeyelim? Bilakis deriz ki: İnsanın diğer hayvanlardan, hayvanın bitkilerden, onun da cansız varlıklardan daha şerefli olduğunda şüphe yoktur. Bu durumlar yeryüzünde meydana geldiğine göre, insanda meydana gelmesi neden caiz olmasın?

فَإِنْ قَالُوا: إِنْ أَجْسَادَ الْحَيَوَانِ تَتَفَرَّقُ وَتَتَمَزَّقُ بِالْمَوْتِ، وَأَمَّا الْأَرْضُ فَلَيْسَتْ كَذَلِكَ.

Eğer 'Hayvanın bedenleri ölümle dağılır ve parçalanır, oysa yeryüzü böyle değildir' derlerse,

فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ عِبَارَةٌ عَنِ النَّفْسِ النَّاطِقَةِ، وَهُوَ جَوْهَرٌ بَاقٍ، أَوْ إِنْ لَمْ نَقُلْ بِهَذَا الْمَذْهَبِ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ أَجْزَاءٍ أَصْلِيَّةٍ بَاقِيَةٍ مِنْ أَوَّلِ وَقْتِ تَكَوُّنِ الْجَنِينِ إِلَى آخِرِ الْعُمُرِ، وَهِيَ جَارِيَةٌ فِي الْبَدَنِ، وَتِلْكَ الْأَجْزَاءُ بَاقِيَةٌ، فَزَالَ هَذَا السُّؤَالُ.

Cevap şudur: İnsan nefsi nâtıkadan (düşünen ruhtan) ibarettir ve o baki bir cevherdir. Yahut bu mezhebi kabul etmesek bile o, ceninin oluştuğu ilk andan ömrün sonuna kadar baki kalan asıl parçalardan ibarettir; bunlar bedende cereyan eder ve o parçalar bakidir. Böylece bu soru ortadan kalkmış olur.

الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ: لَا شَكَّ أَنَّ بَدَنَ الْحَيَوَانِ إِنَّمَا تَوَلَّدَ مِنَ النُّطْفَةِ، وَهَذِهِ النُّطْفَةُ إِنَّمَا اجْتَمَعَتْ مِنْ جَمِيعِ الْبَدَنِ، بِدَلِيلِ أَنَّ عِنْدَ انْفِصَالِ النُّطْفَةِ يَحْصُلُ الضَّعْفُ وَالْفُتُورُ فِي جَمِيعِ الْبَدَنِ، ثُمَّ إِنَّ مَادَّةَ تِلْكَ النُّطْفَةِ إِنَّمَا تَوَلَّدَتْ مِنَ الْأَغْذِيَةِ الْمَأْكُولَةِ، وَتِلْكَ الْأَغْذِيَةُ إِنَّمَا تَوَلَّدَتْ مِنَ الْأَجْزَاءِ الْعُنْصُرِيَّةِ وَتِلْكَ الْأَجْزَاءُ كَانَتْ مُتَفَرِّقَةً فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا، وَاتَّفَقَ لَهَا أَنِ اجْتَمَعَتْ، فَتَوَلَّدَ مِنْهَا حَيَوَانٌ أَوْ نَبَاتٌ فَأَكَلَهُ إِنْسَانٌ، فَتَوَلَّدَ مِنْهُ دَمٌ فَتَوَزَّعَ ذَلِكَ الدَّمُ عَلَى أَعْضَائِهِ، فَتَوَلَّدَ مِنْهَا أَجْزَاءٌ لَطِيفَةٌ ثُمَّ عِنْدَ اسْتِيلَاءِ الشَّهْوَةِ سَالَ مِنْ تِلْكَ الرُّطُوبَاتِ مِقْدَارٌ مُعَيَّنٌ، وَهُوَ النُّطْفَةُ، فَانْصَبَّ إِلَى فَمِ الرَّحِمِ، فَتَوَلَّدَ مِنْهُ هَذَا الْإِنْسَانُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْأَجْزَاءَ الَّتِي مِنْهَا تَوَلَّدَ بَدَنُ الْإِنْسَانِ كَانَتْ مُتَفَرِّقَةً فِي الْبِحَارِ وَالْجِبَالِ وَأَوْجِ الْهَوَاءِ، ثُمَّ إِنَّهَا اجْتَمَعَتْ بِالطَّرِيقِ الْمَذْكُورِ، فَتَوَلَّدَ مِنْهَا هَذَا الْبَدَنُ، فَإِذَا مَاتَ تَفَرَّقَتْ تِلْكَ الْأَجْزَاءُ عَلَى مِثَالِ التَّفَرُّقِ الْأَوَّلِ.

Onuncu Delil: Şüphe yok ki hayvanın bedeni ancak nutfeden meydana gelmiştir. Bu nutfe ise bütün bedenden toplanmıştır; nitekim nutfenin ayrılması esnasında bütün bedende bir zayıflık ve gevşeklik meydana gelmesi bunun delilidir. Sonra o nutfenin maddesi de ancak yenilen gıdalardan meydana gelmiştir. O gıdalar ise unsûrî parçalardan (elementlerden) oluşmuştur. O parçalar da yeryüzünün doğularında ve batılarında dağınık halde bulunuyordu; derken bir araya geldiler ve onlardan bir hayvan veya bitki meydana geldi. Onu bir insan yedi ve ondan kan oluştu; o kan onun uzuvlarına dağıldı ve onlardan latif parçalar meydana geldi. Sonra şehvetin galebe çalması anında o sıvılardan belirli bir miktar aktı ki o da nutfedir. Rahim ağzına döküldü ve ondan bu insan meydana geldi. Böylece sabit oldu ki insanın bedeninin kendisinden meydana geldiği parçalar denizlerde, dağlarda ve hava boşluğunda dağınık haldeydi; sonra zikredilen yolla bir araya geldiler ve onlardan bu beden meydana geldi. İnsan öldüğünde ise o parçalar ilk dağınıklığın bir benzeri olarak [yeniden] dağılır.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ وَجَبَ الْقَطْعُ أَيْضًا بِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَجْتَمِعَ مَرَّةً أُخْرَى عَلَى مِثَالِ الِاجْتِمَاعِ الْأَوَّلِ، وَأَيْضًا، فَذَلِكَ الْمَنِيُّ لَمَّا وَقَعَ فِي رَحِمِ الْأُمِّ، فَقَدْ كَانَ قَطْرَةً صَغِيرَةً ثُمَّ تَوَلَّدَ مِنْهُ بَدَنُ الْإِنْسَانِ وَتَعَلَّقَتِ الرُّوحُ بِهِ حَالَ مَا كَانَ ذَلِكَ الْبَدَنُ فِي غَايَةِ الصِّغَرِ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْبَدَنَ لَا شَكَّ أَنَّهُ فِي غَايَةِ الرُّطُوبَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَتَحَلَّلُ مِنْهُ أَجْزَاءٌ كَثِيرَةٌ بِسَبَبِ عَمَلِ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ فِيهَا، وَأَيْضًا فَتِلْكَ الْأَجْزَاءُ الْبَدَنِيَّةُ الْبَاقِيَةُ أَبَدًا فِي طُولِ الْعُمُرِ تَكُونُ فِي التَّحَلُّلِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا حَصَلَ الْجُوعُ، وَلَمَا/ حَصَلَتِ الْحَاجَةُ إِلَى الْغِذَاءِ، مَعَ أَنَّا نَقْطَعُ بِأَنَّ هَذَا الْإِنْسَانَ الشَّيْخَ، هُوَ عَيْنُ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ الَّذِي كَانَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ ثُمَّ انْفَصَلَ، وَكَانَ طِفْلًا ثُمَّ شَابًّا، فَثَبَتَ أَنَّ الْأَجْزَاءَ الْبَدَنِيَّةَ دَائِمَةُ التَّحَلُّلِ، وَأَنَّ الْإِنْسَانَ هُوَ هُوَ بِعَيْنِهِ فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ جَوْهَرًا مُفَارِقًا مُجَرَّدًا، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ جِسْمًا نُورَانِيًّا لَطِيفًا بَاقِيًا مَعَ تَحَلُّلِ هَذَا الْبَدَنِ، فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ لَا يَمْتَنِعُ عَوْدُهُ إِلَى الْجُثَّةِ مَرَّةً أُخْرَى، وَيَكُونُ هَذَا الْإِنْسَانُ الْعَائِدُ عَيْنَ الْإِنْسَانِ الْأَوَّلِ، فَثَبَتَ أن القول بالمعاد صدق.

Bu sabit olunca deriz ki: İlk birleşmenin bir benzeri olarak bir kere daha bir araya gelmesinin imkansız olmadığına da kesinlikle hükmetmek vacip olur. Ayrıca o meni annenin rahmine düştüğünde küçük bir damla idi; sonra ondan insan bedeni meydana geldi ve o beden son derece küçük olduğu halde ruh ona bağlandı. Sonra o bedenin son derece nemli olduğunda şüphe yoktur ve onda bulunan tabii hararetin faaliyeti sebebiyle ondan pek çok parçanın ayrışıp çözüldüğünde de şüphe yoktur. Yine ömür boyu daima kalan o bedensel parçalar da çözülme halindedir; şayet böyle olmasaydı açlık meydana gelmezdi ve gıdaya ihtiyaç duyulmazdı. Bununla birlikte biz kesin olarak biliriz ki bu yaşlı insan, annesinin karnında olup sonra ayrılan, çocuk ve ardından genç olan o insanın ta kendisidir. Böylece sabit oldu ki bedensel parçalar sürekli çözülüp ayrışmaktadır ve insan ise bizzat kendisidir. Dolayısıyla insanın ya mücerred, ayrık bir cevher olduğuna ya da bu bedenin çözülüp ayrışmasıyla birlikte baki kalan nurani, latif bir cisim olduğuna kesin olarak hükmetmek vacip olur. Durum böyle olunca, her iki takdire göre de onun bir kez daha cesede dönmesi imkansız değildir ve bu geri dönen insan ilk insanın ta kendisi olur. Böylece ahiret görüşünün doğru olduğu sabit olmuştur.

الحجة الحادية عشر: مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ

On Birinci Delil: Allah Teâlâ'nın şu kavlinde zikrettiği husustur: { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } “İnsan görmedi mi ki Biz onu bir nutfeden yarattık; bir de bakarsın ki o apaçık bir hasımdır.”

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ سُبْحَانَهُ: خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ [يس: ٧٧] إِشَارَةٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْحُجَّةِ الْعَاشِرَةِ مِنْ أَنَّ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ كَانَتْ مُتَفَرِّقَةً فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا، فَجَمَعَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَخَلَقَ مِنْ تَرْكِيبِهَا هَذَا الْحَيَوَانَ، وَالَّذِي يُقَوِّيهِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٢، ١٣] فإن تفسيره هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا يَصِحُّ بِالْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَهُوَ أَنَّ السُّلَالَةَ مِنَ الطِّينِ يَتَكَوَّنُ مِنْهَا نَبَاتٌ، ثُمَّ إِنْ ذَلِكَ النَّبَاتَ يَأْكُلُهُ الْإِنْسَانُ فَيَتَوَلَّدُ مِنْهُ الدَّمُ، ثُمَّ الدَّمُ يَنْقَلِبُ نُطْفَةً، فبهذا الطريق ينظم ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ. ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ هَذَا الْمَعْنَى حَكَى كَلَامَ الْمُنْكِرِ، وهو قوله تعالى: قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ [يس: ٧٨] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ إِمْكَانَ هَذَا الْمَذْهَبِ.

Bil ki O Sübhânehu'nun: { خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ } “Onu bir nutfeden yarattık” [Yâsîn: 77] kavli, onuncu delilde zikrettiğimiz; o parçaların yeryüzünün doğularında ve batılarında dağınık halde bulunduğu, Allah Teâlâ'nın onları toplayıp birleşimlerinden bu canlıyı yarattığı hususuna işarettir. Bunu kuvvetlendiren delil O Sübhânehu'nun şu kavlidir: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ } “Andolsun ki Biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık; sonra onu sağlam bir karargâhta nutfe kıldık.” [Mü'minûn: 12-13]. Zira bu ayetin tefsiri ancak zikrettiğimiz vechile sahih olur; o da çamurdan süzülen şeyden bitkinin oluşması, sonra o bitkiyi insanın yemesi ve ondan kanın meydana gelmesi, sonra da kanın nutfeye dönüşmesidir; bu yolla bu ayetin zahiri intizam bulur. Sonra O Sübhânehu bu manayı zikrettikten sonra inkarcının sözünü aktarmıştır ki o da Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “O, 'Çürümüş oldukları halde kemikleri kim diriltecek?' dedi.” [Yâsîn: 78]. Sonra O Teâlâ bu mezhebin (görüşün) imkanını beyan etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ إِثْبَاتَ إِمْكَانِ الشَّيْءِ لَا يُعْقَلُ إِلَّا بِطَرِيقَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ: إِنَّ مِثْلَهُ مُمْكِنٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا أَيْضًا مُمْكِنًا. وَالثَّانِي: أَنْ يُقَالَ: إِنَّ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ وَأَعْلَى حَالًا مِنْهُ، فَهُوَ أَيْضًا مُمْكِنٌ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الطَّرِيقَ الْأَوَّلَ أَوَّلًا فَقَالَ: قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ [يس: ٧٩] ثُمَّ فِيهِ دَقِيقَةٌ وَهِيَ أَنَّ قَوْلَهُ: قُلْ يُحْيِيهَا إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ، وَقَوْلَهُ: وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ إِشَارَةٌ إِلَى كمال العلم.

Bil ki bir şeyin imkanını ispat etmek ancak iki yolla akledilebilir: Birincisi: Onun benzerinin mümkün olduğu, dolayısıyla bunun da mümkün olmasının vacip olduğunun söylenmesidir. İkincisi: Ondan daha büyük ve durumu ondan daha yüce olanın da mümkün olduğunun söylenmesidir. Sonra O Teâlâ ilk olarak birinci yolu zikredip şöyle buyurmuştur: { قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } “De ki: Onları ilk defa var eden diriltecektir ve O, her yaratmayı hakkıyla bilendir.” [Yâsîn: 79]. Sonra bunda dakik bir nükte vardır; o da O'nun { قُلْ يُحْيِيهَا } “De ki: Onları diriltecektir” kavlinin kudretin kemaline, { وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } “ve O, her yaratmayı hakkıyla bilendir” kavlinin ise ilmin kemaline işaret olmasıdır.

ومنكر والحشر وَالنَّشْرِ لَا يُنْكِرُونَهُ إِلَّا لِجَهْلِهِمْ بِهَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ، لِأَنَّهُمْ تَارَةً يَقُولُونَ: إِنَّهُ تَعَالَى مُوجَبٌ بِالذَّاتِ، وَالْمُوجَبُ بِالذَّاتِ لَا يَصِحُّ مِنْهُ الْقَصْدُ إِلَى التَّكْوِينِ، وَتَارَةً يَقُولُونَ إِنَّهُ يَمْتَنِعُ كَوْنُهُ عَالِمًا بِالْجُزْئِيَّاتِ، فَيَمْتَنِعُ مِنْهُ تَمْيِيزُ أَجْزَاءِ بَدَنِ زَيْدٍ عَنْ أَجْزَاءِ بَدَنِ عَمْرٍو، وَلَمَّا كَانَتْ شُبَهُ الْفَلَاسِفَةِ مُسْتَخْرَجَةً مِنْ هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ، لَا جَرَمَ كُلَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى مَسْأَلَةَ الْمَعَادِ أَرْدَفَهُ بِتَقْرِيرِ هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَهُ الطَّرِيقَ الثَّانِيَ، وَهُوَ الِاسْتِدْلَالُ بِالْأَعْلَى عَلَى الْأَدْنَى، وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحَيَاةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِالْحَرَارَةِ وَالرُّطُوبَةِ، وَالتُّرَابُ بَارِدٌ يَابِسٌ، فَحَصَلَتِ الْمُضَادَّةُ بَيْنَهُمَا إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: الْحَرَارَةُ النَّارِيَّةُ أَقْوَى فِي صِفَةِ الْحَرَارَةِ مِنَ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ، فَلَمَّا لَمْ يَمْتَنِعْ تَوَلُّدُ الْحَرَارَةِ النَّارِيَّةِ عَنِ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ مَعَ كَمَالِ مَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْمُضَادَّةِ، فَكَيْفَ يَمْتَنِعُ حُدُوثُ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ/ فِي جِرْمِ التُّرَابِ؟ الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ [يس: ٨١] بِمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا سَلَّمْتُمْ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِأَجْرَامِ الْأَفْلَاكِ والكواكب، فكيف يمكنكم الامتناع عن كَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ؟ ثُمَّ إِنَّهُ تعالى جسم مادة الشبهات بقوله: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [يس: ٨٢] وَالْمُرَادُ أَنَّ تَخْلِيقَهُ وَتَكْوِينَهُ لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى حُصُولِ الْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ وَنُطْفَةِ الْأَبِ وَرَحِمِ الْأُمِّ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ خَلَقَ الْأَبَ الْأَوَّلَ، لَا عَنْ أَبٍ سَابِقٍ عَلَيْهِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى كَوْنِهِ سُبْحَانَهُ غَنِيًّا فِي الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ وَالتَّكْوِينِ عَنِ الْوَسَائِطِ وَالْآلَاتِ. ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ: فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [يس: ٨٣] أَيْ سُبْحَانَهُ مِنْ أَنْ لَا يُعِيدَهُمْ وَيُهْمِلَ أَمْرَ الْمَظْلُومِينَ، وَلَا يَنْتَصِفَ لِلْعَاجِزِينَ مِنَ الظَّالِمِينَ، وَهُوَ الْمَعْنَى الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا، وَهِيَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ:

Haşir ve neşri inkar edenler, bunu ancak bu iki esası bilmediklerinden inkar ederler. Zira onlar kimi zaman: 'O Teâlâ zatı gereği zorunlu kılıcıdır (mûcebün biz-zât); zatı gereği zorunlu kılıcı olandan ise var etmeyi kastetmek sahih olmaz' derler; kimi zaman da: 'O'nun cüz'iyyatı bilmesi imkansızdır; dolayısıyla Zeyd'in bedeninin parçalarını Amr'ın bedeninin parçalarından ayırt etmesi O'nun için imkansızdır' derler. Filozofların şüpheleri bu iki esastan çıkarılmış olduğu için, şüphesiz Allah Teâlâ ahiret meselesini her ne zaman zikretse hemen ardından bu iki esasın takririni getirmiştir. Sonra O Teâlâ bunun ardından ikinci yolu, yani üstün olanla aşağı olana istidlal etme yolunu zikretmiştir. Bunun takriri iki vechiledir: Birincisi: Hayat ancak hararet ve rutubetle meydana gelir, toprak ise soğuk ve kurudur; dolayısıyla aralarında zıtlık meydana gelmiştir. Ne var ki biz deriz ki: Ateşin harareti, hararet niteliği bakımından tabii hararetten daha kuvvetlidir. Aralarındaki zıtlığın kemaline rağmen yeşil ağaçtan ateş hararetinin doğması imkansız olmadığına göre, toprak kütlesinde tabii hararetin meydana gelmesi nasıl imkansız olur? İkincisi: Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kādir değil midir?” [Yâsîn: 81]. Yani sizler feleklerin ve yıldızların kütlelerini yaratanın O Teâlâ olduğunu kabul ettiğinize göre, O'nun haşir ve neşre kādir olmasını kabulden nasıl kaçınabilirsiniz? Sonra O Teâlâ şu kavliyle şüphelerin maddesini kökünden kesmiştir: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O'nun emri, bir şeyi dilediği zaman ona sadece 'Ol' demesidir, o da hemen oluverir.” [Yâsîn: 82]. Kastedilen şudur: O'nun yaratması ve var etmesi aletlerin, edevatın, babanın nutfesinin ve annenin rahminin bulunmasına bağlı değildir. Bunun delili, O'nun ilk atayı kendisinden önce geçen bir baba olmaksızın yaratmış olmasıdır. Bu da O Sübhânehu'nun yaratmada, icat etmede ve var kılmada vasıtalardan ve aletlerden müstağni olduğuna delalet etmiştir. Sonra O Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Her şeyin mülk ve tasarrufu elinde olan [Allah] münezzehtir ve siz ancak O'na döndürüleceksiniz.” [Yâsîn: 83]. Yani O'nun onları tekrar diriltmemesinden, mazlumların işini ihmal etmesinden ve acizlerin hakkını zalimlerden almamasından O münezzehtir. İşte bu, tefsirinde bulunduğumuz bu ayette zikredilen manadır; o da O Sübhânehu'nun şu kavlidir:

لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ.

{ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ } “İman edip salih ameller işleyenleri adaletle mükafatlandırmak için...”

الْحُجَّةُ الثانية عشر: دَلَّتِ الدَّلَائِلُ عَلَى أَنَّ الْعَالَمَ مُحْدَثٌ وَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُحْدِثٍ قَادِرٍ، وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا، لِأَنَّ الْفِعْلَ الْمُحْكَمَ الْمُتْقَنَ لَا يَصْدُرُ إِلَّا مِنَ الْعَالِمِ، وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ غَنِيًّا عَنْهَا وَإِلَّا لَكَانَ قَدْ خَلَقَهَا فِي الْأَزَلِ وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ لِهَذَا الْعَالَمِ إِلَهًا قَادِرًا عَالِمًا غَنِيًّا، ثُمَّ لَمَّا تَأَمَّلْنَا فَقُلْنَا: هَلْ يَجُوزُ فِي حَقِّ هَذَا الْحَكِيمِ الْغَنِيِّ عَنِ الْكُلِّ أَنْ يُهْمِلَ عَبِيدَهُ وَيَتْرُكَهُمْ سُدًى، وَيُجَوِّزَ لَهُمْ أَنْ يَكْذِبُوا عَلَيْهِ وَيُبِيحَ لَهُمْ أَنْ يَشْتُمُوهُ وَيَجْحَدُوا

On İkinci Delil: Deliller alemin sonradan yaratılmış (muhdes) olduğuna ve onun kādir bir yaratıcısının (muhdis) bulunmasının zorunlu olduğuna delalet etmiştir. O'nun alim olması da vaciptir; zira muhkem ve sapasağlam fiil ancak alim olandan sâdır olur. O'nun bunlardan müstağni olması da vaciptir; aksi takdirde onları ezelde yaratmış olurdu ki bu imkansızdır. Böylece sabit oldu ki bu alemin kādir, alim ve ganî bir ilahı vardır. Sonra düşündüğümüzde dedik ki: Her şeyden müstağni olan bu Hakîm hakkında kullarını ihmal etmesi, onları başıboş bırakması, O'na yalan isnat etmelerine izin vermesi, O'na sövmelerini ve O'nun

رُبُوبِيَّتَهُ، وَيَأْكُلُوا نِعْمَتَهُ، وَيَعْبُدُوا الْجِبْتَ وَالطَّاغُوتَ، وَيَجْعَلُوا لَهُ أَنْدَادًا وَيُنْكِرُوا أَمْرَهُ وَنَهْيَهُ وَوَعْدَهُ وَوَعِيدَهُ؟

rububiyetini inkar etmelerini, O'nun nimetini yiyip cibt ve tâğûta tapmalarını, O'na ortaklar koşmalarını, O'nun emrini, nehyini, vaadini ve vaîdini (tehdidini) inkar etmelerini mubah kılması caiz olur mu?

فههنا حَكَمَتْ بَدِيهَةُ الْعَقْلِ بِأَنَّ هَذِهِ الْمَعَانِيَ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِالسَّفِيهِ الْجَاهِلِ الْبَعِيدِ مِنَ الْحِكْمَةِ الْقَرِيبِ مِنَ الْعَبَثِ، فَحَكَمْنَا لِأَجْلِ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ أَنَّ لَهُ أَمْرًا وَنَهْيًا، ثُمَّ تَأَمَّلْنَا فَقُلْنَا: هَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَمْرٌ وَنَهْيٌ مَعَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ لَهُ وَعْدٌ وَوَعِيدٌ؟ فَحَكَمَ صَرِيحُ الْعَقْلِ بِأَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّهُ إِنْ لَمْ يَقْرِنِ الْأَمْرَ بِالْوَعْدِ بِالثَّوَابِ، وَلَمْ يَقْرِنِ النَّهْيَ بِالْوَعِيدِ بِالْعِقَابِ لَمْ يَتَأَكَّدِ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ، وَلَمْ يَحْصُلِ الْمَقْصُودُ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ وَعْدٍ وَوَعِيدٍ، ثُمَّ تَأَمَّلْنَا فَقُلْنَا:

İşte burada aklın apaçık bedahati, bu manaların ancak hikmetten uzak, abese yakın sefih ve cahil kimseye yakışacağına hükmetti. Bu öncül sebebiyle O'nun bir emri ve nehyi olduğuna hükmettik. Sonra düşündük ve dedik ki: Vaad ve vaîdi (mükafat ve ceza bildirimi) olmaksızın O'nun bir emrinin ve nehyinin olması caiz midir? Aklın sarih hükmü bunun caiz olmadığına karar verdi; zira O emri sevap vaadiyle, nehyi de azap tehdidiyle bitiştirmezse emir ve nehiy pekişmez ve maksat hasıl olmaz. Böylece vaad ve vaîdin zorunlu olduğu sabit oldu. Sonra düşündük ve dedik ki:

هَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَعْدٌ وَوَعِيدٌ ثُمَّ إِنَّهُ لَا يَفِي بِوَعْدِهِ لِأَهْلِ الثَّوَابِ، وَلَا بِوَعِيدِهِ لِأَهْلِ الْعِقَابِ: فَقُلْنَا: إِنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ، لِأَنَّهُ لَوْ جَازَ ذَلِكَ لَمَا حَصَلَ الْوُثُوقُ بِوَعْدِهِ وَلَا بِوَعِيدِهِ، وَهَذَا يُوجِبُ أَنْ لَا يَبْقَى فَائِدَةٌ فِي الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَحْقِيقِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْحَشْرِ وَالْبَعْثِ، وَمَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ فَهَذِهِ مُقَدِّمَاتٌ يَتَعَلَّقُ بَعْضُهَا بِالْبَعْضِ كَالسِّلْسِلَةِ مَتَى صَحَّ بَعْضُهَا صَحَّ كُلُّهَا، وَمَتَى فَسَدَ بَعْضُهَا فَسَدَ كُلُّهَا، فَدَلَّ مُشَاهَدَةُ أَبْصَارِنَا لِهَذِهِ التَّغَيُّرَاتِ عَلَى حُدُوثِ الْعَالَمِ، وَدَلَّ حُدُوثُ الْعَالَمِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ الْغَنِيِّ، وَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى وُجُودِ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، وَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى وُجُودِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى وُجُوبِ الْحَشْرِ فَإِنْ لَمْ/ يَثْبُتِ الْحَشْرُ أَدَّى ذَلِكَ إِلَى بُطْلَانِ جَمِيعِ الْمُقَدِّمَاتِ الْمَذْكُورَةِ وَلَزِمَ إِنْكَارُ الْعُلُومِ الْبَدِيهِيَّةِ وَإِنْكَارُ الْعُلُومِ النَّظَرِيَّةِ الْقَطْعِيَّةِ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ لِهَذِهِ الْأَجْسَادِ الْبَالِيَةِ وَالْعِظَامِ النَّخِرَةِ وَالْأَجْزَاءِ الْمُتَفَرِّقَةِ الْمُتَمَزِّقَةِ مِنَ الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ، لِيَصِلَ الْمُحْسِنُ إِلَى ثَوَابِهِ وَالْمُسِيءُ إِلَى عِقَابِهِ، فَإِنْ لَمْ تَحْصُلْ هَذِهِ الْحَالَةُ لَمْ يَحْصُلِ الْوَعْدُ وَالْوَعِيدُ، وَإِنْ لَمْ يَحْصُلَا لَمْ يَحْصُلِ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ، وَإِنْ لَمْ يَحْصُلَا لَمْ تَحْصُلِ الْإِلَهِيَّةُ، وَإِنْ لَمْ تَحْصُلِ الْإِلَهِيَّةُ لَمْ تَحْصُلْ هَذِهِ التَّغَيُّرَاتُ فِي الْعَالَمِ وَهَذِهِ الْحُجَّةُ هِيَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا وَهِيَ قَوْلُهُ: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ هَذَا كُلُّهُ تَقْرِيرُ إِثْبَاتِ الْمَعَادِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ لِهَذَا الْعَالَمِ إِلَهًا رَحِيمًا نَاظِرًا مُحْسِنًا إِلَى الْعِبَادِ.

O'nun bir vaad ve vaîdinin bulunup sonra da sevap ehline vaadini, azap ehline de tehdidini yerine getirmemesi caiz midir? Dedik ki: Bu caiz değildir; çünkü şayet bu caiz olsaydı ne O'nun vaadine ne de vaîdine güven kalırdı. Bu durum ise vaad ve vaîdde hiçbir faydanın kalmamasını gerektirir. Böylece bildik ki sevap ve ikabın gerçekleşmesi zorunludur; bilinmektedir ki bu da ancak haşir ve ba's (yeniden diriliş) ile tamamlanır. Vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir. İşte bunlar, bir zincir gibi bir kısmı diğerine bağlı öncüllerdir; bir kısmı doğru olunca hepsi doğru olur, bir kısmı bozulunca hepsi bozulur. Gözlerimizin bu değişimleri müşahede etmesi alemin sonradan yaratıldığına delalet etti; alemin sonradan yaratılmış olması Hakîm ve Ganî bir Sâni'in (Yaratıcının) varlığına delalet etti; bu emir ve nehyin varlığına delalet etti; bu sevap ve ikabın varlığına delalet etti; bu da haşrin vacip olduğuna delalet etti. Şayet haşir sabit olmasa, bu zikredilen bütün öncüllerin iptaline yol açar ve apaçık zaruri bilgilerin inkarı ile kesin nazarî bilgilerin inkarı gerekir. Böylece sabit oldu ki iyilik yapanın sevabına, kötülük yapanın da cezasına kavuşması için bu çürümüş bedenlerin, ufalanmış kemiklerin ve darmadağın olmuş parçaların ölümden sonra diriltilmesi mutlaka gereklidir. Şayet bu durum meydana gelmezse vaad ve vaîd gerçekleşmemiş olur; bunlar gerçekleşmezse emir ve nehiy gerçekleşmemiş olur; bunlar gerçekleşmezse ilahlık gerçekleşmemiş olur; ilahlık gerçekleşmezse alemdeki bu değişimler meydana gelmemiş olur. İşte bu delil, tefsirinde bulunduğumuz ayetten kastedilen manadır ki o da O'nun şu kavlidir: { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ } “İman edip salih ameller işleyenleri adaletle mükafatlandırmak için...”. Bütün bunlar, bu alemin kullara karşı merhametli, onları gözeten ve ihsanda bulunan bir ilahı olduğu esasına dayalı olarak ahiretin ispatının takriridir.

أَمَّا الْفَرِيقُ الثَّانِي: وَهُمُ الَّذِينَ لَا يُعَلِّلُونَ أَفْعَالَ اللَّهِ تَعَالَى بِرِعَايَةِ الْمَصَالِحِ، فَطَرِيقُهُمْ إِلَى إِثْبَاتِ الْمَعَادِ أَنْ قَالُوا: الْمَعَادُ أَمْرٌ جَائِزُ الْوُجُودِ، وَالْأَنْبِيَاءُ ﵈ أَخْبَرُوا عَنْهُ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِصِحَّتِهِ، أَمَّا إِثْبَاتُ الْإِمْكَانِ فَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى مُقَدِّمَاتٍ ثَلَاثَةٍ.

İkinci fırkaya, yani Allah Teâlâ'nın fiillerini maslahatların gözetilmesiyle illetlendirmeyenlere gelince; onların ahireti ispat etme yolu şöyle demeleridir: Ahiret, varlığı caiz olan bir husustur ve peygamberler -aleyhimüsselâm- ondan haber vermişlerdir; dolayısıyla onun sıhhatine kesin olarak hükmetmek vaciptir. İmkanın ispatına gelince, o üç öncüle dayalıdır.

الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: الْبَحْثُ عَنْ حَالِ الْقَابِلِ فَنَقُولُ: الْإِنْسَانُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنِ النَّفْسِ أَوْ عَنِ الْبَدَنِ، فَإِنْ كَانَ عِبَارَةً عَنِ النَّفْسِ وَهُوَ الْقَوْلُ الْحَقُّ، فَنَقُولُ: لَمَّا كَانَ تَعَلُّقُ النَّفْسِ بِالْبَدَنِ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، جَائِزًا كَانَ تَعَلُّقُهَا بِالْبَدَنِ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ جَائِزًا وَهَذَا الْكَلَامُ لَا يَخْتَلِفُ، سَوَاءٌ قُلْنَا النَّفْسُ عِبَارَةٌ عَنْ جَوْهَرٍ مُجَرَّدٍ، أَوْ قُلْنَا: إِنَّهُ جِسْمٌ لَطِيفٌ مُشَاكِلٌ لِهَذَا الْبَدَنِ بَاقٍ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِ الْبَدَنِ مَصُونٌ عَنِ التَّحَلُّلِ وَالتَّبَدُّلِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الْإِنْسَانُ عِبَارَةً عَنِ الْبَدَنِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَبْعَدُ الْأَقَاوِيلِ فَنَقُولُ: إِنَّ تَأَلُّفَ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ عَلَى الْوَجْهِ الْمَخْصُوصِ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى كَانَ مُمْكِنًا، فَوَجَبَ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ مُمْكِنًا، فَثَبَتَ أَنَّ عَوْدَ الْحَيَاةِ إِلَى هَذَا الْبَدَنِ مَرَّةً أُخْرَى أَمْرُهُ مُمْكِنٌ فِي نَفْسِهِ.

Birinci Öncül: Kabiliyet sahibinin (kabule elverişli olanın) durumunun araştırılmasıdır. Biz deriz ki: İnsan ya nefisten ibarettir ya da bedenden. Eğer hidayet üzere olan hak görüş uyarınca nefisten ibaret ise deriz ki: Nefsin bedene birinci defadaki taalluku caiz olduğuna göre, bedene ikinci defadaki taallukunun da caiz olması vaciptir. İster nefsin mücerret bir cevherden ibaret olduğunu söyleyelim, isterse bu bedene benzeyen, bedenin bütün hallerinde baki kalan, çözülüp başkalaşmaktan korunmuş latif bir cisim olduğunu söyleyelim, bu söz değişmez. Şayet insan -ki bu görüş görüşlerin en uzağıdır- bedenden ibaret ise deriz ki: O parçaların birinci defada o özel vecih üzere bir araya gelmesi mümkündü; dolayısıyla ikinci defada da mümkün olması vaciptir. Böylece bu bedene hayatın bir kez daha dönmesinin kendi zatında mümkün bir iş olduğu sabit olmuştur.

وَأَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: فَهِيَ فِي بَيَانِ أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ قَادِرٌ مُخْتَارٌ لَا عِلَّةٌ مُوجِبَةً، وَأَنَّ هَذَا الْقَادِرَ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ.

İkinci Öncüle gelince: Bu, alemin ilahının mûceb bir illet (zorunlu fail) değil, muhtar bir kādir olduğunu ve bu Kādir'in bütün mümkünlere kādir olduğunu beyan hakkındadır.

وَأَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّالِثَةُ: فَهِيَ فِي بَيَانِ أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْجُزْئِيَّاتِ، فَلَا جَرَمَ أَجْزَاءُ بَدَنِ زَيْدٍ وَإِنِ

Üçüncü Öncüle gelince: Bu, alemin ilahının bütün cüz'iyyatı bildiğini beyan hakkındadır; dolayısıyla Zeyd'in bedeninin parçaları

اخْتَلَطَتْ بِأَجْزَاءِ التُّرَابِ، وَالْبِحَارِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ عَالِمًا بِالْجُزْئِيَّاتِ أَمْكَنَهُ تَمْيِيزُ بَعْضِهَا عن بعض ومتى ثبتت هذه المقدمات الثلاثة، لَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْحَشْرَ وَالنَّشْرَ أَمْرٌ مُمْكِنٌ فِي نَفْسِهِ.

toprağın ve denizlerin parçalarına karışmış olsa bile, O Teâlâ cüz'iyyatı bildiği için onların bir kısmını diğerinden ayırt etmesi mümkündür. Bu üç öncül sabit olduğu zaman, haşir ve neşrin kendi zatında mümkün bir iş olduğuna kesin olarak hükmetmek gerekir.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا الْإِمْكَانُ فَنَقُولُ: دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى صِدْقِ الْأَنْبِيَاءِ وَهُمْ قَطَعُوا بِوُقُوعِ هَذَا الْمُمْكِنِ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِوُقُوعِهِ، وَإِلَّا لَزِمَنَا تَكْذِيبُهُمْ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى صِدْقِهِمْ، فَهَذَا خُلَاصَةُ مَا وَصَلَ إِلَيْهِ عَقْلُنَا فِي تَقْرِيرِ أَمْرِ الْمَعَادِ.

Bu imkan sabit olunca deriz ki: Delil peygamberlerin doğruluğuna delalet etmiştir; onlar ise bu mümkünün vuku bulacağını kesin olarak bildirmişlerdir. O halde onun vuku bulacağına kesin olarak hükmetmek vaciptir; aksi takdirde onları yalanlamamız gerekir ki bu da onların doğruluğuna delalet eden deliller gereğince batıldır. İşte bu, ahiret meselesinin takriri konusunda aklımızın ulaştığı hülasadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْجَوَابِ عَنْ شُبُهَاتِ الْمُنْكِرِينَ لِلْحَشْرِ وَالنَّشْرِ.

Üçüncü Mesele: Haşir ve neşri inkar edenlerin şüphelerine cevap hakkındadır.

الشُّبْهَةُ الْأُولَى: قَالُوا: لَوْ بُدِّلَتْ هَذِهِ الدَّارُ بِدَارٍ أُخْرَى لَكَانَتْ تِلْكَ الدَّارُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِثْلَ هَذِهِ الدَّارِ أَوْ شَرًّا مِنْهَا أَوْ خَيْرًا مِنْهَا، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ كَانَ التَّبْدِيلُ عَبَثًا، وَإِنْ كَانَ شَرًّا مِنْهَا كَانَ هَذَا التَّبْدِيلُ سَفَهًا، وَإِنْ كَانَ خَيْرًا مِنْهَا فَفِي أَوَّلِ الْأَمْرِ هَلْ كَانَ قَادِرًا عَلَى خَلْقِ ذَلِكَ الْأَجْوَدِ أَوْ مَا كَانَ قَادِرًا عَلَيْهِ؟ فَإِنْ قَدَرَ عَلَيْهِ ثُمَّ تَرَكَهُ وَفَعَلَ الْأَرْدَأَ كَانَ ذَلِكَ سَفَهًا، وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ مَا كَانَ قَادِرًا ثُمَّ صَارَ قَادِرًا عَلَيْهِ فَقَدِ انْتَقَلَ مِنَ الْعَجْزِ إِلَى الْقُدْرَةِ، أَوْ مِنَ الْجَهْلِ إِلَى الْحِكْمَةِ، وَأَنَّ ذَلِكَ عَلَى خَالِقِ الْعَالَمِ مُحَالٌ.

Birinci Şüphe: Dediler ki: Şayet bu yurt başka bir yurt ile değiştirilecek olsa, o yurt ya bu yurdun benzeri veya ondan daha kötü veya ondan daha iyi olur. Şayet birincisi olursa değiştirme abes olur; şayet ondan daha kötü olursa bu değiştirme sefihlik olur; şayet ondan daha iyi olursa, işin başında O o daha iyisini yaratmaya kādir miydi yoksa ona kādir değil miydi? Eğer ona kādirdi de sonra onu bırakıp daha kötüsünü yaptıysa bu bir sefihlik olur. Şayet 'O kādir değildi de sonra ona kādir oldu' dersek, acziyetten kudrete yahut cehaletten hikmete geçmiş olur ki alemin yaratıcısı hakkında bu imkansızdır.

وَالْجَوَابُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ تَقْدِيمُ هَذِهِ الدَّارِ عَلَى تِلْكَ الدَّارِ هُوَ الْمَصْلَحَةُ، لِأَنَّ الْكِمَالَاتِ النَّفْسَانِيَّةَ الْمُوجِبَةَ لِلسَّعَادَةِ الْأُخْرَوِيَّةِ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهَا إِلَّا فِي هَذِهِ الدَّارِ، ثُمَّ عِنْدَ حُصُولِ هَذِهِ الْكَمَالَاتِ كَانَ الْبَقَاءُ فِي هَذِهِ الدَّارِ سَبَبًا لِلْفَسَادِ وَالْحِرْمَانِ عَنِ الْخَيْرَاتِ.

Cevap: Neden şöyle denilmesi caiz olmasın: Bu yurdun o yurttan önceye alınması maslahatın ta kendisidir; çünkü uhrevî saadeti gerektiren nefsanî kemalat ancak bu yurtta elde edilebilir. Sonra bu kemalat elde edildiğinde, bu yurtta kalmak bozulmanın ve hayırlardan mahrum kalmanın sebebi olur.

الشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: قَالُوا: حَرَكَاتُ الْأَفْلَاكِ مُسْتَدِيرَةٌ، وَالْمُسْتَدِيرُ لَا ضِدَّ لَهُ، وَمَا لَا ضِدَّ لَهُ لَا يَقْبَلُ الْفَسَادَ.

İkinci Şüphe: Dediler ki: Feleklerin hareketleri daireseldir; dairesel olanın zıddı yoktur, zıddı olmayan ise bozulmayı kabul etmez.

وَالْجَوَابُ: أَنَّا أَبْطَلْنَا هَذِهِ الشُّبْهَةَ فِي الْكُتُبِ الْفَلْسَفِيَّةِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْإِعَادَةِ. وَالْأَصْلُ فِي إِبْطَالِ أَمْثَالِ هَذِهِ الشُّبُهَاتِ أَنْ نُقِيمَ الدَّلِيلَ عَلَى أَنَّ أَجْرَامَ الْأَفْلَاكِ مَخْلُوقَةٌ، وَمَتَى ثَبَتَ ذَلِكَ ثَبَتَ كَوْنُهَا قَابِلَةً لِلْعَدَمِ وَالتَّفَرُّقِ وَالتَّمَزُّقِ وَلِهَذَا السِّرِّ، فَإِنَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ بَدَأَ بِالدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى حُدُوثِ الْأَفْلَاكِ، ثُمَّ أَرْدَفَهَا بِمَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْمَعَادِ.

Cevap: Biz bu şüpheyi felsefi kitaplarda iptal ettik; dolayısıyla tekrarlamaya gerek yoktur. Bu gibi şüpheleri iptal etmedeki asıl kural, feleklerin kütlelerinin yaratılmış olduğuna delil getirmemizdir. Bu sabit olduğu zaman onların yokluğu, dağılmayı ve parçalanmayı kabul edici oldukları da sabit olur. İşte bu sırdan ötürüdür ki O Teâlâ bu surede feleklerin sonradan yaratıldığına delalet eden delillerle başlamış, ardından ahiret görüşünün sıhhatine delalet eden delilleri getirmiştir.

الشُّبْهَةُ الثَّالِثَةُ: الْإِنْسَانُ عِبَارَةٌ عَنْ هَذَا الْبَدَنِ، وَهُوَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ هَذِهِ الْأَجْزَاءِ كَيْفَ كَانَتْ، لِأَنَّ هَذِهِ الْأَجْزَاءَ كَانَتْ مَوْجُودَةً قَبْلَ حُدُوثِ هَذَا الْإِنْسَانِ، مَعَ أَنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ هَذَا الْإِنْسَانَ مَا كَانَ مَوْجُودًا، وَأَيْضًا أَنَّهُ إِذَا أُحْرِقَ هَذَا الْجَسَدُ، فَإِنَّهُ تَبَقَى تِلْكَ الْأَجْزَاءُ الْبَسِيطَةُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَجْمُوعَ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ الْبَسِيطَةِ مِنَ الْأَرْضِ وَالْمَاءِ وَالْهَوَاءِ وَالنَّارِ، مَا كَانَ عِبَارَةً عَنْ هَذَا الْإِنْسَانِ الْعَاقِلِ النَّاطِقِ، فَثَبَتَ أَنَّ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ إِنَّمَا تُكَوِّنُ هَذَا الْإِنْسَانَ بِشَرْطِ وُقُوعِهَا عَلَى تَأْلِيفٍ مَخْصُوصٍ، وَمِزَاجٍ مَخْصُوصٍ، وَصُورَةٍ مَخْصُوصَةٍ، فَإِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ وَتَفَرَّقَتْ أَجْزَاؤُهُ فَقَدْ عُدِمَتْ تِلْكَ الصُّوَرُ وَالْأَعْرَاضُ، وَعَوْدُ الْمَعْدُومِ مُحَالٌ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَإِنَّهُ يَمْتَنِعُ عَوْدُ بَعْضِ الْأَجْزَاءِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي حُصُولِ هَذَا الْإِنْسَانِ فَوَجَبَ أَنْ يَمْتَنِعَ عَوْدُهُ بِعَيْنِهِ مَرَّةً أُخْرَى.

Üçüncü Şüphe: İnsan bu bedenden ibarettir; o her nasıl olursa olsun bu parçalardan ibaret değildir. Çünkü biz bu insanın mevcut olmadığını zaruri olarak bildiğimiz halde bu parçalar bu insanın meydana gelişinden önce mevcuttu. Ayrıca bu ceset yakıldığı zaman o basit parçalar kalır; bilinmektedir ki toprak, su, hava ve ateşten oluşan o basit parçaların toplamı, bu akıl sahibi, konuşan insandan ibaret değildi. Böylece sabit oldu ki o parçalar ancak özel bir tertip, özel bir mizaç ve özel bir suret üzere vuku bulmaları şartıyla bu insanı meydana getirir. İnsan öldüğünde ve parçaları dağıldığında o suretler ve arazlar yok olmuştur; yok olanın geri dönmesi ise imkansızdır. Bu takdire göre, bu insanın meydana gelmesinde dikkate alınan bazı parçaların geri dönmesi imkansız olur; dolayısıyla onun bizzat kendisinin bir kez daha dönmesinin de imkansız olması vacip olur.

وَالْجَوَابُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ هَذَا الْإِنْسَانَ الْمُعَيَّنَ عِبَارَةٌ عَنْ هَذَا الْجَسَدِ الْمُشَاهَدِ، بَلْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ النَّفْسِ سَوَاءً فَسَّرْنَا النَّفْسَ بِأَنَّهُ جوهر مفارق مجرد، أول قُلْنَا إِنَّهُ جِسْمٌ لَطِيفٌ مَخْصُوصٌ مُشَاكِلٌ لِهَذَا الْجَسَدِ مَصُونٌ عَنِ التَّغَيُّرِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِهِ.

Cevap: Bu muayyen insanın gözle görülen bu cesetten ibaret olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis o nefisten ibarettir. İster nefsi mücerret, ayrık bir cevher olarak tefsir edelim, isterse bu cesede benzeyen, değişmekten korunmuş özel latif bir cisim olduğunu söyleyelim; doğrusunu Allah bilir.

الشُّبْهَةُ الرَّابِعَةُ: إِذَا قُتِلَ إِنْسَانٌ وَاغْتَذَى بِهِ إِنْسَانٌ آخَرُ فَيَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ تِلْكَ الْأَجْزَاءُ فِي بَدَنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الشَّخْصَيْنِ وَذَلِكَ مُحَالٌ.

Dördüncü Şüphe: Bir insan öldürülüp başka bir insan onunla beslendiğinde, o parçaların iki şahsın her birinin bedeninde olduğunu söylemek gerekir ki bu imkansızdır.

وَالْجَوَابُ: هَذِهِ الشُّبْهَةُ أَيْضًا مَبْنِيَّةٌ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ الْمُعَيَّنَ عِبَارَةٌ عَنْ مَجْمُوعِ هَذَا الْبَدَنِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ بَاطِلٌ بَلِ الْحَقُّ أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ النَّفْسِ سَوَاءٌ.

Cevap: Bu şüphe de muayyen insanın bu bedenin toplamından ibaret olduğu kabulüne dayalıdır; biz ise bunun batıl olduğunu beyan ettik. Bilakis hak olan, onun nefisten ibaret olduğudur; ister

قُلْنَا: النَّفْسُ جَوْهَرٌ مُجَرَّدٌ وَأَجْسَامٌ لَطِيفَةٌ بَاقِيَةٌ مُشَاكِلَةٌ لِلْجَسَدِ، وَهِيَ الَّتِي سَمَّتْهَا الْمُتَكَلِّمُونَ بِالْأَجْزَاءِ الْأَصْلِيَّةِ. وَهَذَا آخِرُ الْبَحْثِ الْعَقْلِيِّ عَنْ مَسْأَلَةِ الْمَعَادِ.

nefsin mücerret bir cevher olduğunu söyleyelim, isterse cesede benzeyen baki latif cisimler olduğunu söyleyelim; mütekellimlerin asıl parçalar diye isimlendirdiği şey de budur. Ahiret meselesine dair akli incelemenin sonu budur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فِيهِ أَبْحَاثٌ:

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً } “Hepinizin dönüşü ancak O'nadır” kavli hakkında birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ «إِلَى» لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ، وَظَاهِرُهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مختصا بحيز وجهة، حتى يصلح أَنْ يُقَالَ: إِلَيْهِ مَرْجِعُ الْخَلْقِ.

Birinci İnceleme: İla (إِلَى) kelimesi gaye sonu içindir ve zahiri, mahlukatın dönüşünün O'na olduğu söylenmesinin sahih olması için Allah Sübhânehu'nun bir mekan ve cihet ile kayıtlı olmasını gerektirir.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّا إِذَا قُلْنَا النَّفْسُ جَوْهَرٌ مُجَرَّدٌ، فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ: أَنَّ مَرْجِعَهُمْ إِلَى حَيْثُ لَا حَاكِمَ سِوَاهُ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: أَنَّ مَرْجِعَهُمْ إِلَى حَيْثُ حَصَلَ الْوَعْدُ فِيهِ بِالْمُجَازَاةِ.

Buna birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi: Biz nefsin mücerret bir cevher olduğunu söylediğimizde bu soru ortadan kalkar. İkincisi: Bundan kastedilenin, onların dönüşünün O'ndan başka hiçbir hakimin bulunmadığı yere olmasıdır. Üçüncüsü: Kastedilenin, onların dönüşünün içinde karşılık verme vaadinin gerçekleştiği yere olmasıdır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: ظَاهِرُ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ عِبَارَةٌ عَنِ النَّفْسِ، لَا عَنِ الْبَدَنِ، وَيَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ النَّفْسَ كَانَتْ مَوْجُودَةً قَبْلَ الْبَدَنِ. أَمَّا أَنَّ الْإِنْسَانَ شَيْءٌ غَيْرُ هَذَا الْبَدَنِ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ [آل عمران: ١٦٩] فَالْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ حَاصِلٌ بِأَنَّ بَدَنَ الْمَقْتُولِ مَيِّتٌ، وَالنَّصُّ دَالٌّ عَلَى أَنَّهُ حَيٌّ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ حَقِيقَتُهُ شَيْئًا مُغَايِرًا لِهَذَا الْبَدَنِ الْمَيِّتِ، وَأَيْضًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ نَزْعِ رُوحِ الْكُفَّارِ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ [الْأَنْعَامِ: ٩٣] وَأَمَّا أَنَّ النَّفْسَ كَانَتْ مَوْجُودَةً قَبْلَ الْبَدَنِ، فَلِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ يَدُلُّ على ما قلنه، لِأَنَّ الرُّجُوعَ إِلَى الْمَوْضِعِ إِنَّمَا يَحْصُلُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ الشَّيْءُ قَدْ كَانَ هُنَاكَ قَبْلَ ذلك، ونظيره قوله تعالى: يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً [الْفَجْرِ: ٢٧، ٢٨] وَقَوْلُهُ: ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ [الْأَنْعَامِ: ٦٢] .

İkinci İnceleme: Pek çok ayetin zahiri, insanın bedenden değil nefisten ibaret olduğuna delalet ettiği gibi nefsin bedenden önce mevcut olduğuna da delalet eder. İnsanın bu bedenden başka bir şey olduğuna dair delil, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma; bilakis onlar diridirler” [Âl-i İmrân: 169]. Zira öldürülenin bedeninin ölü olduğuna dair zaruri bilgi mevcuttur; nass ise onun diri olduğuna delalet etmektedir. O halde onun hakikatinin bu ölü bedenden farklı bir şey olması vacip olur. Ayrıca Allah Teâlâ kafirlerin canının çekilmesi niteliğinde şöyle buyurmuştur: { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “Ruhlarınızı çıkarın” [En'âm: 93]. Nefsin bedenden önce mevcut olduğuna dair delile gelince, Allah Teâlâ'nın bu ayetteki: { إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ } “Dönüşünüz O'nadır” kavli söylediğimize delalet etmektedir; zira bir mekana rücû (dönüş) ancak o şeyin bundan önce orada bulunmuş olması halinde gerçekleşir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً } “Ey mutmain olan nefis! Razı olmuş olarak Rabbine dön” [Fecr: 27-28] ve şu kavlidir: { ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } “Sonra hak mevlaları olan Allah'a döndürüldüler” [En'âm: 62].

البحث الثالث: المرجع بمعنى الرجوع وجَمِيعاً نُصِبَ عَلَى الْحَالِ أَيْ ذَلِكَ الرُّجُوعُ يَحْصُلُ حَالَ الِاجْتِمَاعِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْمَرْجِعِ الْمَوْتَ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ مِنْهُ الْقِيَامَةُ.

Üçüncü İnceleme: Merci (المرجع) rücû (dönüş) manasındadır. Cemîan (جَمِيعاً) kelimesi hal olarak nasbedilmiştir; yani o dönüş toplanma halinde gerçekleşir. Bu da göstermektedir ki bu dönüşten kasıt ölüm değildir; ondan kasıt ancak kıyamettir.

الْبَحْثُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَأَنَّهُ لَا رُجُوعَ إِلَّا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا حُكْمَ إِلَّا حُكْمُهُ وَلَا نَافِذَ إِلَّا أَمْرُهُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Dördüncü İnceleme: Allah Teâlâ'nın: { إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ } “Dönüşünüz ancak O'nadır” kavli hasr ifade eder; dönüşün yalnızca Allah Teâlâ'ya olduğunu, O'nun hükmünden başka hüküm ve O'nun emrinden başka geçerli emir olmadığını bildirir. O'nun: { وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا } “Allah'ın vaadi bir haktır” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَعْدَ اللَّهِ مَنْصُوبٌ عَلَى مَعْنَى: وَعَدَكُمُ اللَّهُ وَعْدًا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ مَعْنَاهُ: الْوَعْدُ بِالرُّجُوعِ، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ قَوْلُهُ: وَعْدَ اللَّهِ مَصْدَرًا مُؤَكِّدًا لِقَوْلِهِ: / إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ وَقَوْلُهُ: حَقًّا مَصْدَرًا مُؤَكِّدًا لِقَوْلِهِ: وَعْدَ اللَّهِ فَهَذِهِ التَّأْكِيدَاتُ قَدْ اجْتَمَعَتْ فِي هَذَا الْحُكْمِ.

Birinci Mesele: O'nun { وَعْدَ اللَّهِ } kavli, 'Allah size bir vaatte bulundu' manasında nasbedilmiştir; zira O'nun { إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ } kavlinin manası dönüşü vaat etmektir. Bu takdire göre O'nun { وَعْدَ اللَّهِ } kavli, { إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ } kavlini pekiştiren bir mastar olur; { حَقًّا } kavli de { وَعْدَ اللَّهِ } kavlini pekiştiren bir mastar olur. Böylece bu pekiştirmeler bu hükümde bir araya gelmiştir.