Binûn

Hûd Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَعَنْ بَعْضِهِمْ قَالَ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فِي النَّوْمِ فَقُلْتُ لَهُ: رُوِيَ عَنْكَ أَنَّكَ قُلْتَ شَيَّبَتْنِي هُودٌ وَأَخَوَاتُهَا فَقَالَ: «نَعَمْ» فَقُلْتُ: وَبِأَيِّ آيَةٍ؟ فَقَالَ بِقَوْلِهِ: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ.

Onlardan bazısından şöyle rivayet edilmiştir: "Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) rüyamda gördüm ve ona: 'Senden, «Beni Hûd ve kardeşleri ihtiyarlattı» buyurduğun rivayet edildi' dedim. O da: 'Evet' buyurdu. 'Hangi ayet ile?' diye sordum; 'O'nun: { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” sözüyle' buyurdu."

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَصْلٌ عَظِيمٌ فِي الشَّرِيعَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقُرْآنَ لَمَّا وَرَدَ بِالْأَمْرِ بِأَعْمَالِ الْوُضُوءِ مُرَتَّبَةً فِي اللَّفْظِ وَجَبَ اعْتِبَارُ التَّرْتِيبِ فِيهَا لِقَوْلِهِ: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَلَمَّا وَرَدَ الْأَمْرُ فِي الزَّكَاةِ بِأَدَاءِ الْإِبِلِ مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ مِنَ الْبَقَرِ وَجَبَ اعْتِبَارُهَا وَكَذَا الْقَوْلُ فِي كُلِّ مَا وَرَدَ أَمْرُ اللَّه تَعَالَى بِهِ وَعِنْدِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَخْصِيصُ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ، لِأَنَّهُ لَمَّا دَلَّ عُمُومُ النَّصِّ عَلَى حُكْمٍ وَجَبَ الْحُكْمُ بِمُقْتَضَاهُ لِقَوْلِهِ: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَالْعَمَلُ بِالْقِيَاسِ انْحِرَافٌ عَنْهُ، ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ تابَ مَعَكَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İkinci Mesele: Bil ki bu ayet şeriatta büyük bir asıldır. Zira Kur'an abdest amellerini lafızda tertipli olarak emretmek üzere varid olduğunda, O'nun { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” sözünden dolayı abdestte tertibi gözetmek vacip olmuştur. Zekâtta deveden deve, sığırdan sığır ödenmesi emri varid olduğunda bunları [aynıyla] gözetmek vacip olmuştur. Allah Teâlâ'nın emrettiği her şeyde söz böyledir. Bana göre nassın kıyasla tahsis edilmesi caiz değildir; çünkü nassın umumiyeti bir hükme delalet edince, O'nun { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” sözü gereğince o nassın muktezasıyla hükmetmek vacip olur, kıyasla amel etmek ise ondan sapmaktır. Ardından Allah Teâlâ: { وَمَنْ تابَ مَعَكَ } “Seninle beraber tövbe edenler de” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَنْ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى الضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ فِي قَوْلِهِ: فَاسْتَقِمْ وَأَغْنَى الْوَصْلُ بِالْجَارِّ عَنْ تَأْكِيدِهِ بِضَمِيرِ الْمُتَّصِلِ فِي صِحَّةِ الْعَطْفِ أَيْ فَاسْتَقِمْ أنت

Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: { مَنْ } kelimesi birkaç yönden ref mahallindedir: Birincisi: { فَاسْتَقِمْ } “Dosdoğru ol” sözündeki müstetir (gizli) zamire atıf olmasıdır; cer harfiyle olan sıla, atfın sahih olması hususunda onu muttasıl zamirle tekit etmekten müstağni kılmıştır, yani "Sen dosdoğru ol,

وَهُمْ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى الضَّمِيرِ فِي أُمِرْتَ. وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ ابْتِدَاءً عَلَى تَقْدِيرِ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ فَلْيَسْتَقِمْ.

onlar da [dosdoğru olsunlar]" [demektir]. İkincisi: { أُمِرْتَ } “Emrolundun”daki zamire atıf olmasıdır. Üçüncüsü: "Seninle beraber tövbe eden kimse de dosdoğru olsun" takdirinde [olmak üzere] mübtedâ olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْكَافِرَ وَالْفَاسِقَ يَجِبُ عَلَيْهِمَا الرُّجُوعُ عَنِ الْكُفْرِ وَالْفِسْقِ فَفِي تِلْكَ الْحَالَةِ لَا يَصِحُّ اشْتِغَالُهُمَا بِالِاسْتِقَامَةِ، وَأَمَّا التَّائِبُ عَنِ الْكُفْرِ وَالْفِسْقِ فَإِنَّهُ يَصِحُّ مِنْهُ الِاشْتِغَالُ بِالِاسْتِقَامَةِ عَلَى مَنَاهِجِ دِينِ اللَّه تَعَالَى وَالْبَقَاءُ عَلَى طَرِيقِ عُبُودِيَّةِ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ قَالَ: وَلا تَطْغَوْا وَمَعْنَى الطُّغْيَانِ أَنْ يُجَاوِزَ الْمِقْدَارَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ تَوَاضَعُوا للَّه تَعَالَى وَلَا تَتَكَبَّرُوا عَلَى أَحَدٍ وَقِيلَ وَلَا تَطْغَوْا فِي الْقُرْآنِ فَتُحِلُّوا حَرَامَهُ وَتُحَرِّمُوا حَلَالَهُ، وَقِيلَ: لَا تَتَجَاوَزُوا مَا أُمِرْتُمْ بِهِ وَحُدَّ لَكُمْ، وَقِيلَ: وَلَا تَعْدِلُوا عَنْ طَرِيقِ شُكْرِهِ وَالتَّوَاضُعِ لَهُ عِنْدَ عِظَمِ نِعَمِهِ عَلَيْكُمْ وَالْأَوْلَى دُخُولُ الْكُلِّ فِيهِ، ثُمَّ قَالَ: وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالرُّكُونُ هُوَ السُّكُونُ إِلَى الشَّيْءِ وَالْمَيْلُ إِلَيْهِ بِالْمَحَبَّةِ وَنَقِيضُهُ/ النُّفُورُ عَنْهُ، وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِفَتْحِ التَّاءِ وَالْكَافِ وَالْمَاضِي مِنْ هَذَا رَكِنَ كَعَلِمَ وَفِيهِ لُغَةٌ أُخْرَى رَكَنَ يَرْكَنُ قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَلَيْسَتْ بِفَصِيحَةٍ. قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: الرُّكُونُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ هُوَ الرِّضَا بِمَا عَلَيْهِ الظَّلَمَةُ مِنَ الظُّلْمِ وَتَحْسِينُ تِلْكَ الطَّرِيقَةِ وَتَزْيِينُهَا عِنْدَهُمْ وَعِنْدَ غَيْرِهِمْ وَمُشَارَكَتُهُمْ فِي شَيْءٍ مِنْ تِلْكَ الْأَبْوَابِ فَأَمَّا مُدَاخَلَتُهُمْ لِدَفْعِ ضَرَرٍ أَوِ اجْتِلَابِ مَنْفَعَةٍ عَاجِلَةٍ فَغَيْرُ دَاخِلٍ فِي الرُّكُونِ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ أَيْ أَنَّكُمْ إِنْ رَكَنْتُمْ إِلَيْهِمْ فَهَذِهِ عَاقِبَةُ الرُّكُونِ، ثُمَّ قَالَ: وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ أَيْ لَيْسَ لَكُمْ أَوْلِيَاءُ يُخَلِّصُونَكُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّه.

İkinci Mesele: Kafir ve fasık kimsenin küfürden ve fısktan dönmesi vaciptir; dolayısıyla o durumda onların istikametle meşgul olmaları sahih olmaz. Küfürden ve fısktan tövbe eden kimseye gelince, onun Allah Teâlâ'nın dininin yolları üzerinde istikametle meşgul olması ve Allah Teâlâ'ya kulluk yolunda sebat etmesi sahih olur. Ardından Allah Teâlâ: { وَلا تَطْغَوْا } “Ve haddi aşmayın” buyurmuştur. Tuğyanın manası ölçüyü aşmaktır. İbn Abbas şöyle demiştir: "Allah Teâlâ'ya karşı tevazu gösterin ve hiç kimseye büyüklük taslamayın [demek] istemektedir." Bir görüşe göre: "Kur'an hususunda haddi aşıp haramını helal, helalini de haram kılmayın" demektir. Bir görüşe göre: "Emrolunduğunuz ve sizin için sınırları çizilen şeyleri aşmayın" demektir. Bir diğer görüşe göre ise: "O'nun sizin üzerinizdeki nimetleri büyüdüğünde O'na şükretme ve O'na tevazu gösterme yolundan sapmayın" demektir. En uygun olanı hepsinin buna dahil olmasıdır. Ardından Allah Teâlâ: { وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlere meyletmeyin” buyurmuştur. Rükûn (رُكُون), bir şeye meyletmek ve ona sevgiyle yönelmektir; zıddı ise ondan nefret edip kaçınmaktır. Âmme [kıraati], tâ ve kâf harflerinin fethasıyla (تَرْكَنُوا) okumuştur; bunun mazi fiili { عَلِمَ } vezninde { رَكِنَ } şeklindedir. Bunda { رَكَنَ يَرْكَنُ } şeklinde başka bir lügat daha vardır; el-Ezherî: "Bu fasih değildir" demiştir. Muhakkik âlimler şöyle demiştir: Yasaklanan rükûn; zalimlerin üzerinde bulunduğu zulme rıza göstermek, o yolu güzel bulmak, onların ve başkalarının yanında onu süslemek ve bu kapılardan herhangi birinde onlara ortak olmaktır. Ancak bir zararı savmak veya peşin bir menfaat elde etmek için onlarla ilişki kurmak rükûna dahil değildir. O'nun: { فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ } “Yoksa size ateş dokunur” sözünün manası, şayet onlara meylederseniz bu rükûnun akıbeti budur demektir. Ardından: { وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ } “Sizin Allah'tan başka dostlarınız da yoktur” buyurmuştur; yani sizi Allah'ın azabından kurtaracak hiçbir dostunuz yoktur.

ثُمَّ قَالَ: ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ وَالْمُرَادُ لَا تَجِدُونَ مَنْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ.

Sonra: { ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ } “Sonra yardım da göremezsiniz” buyurmuştur. Kastedilen, o hadiseden [kurtaracak] size yardım edecek bir kimse bulamazsınız [demektir].

وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى حَكَمَ بِأَنَّ مَنْ رَكَنَ إِلَى الظَّلَمَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَمَسَّهُ النَّارُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فكيف يكون حال الظالم في نفسه.

Bil ki Allah Teâlâ zalimlere meyleden kimseye muhakkak ateşin dokunacağına hükmetmiştir. Durum böyle olunca, bizzat zalimin kendi hâli nasıl olur?

[سورة هود (١١) : الآيات ١١٤ الى ١١٥]

[Hûd Suresi (11): 114-115. Ayetler]

وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤) وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥)

{ وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤) وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥) } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namazı dosdoğru kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlara bir öğüttür. (114) Sabret! Çünkü Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez. (115)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُ بِالِاسْتِقَامَةِ أَرْدَفَهُ بِالْأَمْرِ بِالصَّلَاةِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَعْظَمَ الْعِبَادَاتِ بَعْدَ الْإِيمَانِ باللَّه هُوَ الصَّلَاةُ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namazı dosdoğru kıl” sözü hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ ona istikameti emredince, peşinden namaz kılmayı emretmiştir. Bu da Allah'a imandan sonra en büyük ibadetin namaz olduğuna delalet eder. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: رَأَيْتُ فِي بَعْضِ «كُتُبِ الْقَاضِي أَبِي بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيِّ» أَنَّ الْخَوَارِجَ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ أَنَّ الْوَاجِبَ لَيْسَ إِلَّا الْفَجْرَ وَالْعِشَاءَ مِنْ وَجْهَيْنِ.

Birinci Mesele: Kadı Ebû Bekir el-Bâkıllânî'nin bazı kitaplarında, Haricîlerin vacip olan namazın sadece sabah ve yatsı namazı olduğunu ispat hususunda iki yönden bu ayete tutunduklarını gördüm:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمَا وَاقِعَانِ عَلَى طَرَفَيِ النَّهَارِ واللَّه تَعَالَى أَوْجَبَ إِقَامَةَ الصَّلَاةِ طَرَفَيِ النَّهَارِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقَدْرُ كَافِيًا.

Birinci Yön: Bu ikisi gündüzün iki ucunda vaki olmaktadır; Allah Teâlâ da gündüzün iki ucunda namaz kılmayı vacip kılmıştır. Dolayısıyla bu miktarın yeterli olması gerekir.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ يُوجِبُ صَلَوَاتٍ أُخْرَى.

Eğer: O'nun { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “Ve gecenin yakın saatlerinde” sözü başka namazları vacip kılmaktadır, denilirse;

قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ فَإِنَّ طَرَفَيِ النَّهَارِ مَوْصُوفَانِ بِكَوْنِهِمَا زُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ فَإِنَّ مَا لَا يَكُونُ نَهَارًا يَكُونُ لَيْلًا غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ هَذَا يَقْتَضِي عَطْفَ الصِّفَةِ عَلَى الْمَوْصُوفِ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَالشِّعْرِ.

Deriz ki: [Bunu] kabul etmeyiz; zira gündüzün iki ucu, geceden kısımlar olmakla vasıflanmıştır; çünkü gündüz olmayan şey gece olur. İşin varacağı nihai nokta, bunun sıfatın mevsufa atfedilmesini gerektirmesidir; ancak bu Kur'an'da ve şiirde çokça bulunur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ وَهَذَا يُشْعِرُ بِأَنَّ مَنْ صَلَّى طَرَفَيِ النَّهَارِ كَانَ

İkinci Yön: Allah Teâlâ: { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” buyurmuştur. Bu da gündüzün iki tarafında namaz kılan kimsenin,

إِقَامَتُهُمَا كَفَّارَةً لِكُلِّ ذَنْبٍ سِوَاهُمَا فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يُقَالَ إِنَّ سَائِرَ الصَّلَوَاتِ وَاجِبَةٌ إِلَّا/ أَنَّ إِقَامَتَهُمَا يَجِبُ أَنْ تَكُونَ كَفَّارَةً لِتَرْكِ سَائِرِ الصَّلَوَاتِ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ بَاطِلٌ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ فَلَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ.

bu ikisini kılmasının bu ikisi dışındaki bütün günahlara kefaret olacağını hissettirmektedir. Diğer namazların da vacip olduğu farz edilse bile, bu ikisini kılmanın diğer namazları terk etmeye kefaret olması gerekir. Bil ki bu görüş ümmetin icmasıyla batıldır; dolayısıyla ona iltifat edilmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كَثُرَتِ الْمَذَاهِبُ فِي تَفْسِيرِ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَالْأَقْرَبُ أَنَّ الصلاة التي تقام في طرفي النهار وهي الْفَجْرُ وَالْعَصْرُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَحَدَ طَرَفَيِ النَّهَارِ طُلُوعُ الشَّمْسِ وَالطَّرَفُ الثَّانِي مِنْهُ غُرُوبُ الشَّمْسِ فَالطَّرَفُ الْأَوَّلُ هُوَ صَلَاةُ الْفَجْرِ وَالطَّرَفُ الثَّانِي لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ لِأَنَّهَا دَاخِلَةٌ تَحْتَ قَوْلِهِ: وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ فَوَجَبَ حَمْلُ الطَّرَفِ الثَّانِي عَلَى صَلَاةِ الْعَصْرِ.

İkinci Mesele: Gündüzün iki tarafının tefsirinde mezhepler (görüşler) çok olmuştur. En yakın olanı, gündüzün iki tarafında ikame olunan namazın sabah ve ikindi namazı olmasıdır. Zira gündüzün iki tarafından biri güneşin doğuşu, ikincisi ise güneşin batışıdır. Birinci taraf sabah namazıdır; ikinci tarafın ise akşam namazı olması caiz değildir, çünkü o O'nun: { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “Ve gecenin yakın saatlerinde” sözünün kapsamına girmektedir. Dolayısıyla ikinci tarafı ikindi namazına hamletmek vacip olmuştur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا كَانَتِ الْآيَةُ دَلِيلًا عَلَى قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ فِي أَنَّ التَّنْوِيرَ بِالْفَجْرِ أَفْضَلُ، وَفِي أَنَّ تَأْخِيرَ الْعَصْرِ أَفْضَلُ وَذَلِكَ لِأَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ فِي طَرَفَيِ النَّهَارِ وَبَيَّنَّا أَنَّ طَرَفَيِ النَّهَارِ هُمَا الزَّمَانُ الْأَوَّلُ لِطُلُوعِ الشَّمْسِ، وَالزَّمَانُ الثَّانِي لِغُرُوبِهَا، وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ إِقَامَةَ الصَّلَاةِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ غَيْرُ مَشْرُوعَةٍ، فَقَدْ تَعَذَّرَ الْعَمَلُ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْمَجَازِ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ:

Bunu kavradığında bu ayet, sabah namazını isfar vaktinde kılmanın (ortallık aydınlandığında kılmanın) daha faziletli olduğu ve ikindi namazını geciktirmenin daha faziletli olduğu hususunda Ebû Hanîfe'nin (rahimehullâh) görüşüne delil olur. Zira bu ayetin zahiri gündüzün iki tarafında namazın ikame edilmesinin vacip olduğuna delalet etmektedir. Biz gündüzün iki tarafının güneşin doğuşunun birinci vakti ile batışının ikinci vakti olduğunu açıklamıştık; ümmet ise o vakitte zaruret olmaksızın namaz kılmanın meşru olmadığı hususunda icma etmiştir. Dolayısıyla bu ayetin zahiriyle amel etmek imkânsız hale gelmiş ve onu mecaza hamletmek vacip olmuştur; o da muradın şu olmasıdır:

أَقِمِ الصَّلَاةَ فِي الْوَقْتِ الَّذِي يَقْرُبُ مِنْ طَرَفَيِ النَّهَارِ، لِأَنَّ مَا يَقْرُبُ مِنَ الشَّيْءِ يَجُوزُ أَنْ يُطْلَقَ عَلَيْهِ اسْمُهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكُلُّ وَقْتٍ كَانَ أَقْرَبَ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ وَإِلَى غُرُوبِهَا كَانَ أَقْرَبَ إِلَى ظَاهِرِ اللَّفْظِ، وَإِقَامَةُ صَلَاةِ الْفَجْرِ عِنْدَ التَّنْوِيرِ أَقْرَبُ إِلَى وَقْتِ الطُّلُوعِ مِنْ إِقَامَتِهَا عِنْدَ التَّغْلِيسِ، وَكَذَلِكَ إِقَامَةُ صَلَاةِ العصر عند ما يَصِيرُ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَيْهِ أَقْرَبُ إِلَى وقت الغروب من إقامتها عند ما يَصِيرُ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ، وَالْمَجَازُ كُلَّمَا كَانَ أَقْرَبَ إِلَى الْحَقِيقَةِ كَانَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ أَوْلَى، فَثَبَتَ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يُقَوِّي قَوْلَ أَبِي حَنِيفَةَ فِي هَاتَيْنِ الْمَسْأَلَتَيْنِ.

Namazı gündüzün iki tarafına yakın olan vakitte kıl; zira bir şeye yakın olan şeye onun isminin verilmesi caizdir. Durum böyle olunca, güneşin doğuşuna ve batışına daha yakın olan her vakit, lafzın zahirine daha yakın olur. Sabah namazını isfar vaktinde kılmak, onu teğlis (alacakaranlık) vaktinde kılmaktan doğuş vaktine daha yakındır. Aynı şekilde ikindi namazını her şeyin gölgesi iki misli olduğunda kılmak, onu her şeyin gölgesi bir misli olduğunda kılmaktan batış vaktine daha yakındır. Mecaz hakikate ne kadar yakın olursa, lafzı ona hamletmek o kadar evla olur. Böylece bu ayetin zahirinin bu iki meselede Ebû Hanîfe'nin görüşünü kuvvetlendirdiği sabit olmuştur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ فَهُوَ يَقْتَضِي الْأَمْرَ بِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ فِي ثَلَاثِ زُلَفٍ مِنَ اللَّيْلِ، لِأَنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ ثَلَاثَةٌ وَلِلْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ وَقْتَانِ، فَيَجِبُ الْحُكْمُ بِوُجُوبِ الْوَتْرِ حَتَّى يَحْصُلَ زُلَفٌ ثَلَاثَةٌ يَجِبُ إِيقَاعُ الصَّلَاةِ فِيهَا، وَإِذَا ثَبَتَ وُجُوبُ الْوَتْرِ فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﷺ وَجَبَ فِي حَقِّ غَيْرِهِ لقوله تعالى: وَاتَّبِعُوهُ [سبأ: ٢٠] وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ بِعَيْنِهَا قَوْلُهُ ﷾: وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها [طَهَ: ٣٠] فَالَّذِي هُوَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ هُوَ صَلَاةُ الْفَجْرِ، وَالَّذِي هُوَ قَبْلَ غُرُوبِهَا هُوَ صَلَاةُ الْعَصْرِ.

O'nun: { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “Ve gecenin yakın saatlerinde” sözüne gelince; bu, gecenin üç zülfesinde (vaktinde) namaz kılma emrini gerektirir; çünkü çoğulun en azı üçtür. Akşam ile yatsının ise iki vakti vardır; dolayısıyla içinde namaz kılınması vacip olan üç zülfe hâsıl olsun diye vitrin vacip olduğuna hükmetmek gerekir. Vitrin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında vacip olduğu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّبِعُوهُ } “Ve O'na uyun” sözünden dolayı başkası hakkında da vacip olur. Bu ayetin tamı tamına benzeri, O'nun (celle celâluhû) şu sözüdür: { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها } “Güneşin doğmasından önce de batmasından önce de Rabbini hamd ile tesbih et”. Güneşin doğmasından önce olan sabah namazı, batmasından önce olan ise ikindi namazıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وهو نظير قَوْلِهِ: وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ } “Gecenin saatlerinde de tesbih et” buyurmuştur ki bu, O'nun: { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “Ve gecenin yakın saatlerinde” sözünün benzeridir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:

Üçüncü Mesele:

قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي رَجُلٍ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: مَا تَقُولُونَ فِي رَجُلٍ أَصَابَ مِنَ امْرَأَةٍ مُحَرَّمَةٍ كلما يُصِيبُهُ الرَّجُلُ مِنَ امْرَأَتِهِ غَيْرَ الْجِمَاعِ، فَقَالَ ﵊: «لِيَتَوَضَّأْ وُضُوءًا حَسَنًا ثُمَّ لِيَقُمْ وَلْيُصَلِّ» فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، فَقِيلَ/ لِلنَّبِيِّ ﵊: هَذَا لَهُ خَاصَّةً، فَقَالَ: «بَلْ هُوَ لِلنَّاسِ عَامَّةً»

Müfessirler şöyle demiştir: Bu ayet, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: "Kendisine helal olmayan bir kadından, cima dışında bir erkeğin hanımından elde ettiği her şeyi elde eden bir adam hakkında ne dersiniz?" diyen bir adam hakkında inmiştir. Bunun üzerine o (aleyhisselâm): "Güzelce bir abdest alsın, sonra kalkıp namaz kılsın" buyurmuş, Allah Teâlâ da bu ayeti indirmiştir. Peygamber'e (aleyhisselâm): "Bu yalnız ona mı mahsustur?" denilince; "Bilakis bütün insanlar içindir" buyurmuştur.

وَقَوْلُهُ: وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ قَالَ اللَّيْثُ: زُلْفَةٌ مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ طَائِفَةٌ، وَالْجَمْعُ الزُّلَفُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ:

O'nun: { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “Ve gecenin yakın saatlerinde” sözü hakkında Leys şöyle demiştir: Gecenin evvelinden bir zülfe, bir parçadır; çoğulu züleptir (زُلَف). Vâhidî şöyle demiştir:

وأصل الكلمة من الزلف وَالزُّلْفَى هِيَ الْقُرْبَى، يُقَالُ: أَزْلَفْتُهُ فَازْدَلَفْ أَيْ قَرَّبْتُهُ فَاقْتَرَبَ.

Kelimenin aslı zelef (الزلف) kökündendir; zülfâ (الزُّلْفَى) ise yakınlık demektir. { أَزْلَفْتُهُ فَازْدَلَفْ } denilir ki "Onu yaklaştırdım, o da yaklaştı" demektir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قرئ زُلَفاً بضمتين وزُلَفاً بِإِسْكَانِ اللَّامِ وَزُلْفَى بِوَزْنِ قُرْبَى فَالزُّلَفُ جَمْعُ زُلْفَةٍ كَظُلَمٍ جَمْعُ ظُلْمَةٍ وَالزُّلْفُ بِالسُّكُونِ نَحْوُ بُسْرَةٍ وَبُسْرٍ وَالزُّلُفُ بِضَمَّتَيْنِ نَحْوُ: يُسُرٌ فِي يُسُرٍ، وَالزُّلْفَى بِمَعْنَى الزُّلْفَةِ كَمَا أَنَّ الْقُرْبَى بِمَعْنَى الْقُرْبَةِ وَهُوَ مَا يَقْرُبُ مِنْ آخِرِ النهار من نَحْوُ: يُسُرٌ فِي يُسُرٍ، وَالزُّلْفَى بِمَعْنَى الزُّلْفَةِ كَمَا أَنَّ الْقُرْبَى بِمَعْنَى الْقُرْبَةِ وَهُوَ مَا يَقْرُبُ مِنْ آخِرِ النَّهَارِ مِنَ اللَّيْلِ، وَقِيلَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ:

Dördüncü Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İki zamme ile { زُلَفاً } şeklinde, lâm harfinin sükûnu ile { زُلْفاً } şeklinde ve { قُرْبَى } vezninde { زُلْفَى } şeklinde okunmuştur. Zülef (الزُّلَف), tıpkı zulümât (ظُلَم) kelimesinin zulmet (ظُلْمَة) kelimesinin çoğulu olması gibi zülfe (زُلْفَة) kelimesinin çoğuludur. Sükûn ile olan zülf (الزُّلْف), busre (بُسْرَة) ve busr (بُسْر) gibidir. İki zammeli zülüf (الزُّلُف) ise { يُسُرٌ } kelimesi gibidir. Zülfâ (الزُّلْفَى) ise tıpkı kurbâ (الْقُرْبَى) kelimesinin kurbe (الْقُرْبَة) manasında olması gibi zülfe (الزُّلْفَة) manasındadır; o da gecenin gündüzün sonuna yakın olan kısmıdır. O'nun sözünün tefsirinde şöyle de denilmiştir:

وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ وَقُرَبًا مِنَ اللَّيْلِ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

{ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “Ve gecenin yakın saatlerinde” gecenin yakın vakitleri [demektir]. Ardından Allah Teâlâ: { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ الْحَسَنَاتِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمَعْنَى أَنَّ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ كَفَّارَاتٌ لِسَائِرِ الذُّنُوبِ بِشَرْطِ الِاجْتِنَابِ عَنِ الْكَبَائِرِ. وَالثَّانِي: رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّ الْحَسَنَاتِ هِيَ قول العبد سبحانه اللَّه وَالْحَمْدُ للَّه وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه واللَّه أَكْبَرُ.

Birinci Mesele: Hasenâtın (iyiliklerin) tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: İbn Abbas şöyle demiştir: Mana, büyük günahlardan kaçınmak şartıyla beş vakit namazın diğer günahlara kefaret olmasıdır. İkincisi: Mücâhid'den, hasenâtın kulun "Sübhânallâh, velhamdülillâh, ve lâ ilâhe illallâh, vallâhu ekber" sözü olduğu rivayet edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ مَنْ قَالَ إِنَّ الْمَعْصِيَةَ لَا تَضُرُّ مَعَ الْإِيمَانِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِيمَانَ أَشْرَفُ الْحَسَنَاتِ وَأَجَلُّهَا وَأَفْضَلُهَا. وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ، فَالْإِيمَانُ الَّذِي هُوَ أَعْلَى الْحَسَنَاتِ دَرَجَةً يُذْهِبُ الْكُفْرَ الَّذِي هُوَ أَعْلَى دَرَجَةٍ فِي الْعِصْيَانِ فَلَأَنْ يَقْوَى عَلَى الْمَعْصِيَةِ الَّتِي هِيَ أَقَلُّ السَّيِّئَاتِ دَرَجَةً كَانَ أَوْلَى، فَإِنْ لَمْ يُفِدْ إِزَالَةَ الْعِقَابِ بِالْكُلِّيَّةِ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ يُفِيدَ إِزَالَةَ الْعَذَابِ الدَّائِمِ الْمُؤَبَّدِ.

İkinci Mesele: İman ile beraber günahın zarar vermeyeceğini söyleyen kimse bu ayeti delil getirmiştir. Zira iman, iyiliklerin en şereflisi, en yücesi ve en faziletlisidir. Ayet de iyiliklerin kötülükleri gidereceğine delalet etmiştir; derece bakımından iyiliklerin en yücesi olan iman, isyanda en yüksek derece olan küfrü giderdiğine göre, kötülüklerin en alt derecesi olan günaha güç yetirmesi evleviyetle geçerlidir. Eğer cezayı tamamen ortadan kaldırmasa bile, en azından ebedî ve daimi azabı ortadan kaldırmayı ifade eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ فَقَوْلُهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ إِلَى آخِرِهَا ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ عِظَةٌ لِلْمُتَّعِظِينَ وَإِرْشَادٌ لِلْمُسْتَرْشِدِينَ.

Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } “Bu, ibret alanlara bir öğüttür” buyurmuştur. O'nun: { ذلِكَ } “Bu” sözü, { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” sözünden ayetin sonuna kadar olan kısma işarettir. { ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } “İbret alanlara bir öğüttür” ise öğüt alanlar için bir nasihat, doğru yolu arayanlar için bir rehberdir.

ثُمَّ قَالَ: وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ قِيلَ عَلَى الصَّلَاةِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها [طه: ١٣٢] .

Ardından: { وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Sabret! Çünkü Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez” buyurmuştur. Bunun namaz üzerine [sabretmek] olduğu söylenmiştir ki bu, O'nun: { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها } “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et” sözü gibidir.

[سورة هود (١١) : آية ١١٦]

[Hûd Suresi (11): 116. Ayet]

فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦)

{ فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦) } “Sizden önceki nesillerden, yeryüzünde bozgunculuktan alıkoyacak akıl ve fazilet sahipleri bulunsaydı ya! Onlardan kurtardığımız pek azı müstesna. Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler ve günahkâr kimseler oldular. (116)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْأُمَمَ الْمُتَقَدِّمِينَ حَلَّ بِهِمْ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ بَيَّنَ أَنَّ السَّبَبَ فِيهِ أَمْرَانِ:

Bil ki Allah Teâlâ geçmiş ümmetlerin başına köklerini kazıyan helak azabının geldiğini açıklayınca, bunun sebebinin iki husus olduğunu bildirmiştir:

السَّبَبُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَا كَانَ فِيهِمْ قَوْمٌ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ. فَقَالَ تَعَالَى: فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ وَالْمَعْنَى فَهَلَّا كَانَ، وَحُكِيَ عَنِ الْخَلِيلِ أَنَّهُ قَالَ كُلُّ مَا كَانَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ كَلِمَةِ لَوْلَا فَمَعْنَاهُ هَلَّا إِلَّا الَّتِي فِي الصَّافَّاتِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَمَا صَحَّتْ هَذِهِ الرِّوَايَةُ عَنْهُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي غَيْرِ الصَّافَّاتِ لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ [الْقَلَمِ: ٤٩] وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ [الْفَتْحِ: ٢٥] وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا [الإسراء: ٧٤] ، وقوله: أُولُوا بَقِيَّةٍ فَالْمَعْنَى أُولُو فَضْلٍ وَخَيْرٍ، وَسُمِّيَ الْفَضْلُ وَالْجُودُ بَقِيَّةً لِأَنَّ الرَّجُلَ يَسْتَبْقِي مِمَّا يُخْرِجُهُ أَجْوَدَهُ وَأَفْضَلَهُ، فَصَارَ هَذَا اللَّفْظُ مَثَلًا فِي الْجَوْدَةِ يُقَالُ فُلَانٌ مِنْ بَقِيَّةِ الْقَوْمِ أَيْ مِنْ خِيَارِهِمْ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ فِي الزَّوَايَا خَبَايَا وَفِي الرِّجَالِ بَقَايَا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْبَقِيَّةُ بِمَعْنَى الْبَقْوَى كَالتَّقِيَّةِ بِمَعْنَى التَّقْوَى أَيْ فَهَلَّا كَانَ مِنْهُمْ ذُو بَقَاءٍ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَصِيَانَةٍ لها من سخط اللَّه تعالى وقرئ أُولُوا بَقِيَّةٍ بِوَزْنِ لُقْيَةٍ مِنْ بَقَّاهُ يُبَقِّيهِ إِذَا رَاقَبَهُ وَانْتَظَرَهُ، وَالْبَقِيَّةُ الْمَرَّةُ مِنْ مَصْدَرِهِ، وَالْمَعْنَى فَلَوْلَا كَانَ مِنْهُمْ أُولُو مُرَاقَبَةٍ وَخَشْيَةٍ مِنَ انْتِقَامِ اللَّه تَعَالَى. ثُمَّ قَالَ: إِلَّا قَلِيلًا وَلَا يُمْكِنُ جَعْلُهُ اسْتِثْنَاءً مُتَّصِلًا لِأَنَّهُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ ذَلِكَ تَرْغِيبًا لِأُولِي الْبَقِيَّةِ فِي النَّهْيِ عَنِ الْفَسَادِ إِلَّا الْقَلِيلَ مِنَ النَّاجِينَ مِنْهُمْ كَمَا تَقُولُ هَلَّا قَرَأَ قَوْمُكَ الْقُرْآنَ إِلَّا الصُّلَحَاءَ مِنْهُمْ تُرِيدُ اسْتِثْنَاءَ الصُّلَحَاءِ مِنَ الْمُرَغَّبِينَ فِي قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا قُلْنَا: إِنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، وَالتَّقْدِيرُ: لَكِنَّ قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنَ الْقُرُونِ نَهَوْا عَنِ الْفَسَادِ وَسَائِرَهُمْ تَارِكُونَ لِلنَّهْيِ.

Birinci Sebep: İçlerinde yeryüzünde fesat çıkarmaktan nehyeden bir topluluğun bulunmamasıdır. Allah Teâlâ: { فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ } buyurmuştur; mana "olsaydı ya!" demektir. Halîl'den, Kur'an'da geçen her { لَوْلَا } kelimesinin Sâffât'taki hariç "olsaydı ya! (teşvik/kınama)" manasında olduğunu söylediği nakledilmiştir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Ondan gelen bu rivayet sahih değildir; zira Allah Teâlâ Sâffât dışındaki yerlerde de: { لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ } “Rabbinden ona bir lütuf yetişmeseydi, elbette çıplak bir yere atılacaktı”, { وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ } “Eğer mümin erkekler olmasaydı” ve { وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا } “Eğer seni sebatkâr kılmasaydık, neredeyse onlara birazcık meyledecektin” buyurmuştur. O'nun: { أُولُوا بَقِيَّةٍ } “Akıl ve fazilet sahipleri” sözünün manası, fazilet ve hayır sahipleri demektir. Fazilet ve cömertliğe "bakıyye" (geriye kalan/saklanan şey) denilmiştir; çünkü insan çıkardığı şeylerin en kalitelisini ve en faziletlisini geriye saklar (alır). Bu sebeple bu lafız kalitede darbımesel olmuştur; "Falan kimse kavmin bakıyyesindendir" denilir ki "onların hayırlılarındandır" demektir. Nitekim onların: "Köşelerde saklı şeyler, adamlarda ise seçkin bakiyyeler vardır" sözü de bundandır. Bakiyyenin (الْبَقِيَّة), tıpkı takiyyenin (التَّقِيَّة) takvâ (التَّقْوَى) manasında olması gibi bakvâ (الْبَقْوَى: kendini koruma) manasında olması da caizdir; yani "İçlerinden kendilerini koruyacak ve nefislerini Allah Teâlâ'nın gazabından muhafaza edecek kimseler bulunsaydı ya!" demektir. Bir kıraatte { أُولُوا بَقِيَّةٍ }, { لُقْيَةٍ } vezninde okunmuştur; bu, bir kimseyi gözetleyip beklediğinde söylenen { بَقَّاهُ يُبَقِّيهِ } fiilindendir, bakiyye ise onun masdarı merresidir (bir defalık masdarıdır); mana: "İçlerinden Allah Teâlâ'nın intikamından korkan ve O'nu gözeten kimseler olsaydı ya!" demektir. Sonra: { إِلَّا قَلِيلًا } “Pek azı müstesna” buyurmuştur. Bunu muttasıl istisna yapmak mümkün değildir; zira bu takdirde bu, kurtulan az kimse hariç, fazilet sahiplerini fesattan menetmeye teşvik etmek olur; tıpkı bir kimseye, salihleri Kur'an okumaya teşvik edilenlerden istisna etmek isteyerek: "Kavmin Kur'an okusaydı ya, salihleri müstesna!" demen gibi. Bu sabit olunca deriz ki: Bu munfasıl (münkati) bir istisnadır. Takdiri ise şöyledir: "Fakat o nesillerden kurtardığımız az bir kimse fesattan nehyetti; geri kalanlar ise nehyetmeyi terk ettiler."

وَالسَّبَبُ الثَّانِي: لِنُزُولِ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ قَوْلُهُ: وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَالتَّرَفُّهُ النِّعْمَةُ وَصَبِيٌّ مُتْرَفٌ إِذَا كَانَ مُنَعَّمَ الْبَدَنِ، وَالْمُتْرَفُ الَّذِي أَبْطَرَتْهُ النِّعْمَةُ وَسَعَةُ الْمَعِيشَةِ وَأَرَادَ بِالَّذِينِ ظَلَمُوا تَارِكِي النَّهْيِ عن

Kök kazıyıcı azabın inmesinin İkinci Sebebi ise O'nun şu sözüdür: { وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ } “Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler”. Teraffüh (التَّرَفُّهُ), nimet içinde yaşamaktır; bedenine iyi bakılıp nimetlendirildiğinde çocuğa { صَبِيٌّ مُتْرَفٌ } (şımarık/nimet içinde çocuk) denir. Mütref (الْمُتْرَفُ) ise nimetin ve geçim genişliğinin şımartıp azdırdığı kimsedir. Zulmedenlerle kastettiği, kötülükleri menetmeyi terk edenlerdir;

الْمُنْكَرَاتِ أَيْ لَمْ يَهْتَمُّوا بِمَا هُوَ رُكْنٌ عَظِيمٌ مِنْ أَرْكَانِ الدِّينِ وَهُوَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاتَّبَعُوا طَلَبَ الشَّهَوَاتِ وَاللَّذَّاتِ وَاشْتَغَلُوا بِتَحْصِيلِ الرِّيَاسَاتِ وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو فِي رِوَايَةِ الْجُعْفِيِّ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا أَيْ وَاتَّبَعُوا حَرَامًا أَتْرَفُوا فِيهِ، ثُمَّ قَالَ: وَكانُوا مُجْرِمِينَ ومعناه ظاهر.

yani dinin büyük rükünlerinden biri olan emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri önemsememiş, şehvetlerin ve lezzetlerin peşine düşmüş, makam ve riyaset elde etmekle meşgul olmuşlardır. Ebû Amr, Cu'fî rivayetinde { وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا } şeklinde okumuştur; yani "içinde şımartıldıkları haramın peşine düştüler" demektir. Sonra: { وَكانُوا مُجْرِمِينَ } “Ve günahkâr kimseler oldular” buyurmuştur ki bunun manası açıktır.

[سورة هود (١١) : الآيات ١١٧ الى ١١٩]

[Hûd Suresi (11): 117-119. Ayetler]

وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ (١١٧) وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩)

{ وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ (١١٧) وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩) } “Halkı ıslah edici kimseler iken, Rabbin o memleketleri zulüm ile helak edecek değildi. (117) Eğer Rabbin dileseydi, insanları elbette tek bir ümmet yapardı. Fakat onlar ihtilaf edip durmaktadırlar. (118) Ancak Rabbinin merhamet ettikleri müstesnadır. Zaten onları bunun için yaratmıştır. Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi tamamen cinlerden ve insanlardan dolduracağım' sözü tamamlanmıştır. (119)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ مَا أَهْلَكَ أَهْلَ الْقُرَى إِلَّا بِظُلْمٍ وَفِيهِ وُجُوهٌ:

Bil ki Allah Teâlâ memleket halklarını ancak bir zulüm sebebiyle helak ettiğini açıklamıştır. Bunda birkaç vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ المراد من الظلم هاهنا الشِّرْكُ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُهْلِكُ أَهْلَ الْقُرَى بِمُجَرَّدِ كَوْنِهِمْ مُشْرِكِينَ إِذَا كَانُوا مُصْلِحِينَ فِي الْمُعَامَلَاتِ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَالْحَاصِلُ أَنَّ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ لَا يَنْزِلُ لِأَجْلِ كَوْنِ الْقَوْمِ مُعْتَقِدِينَ لِلشِّرْكِ وَالْكُفْرِ، بَلْ إِنَّمَا يَنْزِلُ ذَلِكَ الْعَذَابُ إذا أساؤا فِي الْمُعَامَلَاتِ وَسَعَوْا فِي الْإِيذَاءِ وَالظُّلْمِ. وَلِهَذَا قَالَ الْفُقَهَاءُ إِنَّ حُقُوقَ اللَّه تَعَالَى مَبْنَاهَا عَلَى الْمُسَامَحَةِ وَالْمُسَاهَلَةِ. وَحُقُوقَ الْعِبَادِ مَبْنَاهَا عَلَى الضِّيقِ وَالشُّحِّ. وَيُقَالُ فِي الْأَثَرِ الْمُلْكُ يَبْقَى مَعَ الْكُفْرِ وَلَا يَبْقَى مَعَ الظُّلْمِ، فَمَعْنَى الْآيَةِ: وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ أَيْ لَا يُهْلِكُهُمْ بِمُجَرَّدِ شِرْكِهِمْ إِذَا كَانُوا مُصْلِحِينَ يُعَامِلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا عَلَى الصَّلَاحِ وَالسَّدَادِ. وَهَذَا تَأْوِيلُ أَهْلِ السُّنَّةِ لِهَذِهِ الْآيَةِ، قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْمَ نُوحٍ وَهُودٍ وَصَالِحٍ وَلُوطٍ وَشُعَيْبٍ إِنَّمَا نَزَلَ عَلَيْهِمْ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ لَمَّا حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ مِنْ إِيذَاءِ النَّاسِ وَظُلْمِ الْخَلْقِ.

Birinci Vecih: Burada zulümden muradın şirk olmasıdır. Allah Teâlâ: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” buyurmuştur. Mana şudur: Allah Teâlâ, kendi aralarındaki muamelelerde ıslah edici (dürüst) oldukları takdirde sırf müşrik olmaları sebebiyle memleket halklarını helak etmez. Hasılı, kök kazıyıcı helak azabı bir topluluğun şirke ve küfre inanması sebebiyle inmez; bilakis o azap ancak muamelelerde kötülük yaptıklarında, eziyet ve zulüm hususunda çaba gösterdiklerinde iner. Bundan dolayı fukaha şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın haklarının esası müsamaha ve kolaylığa dayanır; kulların haklarının esası ise darlık ve müsamahasızlığa dayanır. Bir rivayette: "Mülk küfürle baki kalır fakat zulümle baki kalmaz" denilir. Ayetin manası: { وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ } “Halkı ıslah edici kimseler iken, Rabbin o memleketleri zulüm ile helak edecek değildi”, yani birbirleriyle olan muamelelerini doğruluk ve dürüstlük üzere yürüten muslih kimseler oldukları takdirde sırf şirkleri sebebiyle onları helak etmez [demektir]. Bu, Ehl-i Sünnet'in bu ayet hakkındaki tevilidir. Demişlerdir ki: Bunun delili, Nûh, Hûd, Sâlih, Lût ve Şuayb kavimlerinin başına kök kazıyıcı helak azabının ancak Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği insanlara eziyet etmeleri ve yaratılmışlara zulmetmeleri sebebiyle inmiş olmasıdır.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ وَهُوَ الَّذِي تَخْتَارُهُ الْمُعْتَزِلَةُ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَهْلَكَهُمْ حَالَ كَوْنِهِمْ مُصْلِحِينَ لَمَا كَانَ مُتَعَالِيًا عَنِ الظُّلْمِ فَلَا جَرَمَ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ بَلْ إِنَّمَا يُهْلِكُهُمْ لِأَجْلِ سُوءِ أَفْعَالِهِمْ.

Tevildeki İkinci Vecih: Bu, Mutezile'nin tercih ettiği görüştür; o da şudur: Allah Teâlâ onlar muslih kimseler iken onları helak etseydi zulümden münezzeh olmazdı; dolayısıyla bunu yapmaz, bilakis onları ancak kötü fiilleri sebebiyle helak eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَالْمُعْتَزِلَةُ يَحْمِلُونَ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى مَشِيئَةِ الْإِلْجَاءِ وَالْإِجْبَارِ وَقَدْ سَبَقَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً } “Eğer Rabbin dileseydi, insanları elbette tek bir ümmet yapardı” buyurmuştur. Mutezile bu ayeti ilca ve icbar (zorlama) meşietine hamletmektedir; buna dair açıklama daha önce geçmişti.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَالْمُرَادُ افْتِرَاقُ النَّاسِ فِي الْأَدْيَانِ وَالْأَخْلَاقِ وَالْأَفْعَالِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } “Fakat onlar ihtilaf edip durmaktadırlar. Ancak Rabbinin merhamet ettikleri müstesnadır” buyurmuştur. Kastedilen, insanların dinlerde, ahlakta ve amellerde ayrılığa düşmeleridir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى اسْتِقْصَاءِ مَذَاهِبِ الْعَالَمِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَمَنْ أَرَادَ ذَلِكَ فَلْيُطَالِعْ كِتَابَنَا الَّذِي سميناه «بالرياض المونقة» إلا أنا نذكر هاهنا تَقْسِيمًا جَامِعًا لِلْمَذَاهِبِ. فَنَقُولُ: النَّاسُ فَرِيقَانِ مِنْهُمْ مَنْ أَقَرَّ بِالْعُلُومِ الْحِسِّيَّةِ كَعِلْمِنَا بِأَنَّ النَّارَ حَارَّةٌ، وَالشَّمْسَ مُضِيئَةٌ وَالْعُلُومِ الْبَدِيهِيَّةِ كَعِلْمِنَا بِأَنَّ النَّفْيَ وَالْإِثْبَاتَ لَا يَجْتَمِعَانِ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَهُمَا، والمنكرون هم السفسطائية، وَالْمُقِرُّونَ هُمُ الْجُمْهُورُ الْأَعْظَمُ مِنْ أَهْلِ الْعَالَمِ، وَهُمْ فَرِيقَانِ: مِنْهُمْ مَنْ سَلَّمَ أَنَّهُ يُمْكِنُ تَرْكِيبُ تِلْكَ الْعُلُومِ الْبَدِيهِيَّةِ بِحَيْثُ يَسْتَنْتِجُ مِنْهَا نَتَائِجَ عِلْمِيَّةً نَظَرِيَّةً، وَمِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَهُ، وَهُمُ الَّذِينَ يُنْكِرُونَ أَيْضًا النَّظَرَ إِلَى الْعُلُومِ، وَهُمْ قَلِيلُونَ، وَالْأَوَّلُونَ هُمُ الْجُمْهُورُ الْأَعْظَمُ مِنْ أَهْلِ الْعَالَمِ، وَهُمْ فَرِيقَانِ: مِنْهُمْ مَنْ لَا يُثْبِتُ لِهَذَا الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ مَبْدَأً أَصْلًا وَهُمُ الْأَقَلُّونَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُثْبِتُ لَهُ مَبْدَأً وَهَؤُلَاءِ فَرِيقَانِ: مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: ذَلِكَ الْمَبْدَأُ مُوجَبٌ بِالذَّاتِ، وَهُمْ جُمْهُورُ الْفَلَاسِفَةِ فِي هَذَا الزَّمَانِ، وَمِنْهُمْ من يقول:

Bil ki bu makamda bütün âlemin mezheplerini eksiksizce saymanın imkânı yoktur; bunu isteyen kimse «er-Riyâzu'l-Mûnıka» adını verdiğimiz kitabımıza baksın. Ancak biz burada mezhepleri toplayıcı bir taksim zikredelim. Şöyle deriz: İnsanlar iki gruptur: Onlardan bir kısmı, ateşin sıcak olduğunu ve güneşin aydınlatıcı olduğunu bilmemiz gibi hissî ilimleri ve nefy ile ispatın bir arada bulunamayacağını bilmemiz gibi bedihî (zorunlu) ilimleri ikrar etmiştir; bir kısmı ise her ikisini de inkâr etmiştir. İnkâr edenler Sofistlerdir. İkrar edenler ise dünya ehlinin büyük çoğunluğudur. Onlar da iki gruptur: Onlardan bir kısmı bu bedihî ilimlerin, kendilerinden nazarî ilmî neticeler çıkarılacak şekilde terkip edilmesinin mümkün olduğunu kabul etmiştir; bir kısmı ise bunu inkâr etmiştir ki bunlar aynı zamanda ilimlere nazar etmeyi (akıl yürütmeyi) de inkâr edenlerdir ve sayıları azdır. Birinciler dünya ehlinin büyük çoğunluğudur. Onlar da iki gruptur: Onlardan bir kısmı bu cismanî âlem için hiçbir asıl/başlangıç ilke kabul etmez ki bunlar azınlıktır; bir kısmı ise onun için bir ilke kabul eder. Bunlar da iki gruptur: Onlardan bir kısmı: "O ilke bizzat kendiliğinden mucibtir (zorunlu faildir)" der ki bunlar bu zamandaki felsefecilerin çoğunluğudur. Onlardan bir kısmı da şöyle der:

إِنَّهُ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ وَهُمْ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعَالَمِ، ثُمَّ هَؤُلَاءِ فَرِيقَانِ: مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ مَا أَرْسَلَ رَسُولًا إِلَى الْعِبَادِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ أَرْسَلَ الرَّسُولَ، فَالْأَوَّلُونَ هُمُ الْبَرَاهِمَةُ.

"O, fâil-i muhtardır (dilediğini seçerek yapandır)" derler ki bunlar dünya ehlinin ekseriyetidir. Sonra bunlar da iki gruptur: Bir kısmı: "O, kullara hiçbir peygamber göndermemiştir" der; bir kısmı ise: "Peygamber göndermiştir" der. Birinciler Berâhime'dir (Brahmanlardır).

وَالْقِسْمَ الثَّانِيَ أَرْبَابُ الشَّرَائِعِ وَالْأَدْيَانِ، وَهُمُ الْمُسْلِمُونَ وَالنَّصَارَى وَالْيَهُودُ وَالْمَجُوسُ، وَفِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الطَّوَائِفِ اخْتِلَافَاتٌ لَا حَدَّ لَهَا وَلَا حَصْرَ، وَالْعُقُولُ مُضْطَرِبَةٌ، وَالْمَطَالِبُ غَامِضَةٌ، وَمُنَازَعَاتُ الْوَهْمِ وَالْخَيَالِ غَيْرُ مُنْقَطِعَةٍ، وَلَمَّا حَسُنَ مِنْ بُقْرَاطَ أَنْ يَقُولَ فِي صِنَاعَةِ الطِّبِّ الْعُمْرُ قَصِيرٌ، وَالصِّنَاعَةُ طَوِيلَةٌ، وَالْقَضَاءُ عُسْرٌ، وَالتَّجْرِبَةُ خَطَرٌ، فَلِأَنْ يَحْسُنَ ذِكْرُهُ فِي هَذِهِ الْمَطَالِبِ الْعَالِيَةِ وَالْمَبَاحِثِ الْغَامِضَةِ، كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى.

İkinci kısım ise şeriat ve din sahipleridir; onlar da Müslümanlar, Hristiyanlar, Yahudiler ve Mecusilerdir. Bu fırkaların her birinde haddi hesabı olmayan ihtilaflar vardır; akıllar muzdariptir, meseleler kapalıdır, vehim ve hayalin çekişmeleri kesintisizdir. Hipokrat'ın tıp sanatı hakkında: "Ömür kısa, sanat uzun, hüküm güç, tecrübe ise tehlikelidir" demesi güzel görüldüğüne göre, bu yüce meselelerde ve kapalı bahislerde bunun zikredilmesi evleviyetle daha güzeldir.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّكُمْ حَمَلْتُمْ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ عَلَى الِاخْتِلَافِ فِي الْأَدْيَانِ، فَمَا الدَّلِيلُ عَلَيْهِ، وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى الِاخْتِلَافِ فِي الْأَلْوَانِ وَالْأَلْسِنَةِ وَالْأَرْزَاقِ وَالْأَعْمَالِ.

Eğer: "Siz Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ } “Fakat onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” sözünü dinlerdeki ihtilafa hamlettiniz; buna delil nedir ve niçin renklerde, dillerde, rızıklarda ve amellerdeki ihtilafa hamledilmesi caiz olmasın?" denilirse;

قُلْنَا: الدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ قَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً فَيَجِبُ حَمْلُ هَذَا الِاخْتِلَافِ عَلَى مَا يُخْرِجُهُمْ مِنْ أَنْ يَكُونُوا أُمَّةً وَاحِدَةً، وَمَا بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ قَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ فَيَجِبُ حَمْلُ هَذَا الِاخْتِلَافِ عَلَى مَعْنًى يَصِحُّ أَنْ يُسْتَثْنَى مِنْهُ قَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَذَلِكَ لَيْسَ إِلَّا مَا قُلْنَا.

Deriz ki: Buna delil şudur: Bu ayetten önceki kısım O'nun: { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً } “Eğer Rabbin dileseydi, insanları elbette tek bir ümmet yapardı” sözüdür. Dolayısıyla bu ihtilafı onları tek bir ümmet olmaktan çıkaran şeye hamletmek vaciptir. Bu ayetten sonraki kısım ise O'nun: { إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } “Ancak Rabbinin merhamet ettikleri müstesnadır” sözüdür. Dolayısıyla bu ihtilafı, O'nun { إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } “Ancak Rabbinin merhamet ettikleri müstesnadır” sözünün kendisinden istisna edilmesi sahih olacak bir manaya hamletmek vaciptir; bu da ancak bizim söylediğimizdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْهِدَايَةَ وَالْإِيمَانَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِتَخْلِيقِ اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ زَوَالَ الِاخْتِلَافِ فِي الدِّينِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا لِمَنْ خَصَّهُ اللَّه بِرَحْمَتِهِ، وَتِلْكَ الرَّحْمَةُ لَيْسَتْ عِبَارَةً عَنْ إِعْطَاءِ الْقُدْرَةِ وَالْعَقْلِ، وَإِرْسَالِ الرُّسُلِ، وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ، وَإِزَاحَةِ الْعُذْرِ، فَإِنَّ كُلَّ ذَلِكَ حَاصِلٌ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ/ يُقَالَ: تِلْكَ الرَّحْمَةُ هُوَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ فِيهِ تِلْكَ الْهِدَايَةَ وَالْمَعْرِفَةَ. قَالَ الْقَاضِي مَعْنَاهُ: إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ بِأَنْ يَصِيرَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَالثَّوَابِ، فَيَرْحَمُهُ اللَّه بِالثَّوَابِ، وَيَحْتَمِلُ إِلَّا مَنْ ﵀ بِأَلْطَافِهِ، فَصَارَ مُؤْمِنًا بِأَلْطَافِهِ وَتَسْهِيلِهِ، وَهَذَانِ الْجَوَابَانِ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ.

Sonra Allah Teâlâ: { إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } “Ancak Rabbinin merhamet ettikleri müstesnadır” buyurmuştur. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), hidayet ve imanın ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla hâsıl olacağına dair bu ayeti delil getirmişlerdir. Zira bu ayet dindeki ihtilafın ortadan kalkmasının ancak Allah'ın rahmetiyle tahsis ettiği kimse için hâsıl olacağına delalet etmektedir. O rahmet ise kudret ve akıl vermek, peygamberler göndermek, kitaplar indirmek ve mazereti ortadan kaldırmaktan ibaret değildir; çünkü bütün bunlar kâfirler hakkında da hâsıldır. Geriye ancak şu söylenmek kalır: O rahmet, Sübhânehu'nun onda o hidayet ve marifeti yaratmış olmasıdır. el-Kâdî şöyle demiştir: Bunun manası, "Cennet ve sevap ehlinden olması suretiyle Rabbinin merhamet ettiği kimse müstesnadır, Allah da ona sevap ile merhamet eder" demektir. Şöyle olması da muhtemeldir: "Lütuflarıyla Allah'ın merhamet ettiği, böylece O'nun lütufları ve kolaylaştırmasıyla mümin olan kimse müstesnadır." Bu iki cevap da son derece zayıftır.

أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّ قَوْلِهِ: وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ يُفِيدُ أَنَّ ذَلِكَ الِاخْتِلَافَ إِنَّمَا زَالَ بِسَبَبِ هَذِهِ الرَّحْمَةِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الرَّحْمَةُ جَارِيَةً مَجْرَى السَّبَبِ الْمُتَقَدِّمِ عَلَى زَوَالِ هَذَا الِاخْتِلَافِ، وَالثَّوَابُ شَيْءٌ مُتَأَخِّرٌ عَنْ زَوَالِ هَذَا الِاخْتِلَافِ، فَالِاخْتِلَافُ جَارٍ مَجْرَى الْمُسَبَّبِ لَهُ، وَمَجْرَى الْمَعْلُولِ، فَحَمْلُ هَذِهِ الرَّحْمَةِ عَلَى الثَّوَابِ بَعِيدٌ.

Birincisine gelince: Çünkü O'nun: { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } “Fakat onlar ihtilaf edip durmaktadırlar. Ancak Rabbinin merhamet ettikleri müstesnadır” sözü, bu ihtilafın ancak bu rahmet sebebiyle ortadan kalktığını ifade eder. Dolayısıyla bu rahmetin, bu ihtilafın ortadan kalkmasından önce gelen bir sebep konumunda olması vacip olur. Sevap ise bu ihtilafın ortadan kalkmasından sonra gelen bir şeydir; [oysa burada] ihtilaf [yani ihtilafın kalkması], onun sebebi ve illeti konumundadır. Dolayısıyla bu rahmeti sevaba hamletmek uzaktır.

وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ حَمْلُ هَذِهِ الرَّحْمَةِ عَلَى الْأَلْطَافِ فَنَقُولُ: جَمِيعُ الْأَلْطَافِ الَّتِي فَعَلَهَا فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِ فَهِيَ مَفْعُولَةٌ أَيْضًا فِي حَقِّ الْكَافِرِ، وَهَذِهِ الرحمة أمر مختص بِهِ الْمُؤْمِنُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ شَيْئًا زَائِدًا عَلَى تِلْكَ الْأَلْطَافِ، وَأَيْضًا فَحُصُولُ تِلْكَ الْأَلْطَافِ هَلْ يُوجِبُ رُجْحَانَ وُجُودِ الْإِيمَانِ عَلَى عَدَمِهِ أَوْ لَا يُوجِبُهُ، فَإِنْ لَمْ يُوجِبْهُ كَانَ وُجُودُ تِلْكَ الْأَلْطَافِ وَعَدَمُهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى حُصُولِ هَذَا الْمَقْصُودِ سِيَّانِ، فَلَمْ يَكُ لُطْفًا فِيهِ، وَإِنْ أَوْجَبَ الرُّجْحَانَ فَقَدْ بَيَّنَّا فِي «الْكُتُبِ الْعَقْلِيَّةِ» أَنَّهُ مَتَى حَصَلَ الرُّجْحَانُ فَقَدْ وَجَبَ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ حُصُولُ الْإِيمَانِ مِنَ اللَّه، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُصُولَ الْإِيمَانِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِخَلْقِ اللَّه، أَنَّهُ مَا لَمْ يَتَمَيَّزِ الْإِيمَانُ عَنِ الْكُفْرِ، وَالْعِلْمُ عَنِ الْجَهْلِ، امْتَنَعَ الْقَصْدُ إِلَى تَكْوِينِ الْإِيمَانِ وَالْعِلْمِ، وَإِنَّمَا يَحْصُلُ هَذَا الِامْتِيَازُ إِذَا عُلِمَ كَوْنُ أَحَدِ هَذَيْنِ الِاعْتِقَادَيْنِ مُطَابِقًا لِلْمُعْتَقَدِ وَكَوْنُ الْآخَرِ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَإِنَّمَا يَصِحُّ حُصُولُ هَذَا الْعِلْمِ، أَنْ لَوْ عَرَفَ أَنَّ ذَلِكَ الْمُعْتَقَدَ فِي نَفْسِهِ كَيْفَ يَكُونُ، وَهَذَا يُوجِبُ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ مِنَ الْعَبْدِ الْقَصْدُ إِلَى تَكْوِينِ الْعِلْمِ بِالشَّيْءِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ كَانَ عَالِمًا، وَذَلِكَ

İkincisine, yani bu rahmetin lütuflara hamledilmesine gelince, şöyle deriz: Müminin hakkında yaptığı bütün lütuflar, kâfirin hakkında da yapılmıştır. Bu rahmet ise müminin kendisine has bir durumdur; dolayısıyla o lütuflardan fazla bir şey olması vacip olur. Ayrıca o lütufların hâsıl olması, imanın varlığının yokluğuna tercih edilmesini/üstün gelmesini gerektirir mi gerektirmez mi? Eğer gerektirmezse, bu maksadın hâsıl olmasına nispetle o lütufların varlığı ile yokluğu eşit olur, dolayısıyla onda bir lütuf olmaz. Şayet bir tercih/rüchan gerektirirse, biz akli kitaplarda beyan ettik ki: Ne zaman rüchan hâsıl olursa [vukuu] vacip olur. O takdirde imanın hâsıl olması Allah'tan olmuş olur. İmanın hâsıl olmasının ancak Allah'ın yaratmasıyla olduğuna delalet eden şeylerden biri de şudur: İman küfürden, ilim de cehaletten ayırt edilmedikçe imanı ve ilmi meydana getirmeye kastetmek imkânsızdır. Bu temyiz ise ancak bu iki inançtan birinin inanılan şeye uygun olduğunun ve diğerinin böyle olmadığının bilinmesiyle hâsıl olur. Bu bilginin hâsıl olması da ancak o inanılan şeyin kendisinde nasıl olduğunun bilinmesi durumunda sahih olur. Bu da kuldan bir şeye dair ilim meydana getirme kastının, ancak kendisi [önceden] onu bilir olduktan sonra sahih olmasını gerektirir ki bu da...

يَقْتَضِي تَكْوِينَ الْكَائِنِ وَتَحْصِيلَ الْحَاصِلِ وَهُوَ مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّ زَوَالَ الِاخْتِلَافِ فِي الدِّينِ وَحُصُولَ الْعِلْمِ وَالْهِدَايَةِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.

Mevcut olanı var etmeyi ve tahsil-i hâsılı (zaten var olanı elde etmeyi) iktiza eder; bu ise muhaldir (imkânsızdır). Böylece dindeki ihtilafın zevalinin, ilim ve hidayetin hâsıl olmasının ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla gerçekleşeceği sabit olmuştur; matlup (ulaşılmak istenen sonuç) da budur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ } “Onları bunun için yarattı” buyurmuştur. Bunda üç görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلِلرَّحْمَةِ خَلَقَهُمْ، وَهَذَا اخْتِيَارُ جُمْهُورِ الْمُعْتَزِلَةِ. قَالُوا: وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: وَلِلِاخْتِلَافِ خَلَقَهُمْ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ عَوْدَ الضَّمِيرِ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَيْنِ أَوْلَى مِنْ عَوْدِهِ إلى أبعدهما، وأقرب المذكورين هاهنا هُوَ الرَّحْمَةُ، وَالِاخْتِلَافُ أَبْعَدُهُمَا. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ خَلَقَهُمْ لِلِاخْتِلَافِ وَأَرَادَ مِنْهُمْ ذَلِكَ الْإِيمَانَ، لكان لا يجوز أن يعذبهم عليه، إذ كَانُوا مُطِيعِينَ لَهُ بِذَلِكَ الِاخْتِلَافِ. الثَّالِثُ: إِذَا فَسَّرْنَا الْآيَةَ بِهَذَا الْمَعْنَى، كَانَ مُطَابِقًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] .

Birinci görüş: İbn Abbâs: "[Yani] rahmet için onları yarattı" demiştir; Mutezile cumhurunun tercihi de budur. Onlar şöyle demişlerdir: "Onları ihtilaf için yarattı" denilmesi caiz değildir. Buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: Zamirin zikredilen iki şeyden daha yakın olana dönmesi, daha uzak olana dönmesinden daha evladır. Burada zikredilen iki şeyden daha yakın olanı rahmettir; ihtilaf ise ikisinden daha uzak olanıdır. İkincisi: Allah Teâlâ onları ihtilaf için yaratmış ve onlardan bu imanı irade etmiş olsaydı, bundan dolayı onlara azap etmesi caiz olmazdı; zira onlar bu ihtilafla O'na itaat etmiş olurlardı. Üçüncüsü: Ayeti bu mana ile tefsir ettiğimizde Allah Teâlâ'nın: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [Zâriyât 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım” sözüne mutabık olur.

فَإِنْ قِيلَ: لَوْ كَانَ الْمُرَادُ وَلِلرَّحْمَةِ خَلَقَهُمْ لَقَالَ: وَلِتِلْكَ خَلَقَهُمْ وَلَمْ يَقُلْ: وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ.

Eğer: "Şayet murat 'onları rahmet için yarattı' olsaydı, { وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ } demez, { وَلِتِلْكَ خَلَقَهُمْ } derdi" denilirse;

قُلْنَا: إِنَّ تَأْنِيثَ الرَّحْمَةِ لَيْسَ تَأْنِيثًا حَقِيقِيًّا، فَكَانَ مَحْمُولًا عَلَى الْفَضْلِ وَالْغُفْرَانِ كَقَوْلِهِ: هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي [الْكَهْفِ: ٩٨] وَقَوْلِهِ: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ [الْأَعْرَافِ: ٥٦] .

Deriz ki: Rahmet kelimesinin müennesliği hakiki müenneslik değildir; bu sebeple fazl ve mağfiret manasına hamledilmiştir; nitekim O'nun: { هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي } [Kehf 98] “Bu Rabbimden bir rahmettir” ve O'nun: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } [A'râf 56] “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır” sözünde olduğu gibidir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ وَلِلِاخْتِلَافِ خَلَقَهُمْ.

İkinci görüş: Muradın, "onları ihtilaf için yarattı" şeklinde olmasıdır.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الْمُخْتَارُ أَنَّهُ خَلَقَ أَهْلَ الرَّحْمَةِ لِلرَّحْمَةِ وَأَهْلَ الِاخْتِلَافِ لِلِاخْتِلَافِ. رَوَى أَبُو صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: خَلَقَ اللَّه أَهْلَ الرَّحْمَةِ لِئَلَّا يَخْتَلِفُوا، وَأَهْلَ الْعَذَابِ لِأَنْ يَخْتَلِفُوا، وَخَلَقَ الْجَنَّةَ وَخَلَقَ لَهَا أَهْلًا، وَخَلَقَ النَّارَ وَخَلَقَ لَهَا أَهْلًا، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الدَّلَائِلُ الْقَاطِعَةُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ وَالْجَهْلَ لَا يُمْكِنُ حُصُولُهُمَا فِي الْعَبْدِ إِلَّا بِتَخْلِيقِ اللَّه تَعَالَى. الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ عَلَى الْبَعْضِ بِكَوْنِهِمْ مُخْتَلِفِينَ وَعَلَى الْآخَرِينَ بِأَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ الرَّحْمَةِ وَعَلِمَ ذَلِكَ امْتَنَعَ انْقِلَابُ ذَلِكَ، وَإِلَّا لَزِمَ انْقِلَابُ الْعِلْمِ جَهْلًا وَهُوَ مُحَالٌ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَهُ: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ أَقْوَامًا لِلْهِدَايَةِ وَالْجَنَّةِ، وَأَقْوَامًا آخَرِينَ لِلضَّلَالَةِ وَالنَّارِ، وَذَلِكَ يُقَوِّي هَذَا التأويل.

Üçüncü görüş: Muhtar olan [görüş] şudur: O, rahmet ehlini rahmet için, ihtilaf ehlini de ihtilaf için yaratmıştır. Ebû Sâlih'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah rahmet ehlini ihtilaf etmesinler diye, azap ehlini de ihtilaf etsinler diye yaratmıştır. Cenneti yaratmış ve onun için bir ehil yaratmıştır; cehennemi de yaratmış ve onun için bir ehil yaratmıştır." Bu tevilin sahih olduğuna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: İlim ve cehaletin kulda ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla hâsıl olmasının mümkün olduğuna delalet eden kesin delillerdir. İkincisi: Şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ bazılarının ihtilaf ehli olduğuna, diğerlerinin ise rahmet ehlinden olduğuna hükmedip bunu bildiğine göre, bunun değişmesi imkânsızdır; aksi takdirde ilmin cehalete dönüşmesi gerekirdi ki bu muhaldir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın bundan sonra: { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi tamamen cinlerden ve insanlardan dolduracağım' sözü yerine gelmiştir” buyurmasıdır. Bu, Allah Teâlâ'nın birtakım toplulukları hidayet ve cennet için, diğer birtakım toplulukları da dalalet ve cehennem için yarattığına dair açık bir ifadedir; bu da söz konusu tevili kuvvetlendirir.

[سورة هود (١١) : آية ١٢٠]

[Hûd Suresi (11), Ayet 120]

وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠)

{ وَكُلًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “Peygamberlerin haberlerinden kalbini kendisiyle tesbit edip pekiştireceğimiz her şeyi sana anlatıyoruz. Bu [surede] de sana hak, müminlere bir öğüt ve bir hatırlatma gelmiştir.” (120)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْقِصَصَ الْكَثِيرَةَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ نَوْعَيْنِ مِنَ الْفَائِدَةِ.

Bil ki Allah Teâlâ bu surede birçok kıssa zikredince, bu ayette iki tür fayda zikretmiştir:

الْفَائِدَةُ الْأُولَى: تَثْبِيتُ الْفُؤَادِ عَلَى أَدَاءِ الرِّسَالَةِ وَعَلَى الصَّبْرِ وَاحْتِمَالِ الْأَذَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا ابْتُلِيَ بِمِحْنَةٍ وَبَلِيَّةٍ فَإِذَا رَأَى لَهُ فِيهِ مُشَارِكًا خَفَّ ذَلِكَ عَلَى قَلْبِهِ، كَمَا يُقَالُ: الْمُصِيبَةُ إِذَا عَمَّتْ خَفَّتْ، فَإِذَا سَمِعَ الرَّسُولُ هَذِهِ الْقِصَصَ، وَعَلِمَ أَنَّ حَالَ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِمْ مَعَ أَتْبَاعِهِمْ هَكَذَا، سَهُلَ عَلَيْهِ تَحَمُّلُ الْأَذَى مِنْ قَوْمِهِ وَأَمْكَنَهُ الصَّبْرُ عَلَيْهِ.

Birinci fayda: Risaletin edası, sabır ve eziyete katlanma hususunda kalbin tesbit edilmesi (pekiştirilip sebat bulması)dır. Çünkü insan bir mihnet ve belaya maruz kaldığında, bunda kendisine bir ortak görürse bu durum kalbine hafif gelir; nitekim "Musibet genelleşince hafifler" denilir. Peygamber bu kıssaları işitip bütün peygamberlerin —Allah'ın salâtları üzerlerine olsun— ümmetleriyle olan durumlarının böyle olduğunu bilince, kavminden gelen eziyete katlanmak ona kolaylaşır ve buna sabretmesi mümkün olur.

وَالْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ وَفِي قَوْلِهِ: فِي هذِهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَثَانِيهَا: فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَثَالِثُهَا: فِي هَذِهِ الدُّنْيَا، وَهَذَا بَعِيدٌ غَيْرُ لَائِقٍ بِهَذَا الْمَوْضِعِ.

İkinci fayda: O'nun: { وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “Bu [surede] de sana hak, müminlere bir öğüt ve bir hatırlatma gelmiştir” sözüdür. O'nun: { فِي هذِهِ } “Bunda” sözünde birtakım vecihler vardır: Birincisi: Bu surede. İkincisi: Bu ayette. Üçüncüsü: Bu dünyada; bu ise uzak olup bu makama uygun değildir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ تَخْصِيصِ هَذِهِ السورة بمجيء الحق فيها أن يكون حَالَ سَائِرِ السُّوَرِ بِخِلَافِ ذَلِكَ، لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَكْمَلَ حَالًا مِمَّا ذُكِرَ فِي سَائِرِ السُّوَرِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ فِيهَا إِلَّا قَوْلُهُ: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ [هود: ١١٢] لَكَانَ الْأَمْرُ كَمَا ذَكَرْنَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ جَاءَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أُمُورٌ ثَلَاثَةٌ الْحَقُّ وَالْمَوْعِظَةُ وَالذِّكْرَى.

Bil ki, hakkın gelmesi hususunda bu surenin tahsis edilmesinden, diğer surelerin durumunun bunun aksine olması gerekmez; zira bu surede zikredilen hakkın, diğer surelerde zikredilenlerden durum bakımından daha kâmil olması muhtemeldir. Şayet bu surede sadece O'nun: { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } [Hûd 112] “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” sözü bulunmuş olsaydı bile durum zikrettiğimiz gibi olurdu. Sonra Allah Teâlâ bu surede üç şeyin geldiğini beyan etmiştir: Hak, mev'ıza (öğüt) ve zikrâ (hatırlatma).

أَمَّا الْحَقُّ: فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْبَرَاهِينِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالْعَدْلِ وَالنُّبُوَّةِ.

Hakka gelince: Bu, tevhide, adalete ve nübüvvete delalet eden burhanlara (kesin delillere) işarettir.

وَأَمَّا الذِّكْرَى: فَهِيَ إِشَارَةٌ إِلَى الْإِرْشَادِ إِلَى الْأَعْمَالِ الْبَاقِيَةِ الصَّالِحَةِ.

Zikrâya (hatırlatmaya) gelince: Bu, baki kalıcı salih amellere irşat etmeye işarettir.

وَأَمَّا الْمَوْعِظَةُ: فَهِيَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّنْفِيرِ مِنَ الدُّنْيَا وَتَقْبِيحِ أَحْوَالِهَا فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ، وَالْمُذَكِّرَةُ لِمَا هُنَالِكَ مِنَ السَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الرُّوحَ إِنَّمَا جَاءَ مِنْ ذَلِكَ الْعَالَمِ إِلَّا أَنَّهُ لِاسْتِغْرَاقِهِ فِي مَحَبَّةِ الْجَسَدِ فِي هَذَا الْعَالَمِ نَسِيَ أَحْوَالَ ذَلِكَ الْعَالَمِ فَالْكَلَامُ الْإِلَهِيُّ يُذَكِّرُهُ أَحْوَالَ ذَلِكَ الْعَالَمِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ صَحَّ إِطْلَاقُ لَفْظِ الذِّكْرِ عليه.

Mev'ızaya (öğüde) gelince: Bu, dünyadan nefret ettirmeye, ahiret yurduna nispetle onun hallerini çirkin göstermeye ve oradaki mutluluk ile bedbahtlığı hatırlatmaya işarettir. Çünkü ruh ancak o âlemden gelmiştir; ne var ki bu âlemde bedenin sevgisine daldığı için o âlemin hallerini unutmuştur. İlahi kelam ise ona o âlemin hallerini hatırlatır; bu sebeple ona "zikir" lafzının ıtlak edilmesi (kullanılması) sahih olmuştur.

ثم هاهنا دَقِيقَةٌ أُخْرَى عَجِيبَةٌ: وَهِيَ أَنَّ الْمَعَارِفَ الْإِلَهِيَّةَ لَا بُدَّ لَهَا مِنْ قَابِلٍ وَمِنْ مُوجِبٍ، وَقَابِلُهَا هُوَ الْقَلْبُ، وَالْقَلْبُ مَا لَمْ يَكُنْ كَامِلَ الِاسْتِعْدَادِ لِقَبُولِ تِلْكَ الْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ وَالتَّجَلِّيَاتِ الْقُدْسِيَّةِ، لَمْ يَحْصُلِ الِانْتِفَاعُ بِسَمَاعِ الدَّلَائِلِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَدَّمَ اللَّه تَعَالَى ذِكْرَ إِصْلَاحِ الْقَلْبِ، وَهُوَ تَثْبِيتُ الْفُؤَادِ، ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ صَلَاحَ حَالِ الْقَابِلِ، أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ الْمُوجِبِ، وَهُوَ مَجِيءُ هَذِهِ السُّورَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الْحَقِّ وَالْمَوْعِظَةِ وَالذِّكْرَى، وهذا الترتيب في غاية الشرف والجلالة.

Sonra burada hayranlık uyandırıcı bir başka incelik vardır: İlahi marifetler için mutlaka bir kâbil (kabul edici) ve bir mûcip (gerektiren/etki eden sebep) lazımdır. Onun kâbili kalptir. Kalp, o ilahi marifetleri ve kutsal tecellileri kabul etmek için tam bir istidada sahip olmadıkça delilleri işitmekten fayda hâsıl olmaz. Bu sebeple Allah Teâlâ kalbin ıslah edilmesini zikretmeyi öne almıştır ki bu, kalbin tesbitidir (pekiştirilmesidir). Sonra kâbilin halinin salahını zikredince, hemen ardından mûcibin zikrini getirmiştir ki bu da hak, mev'ıza ve zikrâyı ihtiva eden bu surenin gelmesidir. Bu tertip ise son derece şerefli ve yücedir.

[سورة هود (١١) : الآيات ١٢١ الى ١٢٣]

[Hûd Suresi (11), Ayetler 121-123]

وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣)

{ وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “İman etmeyenlere de ki: 'Elinizden geleni yapın; şüphesiz biz de yapmaktayız! Ve bekleyin; şüphesiz biz de beklemekteyiz!' Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir ve bütün işler O'na döndürülür. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et. Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.” (123)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَلَغَ الْغَايَةَ فِي الْإِعْذَارِ وَالْإِنْذَارِ، وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ، أَتْبَعَ ذَلِكَ بِأَنْ قَالَ لِلرَّسُولِ:

Bil ki Allah Teâlâ mazeretleri ortadan kaldırmada, uyarmada, teşvik etmede ve korkutmada son noktaya ulaşınca, bunun peşinden Peygamber'e şöyle buyurmuştur:

وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَمْ تُؤَثِّرْ فِيهِمْ هَذِهِ الْبَيَانَاتُ الْبَالِغَةُ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ وَهَذَا عَيْنُ مَا حَكَاهُ اللَّه تَعَالَى عَنْ شُعَيْبٍ ﵇ أَنَّهُ قال لِقَوْمِهِ، وَالْمَعْنَى: افْعَلُوا كُلَّ مَا تَقْدِرُونَ/ عَلَيْهِ فِي حَقِّي مِنَ الشَّرِّ، فَنَحْنُ أَيْضًا عَامِلُونَ. وَقَوْلُهُ: اعْمَلُوا وَإِنْ كَانَتْ صِيغَتُهُ صِيغَةَ الْأَمْرِ، إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا التَّهْدِيدُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى لِإِبْلِيسَ: وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ [الْإِسْرَاءِ: ٦٤] وَكَقَوْلِهِ:

{ وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “İman etmeyenlere” ve bu açık beyanların kendilerine tesir etmediği kimselere [şöyle] de: { اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ } “Elinizden geleni yapın; şüphesiz biz de yapmaktayız!” Bu, Allah Teâlâ'nın Şuayb'dan (aleyhisselâm) kavmine söylediğini naklettiği sözün aynısıdır. Manası şudur: Bana kötülük olarak gücünüzün yettiği her şeyi yapın; biz de yapmaktayız. O'nun: { اعْمَلُوا } “Yapın” sözü her ne kadar emir sîgasında olsa da, bundan murat tehdittir; nitekim Allah Teâlâ'nın İblis'e: { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ } [İsrâ 64] “Onlardan gücünün yettiği kimseleri sesinle ayart; süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine çullan” ve O'nun:

فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ [الْكَهْفِ: ٢٩] وَانْتَظِرُوا مَا يَعِدُكُمُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْخِذْلَانِ فَإِنَّا مُنْتَظِرُونَ مَا وَعَدَنَا الرَّحْمَنُ مِنْ أَنْوَاعِ الْغُفْرَانِ وَالْإِحْسَانِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: وَانْتَظِرُوا الْهَلَاكَ فَإِنَّا مُنْتَظِرُونَ لَكُمُ الْعَذَابَ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ خَاتِمَةً شَرِيفَةً عَالِيَةً جَامِعَةً لِكُلِّ الْمَطَالِبِ الشَّرِيفَةِ الْمُقَدَّسَةِ فَقَالَ: وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.

{ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } [Kehf 29] “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” sözünde olduğu gibidir. Şeytanın size vadettiği hüsranı bekleyin; zira biz de Rahmân'ın bize vadettiği mağfiret ve ihsan türlerini beklemekteyiz. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: "Helaki bekleyin; çünkü biz sizin için azabı beklemekteyiz." Sonra Allah Teâlâ bütün şerefli ve kutsal maksatları toplayan yüce ve şerefli bir hatime (kapanış) zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir.”

وَاعْلَمْ أَنَّ مَجْمُوعَ مَا يَحْتَاجُ الْإِنْسَانُ إِلَى مَعْرِفَتِهِ أُمُورٌ ثَلَاثَةٌ. وَهِيَ: الْمَاضِي وَالْحَاضِرُ وَالْمُسْتَقْبَلُ. أَمَّا الْمَاضِي فَهُوَ أَنْ يَعْرِفَ الْمَوْجُودَ الَّذِي كَانَ مَوْجُودًا قَبْلَهُ، وَذَلِكَ الْمَوْجُودُ الْمُتَقَدِّمُ عَلَيْهِ هُوَ الَّذِي نَقَلَهُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، وَذَلِكَ هُوَ الْإِلَهُ تَعَالَى وَتَقَدَّسَ.

Bil ki insanın bilmeye muhtaç olduğu şeylerin toplamı üç husustur: Geçmiş, şimdiki zaman ve gelecek. Geçmişe gelince: Bu, kendisinden önce var olan mevcudu bilmesidir; kendisinden önce gelen bu mevcut, onu yokluktan varlığa çıkarandır ki O da Teâlâ ve Tekaddes olan İlah'tır.

وَاعْلَمْ أَنَّ حَقِيقَةَ ذَاتِ الْإِلَهِ وَكُنْهَ هَوِيَّتِهِ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ لِلْبَشَرِ الْبَتَّةَ، وَإِنَّمَا الْمَعْلُومُ لِلْبَشَرِ صِفَاتُهُ، ثُمَّ إِنَّ صِفَاتِهِ قِسْمَانِ: صِفَاتُ الْجَلَالِ، وَصِفَاتُ الْإِكْرَامِ. أَمَّا صِفَاتُ الْجَلَالِ، فَهِيَ سُلُوبٌ، كَقَوْلِنَا: إِنَّهُ لَيْسَ بِجَوْهَرٍ وَلَا جِسْمٍ، وَلَا كَذَا وَلَا كَذَا. وَهَذِهِ السُّلُوبُ فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَتْ صِفَاتِ الْكَمَالِ، لِأَنَّ السُّلُوبَ عَدَمٌ، وَالْعَدَمُ الْمَحْضُ وَالنَّفْيُ الصِّرْفُ، لَا كَمَالَ فِيهِ، فَقَوْلُنَا لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ إِنَّمَا أَفَادَ الكلام لِدَلَالَتِهِ عَلَى الْعِلْمِ الْمُحِيطِ الدَّائِمِ الْمُبَرَّأِ عَنِ التَّغَيُّرِ وَلَوْلَا ذَلِكَ كَانَ عَدَمُ النَّوْمِ لَيْسَ يَدُلُّ عَلَى كَمَالٍ أَصْلًا، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمَيِّتَ وَالْجَمَادَ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ وَقَوْلُهُ: وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ [الْأَنْعَامِ: ١٤] إِنَّمَا أَفَادَ، الْجَلَالَ وَالْكَمَالَ وَالْكِبْرِيَاءَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلا يُطْعَمُ يُفِيدُ كَوْنَهُ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ غَنِيًّا عَنِ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ بَلْ عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ، فَثَبَتَ أَنَّ صِفَاتِ الْكَمَالِ وَالْعِزِّ وَالْعُلُوِّ هِيَ الصِّفَاتُ الثُّبُوتِيَّةُ، وَأَشْرَفُ الصِّفَاتِ الثُّبُوتِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ صِفَتَانِ: الْعِلْمُ وَالْقُدْرَةُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ وَصَفَ اللَّه تَعَالَى ذَاتَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِهِمَا فِي مَعْرِضِ التَّعْظِيمِ وَالثَّنَاءِ وَالْمَدْحِ. أَمَّا صِفَةُ الْعِلْمِ فَقَوْلُهُ: وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْمُرَادُ أَنَّ عِلْمَهُ نَافِذٌ فِي جَمِيعِ الْكُلِّيَّاتِ وَالْجُزْئِيَّاتِ وَالْمَعْدُومَاتِ وَالْمَوْجُودَاتِ وَالْحَاضِرَاتِ وَالْغَائِبَاتِ، وَتَمَامُ الْبَيَانِ وَالشَّرْحِ فِي دَلَالَةِ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى نِهَايَةِ الْكَمَالِ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ ﷾: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ [الْأَنْعَامِ: ٥٩] وَأَمَّا صِفَةُ الْقُدْرَةِ، فَقَوْلُهُ:

Bil ki İlah'ın zâtının hakikati ve hüviyetinin künhü (öz mahiyeti) beşer için asla bilinir değildir. Beşer için bilinen ancak O'nun sıfatlarıdır. Sonra O'nun sıfatları iki kısımdır: Celal sıfatları ve ikram sıfatları. Celal sıfatlarına gelince; bunlar selbî (olumsuzlayıcı) sıfatlardır. Nitekim: "O ne bir cevherdir ne de bir cisimdir; ne şöyledir ne de böyledir" dememiz gibi. Bu selbî sıfatlar hakikatte kemal sıfatları değildir; çünkü selbler ademdir (yokluktur); sırf yokluk ve katıksız nefiyde ise hiçbir kemal yoktur. Nitekim [O'nun hakkında]: { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ } [Bakara 255] “O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku” sözümüz, değişmekten münezzeh olan kuşatıcı ve daimî bir ilme delalet ettiği için kemal ifade etmiştir; şayet bu olmasaydı, uykunun bulunmaması asla bir kemale delalet etmezdi. Görmez misin ki ölüyü de cansız varlığı da ne bir uyuklama ne de bir uyku tutar. O'nun: { وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ } [En'âm 14] “O doyurur fakat kendisi doyurulmaz” sözü de celal, kemal ve kibriyayı ifade etmiştir; çünkü O'nun: { وَلا يُطْعَمُ } “kendisi doyurulmaz” sözü, O'nun bizzat vacibü'l-vücud (varlığı zorunlu) olduğunu, yeme ve içmeden, hatta kendi dışındaki her şeyden müstağni (ihtiyaçsız) bulunduğunu ifade eder. Böylece kemal, izzet ve yücelik sıfatlarının sübûtî sıfatlar olduğu sabit olmuştur. Kemal ve celale delalet eden sübûtî sıfatların en şereflisi ise iki sıfattır: İlim ve kudret. Bu sebeple Allah Teâlâ bu ayette tazim, sena ve övgü makamında zâtını bu iki sıfatla tavsif etmiştir. İlim sıfatına gelince, bu O'nun: { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir” sözüdür; bundan murat, O'nun ilminin bütün küllîlere, cüzîlere, madumlara (yok olanlara), mevcutlara, hazır olanlara ve gayb olanlara nüfuz ettiğidir. Bu lafzın kemalin son noktasına delaletine dair tam beyan ve açıklama, O'nun: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } [En'âm 59] “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir” sözünün tefsirinde zikrettiğimiz husustur. Kudret sıfatına gelince, bu O'nun:

وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ وَالْمُرَادُ أَنَّ مَرْجِعَ الْكُلِّ إِلَيْهِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ كَذَلِكَ لَوْ كَانَ مَصْدَرُ الْكُلِّ وَمَبْدَأُ الْكُلِّ هُوَ هُوَ وَالَّذِي يَكُونُ مَبْدَأً لِجَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ وَإِلَيْهِ يَكُونُ مَرْجِعُ كُلِّ الْمُحْدَثَاتِ وَالْكَائِنَاتِ، كَانَ عَظِيمَ الْقُدْرَةِ نَافِذَ الْمَشِيئَةِ قَهَّارًا لِلْعَدَمِ بِالْوُجُودِ وَالتَّحْصِيلِ جَبَّارًا لَهُ بِالْقُوَّةِ وَالْفِعْلِ وَالتَّكْمِيلِ، فَهَذَانِ الْوَصْفَانِ هُمَا الْمَذْكُورَانِ فِي شَرْحِ جَلَالِ الْمَبْدَأِ وَنَعْتِ كِبْرِيَائِهِ.

{ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ } “Ve bütün işler O'na döndürülür” sözüdür. Murad edilen, her şeyin merciinin (dönüş yerinin) O olmasıdır. Bu ise ancak her şeyin kaynağı ve ilki bizzat O olduğunda mümkün olur. Bütün mümkün varlıkların mebdei (başlangıcı) olan ve yaratılmış bütün varlıkların dönüşü kendisine varan [Zât], kudreti azim, meşieti nafiz, varlık ve tahsil ile yokluğu kahredici, kuvvet, fiil ve tekmil ile ona galebe çalıcıdır. İşte mebdein celalinin şerhinde ve kibriyasının vasfında zikredilen iki vasıf bunlardır.

وَالْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ الْمَرَاتِبِ الَّتِي يَجِبُ عَلَى الْإِنْسَانِ كَوْنُهُ عَالِمًا بِهَا أَنْ يَعْرِفَ مَا هُوَ مُهِمٌّ لَهُ فِي زَمَانِ حَيَاتِهِ فِي الدُّنْيَا، وَمَا ذَلِكَ إِلَّا تَكْمِيلُ النَّفْسِ بِالْمَعَارِفِ الرُّوحَانِيَّةِ وَالْجَلَايَا الْقُدْسِيَّةِ، وَهَذِهِ الْمَرْتَبَةُ لَهَا بِدَايَةٌ وَنِهَايَةٌ. أَمَّا بِدَايَتُهَا فَالِاشْتِغَالُ بِالْعِبَادَاتِ الْجَسَدَانِيَّةِ وَالرُّوحَانِيَّةِ. أَمَّا الْعِبَادَاتُ الْجَسَدَانِيَّةُ، فَأَفْضَلُ الْحَرَكَاتِ الصَّلَاةُ، وَأَكْمَلُ السَّكَنَاتِ الصِّيَامُ، وَأَنْفَعُ الْبِرِّ الصَّدَقَةُ.

İnsanın bilmesi vacip olan mertebelerden ikincisi: Dünya hayatı süresince kendisi için önemli olan şeyi bilmesidir. Bu da nefsin ruhani marifetlerle ve kudsî cilvelerle tekemmül ettirilmesinden (olgunlaştırılmasından) başkası değildir. Bu mertebenin bir başlangıcı ve bir sonu vardır. Başlangıcına gelince; bu bedenî ve ruhani ibadetlerle meşgul olmaktır. Bedenî ibadetlere gelince; hareketlerin en faziletlisi namaz, sükûn hallerinin en kâmili oruç ve iyiliklerin en faydalısı sadakadır.

وَأَمَّا الْعِبَادَةُ الرُّوحَانِيَّةُ فَهِيَ: الْفِكْرُ، وَالتَّأَمُّلُ فِي عَجَائِبِ صُنْعِ اللَّه تَعَالَى في ملكوت السموات وَالْأَرْضِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] وَأَمَّا نِهَايَةُ هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ، فَالِانْتِهَاءُ مِنَ الْأَسْبَابِ إِلَى مُسَبِّبِهَا، وَقَطْعُ النَّظَرِ عَنْ كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ وَالْمُبْدَعَاتِ، وَتَوْجِيهُ حَدَقَةِ الْعَقْلِ إِلَى نُورِ عَالَمِ الْجَلَالِ، وَاسْتِغْرَاقُ الرُّوحِ فِي أَضْوَاءِ عَالَمِ الْكِبْرِيَاءِ، وَمَنْ وَصَلَ إِلَى هَذِهِ الدَّرَجَةِ رَأَى كُلَّ مَا سِوَاهُ مُهَرْوِلًا تَائِهًا فِي سَاحَةِ كِبْرِيَائِهِ هَالِكًا فَانِيًا فِي فَنَاءِ سَنَاءِ أَسْمَائِهِ. وَحَاصِلُ الْكَلَامِ: أَنَّ أَوَّلَ دَرَجَاتِ السَّيْرِ إِلَى اللَّه تَعَالَى هُوَ عُبُودِيَّةُ اللَّه، وَآخِرُهَا التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّه، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ.

Ruhani ibadete gelince: Bu; tefekkür ve Allah Teâlâ'nın göklerin ve yerin melekûtundaki hayranlık verici sanatını düşünmektir; nitekim Allah Teâlâ: { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Âl-i İmrân 191] “Göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler” buyurmuştur. Bu mertebenin sonuna gelince; sebeplerden onların müsebbibine (sebepleri yaratan Allah'a) ulaşmak, bütün mümkün ve yaratılmış varlıklardan bakışı kesmek, aklın göz bebeğini celal âleminin nuruna çevirmek ve ruhun kibriya âleminin ışıklarına dalmasıdır. Bu dereceye ulaşan kimse, O'nun dışındaki her şeyin O'nun kibriya meydanında şaşkınca koşuştuğunu, isimlerinin yüce parıltısının avlusunda helak ve fani olduğunu görür. Sözün özü: Allah Teâlâ'ya seyrin derecelerinin ilki Allah'a kulluk, sonuncusu ise Allah'a tevekküldür. İşte bu sebeple: { فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ } “Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et” buyurmuştur.

وَالْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: مِنَ الْمَرَاتِبِ الْمُهِمَّةِ لِكُلِّ عَامِلٍ مَعْرِفَةُ الْمُسْتَقْبَلِ وَهُوَ أَنَّهُ يَعْرِفُ كَيْفَ يَصِيرُ حَالُهُ بَعْدَ انْقِضَاءِ هَذِهِ الْحَيَاةِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَهَلْ لِأَعْمَالِهِ أَثَرٌ فِي السَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ لَا يُضِيعُ طَاعَاتِ الْمُطِيعِينَ وَلَا يُهْمِلُ أَحْوَالَ الْمُتَمَرِّدِينَ الْجَاحِدِينَ، وَذَلِكَ بِأَنْ يُحْضَرُوا فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ وَيُحَاسَبُوا عَلَى النَّقِيرِ وَالْقِطْمِيرِ وَيُعَاتَبُوا فِي الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ، ثُمَّ يَحْصُلُ عَاقِبَةُ الْأَمْرِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ، فَظَهَرَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَافِيَةٌ بِالْإِشَارَةِ إِلَى جَمِيعِ الْمَطَالِبِ الْعُلْوِيَّةِ، والمقاصد

Her amel eden için önemli olan mertebelerin üçüncüsü: Geleceği bilmektir. Bu da bu cismani hayat sona erdikten sonra durumunun ne olacağını ve amellerinin mutluluk ve bedbahtlıkta bir tesiri bulunup bulunmadığını bilmesidir. Allah Teâlâ'nın: { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir” sözüyle buna işaret edilmektedir. Maksat şudur: O, itaat edenlerin itaatlerini zayi etmez ve inatçı inkârcıların hallerini de başıboş bırakmaz. Bu da kıyamet duruşma yerinde hazır bulundurulmaları, zerre ve hurma çekirdeği zarına varıncaya kadar hesaba çekilmeleri, küçük ve büyük her şeyden dolayı azarlanmaları ve ardından işin akıbetinin bir fırkanın cennette, bir fırkanın da çılgın alevli cehennemde olması şeklinde gerçekleşecektir. Böylece bu ayetin bütün ulvi taleplere ve...

الْقُدْسِيَّةِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ وَرَاءَهَا لِلْعُقُولِ مُرْتَقًى وَلَا لِلْخَوَاطِرِ مُنْتَهًى واللَّه الْهَادِي لِلصَّوَابِ، تَمَّتِ السُّورَةُ بِحَمْدِ اللَّه وَعَوْنِهِ، وَقَدْ وُجِدَ بِخَطِّ الْمُصَنِّفِ ﵁ فِي النُّسْخَةِ الْمُنْتَقِلِ مِنْهَا تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ قَبْلَ طُلُوعِ الصُّبْحِ لَيْلَةَ الِاثْنَيْنِ مِنْ شَهْرِ رَجَبٍ خَتَمَهُ اللَّه بِالْخَيْرِ وَالْبَرَكَةِ سَنَةَ إِحْدَى وَسِتُّمِائَةٍ، وَقَدْ كَانَ لي ولد صالح حسن السِّيرَةِ فَتُوُفِّيَ فِي الْغُرْبَةِ فِي عُنْفُوَانِ شَبَابِهِ، وَكَانَ قَلْبِي كَالْمُحْتَرِقِ لِذَلِكَ السَّبَبِ، فَأَنَا أَنْشُدُ اللَّه إِخْوَانِيَ فِي الدِّينِ وَشُرَكَائِيَ فِي طَلَبِ الْيَقِينِ وَكُلَّ مَنْ نَظَرَ فِي هَذَا الْكِتَابِ وَانْتَفَعَ بِهِ أَنْ يَذْكُرَ ذَلِكَ الشَّابَّ بِالرَّحْمَةِ وَالْمَغْفِرَةِ، وَأَنْ يَذْكُرَ هَذَا الْمِسْكِينَ بِالدُّعَاءِ وَهُوَ يَقُولُ: رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ [آلِ عِمْرَانَ: ٨] وَصَلَّى اللَّه عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ.

Kutsal maksatlara işaret etmede eksiksiz olduğu, akıllar için bunun ötesinde tırmanacak bir mertebe ve zihinler için varılacak bir son bulunmadığı ortaya çıkmıştır. Doğruya ileten Allah'tır. Allah'ın hamdi ve yardımıyla sure tamamlandı. Kendisinden istinsah edilen nüshada müellifin (rahmetullâhi aleyh) kendi el yazısıyla şu ifade bulunmuştur: "Bu surenin tefsiri, Allah'ın hayır ve bereketle tamamlaması duasıyla, altı yüz bir senesinin Recep ayının pazartesi gecesinde sabah doğmadan önce tamamlandı. Benim salih ve güzel ahlaklı bir oğlum vardı; gençliğinin baharında gurbette vefat etti ve bundan dolayı kalbim adeta yanıp kavruldu. Ben dindeki kardeşlerime, yakin talebindeki ortaklarıma ve bu kitaba bakıp ondan istifade eden herkese Allah adına yalvarırım ki o genci rahmet ve mağfiretle ansınlar ve: { رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ } [Âl-i İmrân 8] “Rabbimiz! Bizi doğru yola ilettikten sonra kalplerimizi eğriltme ve bize katından bir rahmet bağışla; şüphesiz sen çok bağışlayıcısın” diyerek bu miskini duayla hatırlasınlar. Allah mahlukatının en hayırlısı olan Muhammed'e, âline ve ashabına salât ve selam eylesin."