لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى أَحْوَالَ الْمُتَقَدِّمِينَ قَالَ: وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ فَبَيَّنَ أَنَّ كُلَّ مَنْ شَارَكَ أُولَئِكَ الْمُتَقَدِّمِينَ فِي فِعْلِ مَا لَا يَنْبَغِي، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُشَارِكَهُمْ فِي ذَلِكَ الْأَخْذِ الْأَلِيمِ الشَّدِيدِ.
Çünkü O Teâlâ geçmiştekilerin hallerini nakledince: { وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ } “Halkı zalim olan o kentleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalaması işte böyledir” buyurmuş ve uygun olmayan şeyleri yapmada o geçmiştekilere ortak olan herkesin, o acı ve çetin yakalanışta da onlara mutlaka ortak olacağını açıklamıştır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ قَالَ الْقَفَّالُ: تَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ إِنَّمَا عُذِّبُوا فِي الدُّنْيَا لِأَجْلِ تَكْذِيبِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ وَإِشْرَاكِهِمْ باللَّه، فَإِذَا عُذِّبُوا فِي الدُّنْيَا عَلَى ذَلِكَ وَهِيَ دَارُ الْعَمَلِ، فَلَأَنْ يُعَذَّبُوا عَلَيْهِ فِي الْآخِرَةِ الَّتِي هِيَ دَارُ الْجَزَاءِ كَانَ أَوْلَى.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ } “Ahiret azabından korkan kimse için bunda şüphesiz bir ibret vardır” buyurmuştur. el-Kaffâl şöyle demiştir: Bu sözün takriri (izahı) şudur: Bunlar dünyada sadece peygamberleri yalanlamaları ve Allah'a şirk koşmaları sebebiyle azap görmüşlerdir. Amel yurdu olan dünyada bundan dolayı azap gördüklerine göre, ceza yurdu olan ahirette bundan dolayı azap görmeleri evleviyetle gereklidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَثِيرًا مِمَّنْ تَنَبَّهَ لِهَذَا الْبَحْثِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَوَّلُوا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، بَلْ هُوَ ضَعِيفٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ يَكُونُ ظُهُورُ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ فِي الدُّنْيَا دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِالْقِيَامَةِ وَالْبَعْثِ وَالنَّشْرِ حَقٌّ وَصِدْقٌ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّ الْقِيَامَةَ حَقٌّ كَالشَّرْطِ فِي حُصُولِ الِاعْتِبَارِ بِظُهُورِ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ، وَهَذَا الْمَعْنَى كَالْمُضَادِّ لِمَا ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ، لِأَنَّ الْقَفَّالَ يَجْعَلُ الْعِلْمَ بِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ أَصْلًا لِلْعِلْمِ بِأَنَّ الْقِيَامَةَ حَقٌّ، فَبَطَلَ مَا ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ وَالْأَصْوَبُ عِنْدِي أَنْ يُقَالَ: الْعِلْمُ بِأَنَّ الْقِيَامَةَ حَقٌّ مَوْقُوفٌ عَلَى الْعِلْمِ بِأَنَّ الْمُدَبِّرَ لِوُجُودِ هَذِهِ السموات وَالْأَرْضِينَ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ لَا مُوجَبٌ بِالذَّاتِ وَمَا لَمْ يَعْرِفِ الْإِنْسَانُ أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ وَقَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ وَأَنَّ جَمِيعَ الحوادث الواقعة في السموات وَالْأَرْضِينَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِتَكْوِينِهِ وَقَضَائِهِ، لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَعْتَبِرَ بِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِي وُجُودِ هَذَا العالم موجب بالذات بلا فَاعِلٌ مُخْتَارٌ، يَزْعُمُونَ أَنَّ هَذِهِ الْأَحْوَالَ الَّتِي ظَهَرَتْ فِي أَيَّامِ الْأَنْبِيَاءِ مِثْلُ الْغَرَقِ وَالْحَرَقِ وَالْخَسْفِ وَالْمَسْخِ وَالصَّيْحَةِ كُلُّهَا إِنَّمَا حَدَثَتْ بِسَبَبِ قِرَانَاتِ الْكَوَاكِبِ وَاتِّصَالِ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ حُصُولُهَا دَلِيلًا عَلَى صِدْقِ الْأَنْبِيَاءِ، فَأَمَّا الَّذِي يُؤْمِنُ بِالْقِيَامَةِ، فَلَا يَتِمُّ ذَلِكَ الْإِيمَانُ إِلَّا إِذَا اعْتَقَدَ أنه إِلَهَ الْعَالَمِ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ وَأَنَّهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْجُزْئِيَّاتِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ حُدُوثَ هَذِهِ الْحَوَادِثِ الْهَائِلَةِ وَالْوَقَائِعِ الْعَظِيمَةِ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ خَلَقَهَا وَأَوْجَدَهَا وَأَنَّهَا لَيْسَتْ بِسَبَبِ طَوَالِعِ الْكَوَاكِبِ وَقِرَانَاتِهَا، وَحِينَئِذٍ يَنْتَفِعُ بِسَمَاعِ هَذِهِ الْقِصَصِ، وَيَسْتَدِلُّ بِهَا عَلَى صِدْقِ الْأَنْبِيَاءِ، فَثَبَتَ بِهَذَا صِحَّةُ قَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ.
Bil ki müfessirlerden bu incelemeye dikkat çekenlerin çoğu bu görüşe dayanmışlardır; bilakis bu görüş zayıftır. Çünkü el-Kaffâl'in zikrettiği bu veche göre, dünyada kök kazıyıcı azabın ortaya çıkması kıyamet, ba's (yeniden dirilme) ve neşr (toplanma) sözünün hak ve doğru olduğuna delil olur. Halbuki ayetin zahiri, kıyametin hak olduğunu bilmenin, kök kazıyıcı azabın ortaya çıkışından ibret almanın gerçekleşmesinde bir şart gibi olduğunu gerektirmektedir. Bu anlam el-Kaffâl'in zikrettiğine adeta zıttır; çünkü el-Kaffâl, kök kazıyıcı azabı bilmeyi kıyametin hak olduğunu bilmenin aslı (temeli) kılmaktadır. Dolayısıyla el-Kaffâl'in zikrettiği görüş bâtıl olmuştur. Bana göre en doğru olanı şöyle denilmesidir: Kıyametin hak olduğunu bilmek; bu göklerin ve yerlerin varlığını çekip çevirenin bizzat zorunlu kılan (mûceb bi'z-zât) değil, fail-i muhtar (özgür iradeli fail) olduğunu bilmeye bağlıdır. İnsan, âlemin ilahının fail-i muhtar ve bütün mümkinâta kadir olduğunu, göklerde ve yerlerde meydana gelen bütün hadiselerin ancak O'nun yaratması ve kazasıyla gerçekleştiğini bilmedikçe kök kazıyıcı azaptan ibret alamaz. Zira bu âlemin varlığında tesir edenin bir fail-i muhtar değil, bizzat zorunlu kılan olduğunu iddia edenler; peygamberler zamanında ortaya çıkan boğulma, yanma, yere batma, suret değiştirme (mesh) ve şiddetli ses (sayha) gibi bu hallerin tamamının yalnızca yıldızların kavuşumları ve bazısının bazısıyla irtibatı sebebiyle meydana geldiğini iddia ederler. Durum böyle olunca, o vakit bunların gerçekleşmesi peygamberlerin doğruluğuna delil olmaz. Kıyamete iman eden kimseye gelince, âlemin ilahının fail-i muhtar olduğuna ve bütün cüz'iyyatı bildiğine inanmadıkça o iman tamam olmaz. Durum böyle olunca, bu dehşetli hadiselerin ve büyük vakaların meydana gelişinin yalnızca âlemin ilahının onları yaratması ve var etmesi sebebiyle olduğuna, yıldızların doğuşları ve kavuşumları sebebiyle olmadığına kesin olarak hükmetmek gerekir. İşte o vakit bu kıssaları dinlemekten faydalanır ve bunlarla peygamberlerin doğruluğuna delil getirir. Böylece O'nun: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ } “Ahiret azabından korkan kimse için bunda şüphesiz bir ibret vardır” kavlinin sıhhati sabit olmuş olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ.
Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ } “İşte o, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür ve o, şahit olunan bir gündür” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْآخِرَةَ وَصَفَ ذَلِكَ الْيَوْمَ بِوَصْفَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ، وَالْمَعْنَى أَنَّ خَلْقَ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ كُلُّهُمْ يُحْشَرُونَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَيُجْمَعُونَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ يَوْمٌ مَشْهُودٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ يَشْهَدُهُ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ. وَقَالَ آخَرُونَ يَشْهَدُهُ أَهْلُ السَّمَاءِ/ وَأَهْلُ الْأَرْضِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الشُّهُودِ الْحُضُورُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِهِ أَنَّهُ رُبَّمَا وَقَعَ فِي قَلْبِ إِنْسَانٍ أَنَّهُمْ لَمَّا جُمِعُوا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَمْ يَعْرِفْ كُلُّ أَحَدٍ إِلَّا وَاقِعَةَ نَفْسِهِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ تِلْكَ الْوَقَائِعَ تَصِيرُ معلومة للكل بسبب المحاسبة والمسألة.
Bil ki O Teâlâ ahireti zikredince o günü iki vasıfla vasfetmiştir: Birincisi: Onun { يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ } “insanların kendisi için toplanacağı bir gün” olmasıdır. Anlamı şudur: Öncekilerin ve sonrakilerin tamamı o günde haşredilir ve toplanırlar. İkincisi: Onun { يَوْمٌ مَشْهُودٌ } “şahit olunan bir gün” olmasıdır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Ona iyi de kötü de şahit olur” demiştir. Başkaları ise: “Ona gök ehli de yer ehli de şahit olur” demişlerdir. Şuhûddan murat hazır bulunmaktır. Bunun zikredilmesinden maksat şudur: İnsanın kalbine, o vakitte bir araya toplandıklarında herkesin sadece kendi başına geleni bileceği gelebilir; Allah Teâlâ hesaba çekme ve sorgulama sebebiyle o hadiselerin herkes tarafından bilinir hale geleceğini beyan etmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ وَالْمَعْنَى أَنَّ تَأْخِيرَ الْآخِرَةِ وَإِفْنَاءَ الدُّنْيَا موقوف على أجل معدود وكل ماله عَدَدٌ فَهُوَ مُتَنَاهٍ وَكُلُّ مَا كَانَ مُتَنَاهِيًا فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَفْنَى، فَيَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ تَأْخِيرَ الْآخِرَةِ سَيَنْتَهِي إِلَى وَقْتٍ لَا بُدَّ وَأَنْ يُقِيمَ اللَّه الْقِيَامَةَ فِيهِ، وَأَنْ تَخَرَبَ الدُّنْيَا فِيهِ، وَكُلُّ مَا هُوَ آت قريب.
Sonra Allah Teâlâ: { وَما نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ } “Biz onu ancak sayılı bir ecel için erteleriz” buyurmuştur. Anlamı şudur: Ahiretin ertelenmesi ve dünyanın yok edilmesi sayılı bir ecele bağlıdır; sayısı olan her şey sonludur ve sonlu olan her şey mutlaka yok olacaktır. Dolayısıyla ahiretin ertelenmesinin, Allah'ın kıyameti mutlaka koparacağı ve dünyanın mutlaka harap olacağı bir vakitte son bulacağını söylemek gerekir. Gelecek olan her şey yakındır.
[سورة هود (١١) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٨]
[Hûd Suresi (11): 105 ila 108. Ayetler]
يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (١٠٧) وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨)
{ يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (١٠٧) وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨) } “[O gün] geldiğinde, O'nun izni olmadan hiçbir kimse konuşamaz. Artık onlardan kimi şakî (bedbaht), kimi de saîddir (mutlu). (105) Şakî olanlara gelince, onlar ateştedirler; orada onlar için [acı bir] nefes alıp verme ve inleme vardır. (106) Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar. Şüphesiz Rabbin, dilediğini hakkıyla yapandır. (107) Mutlu kılınanlara gelince, onlar da cennettedirler. Rabbinin dilediği hariç, kesintisiz bir bağış olarak gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar. (108)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ } kavli hakkında] Bu ayette meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ يَأْتِ بِحَذْفِ الْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَحَذْفُ الْيَاءِ وَالِاجْتِزَاءُ عَنْهَا بِالْكَسْرَةِ كَثِيرٌ فِي لُغَةِ هُذَيْلٍ، وَنَحْوُهُ قَوْلُهُمْ لَا أَدْرِ حَكَاهُ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ.
Birinci Mesele: Ebû Amr, Âsım ve Hamza yâ harfini hazfederek { يَأْتِ } şeklinde, diğerleri ise yâ harfini sabit tutarak [ye'tî] okumuşlardır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Yâ harfini hazfedip yerine kesre ile yetinmek Hüzeyl kabilesinin lügatinde çoktur; el-Halîl ve Sîbeveyh'in rivayet ettiği onların [lâ edrî yerine] 'lâ edri' sözü de bunun gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فَاعِلُ يَأْتِي هُوَ اللَّه تَعَالَى كَقَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ/ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ [الْبَقَرَةِ: ٢١٠] وَقَوْلِهِ: أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ [الْأَنْعَامِ: ١٥٨] وَيُعَضِّدُهُ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ وَمَا يُؤَخِّرُهُ بِالْيَاءِ أَقُولُ لَا يُعْجِبُنِي هَذَا التَّأْوِيلُ، لِأَنَّ قَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ حَكَاهُ اللَّه تَعَالَى عَنْ أَقْوَامٍ وَالظَّاهِرُ أَنَّهُمْ هُمُ الْيَهُودُ، وَذَلِكَ لَيْسَ فِيهِ حُجَّةٌ وَكَذَا قوله: أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أما هاهنا فَهُوَ صَرِيحُ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى وَإِسْنَادُ فِعْلِ الْإِتْيَانِ إِلَيْهِ مُشْكِلٌ.
İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { يَأْتِي } fiilinin faili, Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ } “Onlar ancak Allah'ın kendilerine gelmesini mi bekliyorlar?” [el-Bakara: 210] ve { أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ } “Yahut Rabbinin gelmesini” [el-En'âm: 158] kavillerinde olduğu gibi Allah Teâlâ'dır. { وَما نُؤَخِّرُهُ } ayetini yâ ile [ve mâ yüehhiruhû] okuyan kimsenin kıraati de bunu destekler. Ben derim ki: Bu tevil benim hoşuma gitmiyor; çünkü { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ } kavlini Allah Teâlâ birtakım topluluklardan nakletmiştir ve zahir olan onların Yahudiler olduğudur, bunda ise hüccet yoktur. { أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ } kavli de böyledir. Buraya gelince, bu Allah Teâlâ'nın sarih kelamıdır ve gelme (ityân) fiilinin O'na isnat edilmesi müşküldür.
فَإِنْ قَالُوا: فَمَا قَوْلُكَ في قوله تعالى: وَجاءَ رَبُّكَ.
Eğer: “Allah Teâlâ'nın: { وَجاءَ رَبُّكَ } “Ve Rabbin geldi” kavli hakkındaki sözün nedir?” derlerse,
قُلْنَا: هُنَاكَ تَأْوِيلَاتٌ، وَأَيْضًا فَهُوَ صَرِيحٌ، فَلَا يُمْكِنُ دَفْعُهُ فَوَجَبَ الِامْتِنَاعُ مِنْهُ بَلِ الْوَاجِبُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ مِنْهُ يَوْمَ يَأْتِي الشَّيْءُ الْمَهِيبُ الْهَائِلُ الْمُسْتَعْظَمُ، فَحُذِفَ اللَّه تَعَالَى ذِكْرُهُ بِتَعْيِينِهِ لِيَكُونَ أَقْوَى فِي التَّخْوِيفِ.
Biz deriz ki: Orada teviller vardır; ayrıca o sarihtir, reddedilmesi mümkün değildir, bu sebeple [burada ityân fiilini Allah'a isnat etmekten] kaçınmak vacip olmuştur. Bilakis vacip olan şöyle denilmesidir: Bundan murat, heybetli, dehşetli ve pek büyük bir şeyin geleceği gündür; Allah Teâlâ korkutma bakımından daha tesirli olsun diye onu açıkça tayin ederek zikretmeyi hazfetmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْعَامِلُ فِي انْتِصَابِ الظَّرْفِ هُوَ قَوْلُهُ: لَا تَكَلَّمُ أَوْ إِضْمَارُ اذْكُرْ.
Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Zarftaki nasb amili O'nun: { لَا تَكَلَّمُ } kavlidir yahut 'uzkür' [hatırla] kelimesinin takdir edilmesidir.
أَمَّا قَوْلُهُ: لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَفِيهِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ فِيهِ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه تَعَالَى.
O'nun: { لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan hiçbir kimse konuşamaz” kavline gelince, onda hazif vardır ve takdiri şöyledir: “Orada Allah Teâlâ'nın izni olmadan hiçbir nefis konuşamaz.”
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ سَائِرِ الْآيَاتِ الَّتِي تُوهِمُ كَوْنَهَا مُنَاقِضَةً لِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها [النَّحْلِ: ١١١] وَمِنْهَا أَنَّهُمْ يَكْذِبُونَ وَيَحْلِفُونَ باللَّه عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَامِ: ٢٣] وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ [الصَّافَّاتِ:
Eğer: “Bu ayet ile bu ayete zıt olduğu vehmini veren diğer ayetlerin arası nasıl bağdaştırılır? Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها } “O gün herkes kendi nefsi için mücadele eder” [en-Nahl: 111] kavlidir; biri yalan söyleyip Allah'a yemin edecek olmalarıdır ki bu onların: { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşrikler değildik” [el-En'âm: 23] sözüdür; biri Allah Teâlâ'nın: { وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ } “Durdurun onları, şüphesiz onlar sorguya çekileceklerdir” [es-Sâffât: 24]
٢٤] وَمِنْهَا قَوْلُهُ: هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ [الْمُرْسَلَاتِ: ٣٥] .
kavlidir; biri de O'nun: { هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } “Bu, konuşamayacakları ve özür dilemeleri için kendilerine izin verilmeyecek bir gündür” [el-Mürselât: 35] kavlidir” denilirse,
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ حَيْثُ وَرَدَ الْمَنْعُ مِنَ الْكَلَامِ فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْجَوَابَاتِ الْحَقِّيَّةِ الصَّحِيحَةِ. الثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ يَوْمٌ طَوِيلٌ وَلَهُ مَوَاقِفُ، فَفِي بَعْضِهَا يُجَادِلُونَ عَنْ أَنْفُسِهِمْ، وَفِي بَعْضِهَا يَكُفُّونَ عَنِ الْكَلَامِ، وَفِي بَعْضِهَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَتَكَلَّمُونَ، وَفِي بَعْضِهَا يَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتَتَكَلَّمُ أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ.
Cevap iki yöndendir: Birincisi: Konuşma yasağının vârid olduğu yerler, hak ve sahih cevaplara hamledilir. İkincisi: O gün uzun bir gündür ve onun durakları (mevkıfleri) vardır; bazısında kendi nefisleri adına mücadele ederler, bazısında konuşmaktan geri dururlar, bazısında kendilerine izin verilir de konuşurlar, bazısında ise ağızları mühürlenir, elleri konuşur ve ayakları şahitlik eder.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } “Artık onlardan kimi şakî (bedbaht), kimi de saîddir (mutlu)” kavline gelince, bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَمِنْهُمْ لِأَهْلِ الْمَوْقِفِ وَلَمْ يُذْكَرْ لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَدُلُّ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ قَدْ مَرَّ ذِكْرُ النَّاسِ فِي قَوْلِهِ: مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ [هُودٍ: ١٠٣] .
Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun: { فَمِنْهُمْ } “Onlardan” kavlindeki zamir mahşer halkına aittir; malum olduğu için ve { لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan hiçbir kimse konuşamaz” kavli ona delalet ettiği için ayrıca zikredilmemiştir; çünkü { مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ } “İnsanların kendisi için toplanacağı” [Hûd: 103] kavlinde insanların zikri zaten geçmişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ يَدُلُّ ظَاهِرُهُ عَلَى أَنَّ أَهْلَ الْمَوْقِفِ لَا يَخْرُجُونَ عَنْ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ.
İkinci Mesele: O'nun: { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } “Artık onlardan kimi şakî, kimi de saîddir” kavlinin zahiri, mahşer halkının bu iki kısmın dışına çıkmadığına delalet eder.
فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ فِي النَّاسِ مَجَانِينُ وَأَطْفَالٌ وَهُمْ خَارِجُونَ عَنْ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ؟
Eğer: “İnsanlar arasında deliler ve çocuklar yok mudur? Onlar bu iki kısmın dışındadırlar” denilirse,
قُلْنَا: الْمُرَادُ مَنْ يُحْشَرُ مِمَّنْ أُطْلِقَ لِلْحِسَابِ وَهُمْ لَا يَخْرُجُونَ عَنْ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ.
Biz deriz ki: Murad edilen, hesaba çekilmek üzere sevk edilen haşrolunmuş kimselerdir; onlar ise bu iki kısmın dışına çıkmazlar.
فَإِنْ قِيلَ: قَدِ احْتَجَّ الْقَاضِي بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى فَسَادِ مَا يُقَالُ إِنَّ أَهْلَ الْأَعْرَافِ لَا فِي الْجَنَّةِ وَلَا فِي النَّارِ فَمَا قَوْلُكُمْ فِيهِ؟
Eğer: “Kâdî [Abdülcebbâr], A'râf ehlinin ne cennette ne de cehennemde olduğunu söyleyenlerin görüşünün bâtıl olduğuna bu ayetle delil getirmiştir; sizin bu konudaki sözünüz nedir?” denilirse,
قُلْنَا: لَمَّا سُلِّمَ أَنَّ الْأَطْفَالَ وَالْمَجَانِينَ خَارِجُونَ عَنْ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ لِأَنَّهُمْ لَا يُحَاسَبُونَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ خَارِجُونَ عَنْهُ لِأَنَّهُمْ أَيْضًا لَا يُحَاسَبُونَ، لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى عَلِمَ مِنْ حَالِهِمْ أَنَّ ثَوَابَهُمْ يُسَاوِي عَذَابَهُمْ، فَلَا فَائِدَةَ فِي حِسَابِهِمْ.
Biz deriz ki: Çocukların ve delilerin hesaba çekilmeyecekleri için bu iki kısmın dışında kaldığı kabul edildiğine göre, A'râf ehlinin de hesaba çekilmeyecekleri için bunun dışında kaldığının söylenmesi niçin caiz olmasın? Zira Allah Teâlâ onların durumundan sevaplarının cezalarına eşit olduğunu bilmiştir; bu yüzden onları hesaba çekmenin bir faydası yoktur.
فَإِنْ قِيلَ: الْقَاضِي اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَيْضًا عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ حَضَرَ عَرْصَةَ الْقِيَامَةِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ ثَوَابُهُ زَائِدًا أَوْ يَكُونَ عِقَابُهُ زَائِدًا، فَأَمَّا مَنْ كَانَ ثَوَابُهُ مُسَاوِيًا لِعِقَابِهِ فَإِنَّهُ وَإِنْ كَانَ جَائِزًا فِي الْعَقْلِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا النَّصَّ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مَوْجُودٍ.
Eğer: “Kâdî bu ayetle, kıyamet meydanında hazır bulunan herkesin sevabının mutlaka fazla olacağına yahut cezasının mutlaka fazla olacağına da delil getirmiştir; sevabı cezasına eşit olan kimseye gelince, bu aklen caiz olsa bile bu nass onun mevcut olmadığına delalet etmiştir” denilirse,
قُلْنَا: الْكَلَامُ فِيهِ مَا سَبَقَ مِنْ أَنَّ السَّعِيدَ هُوَ الَّذِي يَكُونُ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ، وَالشَّقِيَّ هُوَ الَّذِي يَكُونُ مِنْ أَهْلِ الْعِقَابِ، وَتَخْصِيصُ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ بِالذِّكْرِ لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْقِسْمِ الثَّالِثِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ: أَنَّ أَكْثَرَ الْآيَاتِ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى ذِكْرِ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ فَقَطْ، وَلَيْسَ فِيهِ ذِكْرُ ثَالِثٍ لَا يَكُونُ لَا مُؤْمِنًا وَلَا كَافِرًا مَعَ أَنَّ الْقَاضِيَ أَثْبَتَهُ، فَإِذَا لَمْ يَلْزَمْ مِنْ عَدَمِ ذِكْرِ ذَلِكَ الثَّالِثِ عَدَمُهُ فَكَذَلِكَ لَا يَلْزَمُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الثَّالِثِ عَدَمُهُ.
Biz deriz ki: Bu konudaki söz daha önce geçen sözdür; saîd sevap ehlinden olan kimsedir, şakî ise ceza ehlinden olan kimsedir. Bu iki kısmın zikirle tahsis edilmesi üçüncü kısmın nefyine delalet etmez. Buna delil şudur: Ayetlerin çoğu sadece mümin ile kâfirin zikrini ihtiva eder; onda Kâdî'nin ispat etmiş olmasına rağmen ne mümin ne de kâfir olan üçüncü bir kısım zikredilmemiştir. O üçüncü kısmın zikredilmemesinden onun yokluğu gerekmediğine göre, aynı şekilde bu üçüncü kısmın [ayrıca] zikredilmemesinden de yokluğu gerekmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ الْآنَ عَلَى بَعْضِ أَهْلِ الْقِيَامَةِ بِأَنَّهُ سَعِيدٌ وَعَلَى بَعْضِهِمْ بِأَنَّهُ شَقِيٌّ، وَمَنْ حَكَمَ اللَّه عَلَيْهِ بِحُكْمٍ وَعُلِمَ مِنْهُ ذَلِكَ الْأَمْرُ امْتَنَعَ كَوْنُهُ بِخِلَافِهِ، وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ يصير خبر اللَّه تعالى كذبا وعلمه جاهلا وَذَلِكَ مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّ السَّعِيدَ لَا يَنْقَلِبُ شَقِيًّا وَأَنَّ الشَّقِيَّ لَا يَنْقَلِبُ سَعِيدًا، وَتَقْرِيرُ هَذَا الدَّلِيلِ مَرَّ فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا لَا تُحْصَى.
Üçüncü Mesele: Bil ki O Teâlâ şu anda kıyamet ehlinin bir kısmı hakkında saîd, bir kısmı hakkında da şakî olduğuna hükmetmiştir. Allah'ın aleyhinde bir hüküm verdiği ve durumunu öyle bildiği kimsenin bunun aksine olması imkânsızdır; aksi takdirde Allah Teâlâ'nın haberinin yalan ve ilminin cehalet olması gerekir ki bu muhaldir. Böylece saîdin şakîye dönüşmeyeceği, şakînin de saîde dönüşmeyeceği sabit olmuştur. Bu delilin takriri bu kitapta sayılamayacak kadar çok geçmiştir.
وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّه فَعَلَى مَاذَا نَعْمَلُ عَلَى شَيْءٍ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ أَمْ عَلَى شَيْءٍ لَمْ يُفْرَغْ مِنْهُ؟ فَقَالَ: «عَلَى شَيْءٍ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ يَا عُمَرُ وَجَفَّتْ بِهِ الْأَقْلَامُ وَجَرَتْ بِهِ الْأَقْدَارُ، وَلَكِنْ كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ»
Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } “Artık onlardan kimi şakî, kimi de saîddir” kavli nazil olunca: “Ey Allah'ın Resulü! O halde neye göre amel ediyoruz; bitirilmiş (takdir edilmiş) bir işe göre mi, yoksa henüz bitirilmemiş bir işe göre mi?” dedim. Buyurdu ki: “Bitirilmiş, kendisiyle kalemlerin kuruduğu ve kaderlerin cereyan ettiği bir işe göre ey Ömer! Fakat herkes ne için yaratıldıysa ona kolaylaştırılmıştır.”
وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: نُقِلَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ:
Mutezile dedi ki: Hasan'dan şöyle dediği nakledilmiştir:
فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ بِعَمَلِهِ وَسَعِيدٌ بِعَمَلِهِ.
“Onlardan ameliyle şakî olan da vardır, ameliyle saîd olan da vardır.”
قُلْنَا: الدَّلِيلُ الْقَاطِعُ لَا يَدْفَعُ بِهَذِهِ الرِّوَايَاتِ وَأَيْضًا فَلَا نِزَاعَ أَنَّهُ إِنَّمَا شَقِيَ بِعَمَلِهِ وَإِنَّمَا سَعِدَ بِعَمَلِهِ وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ ذَلِكَ الْعَمَلُ حَاصِلًا بِقَضَاءِ اللَّه وَقَدَرِهِ كَانَ الدَّلِيلُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ بَاقِيًا.
Biz deriz ki: Kati delil bu rivayetlerle reddedilemez. Ayrıca onun ancak ameliyle şakî olduğu ve ancak ameliyle saîd olduğu hususunda ihtilaf yoktur; fakat o amel Allah'ın kaza ve kaderiyle meydana geldiğine göre zikrettiğimiz delil baki kalmaktadır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَسَّمَ أَهْلَ الْقِيَامَةِ إِلَى هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ شَرَحَ حَالَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فَقَالَ: فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ kıyamet ehlini bu iki kısma ayırınca, onlardan her birinin halini açıklamış ve: { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ } “Şakî olanlara gelince, onlar ateştedirler; orada onlar için [acı bir] nefes alıp verme ve inleme vardır” buyurmuştur. Bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الزَّفِيرِ وَالشَّهِيقِ وُجُوهًا:
Birinci Mesele: Zefîr ile şehîk arasındaki fark hakkında vecihler zikretmişlerdir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَالَ اللَّيْثُ: الزَّفِيرُ أَنْ يَمْلَأَ الرَّجُلُ صَدْرَهُ حَالَ كَوْنِهِ فِي الْغَمِّ الشَّدِيدِ مِنَ النَّفَسِ وَلَمْ يُخْرِجْهُ، وَالشَّهِيقُ أَنْ يُخْرِجَ ذَلِكَ النَّفَسَ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ لِلْفَرَسِ إِنَّهُ عَظِيمُ الزَّفْرَةِ أَيْ عَظِيمُ الْبَطْنِ وَأَقُولُ إن
Birinci Vech: el-Leys şöyle demiştir: Zefîr, adamın şiddetli gam içindeyken göğsünü nefesle doldurup onu dışarı çıkarmamasıdır; şehîk ise o nefesi dışarı çıkarmasıdır. el-Ferrâ şöyle demiştir: At için 'zefresi büyüktür' denir ki bu 'karnı büyüktür' demektir. Ben derim ki:
الْإِنْسَانَ إِذَا عَظُمَ غَمُّهُ انْحَصَرَ رَوْحُ قَلْبِهِ فِي دَاخِلِ الْقَلْبِ فَإِذَا انْحَصَرَ الرَّوْحُ قَوِيَتِ الْحَرَارَةُ وَعَظُمَتْ وَعِنْدَ ذَلِكَ يَحْتَاجُ الْإِنْسَانُ إِلَى النَّفَسِ الْقَوِيِّ لِأَجْلِ أَنْ يَسْتَدْخِلَ هَوَاءً كَثِيرًا بَارِدًا حَتَّى يَقْوَى عَلَى تَرْوِيحِ تِلْكَ الْحَرَارَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ يَعْظُمُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ اسْتِدْخَالُ الْهَوَاءِ فِي دَاخِلِ الْبَدَنِ وَحِينَئِذٍ يَرْتَفِعُ صَدْرُهُ وَيَنْتَفِخُ جَنْبَاهُ، وَلَمَّا كَانَتِ الْحَرَارَةُ الْغَرِيزِيَّةُ وَالرَّوْحُ الحيواني محصورا في دَاخِلَ الْقَلْبِ اسْتَوْلَتِ الْبُرُودَةُ عَلَى الْأَعْضَاءِ الْخَارِجَةِ فَرُبَّمَا عَجَزَتْ آلَاتُ النَّفَسِ عَنْ دَفْعِ ذَلِكَ الْهَوَاءِ الْكَثِيرِ الْمُسْتَنْشَقِ فَيَبْقَى ذَلِكَ الْهَوَاءُ الْكَثِيرُ مُنْحَصِرًا فِي الصَّدْرِ وَيَقْرُبُ مِنْ أَنْ يَخْتَنِقَ الْإِنْسَانُ مِنْهُ وَحِينَئِذٍ تَجْتَهِدُ الطَّبِيعَةُ فِي إِخْرَاجِ ذَلِكَ الْهَوَاءِ فَعَلَى قِيَاسِ قَوْلِ الْأَطِبَّاءِ الزَّفِيرُ هُوَ اسْتِدْخَالُ الْهَوَاءِ الْكَثِيرِ لِتَرْوِيحِ الْحَرَارَةِ الْحَاصِلَةِ فِي الْقَلْبِ بِسَبَبِ انْحِصَارِ الرُّوحِ فِيهِ، وَالشَّهِيقُ هُوَ إِخْرَاجُ ذَلِكَ الْهَوَاءِ عِنْدَ مُجَاهَدَةِ الطَّبِيعَةِ فِي إِخْرَاجِهِ وَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ تَدُلُّ عَلَى كَرْبٍ شَدِيدٍ وَغَمٍّ عَظِيمٍ.
İnsanın gamı büyüdüğünde kalbinin ferahlığı (rûhu) kalbin içinde hapsolur. Ruh hapsolunca hararet güçlenir ve büyür; işte o vakit insan o harareti ferahlatmaya güç yetirebilsin diye çokça soğuk havayı içeri almak için kuvvetli nefese muhtaç olur. Bu sebeple o vakitte bedenin içine hava alma ihtiyacı büyür ve o esnada göğsü yükselir, böğürleri şişer. Garizî hararet ve hayvanî ruh kalbin içine hapsolduğu için dış organlara soğukluk hâkim olur; bu yüzden nefes aletleri içeri çekilen o çok havayı dışarı atmaktan bazen aciz kalır. Böylece o çok hava göğüste hapsolup kalır ve insan neredeyse ondan boğulacak hale gelir; işte o vakit tabiat o havayı dışarı atmak için çabalar. Tabiplerin sözünün kıyasına göre zefîr, ruhun kalpte hapsolması sebebiyle orada hasıl olan harareti ferahlatmak için çok hava almaktır; şehîk ise tabiatın onu dışarı atma mücadelesi esnasında o havayı dışarı çıkarmaktır. Bu iki halin her biri şiddetli bir sıkıntıya ve büyük bir gama delalet eder.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الزَّفِيرِ وَالشَّهِيقِ. قَالَ بَعْضُهُمْ: الزَّفِيرُ بِمَنْزِلَةِ ابْتِدَاءِ صَوْتِ الْحِمَارِ بِالنَّهِيقِ.
İkinci Vech: Zefîr ile şehîk arasındaki fark hakkındadır. Bazıları şöyle demiştir: Zefîr, eşeğin anırmaya başlaması mesabesindedir.
وَأَمَّا الشَّهِيقُ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ آخِرِ صَوْتِ الْحِمَارِ.
Şehîk ise eşeğin sesinin sonu mesabesindedir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ الْحَسَنُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الزَّفِيرَ عِبَارَةٌ عَنِ الِارْتِفَاعِ. فَنَقُولُ: الزَّفِيرُ لَهِيبُ جَهَنَّمَ يَرْفَعُهُمْ بِقُوَّتِهِ حَتَّى إِذَا وَصَلُوا إِلَى أَعْلَى دَرَجَاتِ جَهَنَّمَ وَطَمِعُوا فِي أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا ضَرَبَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ بِمَقَامِعَ مِنْ حَدِيدٍ وَيَرُدُّونَهُمْ إِلَى الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنْ جَهَنَّمَ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها فَارْتِفَاعُهُمْ فِي النَّارِ هُوَ الزَّفِيرُ وَانْحِطَاطُهُمْ مَرَّةً أُخْرَى هُوَ الشَّهِيقُ.
Üçüncü Vech: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Zefîrin yükselmekten ibaret olduğunu zikretmiştik. Biz deriz ki: Zefîr, cehennem alevinin onları kuvvetiyle yükseltmesidir; öyle ki cehennemin en üst derecelerine ulaşıp oradan çıkmayı umduklarında melekler onlara demir topuzlarla vururlar ve onları cehennemin en alt derekesine geri çevirirler. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: { كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها } “Oradan her çıkmak istediklerinde tekrar oraya döndürülürler” kavlidir. Onların ateşte yükselmeleri zefîrdir, tekrar aşağı indirilmeleri ise şehîktir.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الزَّفِيرُ مَا يَجْتَمِعُ فِي الصَّدْرِ مِنَ النَّفَسِ عِنْدَ الْبُكَاءِ الشَّدِيدِ فَيَنْقَطِعُ النَّفَسُ، وَالشَّهِيقُ هُوَ الَّذِي يَظْهَرُ عِنْدَ اشْتِدَادِ الْكُرْبَةِ وَالْحُزْنِ، وَرُبَّمَا تَبِعَهُمَا الْغَشْيَةُ، وَرُبَّمَا حَصَلَ عَقِيبَهُ الْمَوْتُ.
Dördüncü Vech: Ebû Müslim şöyle demiştir: Zefîr, şiddetli ağlama esnasında göğüste toplanan nefestir ki nefes kesilir; şehîk ise sıkıntı ve hüznün şiddetlenmesi esnasında ortaya çıkan [inilti]dir. Bazen bunların ardından bayılma gelir, bazen de bunun peşinden ölüm hasıl olur.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: الزَّفِيرُ فِي الْحَلْقِ وَالشَّهِيقُ فِي الصَّدْرِ.
Beşinci Vech: Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Zefîr boğazdadır, şehîk ise göğüstedir.
الْوَجْهُ السَّادِسُ: قَالَ قَوْمٌ: الزَّفِيرُ الصَّوْتُ الشَّدِيدُ، وَالشَّهِيقُ الصَّوْتُ الضَّعِيفُ.
Altıncı Vech: Bir grup şöyle demiştir: Zefîr şiddetli sestir, şehîk ise zayıf sestir.
الْوَجْهُ السَّابِعُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ يُرِيدُ نَدَامَةً وَنَفْسًا عَالِيَةً وَبُكَاءً لَا يَنْقَطِعُ وَحُزْنًا لَا يَنْدَفِعُ.
Yedinci Vech: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ } “Orada onlar için [acı bir] nefes alıp verme ve inleme vardır” kavli hakkında; pişmanlığı, yükselen nefesi, kesilmeyen ağlamayı ve defedilemeyen hüznü kastetmektedir demiştir.
الْوَجْهُ الثَّامِنُ: الزَّفِيرُ مُشْعِرٌ بِالْقُوَّةِ، وَالشَّهِيقُ بِالضَّعْفِ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ بِحَسْبِ اللُّغَةِ.
Sekizinci Vech: Zefîr lügat bakımından takrir ettiğimiz üzere kuvvete, şehîk ise zayıflığa delalet eder.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الزَّفِيرِ قُوَّةَ مَيْلِهِمْ إِلَى عَالَمِ الدُّنْيَا وَإِلَى اللَّذَّاتِ الْجَسَدَانِيَّةِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الشَّهِيقِ ضَعْفُهُمْ عَنِ الِاسْتِسْعَادِ بِعَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ وَالِاسْتِكْمَالُ بِالْأَنْوَارِ الْإِلَهِيَّةِ وَالْمَعَارِجِ الْقُدُسِيَّةِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Zefîrden muradın onların dünya âlemine ve cismanî lezzetlere olan meyil gücü olması, şehîkten muradın ise ruhanîler âlemiyle mutlu olmaktan, ilahî nurlarla ve kudsî miraçlarla kemale ermekten yana zayıf kalmaları olması uzak bir ihtimal değildir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ قوم إن عذاب الكفار منقطع ولها نِهَايَةٌ، وَاحْتَجُّوا بِالْقُرْآنِ وَالْمَعْقُولِ. أَمَّا الْقُرْآنُ فَآيَاتٌ مِنْهَا هَذِهِ الْآيَةُ وَالِاسْتِدْلَالُ بِهَا مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ دَلَّ هَذَا النَّصُّ عَلَى أَنَّ مُدَّةَ عقابهم مساوية لمدة بقاء السموات وَالْأَرْضِ، ثُمَّ تَوَافَقْنَا عَلَى أَنَّ مُدَّةَ بَقَاءِ السموات وَالْأَرْضِ مُتَنَاهِيَةٌ فَلَزِمَ أَنْ تَكُونَ مُدَّةُ عِقَابِ الْكُفَّارِ مُنْقَطِعَةً. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ مُدَّةِ عِقَابِهِمْ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى زَوَالِ ذَلِكَ الْعَذَابِ فِي وَقْتِ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ وَمِمَّا تَمَسَّكُوا بِهِ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ: لابِثِينَ فِيها أَحْقاباً [النَّبَأِ: ٢٣] بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ لُبْثَهُمْ فِي ذَلِكَ الْعَذَابِ لَا يَكُونُ إِلَّا أَحْقَابًا مَعْدُودَةً.
Birinci Mesele: Bir grup, kâfirlerin azabının kesintiye uğrayacağını ve bir sonunun olduğunu söylemiş; Kur'an ve akıl ile delil getirmişlerdir. Kur'an'a gelince, birtakım ayetlerdir ki bunlardan biri bu ayettir. Bununla delil getirme iki yöndendir: Birincisi: O Teâlâ'nın: { مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Gökler ve yer durdukça” buyurmasıdır. Bu nass onların ceza müddetinin göklerin ve yerin baki kalma müddetine eşit olduğuna delalet etmiştir; sonra göklerin ve yerin baki kalma müddetinin sonlu olduğu hususunda ittifak etmişizdir; dolayısıyla kâfirlerin ceza müddetinin de kesintiye uğraması gerekmiştir. İkincisi: O'nun: { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği hariç” kavlinin onların ceza müddetinden bir istisna olmasıdır; bu da bu istisna vaktinde o azabın zail olacağına delalet eder. Tutundukları delillerden biri de Allah Teâlâ'nın Amme Yetesâelûn Suresi'ndeki: { لابِثِينَ فِيها أَحْقاباً } “Orada çağlar boyu kalacaklardır” [en-Nebe': 23] kavlidir. Allah Teâlâ onların o azapta kalışlarının ancak sayılı ahkâb (çağlar) olacağını açıklamıştır.
وَأَمَّا الْعَقْلُ فَوَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَعْصِيَةَ الْكَافِرِ مُتَنَاهِيَةٌ وَمُقَابَلَةُ الْجُرْمِ الْمُتَنَاهِي بِعِقَابٍ لَا نِهَايَةَ لَهُ ظُلْمٌ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ. الثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ الْعِقَابَ ضَرَرٌ خَالٍ عَنِ النَّفْعِ فَيَكُونُ قَبِيحًا بَيَانُ خُلُّوِّهِ عَنِ النَّفْعِ أَنَّ ذَلِكَ النَّفْعَ لَا يَرْجِعُ إِلَى اللَّه تَعَالَى لِكَوْنِهِ مُتَعَالِيًا عَنِ النَّفْعِ وَالضَّرَرِ وَلَا إِلَى ذَلِكَ الْمُعَاقَبِ لِأَنَّهُ فِي حَقِّهِ ضَرَرٌ مَحْضٌ وَلَا إِلَى غَيْرِهِ، لِأَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ مَشْغُولُونَ بِلَذَّاتِهِمْ فَلَا فَائِدَةَ لَهُمْ فِي الِالْتِذَاذِ بِالْعَذَابِ الدَّائِمِ فِي حَقِّ غَيْرِهِمْ، فَثَبَتَ أَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ ضَرَرٌ خَالٍ عَنْ جَمِيعِ جِهَاتِ النَّفْعِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ، وَأَمَّا الْجُمْهُورُ الْأَعْظَمُ مِنَ الْأُمَّةِ، فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ عَذَابَ الْكَافِرِ دَائِمٌ وَعِنْدَ هَذَا احْتَاجُوا إِلَى الْجَوَابِ عَنِ التَّمَسُّكِ بِهَذِهِ الْآيَةِ. أَمَّا قَوْلُهُ: خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ فَذَكَرُوا عَنْهُ جَوَابَيْنِ: الأول: قالوا المراد سموات الْآخِرَةِ وَأَرْضُهَا. قَالُوا وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ فِي الْآخِرَةِ سَمَاءً وَأَرْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ [إِبْرَاهِيمَ: ٤٨] وَقَوْلُهُ:
Akla gelince iki yöndendir: Birincisi: Kâfirin isyanı sonludur; sonlu bir suçun sonsuz bir ceza ile karşılanması zulümdür ve bu caiz değildir. İkincisi: O ceza faydadan yoksun bir zarardır, dolayısıyla kabih (çirkin) olur. Faydadan yoksun oluşunun beyanı şudur: O fayda; fayda ve zarardan münezzeh olduğu için ne Allah Teâlâ'ya döner, ne hakkındaki sırf zarar olduğu için o cezalandırılan kimseye döner, ne de başkasına döner. Çünkü cennet ehli kendi lezzetleriyle meşguldürler; başkası hakkındaki devamlı azaptan lezzet almada onlar için bir fayda yoktur. Böylece o azabın bütün fayda cihetlerinden yoksun bir zarar olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla caiz olmaması vacip olur. Ümmetin büyük çoğunluğuna gelince, kâfirin azabının ebedî olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. İşte bu noktada bu ayete sarılmaya karşı cevap vermeye muhtaç olmuşlardır. O'nun: { خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar” kavline gelince, bundan iki cevap zikretmişlerdir: Birincisi: Ahiretin gökleri ve yerinin kastedildiğini söylemişlerdir. Ahirette gök ve yer bulunduğuna dair delilin Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ } “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür” [İbrâhîm: 48] ve O'nun:
وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ [الزُّمَرِ: ٧٤] وَأَيْضًا لَا بُدَّ لِأَهْلِ الْآخِرَةِ مِمَّا يُقِلُّهُمْ وَيُظِلُّهُمْ، وَذَلِكَ هُوَ الْأَرْضُ والسموات.
{ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ } “Ve bizi o yere mirasçı kıldı; cennetten dilediğimiz yerde konaklarız” [ez-Zümer: 74] kavilleri olduğunu söylemişlerdir. Ayrıca ahiret ehli için kendilerini taşıyacak ve kendilerini gölgeleyecek bir şeyin bulunması mutlaka lazımdır; o da yer ve göklerdir.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: التَّشْبِيهُ إِنَّمَا يَحْسُنُ وَيَجُوزُ إِذَا كَانَ حَالُ الْمُشَبَّهِ بِهِ مَعْلُومًا مُقَرَّرًا فَيُشَبَّهُ بِهِ غَيْرُهُ تَأْكِيدًا لِثُبُوتِ الْحُكْمِ فِي المشبه ووجود السموات وَالْأَرْضِ فِي الْآخِرَةِ غَيْرُ مَعْلُومٍ وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يكون وجوده معلوما إلا أن بقاءها عَلَى وَجْهٍ لَا يَفْنَى الْبَتَّةَ غَيْرُ مَعْلُومٍ، فَإِذَا كَانَ أَصْلُ وُجُودِهِمَا مَجْهُولًا لِأَكْثَرِ الْخَلْقِ وَدَوَامُهُمَا أَيْضًا مَجْهُولًا لِلْأَكْثَرِ، كَانَ تَشْبِيهُ عِقَابِ الْأَشْقِيَاءِ بِهِ فِي الدَّوَامِ كَلَامًا عَدِيمَ الْفَائِدَةِ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: لَمَّا ثبت بالقرآن وجود سموات وَأَرْضٍ فِي الْآخِرَةِ وَثَبَتَ دَوَامُهُمَا وَجَبَ الِاعْتِرَافُ بِهِ، وَحِينَئِذٍ يَحْسُنُ التَّشْبِيهُ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: لما كان الطريق في إثبات دوام سموات أَهْلِ الْآخِرَةِ وَدَوَامِ أَرْضِهِمْ هُوَ السَّمْعُ، ثُمَّ السَّمْعُ دَلَّ عَلَى دَوَامِ عِقَابِ الْكَافِرِ، فَحِينَئِذٍ الدَّلِيلُ الَّذِي دَلَّ عَلَى ثُبُوتِ الْحُكْمِ فِي الْأَصْلِ حَاصِلٌ بِعَيْنِهِ فِي الْفَرْعِ، وَفِي هَذِهِ الصُّورَةِ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْقِيَاسَ ضَائِعٌ وَالتَّشْبِيهَ باطل، فكذا هاهنا.
Bir kimsenin şöyle deme hakkı vardır: Benzetme (teşbih) ancak kendisine benzetilenin (müşebbehün bih) hali malum ve yerleşik olduğunda güzel ve caiz olur; böylece benzetilendeki hükmün sübutunu teyit etmek için başkası ona benzetilir. Ahirette göklerin ve yerin varlığı ise malum değildir; varlığının malum olduğu takdirde dahi, asla yok olmayacak bir şekilde baki kalışları malum değildir. Onların varlığının aslı yaratılmışların çoğuna meçhul olduğunda ve devamlılıkları da çoğunluğa meçhul olduğunda, şakîlerin cezasının devamlılıkta ona benzetilmesi faydasız bir söz olurdu. Bu kapıda söylenecek en ileri söz şudur: Kur'an ile ahirette göklerin ve yerin varlığı sabit olup devamlılıkları da sabit olunca bunu itiraf etmek vacip olmuştur, işte o vakit benzetme güzel olur. Ne var ki biz şöyle deriz: Ahiret ehlinin göklerinin ve yerlerinin devamlılığını ispat etmedeki yol sem' (nakil) olduğunda, sonra sem' de kâfirin azabının devamlılığına delalet ettiğinde; o takdirde asıldaki hükmün sübutuna delalet eden delil bizzat fer'de de hasıl olmuş olur. Bu durumda kıyasın boşa gittiği ve teşbihin bâtıl olduğu hususunda icma etmişlerdir; burada da durum böyledir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ قَالُوا إِنَّ الْعَرَبَ يُعَبِّرُونَ عَنِ الدَّوَامِ وَالْأَبَدِ بِقَوْلِهِمْ مَا دَامَتِ السموات وَالْأَرْضُ، وَنَظِيرُهُ أَيْضًا قَوْلُهُمْ مَا اخْتَلَفَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ، وَمَا طَمَا الْبَحْرُ، وَمَا أَقَامَ الْجَبَلُ، وَأَنَّهُ تَعَالَى خَاطَبَ الْعَرَبَ عَلَى عُرْفِهِمْ فِي كَلَامِهِمْ فَلَمَّا ذَكَرُوا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ بِنَاءً عَلَى اعْتِقَادِهِمْ أَنَّهَا بَاقِيَةٌ أَبَدَ الْآبَادِ، عَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ بِحَسَبِ عُرْفِهِمْ تُفِيدُ الْأَبَدَ وَالدَّوَامَ الْخَالِيَ عَنِ الِانْقِطَاعِ.
Cevaptaki ikinci vecih: Şöyle demişlerdir: Araplar devamlılık ve ebedîlikten söz ederken "gökler ve yer durdukça" (mâ dâmeti's-semâvâtu ve'l-ard) derler. Bunun benzeri yine onların: "Gece ile gündüz birbiri ardınca geldikçe", "deniz taştıkça", "dağ yerinde durdukça" sözleridir. Allah Teâlâ Araplara kendi konuşma örflerine göre hitap etmiştir. Onlar bu şeyleri ebediyen baki kalacağı inancına dayanarak zikrettiklerine göre, bu lafızların onların örfüne göre kesintiden uzak ebedîlik ve devamlılık ifade ettiğini bilmiş oluruz.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَلْ تُسَلِّمُونَ أَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ: خَالِدِينَ فِيهَا مَا دامت السموات وَالْأَرْضُ، يَمْنَعُ مِنْ بَقَائِهَا مَوْجُودَةً بَعْدَ فَنَاءِ السموات، أَوْ تَقُولُونَ إِنَّهُ لَا يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ، فَالْإِشْكَالُ لَازِمٌ، لِأَنَّ النَّصَّ لَمَّا دَلَّ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُدَّةُ كَوْنِهِمْ فِي النَّارِ مُسَاوِيَةً لِمُدَّةِ بقاء السموات وَيَمْنَعُ مِنْ حُصُولِ بَقَائِهِمْ فِي النَّارِ بَعْدَ فناء السموات، ثُمَّ ثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ فَنَاءِ السموات فَعِنْدَهَا يَلْزَمُكُمُ الْقَوْلُ بِانْقِطَاعِ ذَلِكَ الْعِقَابِ، وَأَمَّا إِنْ قُلْتُمْ هَذَا الْكَلَامُ لَا يَمْنَعُ بَقَاءَ كونهم في النار بعد فناء السموات وَالْأَرْضِ، فَلَا حَاجَةَ بِكُمْ إِلَى هَذَا الْجَوَابِ أَلْبَتَّةَ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْجَوَابَ عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ ضَائِعٌ.
Bir kimsenin şöyle deme hakkı vardır: Bir kimsenin "gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar" sözünün, göklerin yok olmasından sonra onun var olarak kalmasına engel olduğunu kabul ediyor musunuz, yoksa bu anlama delalet etmediğini mi söylüyorsunuz? Eğer birincisi ise işkâl lazımdır (kaçınılmazdır); çünkü nass onların ateşte kalma süresinin göklerin baki kalma süresine eşit olmasının vacip olduğuna delalet edip göklerin yok olmasından sonra ateşte kalışlarının gerçekleşmesine engel olduğunda, sonra da göklerin mutlaka yok olacağı sabit olunca, bu durumda sizin o azabın kesileceğini söylemeniz gerekir. Şayet bu sözün, göklerin ve yerin yok olmasından sonra onların ateşte kalmalarına engel olmadığını söylüyorsanız, bu cevaba kesinlikle ihtiyacınız kalmaz. Böylece bu cevabın her iki takdire göre de boşa gittiği sabit olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْجَوَابَ الْحَقَّ عِنْدِي فِي هَذَا الْبَابِ شَيْءٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ المعهود من الآية أنه متى كانت السموات وَالْأَرْضُ دَائِمَتَيْنِ، كَانَ كَوْنُهُمْ فِي النَّارِ بَاقِيًا فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ كُلَّمَا حَصَلَ الشَّرْطُ حَصَلَ الْمَشْرُوطُ وَلَا يَقْتَضِي أَنَّهُ إِذَا عُدِمَ الشَّرْطُ يُعْدَمُ الْمَشْرُوطُ: أَلَا تَرَى أَنَّا نَقُولُ: إِنْ كَانَ هَذَا إِنْسَانًا فَهُوَ حَيَوَانٌ.
Bil ki bana göre bu konuda hak olan cevap başka bir şeydir; o da şudur: Ayetten anlaşılan, gökler ve yer devam ettiği sürece onların ateşte bulunuşunun da baki olacağıdır. Bu durum şart gerçekleştiğinde meşrûtun (şarta bağlanan şeyin) da gerçekleşmesini iktiza eder; fakat şart yok olduğunda meşrûtun da yok olmasını iktiza etmez. Görmez misin ki biz şöyle deriz: "Eğer bu insansa hayvandır (canlıdır)."
فَإِنْ قُلْنَا: لَكِنَّهُ إِنْسَانٌ فَإِنَّهُ يَنْتُجُ أَنَّهُ حَيَوَانٌ، أَمَّا إِذَا قُلْنَا لَكِنَّهُ لَيْسَ بِإِنْسَانٍ لَمْ يَنْتُجْ أَنَّهُ لَيْسَ بِحَيَوَانٍ، لِأَنَّهُ ثَبَتَ فِي عِلْمِ الْمَنْطِقِ أَنَّ اسْتِثْنَاءَ نَقِيضِ الْمُقَدَّمِ لا ينتج شيئا، فكذا هاهنا إذا قلنا متى دامت السموات دام عقابهم، فإذا قلنا لكن السموات دَائِمَةٌ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ عِقَابُهُمْ حَاصِلًا، أَمَّا إذا قلنا لكنه ما بقيت السموات لَمْ يَلْزَمْ عَدَمُ دَوَامِ عِقَابِهِمْ.
Eğer "Fakat o insandır" dersek, onun hayvan (canlı) olduğu neticesi çıkar. Ama "Fakat o insan değildir" dediğimizde, onun hayvan olmadığı neticesi çıkmaz. Çünkü mantık ilminde mukaddemin nakızının istisnasının bir netice vermediği sabit olmuştur. İşte burada da böyledir; "Gökler devam ettiği sürece azapları da devam eder" dediğimizde, "Fakat gökler daimdir" dersek azaplarının hasıl olması lazım gelir. Ama "Fakat gökler baki kalmadı" dediğimizde, azaplarının devam etmemesi lazım gelmez.
فَإِنْ قَالُوا: فإذا كان العقاب حاصلا سواء بقيت السموات أَوْ لَمْ تَبْقَ لَمْ يَبْقَ لِهَذَا التَّشْبِيهِ فَائِدَةٌ؟
Eğer "Gökler ister baki kalsın ister kalmasın azap hasıl olacak idiyse, bu teşbihin bir faydası kalmamış olmaz mı?" derlerse;
قُلْنَا بَلْ فِيهِ أَعْظَمُ الْفَوَائِدِ وَهُوَ أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى نَفَاذِ ذَلِكَ الْعَذَابِ دَهْرًا دَهْرًا، وَزَمَانًا لَا يُحِيطُ الْعَقْلُ بِطُولِهِ وَامْتِدَادِهِ، فَأَمَّا أَنَّهُ هَلْ يَحْصُلُ لَهُ آخِرُ أَمْ لَا فَذَلِكَ يُسْتَفَادُ مِنْ دَلَائِلَ أُخَرَ، وَهَذَا الْجَوَابُ الَّذِي قَرَّرْتُهُ جَوَابٌ حَقٌّ وَلَكِنَّهُ إِنَّمَا يَفْهَمُهُ إِنْسَانٌ أَلِفَ شَيْئًا مِنَ الْمَعْقُولَاتِ.
Biz şöyle deriz: Bilakis onda faydaların en büyüğü vardır; o da bu azabın çağlar boyu ve aklın uzunluğunu ve uzayıp gitmesini kuşatamayacağı bir zaman boyunca geçerli olduğuna delalet etmesidir. Onun bir sonunun olup olmayacağına gelince, bu durum başka delillerden anlaşılır. Benim takrir ettiğim bu cevap hak bir cevaptır; lakin bunu ancak aklî ilimlere biraz aşina olan bir kimse anlar.
وَأَمَّا الشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ فَقَدْ ذَكَرُوا فِيهِ أَنْوَاعًا مِنَ الْأَجْوِبَةِ.
İkinci şüpheye, yani Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği müstesna” kavline tutunmaya gelince; bu hususta çeşitli cevaplar zikretmişlerdir.
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: فِي الْجَوَابِ وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ ابْنُ قُتَيْبَةَ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَالْفَرَّاءُ. قَالُوا هَذَا اسْتِثْنَاءٌ اسْتَثْنَاهُ اللَّه تَعَالَى وَلَا يَفْعَلُهُ أَلْبَتَّةَ، كَقَوْلِكَ: واللَّه لَأَضْرِبَنَّكَ إِلَّا أَنْ أَرَى غَيْرَ ذَلِكَ مَعَ أَنَّ عَزِيمَتَكَ تَكُونُ على ضربه، فكذا هاهنا وَطَوَّلُوا فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْجَوَابِ، وَفِي ضَرْبِ الْأَمْثِلَةِ فِيهِ، وَحَاصِلُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ.
Cevaptaki birinci vecih: İbn Kuteybe, İbnü'l-Enbârî ve el-Ferrâ'nın zikrettiği görüştür. Şöyle demişlerdir: Bu, Allah Teâlâ'nın yaptığı bir istisnadır ve [Allah] bunu asla yapmaz; tıpkı senin -azmin onu dövmek üzere kesin olduğu halde- "Vallahi başka türlü düşünmedikçe seni kesinlikle döveceğim" demen gibidir. Burada da durum böyledir. Onlar bu cevabın takririnde ve buna dair misaller vermekte sözü uzatmışlardır; özeti ise zikrettiğimiz gibidir.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ إِذَا قَالَ: لَأَضْرِبَنَّكَ إِلَّا أَنْ أَرَى غَيْرَ ذَلِكَ، مَعْنَاهُ: لَأَضْرِبَنَّكَ إلا إذا رأيت أن الأولى ترك مضرب، وَهَذَا لَا يَدُلُّ أَلْبَتَّةَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الرُّؤْيَةَ قَدْ حَصَلَتْ أَمْ لَا بِخِلَافِ قَوْلُهُ: خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ فَإِنَّ مَعْنَاهُ الْحُكْمُ بِخُلُودِهِمْ فِيهَا إِلَّا الْمُدَّةَ الَّتِي شَاءَ رَبُّكَ، فَهَهُنَا اللفظ تدل عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْمَشِيئَةَ قَدْ حَصَلَتْ جَزْمًا، فَكَيْفَ يَحْصُلُ قِيَاسُ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى ذَلِكَ الْكَلَامِ.
Bir kimsenin şöyle deme hakkı vardır: Bu zayıftır; çünkü o kimse "Başka türlü görmedikçe seni döveceğim" dediğinde bunun anlamı "Dövmeyi terk etmenin daha evla olduğunu görmedikçe seni döveceğim" demektir. Bu ise bu görmenin hasıl olup olmadığına kesinlikle delalet etmez. Oysa O'nun: { خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği müstesna, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar” kavli böyle değildir; zira bunun anlamı, Rabbinin dilediği süre hariç onların orada ebedî kalmalarına hükmetmektir. Burada lafız, bu meşietin kesin olarak hasıl olduğuna delalet etmektedir; o halde bu sözün o söze kıyas edilmesi nasıl doğru olabilir?
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنْ يُقَالَ: إِنْ كلمة إِلَّا هاهنا وَرَدَتْ بِمَعْنَى: سِوَى. وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ فُهِمَ مِنْهُ أَنَّهُمْ يَكُونُونَ فِي النَّارِ فِي جميع مدة بقاء السموات وَالْأَرْضِ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ قَالَ سِوَى مَا يَتَجَاوَزُ ذَلِكَ مِنَ الْخُلُودِ الدَّائِمِ فَذَكَرَ أَوَّلًا فِي خُلُودِهِمْ مَا لَيْسَ عِنْدَ الْعَرَبِ أَطْوَلُ مِنْهُ، ثُمَّ زَادَ عَلَيْهِ الدَّوَامَ الَّذِي لَا آخِرَ لَهُ بِقَوْلِهِ: إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ الْمَعْنَى: إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ مِنَ الزِّيَادَةِ الَّتِي لَا آخِرَ لَهَا.
Cevaptaki ikinci vecih: Buradaki "illâ" kelimesinin "sivâ" (başka, gayrı) anlamında geldiğinin söylenmesidir. Anlam şudur: Allah Teâlâ: { خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar” buyurduğunda, dünyada göklerin ve yerin baki kalış süresinin tamamı boyunca ateşte olacakları anlaşılmıştır. Sonra bundan öteye geçen daimi ebedilik hariç buyurmuştur. Böylece onların ebediyetinde önce Araplara göre kendisinden daha uzunu olmayan bir süreyi zikretmiş, sonra O'nun: { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği müstesna” kavliyle bunun üzerine sonu gelmeyen devamlılığı eklemiştir. Anlam: "Rabbinin dilediği sonu olmayan ziyadelik hariç" demektir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ زَمَانُ وُقُوفِهِمْ فِي الْمَوْقِفِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ إِلَّا وَقْتَ وُقُوفِهِمْ لِلْمُحَاسَبَةِ فَإِنَّهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَا يَكُونُونَ/ فِي النَّارِ، وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ الْمُرَادُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ وَهُوَ حَالُ كَوْنِهِمْ فِي الْقَبْرِ، أَوِ الْمُرَادُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ حَالَ عُمْرِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ الثَّلَاثَةُ مُتَقَارِبَةٌ، وَالْمَعْنَى: خَالِدِينَ فِيهَا بِمِقْدَارِ مُكْثِهِمْ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْبَرْزَخِ أَوْ مِقْدَارِ وُقُوفِهِمْ لِلْحِسَابِ ثُمَّ يَصِيرُونَ إِلَى النَّارِ.
Cevaptaki üçüncü vecih: Bu istisnadan maksadın onların mahşer yerinde (mevkıfte) bekleme zamanı olmasıdır. Sanki Allah Teâlâ "Bedbaht olanlar ise hesaba çekilmek üzere durdukları vakit hariç ateşte olacaklardır; çünkü onlar o vakitte ateşte değillerdir" buyurmuştur. Ebû Bekir el-Esam ise maksadın "Rabbinin dilediği hariç" yani kabirde bulundukları hal veya maksadın "Rabbinin dilediği hariç" yani dünyadaki ömürleri hali olduğunu söylemiştir. Bu üç görüş birbirine yakındır. Anlam şudur: Dünyadaki veya berzahtaki kalışları ya da hesap için bekleyişleri miktarınca orada kalırlar, sonra ateşe varırlar.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي الْجَوَابِ قَالُوا: الِاسْتِثْنَاءُ يَرْجِعُ إلى قوله: لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ [هود: ١٠٦] وَتَقْرِيرُهُ أَنْ نَقُولَ: قَوْلُهُ: لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ خالِدِينَ فِيها يُفِيدُ حُصُولَ الزَّفِيرِ وَالشَّهِيقِ مَعَ الْخُلُودِ فَإِذَا دَخَلَ الِاسْتِثْنَاءُ عَلَيْهِ وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ وَقْتٌ لَا يَحْصُلُ فِيهِ هَذَا الْمَجْمُوعُ لَكِنَّهُ ثَبَتَ فِي الْمَعْقُولَاتِ أَنَّهُ كَمَا يَنْتَفِي الْمَجْمُوعُ بِانْتِفَاءِ جَمِيعِ أَجْزَائِهِ فَكَذَلِكَ يَنْتَفِي بِانْتِفَاءِ فَرْدٍ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ فَإِذَا انْتَهَوْا آخِرَ الْأَمْرِ إِلَى أَنْ يَصِيرُوا
Cevaptaki dördüncü vecih: Şöyle demişlerdir: İstisna O'nun: { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ } “Orada onlar için ah çekip inleme ve soluma vardır” [Hûd: 106] kavline racidir. Bunun açıklaması şudur: O'nun: { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ } [ve] { خالِدِينَ فِيها } kavli, ebedilikle birlikte nefes verme ve nefes alma sesinin hasıl olduğunu ifade eder. İstisna bunun üzerine dahil olduğunda, bu toplamın hasıl olmadığı bir vaktin gerçekleşmesi vacip olur. Lakin aklî ilimlerde sabit olmuştur ki, toplam bütün parçalarının yok olmasıyla yok olduğu gibi, parçalarından tek bir ferdin yok olmasıyla da yok olur. İşin sonunda onlar varıp...
سَاكِنِينَ هَامِدِينَ خَامِدِينَ فَحِينَئِذٍ لَمْ يَبْقَ لَهُمْ زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ فَانْتَفَى أَحَدُ أَجْزَاءِ ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ فَحِينَئِذٍ يَصِحُّ ذَلِكَ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى الْحُكْمِ بِانْقِطَاعِ كَوْنِهِمْ فِي النَّارِ.
...hareketsiz, sönmüş ve cansız hale geldiklerinde, işte o zaman onlar için nefes verme ve nefes alma sesi kalmaz; böylece o toplamın parçalarından biri yok olmuş olur. Bu durumda, onların ateşte bulunuşunun kesildiğine hükmetmeye gerek kalmaksızın o istisna sahih olur.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: فِي الْجَوَابِ أَنْ يُحْمَلَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ عَلَى أَنَّ أَهْلَ الْعَذَابِ لَا يَكُونُونَ أَبَدًا فِي النَّارِ، بَلْ قَدْ يُنْقَلُونَ إِلَى الْبَرَدِ وَالزَّمْهَرِيرِ وَسَائِرِ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ وَذَلِكَ يَكْفِي فِي صِحَّةِ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ.
Cevaptaki beşinci vecih: Bu istisnanın, azap ehlinin sürekli olarak ateşte kalmayıp bilakis soğuğa, zemherire ve diğer azap çeşitlerine nakledilebilecekleri anlamına hamledilmesidir; bu da mezkûr istisnanın sıhhati için yeterlidir.
الْوَجْهُ السَّادِسُ: فِي الْجَوَابِ قَالَ قَوْمٌ: هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ يُفِيدُ إِخْرَاجَ أَهْلِ التَّوْحِيدِ مِنَ النَّارِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ يُفِيدُ أَنَّ جُمْلَةَ الْأَشْقِيَاءِ مَحْكُومٌ عَلَيْهِمْ بِهَذَا الْحُكْمِ، ثُمَّ قَوْلُهُ: إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ يُوجِبُ أَنْ لَا يَبْقَى ذَلِكَ الْحُكْمُ عَلَى ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ. وَيَكْفِي فِي زَوَالِ حُكْمِ الْخُلُودِ عَنِ الْمَجْمُوعِ زَوَالُهُ عَنْ بَعْضِهِمْ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَبْقَى حُكْمُ الْخُلُودِ لِبَعْضِ الْأَشْقِيَاءِ، وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الْخُلُودَ وَاجِبٌ لِلْكُفَّارِ وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: الَّذِينَ زَالَ حُكْمُ الْخُلُودِ عَنْهُمْ هُمُ الْفُسَّاقُ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ، وَهَذَا كَلَامٌ قَوِيٌّ فِي هَذَا الْبَابِ.
Cevaptaki altıncı vecih: Bir topluluk şöyle demiştir: Bu istisna tevhit ehlinin ateşten çıkarılmasını ifade eder. Çünkü O'nun: { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ } “Bedbaht olanlara gelince, onlar ateştedirler” kavli, bedbahtların tamamının bu hükme mahkûm olduğunu ifade eder. Sonra O'nun: { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği müstesna” kavli ise o hükmün o toplam üzerinde kalmamasını gerektirir. Ebedilik hükmünün toplamdan zail olması için bazılarından zail olması yeterlidir; bu sebeple ebedilik hükmünün bedbahtların bazısı için kalmaması vacip olmuştur. Kâfirler için ebediliğin vacip (sabit) olduğu ortaya konunca, ebedilik hükmünün kendilerinden zail olduğu kimselerin namaz ehlinden olan fasıklar olduğunu söylemek vacip olmuştur. Bu, bu konuda kuvvetli bir sözdür.
فَإِنْ قِيلَ: فَهَذَا الْوَجْهُ إِنَّمَا يَتَعَيَّنُ إِذَا فَسَدَتْ سَائِرُ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا، فَمَا الدَّلِيلُ عَلَى فَسَادِهَا، وَأَيْضًا فَمِثْلُ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ مَذْكُورٌ فِي جَانِبِ السُّعَدَاءِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ.
Eğer: "Bu vecih ancak zikrettiğiniz diğer vecihler bâtıl olduğunda taayyün eder; onların bâtıllığının delili nedir? Ayrıca bu istisnanın bir benzeri bahtiyarlar (saîdler) hakkında da zikredilmiştir; zira Allah Teâlâ: { وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } “Mutlu kılınanlara gelince, onlar da cennettedirler; Rabbinin dilediği müstesna, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar; kesintisiz bir bağış olarak” buyurmuştur" denilirse;
قُلْنَا: إِنَّا بِهَذَا الْوَجْهِ بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا تَدُلُّ عَلَى انْقِطَاعِ وَعِيدِ الْكُفَّارِ، ثُمَّ إِذَا أَرَدْنَا الِاسْتِدْلَالَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا فِي أَنَّهُ تَعَالَى يُخْرِجُ الْفُسَّاقَ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ مِنَ النَّارِ.
Biz şöyle deriz: Biz bu vecihle bu ayetin kâfirlerin tehdidinin (azabının) kesileceğine delalet etmediğini açıkladık. Sonra Allah Teâlâ'nın kıble ehlinden olan fasıkları ateşten çıkaracağına dair sözümüzün sıhhati hususunda bu ayetle istidlal etmek istediğimizde;
قُلْنَا: أَمَّا حَمْلُ كَلِمَةِ «إِلَّا» عَلَى سِوَى فَهُوَ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ، وَأَمَّا حَمْلُ الِاسْتِثْنَاءِ عَلَى حَالِ عُمْرِ الدُّنْيَا وَالْبَرْزَخِ وَالْمَوْقِفِ فَبَعِيدٌ أَيْضًا، لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ وَقَعَ عَنِ الْخُلُودِ فِي النَّارِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْخُلُودَ فِي النَّارِ كَيْفِيَّةٌ مِنْ كَيْفِيَّاتِ الْحُصُولِ فِي النَّارِ، فَقَبْلَ الْحُصُولِ فِي النَّارِ امْتَنَعَ حُصُولُ الْخُلُودِ فِي النَّارِ، وَإِذَا لَمْ يَحْصُلِ الْخُلُودُ لَمْ يَحْصُلِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ وَامْتَنَعَ حُصُولُ الِاسْتِثْنَاءِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ الِاسْتِثْنَاءُ عَائِدٌ/ إِلَى الزَّفِيرِ وَالشَّهِيقِ فَهَذَا أَيْضًا تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ، فَلَمْ يَبْقَ لِلْآيَةِ مَحْمَلٌ صَحِيحٌ إِلَّا هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ الْمُرَادُ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ نَقْلُهُ مِنَ النَّارِ إِلَى الزَّمْهَرِيرِ. فَنَقُولُ: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ الْعَذَابُ بِالزَّمْهَرِيرِ إِلَّا بَعْدَ انْقِضَاءِ مدة السموات وَالْأَرْضِ. وَالْأَخْبَارُ الصَّحِيحَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ النَّقْلَ مِنَ النَّارِ إِلَى الزَّمْهَرِيرِ وَبِالْعَكْسِ يَحْصُلُ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِرَارًا فَبَطَلَ هَذَا الْوَجْهُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ إِنَّ مِثْلَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ حَاصِلٌ فِي جَانِبِ السُّعَدَاءِ فَنَقُولُ: أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ أَحَدًا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ ثُمَّ يَخْرُجُ مِنْهَا إِلَى النَّارِ، فَلِأَجْلِ هَذَا الْإِجْمَاعِ افْتَقَرْنَا فِيهِ إِلَى حَمْلِ ذَلِكَ الِاسْتِثْنَاءِ عَلَى أَحَدِ تِلْكَ التَّأْوِيلَاتِ. أَمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَمْ يَحْصُلْ هَذَا الْإِجْمَاعُ، فَوَجَبَ إِجْرَاؤُهَا عَلَى ظَاهِرِهَا فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Şöyle deriz: "İllâ" kelimesini "sivâ" (başka/gayrı) manasına hamletmeye gelince, bu zahirden sapmaktır. İstisnanın dünya ömrü, berzah ve mahşer yerine hamledilmesine gelince, bu da uzaktır; çünkü istisna ateşteki ebedilikten yapılmıştır. Malumdur ki ateşteki ebedilik ateşte bulunmanın hallerinden bir haldir; ateşte bulunmadan önce ateşteki ebediliğin gerçekleşmesi imkânsızdır. Ebedilik hasıl olmayınca müstesnâ minh (kendisinden istisna yapılan) hasıl olmaz ve istisnanın gerçekleşmesi imkânsız olur. İstisnanın ah çekip inlemeye ve solumaya raci olduğu sözüne gelince, bu da zahiri terk etmektir. Dolayısıyla ayet için zikrettiğimizden başka sahih bir yorum kalmamıştır. İstisnadan maksadın ateşten zemherire nakledilmek olduğu sözüne gelince; şöyle deriz: Şayet durum böyle olsaydı, zemherir ile azabın ancak göklerin ve yerin süresi bittikten sonra hasıl olması gerekirdi. Oysa sahih haberler ateşten zemherire ve aksine naklin her gün defalarca gerçekleştiğine delalet etmiştir; binaenaleyh bu vecih de bâtıl olmuştur. Benzer bir istisnanın bahtiyarlar hakkında da mevcut olduğu sözüne gelince, şöyle deriz: Ümmet bir kimsenin cennete girip sonra oradan ateşe çıkacağını söylemenin imkânsız olduğu hususunda icma etmiştir; işte bu icma sebebiyle oradaki istisnayı mezkûr tevil yollarından birine hamletmeye muhtaç olduk. Bu ayette ise bu icma hasıl olmamıştır; binaenaleyh onu zahiri üzere icra etmek vacip olmuştur. İşte bu ayet hakkındaki sözün tamamı budur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ قَالَ: إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ وَهَذَا يَحْسُنُ انْطِبَاقُهُ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ إِذَا حَمَلْنَا الِاسْتِثْنَاءَ عَلَى إِخْرَاجِ الْفُسَّاقِ مِنَ النَّارِ، كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ أَظْهَرْتُ الْقَهْرَ وَالْقُدْرَةَ ثُمَّ أَظْهَرْتُ الْمَغْفِرَةَ وَالرَّحْمَةَ لِأَنِّي فَعَّالٌ لِمَا أُرِيدُ وَلَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيَّ حُكْمٌ أَلْبَتَّةَ.
Bil ki Allah Teâlâ bu istisnayı zikredince: { إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } “Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır” buyurmuştur. İstisnayı fasıkların ateşten çıkarılmasına hamlettiğimiz takdirde bu ifadenin bu ayete intibakı güzel olur. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: "Kahrı ve kudreti izhar ettim, sonra mağfireti ve rahmeti izhar ettim; çünkü Ben dilediğimi yaparım ve Benim üzerimde hiç kimsenin asla bir hükmü yoktur."
ثُمَّ قَالَ: وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra [Allah Teâlâ]: { وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “Mutlu kılınanlara gelince, onlar da cennettedirler; Rabbinin dilediği müstesna, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ سُعِدُوا بِضَمِّ السِّينِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا وَإِنَّمَا جَازَ ضَمُّ السِّينِ لِأَنَّهُ عَلَى حَذْفِ الزِّيَادَةِ مِنْ أَسْعَدَ وَلِأَنَّ سَعِدَ لَا يَتَعَدَّى وَأَسْعَدَ يَتَعَدَّى وَسَعِدَ وَأَسْعَدَ بِمَعْنًى وَمِنْهُ الْمَسْعُودُ مِنْ أَسْمَاءِ الرِّجَالِ.
Birinci Mesele: Hamza, el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs { سُعِدُوا } kelimesini sîn harfinin zammesiyle (sûidû), diğerleri ise fethasıyla (saîdû) okumuşlardır. Sîn harfinin zammesi ancak es'ade (أَسْعَدَ) fiilindeki ziyadenin hazfedilmesi esasına dayandığı için caiz olmuştur. Zira sa'ide (سَعِدَ) geçişsizdir, es'ade (أَسْعَدَ) ise geçişlidir; sa'ide ve es'ade aynı anlamdadır. Erkek isimlerinden olan el-Mes'ûd (الْمَسْعُودُ) da bundandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الِاسْتِثْنَاءُ فِي بَابِ السُّعَدَاءِ يَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى أَحَدِ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ فيما تقدم وهاهنا وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّهُ رُبَّمَا اتَّفَقَ لِبَعْضِهِمْ أَنْ يُرْفَعَ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى الْعَرْشِ وَإِلَى الْمَنَازِلِ الرَّفِيعَةِ الَّتِي لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّه تَعَالَى.
İkinci Mesele: Bahtiyarlar (saîdler) hakkındaki istisnanın daha önce zikredilen vecihlerden birine hamledilmesi vaciptir. Burada başka bir vecih daha vardır ki, o da onlardan bazısının cennetten Arş'a ve ancak Allah Teâlâ'nın bildiği yüce makamlara yükseltilmesinin vaki olabilmesidir.
قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ [التَّوْبَةِ: ٧٢] وَقَوْلُهُ: عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah mümin erkeklere ve mümin kadınlara, altlarından ırmaklar akan ve içlerinde ebedî kalacakları cennetler, Adn cennetlerinde güzel meskenler vaat etmiştir. Allah'ın rızası ise en büyüktür” [et-Tevbe: 72]. O'nun: { عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } [kavline gelince,] bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: جَذَّهُ يَجُذُّهُ جَذًّا إِذَا قَطَعَهُ وَجَذَّ اللَّه دَابِرَهُمْ، فَقَوْلُهُ: غَيْرَ مَجْذُوذٍ أَيْ غَيْرَ مَقْطُوعٍ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ نَعِيمِ الْجَنَّةِ لَا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ [الْوَاقِعَةِ: ٣٣] .
Birinci Mesele: Onu kestiğinde cezzehû yecüzzühû cezzen (جَذَّهُ يَجُذُّهُ جَذًّا) denir; "Cezzallâhu dâbirahüm" (Allah onların kökünü kesti) de böyledir. O'nun: { غَيْرَ مَجْذُوذٍ } kavli, yani kesilmemiş demektir. Bunun benzeri cennet nimetinin vasfı hakkında Allah Teâlâ'nın: { لَا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ } “Ne kesilen ne de yasaklanan” [el-Vâkıa: 33] kavlidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ كَوْنَ هَذِهِ الْحَالَةِ مُنْقَطِعَةً، فَلَمَّا خَصَّ هَذَا الْمَوْضِعَ بِهَذَا الْبَيَانِ وَلَمْ يَذْكُرْ ذَلِكَ فِي جَانِبِ الْأَشْقِيَاءِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ ذَلِكَ الِاسْتِثْنَاءِ هُوَ الِانْقِطَاعُ، فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي هذه الآية.
İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu ayette bu istisnadan maksadın bu durumun kesintiye uğraması olmadığını açıkça beyan etmiştir. Bu yeri bu açıklama ile tahsis edip bunu bedbahtlar tarafında zikretmeyince, bu durum oradaki istisnadan maksadın kesilme olduğuna delalet etmiştir. Bu ayet hakkındaki sözün tamamı budur.
[سورة هود (١١) : آية ١٠٩]
[Hûd Suresi (11), Ayet 109]
فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلاَّ كَما يَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ (١٠٩)
{ فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلاَّ كَما يَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ } “O halde bunların taptıklarından şüphe içinde olma! Onlar ancak daha önce babalarının taptığı gibi tapıyorlar. Biz onların paylarını eksiksiz olarak tastamam vereceğiz” (109)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَقَاصِيصَ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِأَحْوَالِ الْأَشْقِيَاءِ وَأَحْوَالِ السُّعَدَاءِ شَرَحَ لِلرَّسُولِ ﵊ أَحْوَالَ الْكُفَّارِ مِنْ قَوْمِهِ فَقَالَ: فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ وَالْمَعْنَى: فَلَا تَكُنْ، إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ النُّونَ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، وَلِأَنَّ النُّونَ إِذَا وَقَعَ عَلَى طَرَفِ الْكَلَامِ لَمْ يَبْقَ عِنْدَ التَّلَفُّظِ بِهِ إِلَّا مُجَرَّدُ الْغُنَّةِ فَلَا جَرَمَ أَسْقَطُوهُ، وَالْمَعْنَى: فَلَا تَكُ فِي شَكٍّ مِنْ حَالِ مَا يَعْبُدُونَ فِي أَنَّهَا لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ.
Bil ki Allah Teâlâ putperestlerin kıssalarını açıklayıp ardından da bunu bedbahtların ve bahtiyarların halleriyle takip ettirince, Resul'e (aleyhisselâm) kendi kavminden olan kâfirlerin hallerini açıklayarak: { فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ } “Şüphe içinde olma” buyurmuştur. Anlamı: "felâ tekün" (فَلَا تَكُنْ) demektir; ancak kullanım çokluğundan dolayı ve nûn kelimenin sonuna geldiğinde telaffuz esnasında geriye sadece ğunne kaldığı için nûn hazfedilmiştir, nitekim bu yüzden onu düşürmüşlerdir. Anlam şudur: Onların taptıklarının zarar ve fayda veremeyeceği hususundaki durumundan şüphe içinde olma!
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَما يَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ أَشْبَهُوا آبَاءَهُمْ فِي لُزُومِ الْجَهْلِ وَالتَّقْلِيدِ.
Sonra Allah Teâlâ: { مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَما يَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ } “Onlar ancak daha önce babalarının taptığı gibi tapıyorlar” buyurmuştur. Maksat, onların cehalet ve taklide sarılmakta babalarına benzemiş olmalarıdır.
ثُمَّ قَالَ: وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِنَّا مُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ أَيْ مَا يَخُصُّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ وَإِنْ كَفَرُوا وَأَعْرَضُوا عَنِ الْحَقِّ فَإِنَّا مُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ مِنَ الرِّزْقِ وَالْخَيْرَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ. وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِنَّا مُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ مِنْ إِزَالَةِ الْعُذْرِ وَإِزَاحَةِ الْعِلَلِ وَإِظْهَارِ الدَّلَائِلِ وَإِرْسَالِ الرُّسُلِ وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الكل مرادا.
Sonra: { وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ } “Biz onların paylarını eksiksiz olarak tastamam vereceğiz” buyurmuştur. Maksadın, "Biz onların paylarını tastamam vereceğiz", yani azaptan kendilerine düşen payı tastamam vereceğiz olması muhtemeldir. Onlar kâfir olup haktan yüz çevirseler de rızıktan ve dünyevî nimetlerden kendilerine düşen payı tastamam vereceğimiz manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir. Yine maksadın mazeretlerin giderilmesi, bahanelerin ortadan kaldırılması, delillerin ortaya konması, peygamberlerin gönderilmesi ve kitapların indirilmesi hususundaki paylarını tastamam vereceğimiz olması da muhtemeldir. Hepsinin kastedilmiş olması da muhtemeldir.
[سورة هود (١١) : الآيات ١١٠ الى ١١١]
[Hûd Suresi (11), Ayetler 110-111]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١١٠) وَإِنَّ كُلاًّ لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١١)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١١٠) وَإِنَّ كُلاًّ لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١١) } “Andolsun biz Musa'ya Kitab'ı verdik de onda ihtilafa düşüldü. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, aralarında mutlaka hüküm verilmişti. Şüphesiz onlar onun hakkında derin bir şüphe içindedirler. (110) Şüphesiz Rabbin onların her birine amellerinin karşılığını tastamam verecektir. Doğrusu O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır. (111)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى إِصْرَارَ كُفَّارِ مَكَّةَ عَلَى إِنْكَارِ التَّوْحِيدِ، بَيَّنَ أَيْضًا إِصْرَارَهُمْ عَلَى إِنْكَارِ نُبُوَّتِهِ ﵇ وَتَكْذِيبِهِمْ بِكِتَابِهِ، وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ كَانُوا عَلَى/ هَذِهِ السِّيرَةِ الْفَاسِدَةِ مَعَ كل
Bil ki Allah Teâlâ ilk ayette Mekke kâfirlerinin tevhidi inkâr etmedeki ısrarlarını beyan edince, onun (aleyhisselâm) nübüvvetini inkâr etmedeki ısrarlarını ve kitabını yalanlamalarını da beyan etmiş ve bu kâfirlerin bütün...
الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَضَرَبَ لِذَلِكَ مَثَلًا وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى ﵇ اخْتَلَفُوا فِيهِ فَقَبِلَهُ بَعْضُهُمْ وَأَنْكَرَهُ آخَرُونَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عَادَةَ الْخَلْقِ هَكَذَا.
...peygamberlere (aleyhimüsselâm) karşı da bu bozuk gidişat üzere olduklarını açıklamıştır. Buna bir misal getirmiştir ki o da Tevrat'ı Musa'ya (aleyhisselâm) indirdiğinde onda ihtilafa düşmüş olmalarıdır; zira onların bir kısmı onu kabul etmiş, diğerleri ise inkâr etmiştir. Bu da yaratılmışların âdetinin böyle olduğuna delalet eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ: وَلَوْلَا مَا تَقَدَّمَ مِنْ حُكْمِ اللَّه تَعَالَى بِتَأْخِيرِ عَذَابِ هَذِهِ الْأُمَّةِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَكَانَ الَّذِي يَسْتَحِقُّهُ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ عِنْدَ عَظِيمِ كُفْرِهِمْ إِنْزَالَ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ عَلَيْهِمْ لَكِنَّ الْمُتَقَدِّمَ مِنْ قَضَائِهِ أَخَّرَ ذَلِكَ عَنْهُمْ فِي دُنْيَاهُمْ. الثَّانِي: لَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ وَهِيَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى إِنَّمَا يَحْكُمُ بَيْنَ الْمُخْتَلِفِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَإِلَّا لَكَانَ مِنَ الْوَاجِبِ تَمْيِيزُ الْمُحِقِّ عَنِ الْمُبْطِلِ فِي دَارِ الدُّنْيَا. الثَّالِثُ: وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ وَهِيَ أَنَّ رَحْمَتَهُ سَبَقَتْ غَضَبَهُ وَأَنَّ إِحْسَانَهُ رَاجِحٌ عَلَى قَهْرِهِ وَإِلَّا لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَلَمَّا قَرَّرَ تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى قَالَ: وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ يَعْنِي أَنَّ كُفَّارَ قَوْمِكَ لَفِي شَكٍّ مِنْ هَذَا الْقُرْآنِ مُرِيبٍ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, aralarında mutlaka hüküm verilmişti” buyurmuştur. Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Maksat şudur: Eğer Allah Teâlâ'nın bu ümmetin azabını kıyamet gününe erteleme hususundaki geçmiş hükmü olmasaydı, bu kâfirlerin büyük küfürleri karşısında hak ettikleri şey üzerlerine kök kazıyıcı bir azabın indirilmesi olurdu; fakat O'nun geçmiş kazası bunu dünyalarında onlardan ertelemiştir. İkincisi: "Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı", o da Allah Teâlâ'nın ihtilaf edenler arasında ancak kıyamet gününde hüküm verecek olmasıdır; aksi takdirde dünya yurdunda haklının bâtıldan ayırt edilmesi vacip olurdu. Üçüncüsü: "Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı", o da O'nun rahmetinin gazabının önüne geçmiş olması ve ihsanının kahrına galip gelmesidir; aksi takdirde aralarında hüküm verilirdi. Allah Teâlâ bu anlamı takrir edince: { وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ } “Şüphesiz onlar onun hakkında derin bir şüphe içindedirler” buyurmuştur; yani kavminin kâfirleri bu Kur'an hakkında derin bir şüphe içindedirler.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ } “Şüphesiz Rabbin onların her birine amellerinin karşılığını tastamam verecektir” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَعْنَى أَنَّ مَنْ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ وَمَنْ أُخِّرَتْ وَمَنْ صَدَّقَ الرُّسُلَ وَمَنْ كَذَّبَ فَحَالُهُمْ سَوَاءٌ فِي أَنَّهُ تَعَالَى يُوَفِّيهِمْ جَزَاءَ أَعْمَالِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، فَجَمَعَتِ الْآيَةُ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ فَإِنَّ تَوْفِيَةَ جَزَاءِ الطَّاعَاتِ وَعْدٌ عَظِيمٌ وَتَوْفِيَةَ جَزَاءِ الْمَعَاصِي وَعِيدٌ عَظِيمٌ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ تَوْكِيدُ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ كَانَ عَالِمًا بِمَقَادِيرِ الطَّاعَاتِ وَالْمَعَاصِي فَكَانَ عَالِمًا بِالْقَدْرِ اللَّائِقِ بِكُلِّ عَمَلٍ مِنَ الْجَزَاءِ، فَحِينَئِذٍ لَا يَضِيعُ شَيْءٌ مِنَ الْحُقُوقِ وَالْأَجْزِيَةِ وَذَلِكَ نِهَايَةُ الْبَيَانِ.
Birinci Mesele: Anlam şudur: Cezası öne alınan ile ertelenen, peygamberleri tasdik eden ile yalanlayan kimselerin durumu, Allah Teâlâ'nın ahirette amellerinin karşılığını kendilerine tastamam vereceği hususunda eşittir. Böylece ayet vaad ile vaîdi bir araya getirmiştir; zira itaatlerin karşılığının tastamam verilmesi büyük bir vaad, günahların karşılığının tastamam verilmesi ise büyük bir vaîddir (tehdittir). Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Doğrusu O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır” kavli vaad ve vaîdin teyididir. Çünkü O, bilinen her şeyi bildiği için itaatlerin ve masiyetlerin miktarlarını da bilendir; dolayısıyla her amele layık olan karşılığın miktarını da bilendir. İşte bu durumda haklardan ve cezalardan hiçbir şey zayi olmaz; bu da açıklamanın nihai noktasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ وَإِنَّ مُشَدَّدَةَ النُّونِ لَمَا خَفِيفَةً قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: اللَّامُ فِي لَمَّا هِيَ الَّتِي تَقْتَضِيهِ إِنَّ وَذَلِكَ لِأَنَّ حَرْفَ إِنَّ يَقْتَضِي أَنْ يَدْخُلَ عَلَى خَبَرِهَا أَوِ اسْمِهَا لَامٌ كَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ [النَّحْلِ: ١٨] وَقَوْلُهُ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً [الحجر: ٧٧] وَاللَّامُ الثَّانِيَةُ هِيَ الَّتِي تَجِيءُ بَعْدَ الْقَسَمِ كَقَوْلِكَ واللَّه لَتَفْعَلَنَّ وَلَمَّا اجْتَمَعَ لَامَانِ دَخَلَتْ مَا لِتَفْصِلَ بَيْنَهُمَا فَكَلِمَةُ مَا عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ زَائِدَةٌ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مَا مَوْصُولَةٌ بِمَعْنَى مَنْ وَبَقِيَّةُ التَّقْرِيرِ كَمَا تَقَدَّمَ وَمِثْلُهُ: وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ [النِّسَاءِ: ٧٢] .
İkinci Mesele: Ebû Amr ve el-Kisâî { وَإِنَّ } kelimesini nûn'un şeddesiyle, { لَمَا } kelimesini ise şeddesiz (hafif) okumuşlardır. Ebû Ali şöyle demiştir: "Lemâ"daki lâm, "inne"nin iktiza ettiği lâmdır. Bu da şundan ötürüdür: "İnne" harfi, O'nun: { إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [en-Nahl: 18] ve O'nun: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır” [el-Hicr: 77] kavillerinde olduğu gibi haberinin veya isminin başına bir lâm'ın dahil olmasını gerektirir. İkinci lâm ise senin "Vallahi kesinlikle yapacaksın" sözünde olduğu gibi yeminden sonra gelen lâmdır. İki lâm bir araya gelince, ikisinin arasını ayırmak için "mâ" dahil olmuştur; bu takdire göre "mâ" kelimesi zaittir. El-Ferrâ ise: "Mâ", "men" (mān) manasında bir ism-i mevsuldür, takririn geri kalanı ise önceden geçtiği gibidir demiştir. Bunun bir benzeri de: { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } “İçinizden öylesi var ki, muhakkak ağır davranacaktır” [en-Nisâ: 72] ayetidir.
وَالْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا مُخَفَّفَتَانِ وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُمْ أَعْمَلُوا إِنَّ مُخَفَّفَةً كَمَا تَعْمَلُ مُشَدَّدَةً لِأَنَّ كَلِمَةَ إِنْ تُشْبِهُ الْفِعْلَ فَكَمَا يَجُوزُ إِعْمَالُ الْفِعْلِ تَامًّا وَمَحْذُوفًا فِي قَوْلِكَ لَمْ يَكُنْ زَيْدٌ قَائِمًا وَلَمْ يَكْ زَيْدٌ قَائِمًا فَكَذَلِكَ إِنَّ وَإِنْ.
Bu ayetteki ikinci kıraat: İbn Kesîr, Nâfi' ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir { وَإِنْ كُلًّا لَمَا } şeklinde her ikisini de şeddesiz (hafif) okumuşlardır. Bunun sebebi şudur: Onlar tıpkı şeddeli amel ettiği gibi hafifletilmiş olan "in"i de amel ettirmişlerdir. Çünkü "in" kelimesi fiile benzer; senin "Lem yekün Zeydün kâimen" ve "Lem yekü Zeydün kâimen" sözünde fiilin hem tam hem de hazfedilmiş haliyle amel etmesi caiz olduğu gibi, "inne" ve "in" de böyledir.
وَالْقِرَاءَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ: وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا [الفجر: ١٩] مُشَدَّدَتَانِ، قَالُوا:
Üçüncü kıraat: Hamza, İbn Âmir ve Hafs: { وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا } şeklinde her ikisini de şeddeli okumuşlardır. Şöyle demişlerdir:
وَأَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ إِنَّ أصل لَمًّا بِالتَّنْوِينِ كَقَوْلِهِ: أَكْلًا لَمًّا وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلًّا مَلْمُومِينَ أَيْ مَجْمُوعِينَ كَأَنَّهُ قِيلَ:
Bu hususta söylenenlerin en güzeli şudur: "Lemmâ"nın aslı O'nun: { أَكْلًا لَمًّا } [kavlinde olduğu gibi] tenvin ile "lemmen"dir. Anlamı ise hepsinin toplanmış (melmûmîn), yani bir araya getirilmiş olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir:
وَإِنَّ كُلًّا جَمِيعًا.
"Şüphesiz onların hepsi topluca..."
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: سَمِعْتُ بَعْضَ الْأَفَاضِلِ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ عَنْ تَوْفِيَةِ الْأَجْزِيَةِ عَلَى الْمُسْتَحِقِّينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذَكَرَ فِيهَا سَبْعَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ التَّوْكِيدَاتِ: أَوَّلُهَا: كَلِمَةُ «إِنَّ» وَهِيَ لِلتَّأْكِيدِ. وَثَانِيهَا: كَلِمَةُ «كُلٍّ» وَهِيَ أَيْضًا لِلتَّأْكِيدِ. وَثَالِثُهَا: اللَّامُ الدَّاخِلَةُ عَلَى خَبَرِ «إِنَّ» وَهِيَ تُفِيدُ التَّأْكِيدَ أَيْضًا. وَرَابِعُهَا: حَرْفُ «مَا» إِذَا جَعَلْنَاهُ عَلَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ مَوْصُولًا. وَخَامِسُهَا: الْقَسَمُ الْمُضْمَرُ، فَإِنَّ تَقْدِيرَ الْكَلَامِ وَإِنَّ جَمِيعَهُمْ واللَّه لَيُوَفِّيَنَّهُمْ. وَسَادِسُهَا: اللَّامُ
Üçüncü Mesele: Faziletli kimselerden birinin şöyle dediğini işittim: Allah Teâlâ bu ayette hak sahiplerine cezaların (ve mükâfatların) tastamam verileceğini haber verince, ayette yedi tür tekit zikretmiştir: Birincisi: "İnne" kelimesidir ve tekit içindir. İkincisi: "Küll" kelimesidir ve o da tekit içindir. Üçüncüsü: "İnne"nin haberine dahil olan lâm harfidir ve o da tekit ifade eder. Dördüncüsü: El-Ferrâ'nın görüşüne göre mevsul saydığımızda "mâ" harfidir. Beşincisi: Gizli yemindir; zira sözün takdiri: "Şüphesiz onların hepsine, vallahi tastamam verecektir" şeklindedir. Altıncısı: Lâm...
الثَّانِيَةُ الدَّاخِلَةُ عَلَى جَوَابِ الْقَسَمِ. وَسَابِعُهَا: النُّونُ الْمُؤَكِّدَةُ فِي قَوْلِهِ لَيُوَفِّيَنَّهُمْ فَجَمِيعُ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ السَّبْعَةِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّوْكِيدِ فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ تَدَلُّ عَلَى أَنَّ أَمْرَ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ وَأَمْرِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ وهو من أعظم المؤكدات.
...yani yeminin cevabına dahil olan ikinci lâm'dır. Yedincisi: O'nun { لَيُوَفِّيَنَّهُمْ } kavlindeki nûn-ı müşeddede (tekit nûnu)dur. Bu tek bir kelâmda tekide delalet eden bu yedi lafzın tamamı, rubûbiyet ve ubûdiyet işinin ancak ba's (yeniden diriliş), kıyamet, haşir ve neşir işiyle tamamlanacağına delalet eder. Sonra bunu O'nun: { إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Doğrusu O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır” kavliyle takip ettirmiştir ki bu da tekit edicilerin en büyüklerindendir.
[سورة هود (١١) : الآيات ١١٢ الى ١١٣]
[Hûd Suresi (11), Ayetler 112-113]
فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ وَلا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢) وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (١١٣)
{ فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ وَلا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢) وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (١١٣) } “Öyleyse emrolunduğun gibi dosdoğru ol; seninle beraber tövbe edenler de [böyle olsun]. Ve haddi aşmayın! Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (112) Zulmedenlere meyletmeyin, yoksa size ateş dokunur. Sizin Allah'tan başka dostlarınız yoktur, sonra yardım da göremezsiniz. (113)”
[في قوله تعالى فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” kavli hakkında] Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَطْنَبَ فِي شَرْحِ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ قَالَ لرسوله: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وهذ الْكَلِمَةُ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ فِي كُلِّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْعَقَائِدِ وَالْأَعْمَالِ، سَوَاءٌ كَانَ مُخْتَصًّا بِهِ أَوْ كَانَ مُتَعَلِّقًا بِتَبْلِيغِ الْوَحْيِ وَبَيَانِ الشَّرَائِعِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْبَقَاءَ عَلَى الِاسْتِقَامَةِ الْحَقِيقِيَّةِ مُشْكِلٌ جِدًّا وَأَنَا أَضْرِبُ لِذَلِكَ مِثَالًا يُقَرِّبُ صُعُوبَةَ هَذَا الْمَعْنَى إِلَى الْعَقْلِ السَّلِيمِ، وَهُوَ أَنَّ الْخَطَّ الْمُسْتَقِيمَ الَّذِي يَفْصِلُ بَيْنَ الظِّلِّ وَبَيْنَ الضَّوْءِ جُزْءٌ وَاحِدٌ لَا يَقْبَلُ الْقِسْمَةَ فِي الْعَرْضِ، إِلَّا أَنَّ عَيْنَ ذَلِكَ الْخَطِّ مِمَّا لَا يَتَمَيَّزُ فِي الْحِسِّ عَنْ طَرَفَيْهِ، فَإِنَّهُ إِذَا قَرُبَ طَرَفُ الظِّلِّ مِنْ طَرَفِ الضَّوْءِ اشْتَبَهَ الْبَعْضُ بِالْبَعْضِ فِي الْحِسِّ، فَلَمْ يَقَعِ الْحِسُّ عَلَى إِدْرَاكِ ذَلِكَ الْخَطِّ بِعَيْنِهِ بِحَيْثُ يَتَمَيَّزُ عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ vaad ve vaîdi açıklamayı tafsilatlandırınca Resulü'ne: { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” buyurmuştur. Bu kelime, ister bizzat kendisine ait olsun ister vahyin tebliği ve şeriatların açıklanmasıyla alakalı olsun, inançlar ve amellerle ilgili olan her şeyi kapsayan cami bir kelimedir. Şüphe yok ki gerçek istikamet üzere baki kalmak son derece zordur. Ben bu mananın zorluğunu selim akla yaklaştıran bir misal getireyim: Gölge ile ışığı birbirinden ayıran düz çizgi, ende bölünme kabul etmeyen tek bir cüzdür. Ancak o çizginin kendisi, duyuda iki tarafından ayırt edilemeyen bir şeydir; zira gölgenin ucu ışığın ucuna yaklaştığında, duyuda bir kısmı diğerine karışır ve duyu o çizginin bizzat kendisini diğer her şeyden ayırt edilecek şekilde idrak edemez.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فِي الْمِثَالِ فَاعْرِفْ مِثَالَهُ فِي جَمِيعِ أَبْوَابِ الْعُبُودِيَّةِ، فَأَوَّلَهَا: مَعْرِفَةُ اللَّه تَعَالَى وَتَحْصِيلُ هَذِهِ الْمَعْرِفَةِ عَلَى وَجْهٍ يُبْقِي الْعَبْدَ مَصُونًا فِي طَرَفِ الْإِثْبَاتِ عَنِ التَّشْبِيهِ، وَفِي طَرَفِ النَّفْيِ عَنِ التَّعْطِيلِ فِي غَايَةِ الصُّعُوبَةِ، وَاعْتَبِرْ سَائِرَ مَقَامَاتِ الْمَعْرِفَةِ مِنْ نَفْسِكَ، وَأَيْضًا فَالْقُوَّةُ الْغَضَبِيَّةُ وَالْقُوَّةُ الشَّهْوَانِيَّةُ حَصَلَ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا طَرَفَا إِفْرَاطٍ وَتَفْرِيطٍ وَهُمَا مَذْمُومَانِ، وَالْفَاصِلُ هُوَ الْمُتَوَسِّطُ بَيْنَهُمَا بِحَيْثُ لَا يَمِيلُ إِلَى أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ، وَالْوُقُوفُ عَلَيْهِ صَعْبٌ ثُمَّ الْعَمَلُ بِهِ أَصْعَبُ، فَثَبَتَ أَنَّ مَعْرِفَةَ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ فِي غَايَةِ الصُّعُوبَةِ، بِتَقْدِيرِ مَعْرِفَتِهِ فَالْبَقَاءُ عَلَيْهِ وَالْعَمَلُ بِهِ أَصْعَبُ، وَلَمَّا كَانَ هَذَا الْمَقَامُ فِي غَايَةِ الصُّعُوبَةِ لَا جَرَمَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا نَزَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ آيَةٌ أَشَدُّ وَلَا أَشَقُّ عَلَيْهِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلِهَذَا
Bunu misalde kavradıysan, kulluğun bütün kapılarındaki misalini de öyle bil. Bunların ilki Allah Teâlâ'yı tanımaktır (marifetullahtır); bu marifeti, kulu ispat tarafında teşbihten, nefy tarafında ise ta'tîlden koruyacak bir vechile elde etmek son derece zordur. Marifetin diğer makamlarını da buna göre kıyas et. Ayrıca öfke gücü ve şehvet gücünün her biri için ifrat ve tefrit olmak üzere yerilmiş iki uç vardır; ayıran sınır ise iki taraftan hiçbirine meyletmeyecek şekilde ikisinin ortasında olandır. Onu tespit etmek zordur, onunla amel etmek ise daha da zordur. Böylece sırat-ı müstakîmi (dosdoğru yolu) bilmenin son derece zor olduğu, bilinmesi takdirinde bile onun üzerinde sebat etmenin ve onunla amel etmenin daha da zor olduğu sabit olmuştur. Bu makam son derece zor olduğu için İbn Abbas şüphesiz şöyle demiştir: "Bütün Kur'an'da Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayetten daha şiddetli ve daha meşakkatli bir ayet inmemiştir." Bundan dolayıdır ki...
قَالَ ﵊: «شَيَّبَتْنِي هُودٌ وَأَخَوَاتُهَا،
...o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: "Beni Hûd ve kardeşleri ihtiyarlattı..."