Binûn

Hûd Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ هَذِهِ الْأَعْمَالُ الْمَخْصُوصَةُ،

İkincisi: Ondan maksadın bu bilinen özel ameller (namaz) olmasıdır.

رُوِيَ أَنَّ شُعَيْبًا كَانَ كَثِيرَ الصَّلَاةِ وَكَانَ قَوْمُهُ إِذَا رَأَوْهُ يُصَلِّي تَغَامَزُوا وَتَضَاحَكُوا،

Şuayb'ın çok namaz kıldığı ve kavminin onu namaz kılarken gördüklerinde birbirlerine göz kırpıp alay ederek güldükleri rivayet edilmiştir.

فَقَصَدُوا بِقَوْلِهِمْ: أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ السُّخْرِيَةَ وَالْهَزْءَ، وَكَمَا أَنَّكَ إِذَا رَأَيْتَ مَعْتُوهًا يُطَالِعُ كُتُبًا ثُمَّ يَذْكُرُ كَلَامًا فَاسِدًا فَيُقَالُ لَهُ: هَذَا مِنْ مُطَالَعَةِ تِلْكَ الْكُتُبِ عَلَى سَبِيلِ الْهَزْءِ والسخرية فكذا هاهنا.

Onlar: "Namazın mı sana emrediyor?" sözleriyle alay ve eğlenmeyi kastetmişlerdir. Nitekim aklı kıt birinin kitaplar mütalaa ettiğini, sonra da bozuk sözler sarf ettiğini gördüğünde kendisine alay ve eğlence yollu: "Bu, o kitapları mütalaa etmektendir!" denildiği gibi, burada da durum böyledir.

فَإِنْ قِيلَ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: أَصَلَوَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ وَهُمْ إِنَّمَا ذَكَرُوا هَذَا الْكَلَامَ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، وَهُمْ مَا كَانُوا يُنْكِرُونَ كَوْنَهُمْ فَاعِلِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ ما يشاؤن، فَكَيْفَ وَجْهُ التَّأْوِيلِ.

Eğer: "Ayetteki takdir: 'Namazların mı sana mallarımızda dilediğimizi yapmamızı emrediyor?' şeklindedir; oysa onlar bu sözü inkâr yollu söylemişlerdir ve onlar mallarında dilediklerini yapmalarını inkâr ediyor değillerdi. O halde tevilin yönü nasıldır?" denilirse;

قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ: أَصَلَوَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَأَنْ نَتْرُكَ فِعْلَ مَا نَشَاءُ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: أَوْ أَنْ نَفْعَلَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا فِي قَوْلِهِ: مَا يَعْبُدُ آباؤُنا وَالثَّانِي: أَنْ تُجْعَلَ الصَّلَاةُ آمِرَةً وَنَاهِيَةً وَالتَّقْدِيرُ: أَصَلَوَاتُكَ تَأْمُرُكَ بِأَنْ نَتْرُكَ عِبَادَةَ الْأَوْثَانِ وَتَنْهَاكَ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ، وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ أَوْ أَنْ تَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا تَشَاءُ بِتَاءِ الْخِطَابِ فِيهِمَا وَهُوَ مَا كَانَ يَأْمُرُهُمْ بِهِ مِنْ تَرْكِ التَّطْفِيفِ وَالْبَخْسِ وَالِاقْتِنَاعِ بِالْحَلَالِ الْقَلِيلِ وَأَنَّهُ خَيْرٌ مِنَ الْحَرَامِ الْكَثِيرِ.

Biz deriz ki: Bunda iki yön vardır: Birincisi: Takdir şöyledir: "Namazların mı sana atalarımızın taptıklarını terk etmemizi ve dilediğimizi yapmayı terk etmemizi emrediyor?" Buna göre onun: { أَوْ أَنْ نَفْعَلَ } "yahut yapmamızı" sözü, { مَا يَعْبُدُ آباؤُنا } “atalarımızın taptıklarını” kavlindeki "mâ" (ما) lafzına matuftur. İkincisi: Namazın hem emreden hem de nehyeden kılınmasıdır. Takdiri şöyledir: "Namazların mı sana putlara tapmayı terk etmemizi emrediyor ve mallarımızda dilediğimizi yapmamızı yasaklıyor?" İbn Ebî Able ise her ikisini de muhatap tâ'sı ile "ev en tef'ale fî emvâlinâ mâ teşâ'u" (أَوْ أَنْ تَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا تَشَاءُ) şeklinde okumuştur ki bu da onun kendilerine emretmekte olduğu ölçü-tartıda hileyi ve eksiltmeyi terk etmek, az olan helale kanaat etmek ve bunun çok olan haramdan daha hayırlı olduğu hususudur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ: إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ وَفِيهِ وُجُوهٌ:

Sonra Allah Teâlâ onlardan naklen: { إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ } “Oysa sen gerçekten yumuşak huylu ve aklı başında birisin” buyurdu. Bunda birkaç yön vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى إِنَّكَ لَأَنْتَ السَّفِيهُ الْجَاهِلُ إِلَّا أَنَّهُمْ عَكَسُوا ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ وَالسُّخْرِيَةِ بِهِ، كَمَا يُقَالُ لِلْبَخِيلِ الْخَسِيسِ لَوْ رَآكَ حَاتِمٌ لَسَجَدَ لَكَ.

Birinci Yön: Anlamın, "Sen şüphesiz beyinsiz ve cahilsin" olmasıdır; ancak onlar onunla istihza ve alay etmek suretiyle sözü tersine çevirmişlerdir. Nitekim cimri ve aşağılık birine: "Hâtim [et-Tâî] seni görseydi sana secde ederdi!" denilmesi gibidir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِنَّكَ مَوْصُوفٌ عِنْدَ نَفْسِكَ وَعِنْدَ قَوْمِكَ بِالْحِلْمِ وَالرُّشْدِ.

İkinci Yön: Maksadın, "Sen kendi nezdinde ve kavminin nezdinde hilm (yumuşak huyluluk) ve rüşd (doğruluk) ile nitelenmiş birisin" olmasıdır.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ ﵇ كَانَ مَشْهُورًا عِنْدَهُمْ بِأَنَّهُ حَلِيمٌ رَشِيدٌ، فَلَمَّا أَمَرَهُمْ بِمُفَارَقَةِ طَرِيقَتِهِمْ قَالُوا لَهُ: إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ الْمَعْرُوفُ الطَّرِيقَةَ فِي هَذَا الْبَابِ، فَكَيْفَ تَنْهَانَا عَنْ دِينٍ أَلْفَيْنَاهُ مِنْ آبَائِنَا وَأَسْلَافِنَا، وَالْمَقْصُودُ اسْتِبْعَادُ مِثْلِ هَذَا الْعَمَلِ مِمَّنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِالْحِلْمِ وَالرُّشْدِ وَهَذَا الْوَجْهُ أصوب الوجوه.

Üçüncü Yön: O aleyhisselâm onların nezdinde yumuşak huylu ve aklı başında biri olarak meşhurdu. Onlara yollarından ayrılmalarını emredince kendisine: "Sen bu hususta tutumu bilinen yumuşak huylu ve aklı başında birisin; öyleyse atalarımızdan ve geçmişlerimizden bulduğumuz dinden bizi nasıl nehyedersin?" dediler. Maksat, hilm ve rüşd ile nitelenmiş birinden böyle bir davranışın sadır olmasını yadırgamaktır. En isabetli yön de bu yöndür.

[سورة هود (١١) : الآيات ٨٨ الى ٩٠]

[Hûd Suresi (11): 88-90. Âyetler]

قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَما تَوْفِيقِي إِلاَّ بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (٨٨) وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صالِحٍ وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ (٨٩) وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ (٩٠)

{ قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَما تَوْفِيقِي إِلاَّ بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (٨٨) وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صالِحٍ وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ (٨٩) وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ (٩٠) } “[Şuayb] dedi ki: 'Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde isem ve O bana katından güzel bir rızık vermişse? Size yasakladığım şeylerin aksini yaparak size aykırı davranmak istemiyorum. Ben gücüm yettiğince sadece ıslah etmek istiyorum. Başarım ancak Allah'tandır. Yalnız O'na güvendim ve yalnız O'na yönelirim.' (88) 'Ey kavmim! Bana karşı muhalefetiniz, Nûh kavminin yahut Hûd kavminin veya Sâlih kavminin başına gelenlerin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesine sebep olmasın! Lût kavmi de sizden uzak değildir.' (89) 'Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin. Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir, çok sevendir.' (90)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Âyette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تعالى حكى عَنْ شُعَيْبٍ ﵇ مَا ذَكَرَهُ فِي الْجَوَابِ عَنْ كَلِمَاتِهِمْ

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ, Şuayb aleyhisselâm'ın onların sözlerine cevap olarak zikrettiği hususları nakletmiştir.

فَالْأَوَّلُ قَوْلُهُ: أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي إِشَارَةٌ إِلَى مَا آتَاهُ اللَّه تَعَالَى مِنَ الْعِلْمِ وَالْهِدَايَةِ وَالدِّينِ وَالنُّبُوَّةِ وَقَوْلُهُ: وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً إِشَارَةٌ إِلَى مَا آتَاهُ اللَّه مِنَ الْمَالِ الْحَلَالِ، فَإِنَّهُ يُرْوَى أَنَّ شُعَيْبًا ﵇ كَانَ كَثِيرَ الْمَالِ.

Birincisi onun: { أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً } “Söyler misiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde isem ve O bana katından güzel bir rızık vermişse?” sözüdür. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Onun { إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde isem” sözü, Allah Teâlâ'nın ona verdiği ilme, hidayete, dine ve peygamberliğe işarettir; { وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً } “ve O bana katından güzel bir rızık vermişse” sözü ise Allah'ın ona helal maldan verdiği şeylere işarettir; nitekim Şuayb aleyhisselâm'ın çok mal sahibi olduğu rivayet edilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ جَوَابَ إِنِ الشَّرْطِيَّةِ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا آتَانِي جَمِيعَ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ وَهِيَ الْبَيِّنَةُ وَالسَّعَادَاتِ الْجُسْمَانِيَّةَ وَهِيَ الْمَالُ وَالرِّزْقُ الْحَسَنُ فَهَلْ يَسَعُنِي مَعَ هَذَا الْإِنْعَامِ الْعَظِيمِ أَنْ أَخُونَ فِي وَحْيِهِ وَأَنْ أُخَالِفَهُ فِي أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ، وَهَذَا الْجَوَابُ شَدِيدُ الْمُطَابَقَةِ لِمَا تَقَدَّمَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ: إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِكَ مَعَ حِلْمِكَ وَرُشْدِكَ أَنْ تَنْهَانَا عَنْ دِينِ آبَائِنَا فَكَأَنَّهُ قَالَ إِنَّمَا أَقْدَمْتُ عَلَى هَذَا الْعَمَلِ، لِأَنَّ نِعَمَ اللَّه تَعَالَى عِنْدِي كَثِيرَةٌ وَهُوَ أَمَرَنِي بِهَذَا التَّبْلِيغِ وَالرِّسَالَةِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِي مَعَ كَثْرَةِ نِعَمِ اللَّه تَعَالَى عَلَيَّ أَنْ أُخَالِفَ أَمْرَهُ وَتَكْلِيفَهُ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ يَقُولُ لَمَّا ثَبَتَ عِنْدِي أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّه وَالِاشْتِغَالَ بِالْبَخْسِ وَالتَّطْفِيفِ عَمَلٌ مُنْكَرٌ، ثُمَّ أَنَا رَجُلٌ أُرِيدُ إِصْلَاحَ أَحْوَالِكُمْ وَلَا أَحْتَاجُ إِلَى أَمْوَالِكُمْ لِأَجْلِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى آتَانِي رِزْقًا حَسَنًا فَهَلْ يَسَعُنِي مَعَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ أَنْ أَخُونَ فِي وَحْيِ اللَّه تَعَالَى وَفِي حُكْمِهِ. الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي أَيْ مَا حَصَلَ عِنْدَهُ مِنَ الْمُعْجِزَةِ وَقَوْلُهُ: وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يَسْأَلُهُمْ أَجْرًا وَلَا جُعْلًا وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ سَائِرُ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ قولهم: ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ.

Bil ki şart edatı olan "in"in (إِنْ) cevabı hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: Allah Teâlâ bana beyyine olan bütün ruhani mutlulukları ve mal ile güzel rızık olan cismani mutlulukları vermişken, bu büyük nimetle birlikte O'nun vahyine hıyanet etmem ve emir ile nehyinde O'na karşı gelmem benim için mümkün olur mu? Bu cevap önceki sözle son derece uyumludur; zira onlar ona: "Sen yumuşak huylu ve aklı başında birisin" demişlerdi; [yani] hilmin ve rüşdün varken atalarımızın dininden bizi menetmen sana nasıl yakışır? O da sanki şöyle demiştir: Ben bu işe ancak Allah Teâlâ'nın benim üzerimdeki nimetleri çok olduğu ve O bana bu tebliği ve peygamberlik görevini emrettiği için giriştim; Allah Teâlâ'nın üzerimdeki bunca nimeti varken O'nun emrine ve yükümlülüğüne aykırı davranmak bana nasıl yakışır? İkincisi: Takdirin sanki şöyle demesi olmasıdır: Allah'tan başkasına ibadetle meşgul olmanın, ölçü ve tartıda eksiltme yapmanın münker bir fiil olduğu bende sabit olduktan sonra ve ben sizin hallerinizi ıslah etmek isteyen, Allah Teâlâ bana güzel bir rızık verdiği için de mallarınıza ihtiyacı olmayan bir adam iken, bu hallerle beraber Allah Teâlâ'nın vahyine ve hükmüne hıyanet etmem benim için mümkün olur mu? Üçüncüsü: Onun { إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde isem” sözünün, kendisinde hasıl olan mucize olması; { وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً } “ve O bana katından güzel bir rızık vermişse” sözünün de onlardan bir ücret ve karşılık istemediği manasında olmasıdır ki bu, diğer peygamberlerin { ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } “Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum; benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir” sözlerinde belirttikleri husustur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الرِّزْقَ إِنَّمَا حَصَلَ مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى وَبِإِعَانَتِهِ وَأَنَّهُ لَا مَدْخَلَ لِلْكَسْبِ فِيهِ، وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْإِعْزَازَ مِنَ اللَّه تَعَالَى وَالْإِذْلَالَ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ الْكُلُّ مِنَ اللَّه تَعَالَى فَأَنَا لَا أُبَالِي بِمُخَالَفَتِكُمْ وَلَا أَفْرَحُ بِمُوَافَقَتِكُمْ، وَإِنَّمَا أَكُونُ عَلَى تَقْرِيرِ دِينِ اللَّه تَعَالَى وَإِيضَاحِ شَرَائِعِ اللَّه تَعَالَى.

İkinci Mesele: Onun: { وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً } “ve O bana katından güzel bir rızık vermişse” kavli, bu rızkın ancak Allah Teâlâ'nın katından ve O'nun yardımıyla gerçekleştiğine, onda kesbin (çalışıp kazanmanın) bir dahli olmadığına delalet eder. Bunda, aziz kılmanın da zelil kılmanın da Allah Teâlâ'dan olduğuna bir uyarı vardır. Her şey Allah Teâlâ'dan olunca ben sizin muhalefetinize aldırış etmem, muvafakatinizle de sevinmem; ben sadece Allah Teâlâ'nın dinini yerleştirmek ve Allah Teâlâ'nın şeriatlerini açıklamak üzere olurum.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: مِنَ الْأَجْوِبَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا شُعَيْبٌ ﵇ فَقَوْلُهُ: وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يُقَالُ خَالَفَنِي فُلَانٌ إِلَى كَذَا إِذَا قَصَدَهُ وَأَنْتَ مُوَلٍّ عَنْهُ وَخَالَفَنِي عَنْهُ إِذَا وَلَّى عَنْهُ وَأَنْتَ قَاصِدُهُ، وَيَلْقَاكَ الرَّجُلُ صَادِرًا عَنِ الْمَاءِ فَتَسْأَلُهُ عَنْ صَاحِبِهِ. فَيَقُولُ: خَالَفَنِي إِلَى الْمَاءِ، يُرِيدُ أَنَّهُ قَدْ ذَهَبَ إِلَيْهِ وَارِدًا وَأَنَا ذَاهِبٌ عَنْهُ صَادِرًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ يَعْنِي أَنْ أَسْبِقَكُمْ إِلَى شَهَوَاتِكُمُ الَّتِي نَهَيْتُكُمْ عَنْهَا لِأَسْتَبِدَّ بِهَا دُونَكُمْ فَهَذَا بَيَانُ اللُّغَةِ، وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّ الْقَوْمَ اعْتَرَفُوا بِأَنَّهُ حَلِيمٌ رَشِيدٌ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الْعَقْلِ، وَكَمَالُ الْعَقْلِ يَحْمِلُ صَاحِبَهُ عَلَى اخْتِيَارِ الطَّرِيقِ الْأَصْوَبِ الْأَصْلَحِ، فَكَأَنَّهُ ﵇ قَالَ لَهُمْ لَمَّا اعْتَرَفْتُمْ بِكَمَالِ عَقْلِي فَاعْلَمُوا أَنَّ الَّذِي اخْتَارَهُ عَقْلِي لِنَفْسِي لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ أَصْوَبَ الطُّرُقِ وَأَصْلَحَهَا وَالدَّعْوَةُ إِلَى تَوْحِيدِ اللَّه تَعَالَى وَتَرْكُ الْبَخْسِ وَالنُّقْصَانِ يَرْجِعُ حَاصِلُهُمَا إِلَى جُزْأَيْنِ، التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّه تَعَالَى وَأَنَا مُوَاظِبٌ عَلَيْهِمَا غَيْرُ تَارِكٍ لَهُمَا فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَحْوَالِ أَلْبَتَّةَ فَلَمَّا اعْتَرَفْتُمْ لِي بِالْحِلْمِ وَالرُّشْدِ وَتَرَوْنَ أَنِّي لَا أَتْرُكُ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ، فَاعْلَمُوا أَنَّ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ خَيْرُ الطُّرُقِ، وَأَشْرَفُ الْأَدْيَانِ وَالشَّرَائِعِ.

Şuayb aleyhisselâm'ın zikrettiği cevaplardan ikinci veche gelince; o, { وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ } “Size yasakladığım şeylerin aksini yaparak size aykırı davranmak istemiyorum” kavlidir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Sen bir şeyden yüz çevirmişken başkası ona yöneldiğinde 'hâlefenî fulânun ilâ kezâ' (falan kişi bana aykırı olarak şu şeye yöneldi) denilir; sen ona yönelmişken o yüz çevirdiğinde ise 'hâlefenî anhü' (ondan yüz çevirerek bana muhalefet etti) denir. Sudan dönmekte olan bir adama rastlayıp arkadaşını sorduğunda: 'Hâlefenî ile'l-mâi' (bana ters istikamette suya gitti) der; yani 'o suya doğru yöneldi, ben ise sudan dönüp uzaklaşıyorum' demek ister. Âyetteki { وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ } “Size yasakladığım şeylerin aksini yaparak size aykırı davranmak istemiyorum” kavli de böyledir; yani: "Sizi menettiğim arzularınıza, sizden ayrı olarak kendim tek başıma sahip olmak için sizden önce koşmak istemiyorum." Lügat yönünden açıklama böyledir. Bu konudaki sözün hakikati şudur: Kavim onun yumuşak huylu ve aklı başında olduğunu itiraf etmiştir; bu ise aklın kemaline delalet eder. Aklın kemali de sahibini en isabetli ve en maslahatlı yolu seçmeye sevk eder. Sanki o aleyhisselâm onlara şöyle demiştir: Aklımın kemalini itiraf ettiğinize göre bilin ki, aklımın kendim için seçtiği yol mutlaka yolların en isabetlisi ve en doğrusu olmalıdır. Allah Teâlâ'nın birliğine davet etmek ve eksiltip noksanlaştırmayı terk etmek esasen iki kısma racidir: Allah Teâlâ'nın emrini tazim etmek ve Allah Teâlâ'nın yarattıklarına şefkat göstermek. Ben ise hiçbir durumda bunları asla terk etmeksizin ikisine de devam etmekteyim. Mademki siz benim hilm ve rüşd sahibi olduğumu kabul ettiniz ve bu yolu terk etmediğimi de görüyorsunuz, o halde bilin ki bu yol yolların en hayırlısı, dinlerin ve şeriatlerin en şereflisidir.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ: مِنَ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرَهَا شُعَيْبٌ ﵇ فَهُوَ قَوْلُهُ: إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَالْمَعْنَى مَا أُرِيدُ إِلَّا أَنْ أُصْلِحَكُمْ بِمَوْعِظَتِي وَنَصِيحَتِي، وَقَوْلُهُ: مَا اسْتَطَعْتُ فِيهِ وُجُوهٌ: الأول:

Şuayb aleyhisselâm'ın zikrettiği vecihlerden üçüncüsü ise onun: { إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ } “Ben gücüm yettiğince sadece ıslah etmek istiyorum” sözüdür. Manası: "Ben vaazım ve nasihatimle sizi ıslah etmekten başka bir şey istemiyorum" demektir. { مَا اسْتَطَعْتُ } “gücüm yettiğince” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi:

أَنَّهُ ظَرْفٌ وَالتَّقْدِيرُ: مُدَّةَ اسْتِطَاعَتِي لِلْإِصْلَاحِ وَمَا دُمْتُ مُتَمَكِّنًا مِنْهُ لَا آلُو فِيهِ جُهْدًا. وَالثَّانِي: أَنَّهُ بَدَلٌ مِنَ الْإِصْلَاحِ، أَيِ الْمِقْدَارُ الَّذِي اسْتَطَعْتُ مِنْهُ. وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا لَهُ أَيْ مَا أُرِيدُ إِلَّا أَنْ أُصْلِحَ مَا اسْتَطَعْتُ إِصْلَاحَهُ.

Zarf olmasıdır; takdiri: "Islaha gücüm yettiği müddetçe ve buna muktedir olduğum sürece onda hiçbir gayreti esirgemem" şeklindedir. İkincisi: "el-Islâh" (الْإِصْلَاح) kelimesinden bedel olmasıdır; yani: "Ondan güç yetirebildiğim miktar." Üçüncüsü: Mef'ûlün leh olmasıdır; yani: "Ben ancak ıslahına güç yetirdiğim şeyleri ıslah etmek istiyorum."

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا قَدْ أَقَرُّوا بأنه حليم رشيد، وإما أَقَرُّوا لَهُ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ مَشْهُورًا فِيمَا بَيْنَ الْخَلْقِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، فَكَأَنَّهُ ﵇ قَالَ لَهُمْ إِنَّكُمْ تَعْرِفُونَ مِنْ حَالِي أَنِّي لَا أَسْعَى إِلَّا فِي الْإِصْلَاحِ وَإِزَالَةِ الْفَسَادِ وَالْخُصُومَةِ، فَلَمَّا أَمَرْتُكُمْ بِالتَّوْحِيدِ وَتَرْكِ إِيذَاءِ النَّاسِ، فَاعْلَمُوا أَنَّهُ دِينُ حَقٍّ وَأَنَّهُ لَيْسَ غَرَضِي مِنْهُ إِيقَاعَ الْخُصُومَةِ وَإِثَارَةَ الْفِتْنَةِ، فَإِنَّكُمْ تَعْرِفُونَ أَنِّي أَبْغَضُ ذَلِكَ الطَّرِيقَ وَلَا أَدُورُ إِلَّا عَلَى مَا يُوجِبُ الصُّلْحَ وَالصَّلَاحَ بِقَدْرِ طَاقَتِي، وَذَلِكَ هُوَ الْإِبْلَاغُ وَالْإِنْذَارُ، وَأَمَّا الْإِجْبَارُ عَلَى الطَّاعَةِ فَلَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ وَبَيَّنَ بِهَذَا أَنَّ تَوَكُّلَهُ وَاعْتِمَادَهُ فِي تَنْفِيذِ كُلِّ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ عَلَى تَوْفِيقِ اللَّه تَعَالَى وَهِدَايَتِهِ.

Bil ki bu sözden maksat şudur: Kavim onun halim ve reşid olduğunu kabul etmişti; bunu ona kabul etmeleri ise onun insanlar arasında bu vasıfla meşhur olmasından dolayı idi. Sanki o aleyhisselâm onlara şöyle demiştir: Siz benim durumumdan sadece ıslaha ve fesat ile husumeti gidermeye çalıştığımı bilirsiniz. Ben size tevhidi ve insanlara eziyet etmeyi bırakmayı emrettiğim zaman, bunun hak bir din olduğunu ve bundan maksadımın husumet çıkarmak ve fitne uyandırmak olmadığını bilin; zira siz benim o yoldan nefret ettiğimi ve gücüm yettiğince sadece sulh ve salahı gerektiren şeylerin peşinde olduğumu bilirsiniz; bu da tebliğ ve uyarmaktır. İtaate zorlamaya gelince, buna benim gücüm yetmez. Sonra o aleyhisselâm bunu şu sözüyle pekiştirmiştir: { وَما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } “Başarım ancak Allah'tandır. Yalnız O'na güvendim ve yalnız O'na yönelirim”. Bununla, bütün salih amelleri icra etmede tevekkül ve itimadının Allah Teâlâ'nın muvaffak kılmasına ve hidayetine dayandığını açıklamıştır.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ ﵇ تَوَكَّلْتُ إِشَارَةٌ إِلَى مَحْضِ التَّوْحِيدِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ ﵇ تَوَكَّلْتُ يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَهُوَ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِلْإِنْسَانِ أَنْ يَتَوَكَّلَ عَلَى أَحَدٍ إِلَّا عَلَى اللَّه تَعَالَى وَكَيْفَ وَكُلُّ مَا سِوَى الْحَقِّ سُبْحَانَهُ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ فَانٍ بِذَاتِهِ، وَلَا يَحْصُلُ إِلَّا بِإِيجَادِهِ وَتَكْوِينِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَجُزِ التَّوَكُّلُ إِلَّا عَلَى اللَّه تَعَالَى وَأَعْظَمُ مَرَاتِبِ مَعْرِفَةِ الْمَبْدَأِ هُوَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِلَيْهِ أُنِيبُ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَعْرِفَةِ الْمَعَادِ، وَهُوَ أَيْضًا يُفِيدُ الْحَصْرَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَإِلَيْهِ أُنِيبُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا مَرْجِعَ لِلْخَلْقِ إِلَّا إِلَى اللَّه تَعَالَى

Bil ki onun aleyhisselâm: { تَوَكَّلْتُ } "tevekkül ettim" sözü sırf tevhide işarettir; çünkü onun aleyhisselâm { تَوَكَّلْتُ } "tevekkül ettim" sözü hasr (yalnızlık/sınırlama) ifade eder; o da insanın Allah Teâlâ'dan başkasına tevekkül etmemesi gerektiğidir. Nasıl öyle olmasın ki, Hak Sübhânehu'dan başka her şey zatı gereği mümkündür, zatı gereği fanidir ve ancak O'nun icad etmesi ve var kılmasıyla hasıl olur. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ'dan başkasına tevekkül etmek caiz olmaz. Meclis-i mebdein (yaratılışın başlangıcının) marifet mertebelerinin en büyüğü işte bu zikrettiğimizdir. Onun: { وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } “ve yalnız O'na yönelirim” kavline gelince; bu da meâdı (ahireti/dönüşü) bilmeye işarettir ve bu da hasr ifade eder; zira onun { وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } “ve yalnız O'na yönelirim” sözü, yaratılmışların Allah Teâlâ'dan başka hiçbir dönüş yerinin olmadığına delalet eder.

وَعَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ كَانَ إِذَا ذُكِرَ شُعَيْبٌ ﵇ قَالَ: «ذَاكَ خَطِيبُ الْأَنْبِيَاءِ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, Şuayb aleyhisselâm anıldığında şöyle buyururdu: "O, peygamberlerin hatibidir."

لِحُسْنِ مُرَاجَعَتِهِ فِي كَلَامِهِ بَيْنَ قَوْمِهِ.

Kavmi arasındaki konuşmasında sözü güzelce ele alıp cevap vermesinden ötürü [böyle buyurmuştur].

وَأَمَّا الْوَجْهُ الرَّابِعُ: مِنَ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرَهَا شُعَيْبٌ ﵇ فَهُوَ قَوْلُهُ: وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : جَرَمَ مِثْلُ كَسَبَ فِي تَعْدِيَتِهِ تَارَةً إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ وَأُخْرَى إِلَى مَفْعُولَيْنِ يُقَالُ جَرَمَ ذَنْبًا وَكَسَبَهُ وَجَرَّمَهُ ذَنْبًا وَكَسَّبَهُ إِيَّاهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ أَيْ لَا يُكْسِبَنَّكُمْ شِقَاقِي إِصَابَةَ الْعَذَابِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ يَجْرِمَنَّكُمْ بِضَمِّ الْيَاءِ مَنْ أَجْرَمْتُهُ ذَنْبًا إِذَا جَعَلْتَهُ جَارِمًا لَهُ أَيْ كَاسِبًا لَهُ.

Şuayb aleyhisselâm'ın zikrettiği vecihlerden dördüncüsü ise onun: { وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ } “'Ey kavmim! Bana karşı muhalefetiniz, sizin başınıza gelmesine sebep olmasın!'” sözüdür. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Cerame" (جَرَمَ) fiili, bazen tek mef'ûle, bazen de iki mef'ûle geçişli olması bakımından "kesebe" (كَسَبَ) gibidir. 'Cerame zenben ve kesebehû' (günah kazandı/işledi) ve 'cerramehû zenben ve kessebehû iyyâhu' (ona günah kazandırdı) denilir. Allah Teâlâ'nın: { لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ } “Bana karşı muhalefetiniz, başınıza gelmesine sebep olmasın” kavli de bundandır; yani: 'Bana olan düşmanlığınız size azabın isabet etmesini kazandırmasın.' İbn Kesîr ise 'yücrimenneküm' (يَجْرِمَنَّكُمْ) şeklinde yâ'nın dammesiyle okumuştur ki bu, 'onu günahı işleyen yani onu kazanan kıldığın zaman' kullanılan 'ecremtühü zenben' ifadesindendir.

وَهُوَ مَنْقُولٌ مِنْ جَرَمَ الْمُتَعَدِّي إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، وَعَلَى هَذَا فَلَا فَرْقَ بَيْنَ جَرَمْتُهُ ذَنْبًا وَأَجْرَمْتُهُ إِيَّاهُ، وَالْقِرَاءَتَانِ مُسْتَوِيَتَانِ فِي الْمَعْنَى لَا تَفَاوُتَ بَيْنِهِمَا إِلَّا أَنَّ الْمَشْهُورَةَ أَفْصَحُ لَفْظًا كَمَا أَنَّ كَسَّبَهُ مَالًا أَفْصَحُ مَنْ أَكْسَبَهُ.

Bu da tek mef'ûle geçişli olan "cerame" fiilinden nakledilmiştir. Buna göre 'ceramtühü zenben' ile 'ecremtühü iyyâhu' arasında fark yoktur. İki kıraat anlam bakımından birbirine eşittir, aralarında fark yoktur; şu kadar var ki meşhur olan lafızca daha fasihtir; nitekim 'kessebehû mâlen' lafzının 'eksebehû' lafzından daha fasih olması gibidir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ لَا تُكْسِبَنَّكُمْ مُعَادَاتُكُمْ إِيَّايَ أي يُصِيبَكُمْ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ فِي الدُّنْيَا مِثْلَ مَا حَصَلَ لِقَوْمِ نُوحٍ ﵇ مِنَ الْغَرَقِ، وَلِقَوْمِ هُودٍ مِنَ الرِّيحِ الْعَقِيمِ وَلِقَوْمِ صَالِحٍ مِنَ الرَّجْفَةِ، وَلِقَوْمِ لُوطٍ مِنَ الْخَسْفِ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Âyetten maksat; bana olan düşmanlığınız, Nûh aleyhisselâm'ın kavmine boğulma, Hûd'un kavmine kasıp kavuran rüzgâr, Sâlih'in kavmine şiddetli sarsıntı ve Lût'un kavmine yere batırılma şeklinde olduğu gibi dünyada kökünüzü kazıyıcı bir azabın size isabet etmesini kazandırmasın [demektir].

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ نَفْيُ الْبُعْدِ فِي الْمَكَانِ لِأَنَّ بِلَادَ قَوْمِ لُوطٍ ﵇ قَرِيبَةٌ مِنْ مَدْيَنَ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ نَفْيُ الْبُعْدِ فِي الزَّمَانِ لِأَنَّ إِهْلَاكَ قَوْمِ لُوطٍ ﵇ أَقْرَبُ الْإِهْلَاكَاتِ الَّتِي عَرَفَهَا النَّاسُ فِي زَمَانِ شُعَيْبٍ ﵇، وَعَلَى هَذَيْنِ التَّقْدِيرَيْنِ فَإِنَّ الْقُرْبَ فِي الْمَكَانِ وَفِي الزَّمَانِ يُفِيدُ زِيَادَةَ الْمَعْرِفَةِ وَكَمَالَ الْوُقُوفِ عَلَى الْأَحْوَالِ فَكَأَنَّهُ يَقُولُ اعْتَبِرُوا بِأَحْوَالِهِمْ وَاحْذَرُوا مِنْ مُخَالَفَةِ اللَّه تَعَالَى وَمُنَازَعَتِهِ حَتَّى لَا يَنْزِلَ بِكُمْ مِثْلُ ذَلِكَ الْعَذَابِ.

Onun: { وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ } “Lût kavmi de sizden uzak değildir” sözüne gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Maksadın mekân bakımından uzaklığı nefyetmek olmasıdır; çünkü Lût aleyhisselâm'ın kavminin beldeleri Medyen'e yakındır. İkincisi: Maksadın zaman bakımından uzaklığı nefyetmek olmasıdır; zira Lût aleyhisselâm'ın kavminin helak edilmesi, Şuayb aleyhisselâm zamanında insanların bildiği helaklerin en yakınıdır. Bu iki takdire göre de mekândaki ve zamandaki yakınlık, bilginin artmasını ve hallere tam anlamıyla vakıf olmayı sağlar. Sanki o: "Onların hallerinden ibret alın da, başınıza öyle bir azap inmemesi için Allah Teâlâ'ya karşı gelmekten ve O'nunla çekişmekten sakının!" demektedir.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ: وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ وَكَانَ الْوَاجِبُ أَنْ يُقَالَ بِبَعِيدِينَ؟

Eğer: "Niçin { وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ } buyuruldu da çoğul olarak 'bi-baîdîne' (بِبَعِيدِينَ) denilmesi gerekirken [tekil denildi]?" denilirse;

أَجَابَ عَنْهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أن يكون التقدير ما إهلاكهم شيء بعيدو الثَّانِي: أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُسَوَّى فِي قَرِيبٍ وَبَعِيدٍ وَكَثِيرٍ وَقَلِيلٍ بَيْنَ الْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ لِوُرُودِهَا عَلَى زِنَةِ الْمَصَادِرِ الَّتِي هِيَ الصَّهِيلُ وَالنَّهِيقُ وَنَحْوُهُمَا.

el-Keşşâf sahibi buna iki yönden cevap vermiştir: Birincisi: Takdirin "onların helaki uzak bir şey değildir" şeklinde olmasıdır. İkincisi: 'sahîl' (at kişnemesi) ve 'nahîk' (eşek anırması) ve benzerleri olan masdarların vezninde gelmeleri sebebiyle; 'karîb', 'baîd', 'kesîr' ve 'kalîl' kelimelerinde müzekker ile müennesin eşit kılınmasının caiz olmasıdır.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الْخَامِسُ: مِنَ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرَهَا شُعَيْبٌ ﵇ فَهُوَ قَوْلُهُ: وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ عَنِ الْبَخْسِ وَالنُّقْصَانِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ بِأَوْلِيَائِهِ وَدُودٌ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: الْوَدُودُ فِي أَسْمَاءِ اللَّه تَعَالَى الْمُحِبُّ لِعِبَادِهِ، مِنْ قَوْلِهِمْ وَدِدْتُ الرَّجُلَ أَوَدُّهُ، وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ فِي «كِتَابِ شَرْحِ أَسْمَاءِ اللَّه تَعَالَى» وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ودود فعولا بِمَعْنَى مَفْعُولٍ كَرَكُوبٍ وَحَلُوبٍ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ عِبَادَهُ الصَّالِحِينَ يَوَدُّونَهُ وَيُحِبُّونَهُ لِكَثْرَةِ إِفْضَالِهِ وَإِحْسَانِهِ عَلَى الْخَلْقِ.

Şuayb aleyhisselâm'ın zikrettiği vecihlerden beşincisine gelince; o, { وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ } “Rabbinizden bağışlanma dileyin” putlara tapmaktan [ötürü], { ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “sonra O'na tövbe edin” ölçü ve tartıda eksiltmekten; { إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir” dostlarına karşı, { وَدُودٌ } “çok sevendir” sözüdür. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: "el-Vedûd" (الْوَدُودُ) Allah Teâlâ'nın isimlerinde 'kullarını seven' demektir; Arapların 'vedidtü'r-racüle evüddühû' (adamı sevdim, severim) sözündendir. el-Ezherî Kitâbu Şerhi Esmâillâhi Teâlâ'da şöyle demiştir: 'Vedûd' kelimesinin 'rakûb' (binilen binek) ve 'halûb' (sağılan süt hayvanı) gibi mef'ûl anlamında fâûl vezninde olması da caizdir; anlamı ise, yaratılmışlara ihsan ve ikramının çokluğundan ötürü O'nun salih kullarının O'nu sevmesidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّرْتِيبَ الَّذِي رَاعَاهُ شُعَيْبٌ ﵇ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْوُجُوهِ الْخَمْسَةِ تَرْتِيبٌ لَطِيفٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ بَيَّنَ أَوَّلًا أَنَّ ظُهُورَ الْبَيِّنَةِ لَهُ وَكَثْرَةَ إِنْعَامِ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِ فِي الظَّاهِرِ وَالْبَاطِنِ يَمْنَعُهُ عَنِ الْخِيَانَةِ فِي وَحْيِ اللَّه تَعَالَى وَيَصُدُّهُ عَنِ التَّهَاوُنِ فِي تَكَالِيفِهِ. ثُمَّ بَيَّنَ ثَانِيًا أَنَّهُ مُوَاظِبٌ عَلَى الْعَمَلِ بِهَذِهِ الدَّعْوَةِ وَلَوْ كَانَتْ بَاطِلَةً لَمَا اشْتَغَلَ هُوَ بِهَا مَعَ اعْتِرَافِكُمْ بِكَوْنِهِ حَلِيمًا رَشِيدًا، ثُمَّ بَيَّنَ صِحَّتَهُ بِطَرِيقٍ آخَرَ وَهُوَ أَنَّهُ كَانَ مَعْرُوفًا بِتَحْصِيلِ مُوجِبَاتِ الصَّلَاحِ وَإِخْفَاءِ مُوجِبَاتِ الْفِتَنِ، فَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ الدَّعْوَةُ بَاطِلَةً لَمَا اشْتَغَلَ بِهَا، ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ صِحَّةَ طَرِيقَتِهِ أَشَارَ إِلَى نَفْيِ الْمُعَارِضِ وَقَالَ لَا يَنْبَغِي أَنْ تَحْمِلَكُمْ عَدَاوَتِي عَلَى مَذْهَبٍ وَدِينٍ تَقَعُونَ بِسَبَبِهِ فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ مِنَ اللَّه تَعَالَى، كَمَا وَقَعَ فِيهِ أَقْوَامُ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا صَحَّحَ مَذْهَبَ نَفْسِهِ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ عَادَ إِلَى تَقْرِيرِ مَا ذَكَرَهُ أَوَّلًا، وَهُوَ التَّوْحِيدُ وَالْمَنْعُ مِنَ الْبَخْسِ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ سَبْقَ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ مِنْهُمْ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَمْنَعَهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى رَحِيمٌ وَدُودٌ يَقْبَلُ الْإِيمَانَ وَالتَّوْبَةَ مِنَ الْكَافِرِ وَالْفَاسِقِ لِأَنَّ رَحْمَتَهُ وَحُبَّهُ لَهُمْ يُوجِبُ ذَلِكَ، وَهَذَا التَّقْرِيرُ فِي غَايَةِ الكمال.

Bil ki Şuayb aleyhisselâm'ın bu beş vechi zikretmede gözettiği bu tertip pek latif bir tertiptir. Zira o, ilk olarak kendisine açık delilin belirmesinin ve Allah Teâlâ'nın zahiren ve bâtınen üzerindeki nimetlerinin çokluğunun, kendisini Allah Teâlâ'nın vahyine hıyanet etmekten ve O'nun yükümlülüklerini hafife almaktan alıkoyduğunu beyan etti. İkinci olarak, bu davetle amel etmeye devam ettiğini, şayet bu bâtıl olsaydı -onların kendisinin halim ve reşid olduğunu kabul etmeleriyle beraber- bununla meşgul olmayacağını beyan etti. Sonra bunun sıhhatini başka bir yolla beyan etti ki o da salah sebeplerini elde etmesiyle ve fitne sebeplerini gizlemesiyle tanınmış olmasıdır; dolayısıyla bu davet bâtıl olsaydı onunla meşgul olmazdı. Sonra yolunun sıhhatini açıklayınca muarız olan engeli nefyetmeye işaret etti ve dedi ki: Bana olan düşmanlığınız, önceki peygamberlerin kavimlerinin düştüğü gibi, sizin de Allah Teâlâ'dan şiddetli bir azaba düşmenize yol açacak bir mezhebe ve dine sizi sevk etmemelidir. Sonra bu delillerle kendi mesleğinin sıhhatini ortaya koyunca, { ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “sonra O'na tövbe edin” kavliyle ilk başta zikrettiği hususu, yani tevhidi ve eksiltmekten menedişi perçinlemeye geri döndü. Sonra onlara, kendilerinden daha önce küfür ve isyan sadır olmuş olmasının imana ve itaate engel olmaması gerektiğini açıkladı; zira O Teâlâ rahîmdir, vedûddur; kâfir ve fasıktan imanı ve tövbeyi kabul eder; çünkü O'nun rahmeti ve onlara sevgisi bunu gerektirir. Bu açıklama ise kemalin son noktasındadır.

[سورة هود (١١) : آية ٩١]

[Hûd Suresi (11): 91. Âyet]

قالُوا يا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ (٩١)

{ قالُوا يا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ (٩١) } “Dediler ki: 'Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz. Doğrusu biz seni içimizde zayıf görüyoruz. Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlayarak öldürürdük. Sen bize karşı üstün biri de değilsin.'”

اعْلَمْ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا بَالَغَ فِي التَّقْرِيرِ وَالْبَيَانِ، أَجَابُوهُ بِكَلِمَاتٍ فَاسِدَةٍ. فالأول: قولهم: يا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki o aleyhisselâm açıklamayı ve beyanı en ileri dereceye vardırınca, onlar ona bozuk sözlerle cevap verdiler. Birincisi: { يا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ } “'Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz'” sözleridir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ ﵇ كَانَ يُخَاطِبُهُمْ بِلِسَانِهِمْ، فَلِمَ قَالُوا: مَا نَفْقَهُ وَالْعُلَمَاءُ ذَكَرُوا عَنْهُ أَنْوَاعًا مِنَ الْجَوَابَاتِ: فَالْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ: مَا نَفْهَمُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ، لِأَنَّهُمْ/ كَانُوا لَا يُلْقُونَ إِلَيْهِ أَفْهَامَهُمْ لِشِدَّةِ نَفْرَتِهِمْ عَنْ كَلَامِهِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ [الْأَنْعَامِ: ٢٥] الثَّانِي: أَنَّهُمْ فَهِمُوهُ بِقُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّهُمْ مَا أَقَامُوا لَهُ وَزْنًا، فَذَكَرُوا هَذَا الْكَلَامَ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِهَانَةِ كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ لِصَاحِبِهِ إِذْ لَمْ يَعْبَأْ بِحَدِيثِهِ: مَا أَدْرِي مَا تَقُولُ. الثَّالِثُ: أَنَّ هَذِهِ الدَّلَائِلَ الَّتِي ذَكَرَهَا مَا أَقْنَعَتْهُمْ فِي صِحَّةِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْبَعْثِ، وَمَا يَجِبُ مِنْ تَرْكِ الظُّلْمِ وَالسَّرِقَةِ، فَقَوْلُهُمْ: مَا نَفْقَهُ أَيْ لَمْ نَعْرِفْ صِحَّةَ الدَّلَائِلِ الَّتِي ذَكَرْتُهَا عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ الْمَطَالِبِ.

Birinci Mesele: Biri çıkıp diyebilir ki: O aleyhisselâm onlara kendi dilleriyle hitap ediyordu; öyleyse niçin "anlamıyoruz" (مَا نَفْقَهُ) dediler? Âlimler bundan birkaç tür cevap zikretmişlerdir: Birincisi: Maksadın: "Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz" olmasıdır; çünkü onlar onun sözünden son derece nefret ettikleri için zihinlerini ona vermiyorlardı. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ } “Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler koyduk” [el-En'âm: 25] kavli gibidir. İkincisi: Onu kalpleriyle anladılar fakat ona hiçbir değer vermediler ve adamın arkadaşına sözüne ehemmiyet vermediğinde: "Ne diyorsun anlamıyorum!" dediği gibi, bu sözü hafife alma yollu söylediler. Üçüncüsü: Onun zikrettiği bu delillerin, tevhidin, nübüvvetin, dirilişin sıhhati ve zulüm ile hırsızlığı terk etmenin gerekliliği hususunda onları ikna etmemiş olmasıdır. Dolayısıyla onların: "Anlamıyoruz" sözleri: "Bu isteklerin sıhhatine dair zikrettiğin delillerin doğruluğunu kabul etmedik" demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْفِقْهُ اسْمٌ لِعِلْمٍ مَخْصُوصٍ، وَهُوَ مَعْرِفَةُ غَرَضِ الْمُتَكَلِّمِ مِنْ كَلَامِهِ وَاحْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ فَأَضَافَ الْفِقْهَ إِلَى الْقَوْلِ ثُمَّ صَارَ اسْمًا لِنَوْعٍ مُعَيَّنٍ مِنْ عُلُومِ الدِّينِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ اسْمٌ لِمُطْلَقِ الْفَهْمِ. يُقَالُ: أُوتِيَ فُلَانٌ فِقْهًا فِي الدِّينِ، أَيْ فَهْمًا.

İkinci Mesele: İnsanlardan bir kısmı şöyle demiştir: Fıkıh, özel bir ilmin adıdır; o da konuşanın sözünden maksadını bilmektir. Bu âyeti, yani: { مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ } “Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz” kavlini delil getirmişlerdir; çünkü fıkhı söze izafe etmiştir, sonra da din ilimlerinden belirli bir türün adı olmuştur. Onlardan bazıları ise: "Fıkıh, mutlak anlamanın adıdır. 'Falan kişiye dinde fıkıh verildi' yani anlayış verildi denilir" demiştir.

وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «مَنْ يُرِدِ اللَّه بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ»

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah kimin hakkında hayır dilerse, onu dinde fakih kılar (derin anlayış sahibi yapar)."

أَيْ يُفَهِّمْهُ تَأْوِيلَهُ.

Yani ona onun tevilini anlatır/kavratır.

وَالنَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي ذَكَرُوهَا قَوْلُهُمْ: وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الضَّعِيفُ الَّذِي يَتَعَذَّرُ عَلَيْهِ مَنْعُ الْقَوْمِ عَنْ نَفْسِهِ، وَالثَّانِي: أَنَّ الضَّعِيفَ هُوَ الْأَعْمَى بِلُغَةِ حِمْيَرَ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ ضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ، وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: فِينا يُبْطِلُ هَذَا الْوَجْهَ أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ قَالَ: إِنَّا لَنَرَاكَ أَعْمَى فِينَا كَانَ فَاسِدًا، لِأَنَّ الْأَعْمَى أَعْمَى فِيهِمْ وَفِي غَيْرِهِمْ، الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ قَالُوا بَعْدَ ذَلِكَ وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ فَنَفَوْا عَنْهُ الْقُوَّةَ الَّتِي أَثْبَتُوهَا فِي رَهْطِهِ، وَلَمَّا كَانَ الْمُرَادُ بِالْقُوَّةِ الَّتِي أَثْبَتُوهَا لِلرَّهْطِ هِيَ النُّصْرَةَ، وَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْقُوَّةُ الَّتِي نَفَوْهَا عَنْهُ هِيَ النُّصْرَةَ، وَالَّذِينَ حَمَلُوا اللَّفْظَ عَلَى ضَعْفِ الْبَصَرِ لَعَلَّهُمْ إِنَّمَا حَمَلُوهُ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ سَبَبٌ للضعف.

Onların zikrettikleri şeylerin ikinci türü ise: { وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً } “Doğrusu biz seni içimizde zayıf görüyoruz” sözleridir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kavmi kendisinden defetmesi güç olan zayıf kimse olmasıdır. İkincisi: Himyer lügatinde 'zayıf'ın kör anlamına gelmesidir. Bil ki bu görüş birkaç yönden zayıftır: Birincisi: Delilsiz olarak zâhiri terk etmektir. İkincisi: Onun: { فِينا } "içimizde" kavlinin bu vechi iptal etmesidir. Görmez misin ki şayet: "Biz seni içimizde kör görüyoruz" demiş olsaydı bu bozuk olurdu; çünkü kör olan kimse hem onların içinde hem de başkalarının içinde kördür. Üçüncüsü: Onların bundan sonra: { وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ } “Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlayarak öldürürdük” demiş olmalarıdır; böylece kabilesi hakkında ispat ettikleri kuvveti ondan nefyetmişlerdir. Kabileye ispat ettikleri kuvvetten maksat nusret (yardım ve arka çıkma gücü) olunca, ondan nefyettikleri kuvvetin de nusret olması vacip olur. Bu lafzı görme zayıflığına hamledenler ise, belki de bunu zayıflığın bir sebebi olduğu için ona hamletmişlerdir.

واعلم أن أصحابنا يحوزون الْعَمَى عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَا يَحْسُنُ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ فِي إِثْبَاتِ هَذَا الْمَعْنَى لِمَا بَيَّنَّاهُ. وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ لِكَوْنِهِ مُتَعَبِّدًا فَإِنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ الِاحْتِرَازُ عَنِ النجاسات، ولأنه ينحل بِجَوَازِ كَوْنِهِ حَاكِمًا وَشَاهِدًا، فَلِأَنْ يَمْنَعَ مِنَ النُّبُوَّةِ كَانَ أَوْلَى، وَالْكَلَامُ فِيهِ لَا يَلِيقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْآيَةَ لَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى هَذَا الْمَعْنَى.

Bil ki bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) peygamberler için körlüğü caiz görürler; ancak açıkladığımız sebeplerden dolayı bu lafızla bu manayı ispat etmeye istidlalde bulunmak uygun değildir. Mu'tezile'ye gelince, onlar bu konuda ihtilaf etmişlerdir; onlardan kimi: "Onun ibadetle mükellef olması sebebiyle bu caiz değildir; zira necasetlerden sakınması mümkün olmaz; ayrıca onun hâkim ve şahit olmasının caiz oluşunu zedeler; peygamberliğe engel olması ise daha evladır" demiştir. Bu konudaki söz bu ayete uygun düşmez; çünkü biz ayette bu manaya hiçbir delalet olmadığını açıkladık.

وَالنَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي ذَكَرُوهَا قَوْلُهُمْ: وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Onların zikrettikleri şeylerin üçüncü türü ise: { وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ } “Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlayarak öldürürdük” sözleridir. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الرَّهْطُ مِنَ الثَّلَاثَةِ إِلَى الْعَشْرَةِ، وَقِيلَ إِلَى السَّبْعَةِ، وَقَدْ كَانَ رَهْطُهُ عَلَى مِلَّتِهِمْ. قَالُوا لَوْلَا حُرْمَةُ رَهْطِكَ عِنْدَنَا بِسَبَبِ كَوْنِهِمْ عَلَى مِلَّتِنَا لَرَجَمْنَاكَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُمْ بَيَّنُوا أَنَّهُ لَا حُرْمَةَ لَهُ عِنْدَهُمْ، وَلَا وَقْعَ لَهُ فِي صُدُورِهِمْ، وَأَنَّهُمْ إِنَّمَا لَمْ يَقْتُلُوهُ/ لِأَجْلِ احْتِرَامِهِمْ رَهْطَهُ.

Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Raht (رَّهْطُ), üçten ona kadar, bir rivayette yediye kadar olan topluluktur. Onun kabilesi de onların dini üzereydi. Dediler ki: Kabilenin bizim dinimiz üzere olması sebebiyle katımızdaki hürmeti olmasaydı seni mutlaka taşlardık." Bu sözden maksat şudur: Onlar, katlarında onun hiçbir hürmetinin bulunmadığını, gönüllerinde hiçbir ağırlığının olmadığını ve onu ancak kabilesine gösterdikleri saygı sebebiyle öldürmediklerini açıklamışlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الرَّجْمُ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الرَّمْيِ، وَذَلِكَ قَدْ يَكُونُ بِالْحِجَارَةِ عِنْدَ قَصْدِ الْقَتْلِ، وَلَمَّا كَانَ هَذَا الرَّجْمُ سَبَبًا لِلْقَتْلِ لَا جَرَمَ سَمَّوُا الْقَتْلَ رَجْمًا، وَقَدْ يَكُونُ بِالْقَوْلِ الَّذِي هُوَ الْقَذْفُ، كَقَوْلِهِ: رَجْماً بِالْغَيْبِ [الْكَهْفِ: ٢٢] وَقَوْلِهِ: وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ [سَبَأٍ: ٥٣] وَقَدْ يَكُونُ بِالشَّتْمِ وَاللَّعْنِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

İkinci Mesele: Lügatte recm (الرَّجْمُ), fırlatıp atmaktan ibarettir. Bu, öldürme kastı güdüldüğünde taşla olabilir; bu recm öldürmeye sebep olduğu için öldürmeyi de şüphesiz 'recm' diye isimlendirmişlerdir. Bazen de kazf olan sözle olur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { رَجْماً بِالْغَيْبِ } “Gayba taş atarak (tahmin yürüterek)” [el-Kehf: 22] ve { وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “Uzak bir yerden gayba taş atarlar” [Sebe': 53] kavillerinde olduğu gibidir. Bazen de sövme ve lanetleme ile olur; nitekim O'nun:

الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ [النحل: ٩٨] وَقَدْ يَكُونُ بِالطَّرْدِ كَقَوْلِهِ: رُجُوماً لِلشَّياطِينِ [الْمُلْكِ: ٥] .

{ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Kovulmuş şeytandan” [en-Nahl: 98] kavli bundandır. Bazen de kovmakla olur; nitekim O'nun: { رُجُوماً لِلشَّياطِينِ } “Şeytanlar için kovma/taşlama vasıtaları” [el-Mülk: 5] kavlinde olduğu gibidir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَفِي الْآيَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: لَرَجَمْناكَ لَقَتَلْنَاكَ. الثَّانِي: لَشَتَمْنَاكَ وَطَرَدْنَاكَ.

Bunu bildiğinde ayette iki vecih vardır: Birincisi: { لَرَجَمْناكَ } “seni mutlaka öldürürdük”. İkincisi: “Sana söver ve seni kovardık”.

النَّوْعُ الرَّابِعُ: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي ذَكَرُوهَا قَوْلُهُمْ: وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ وَمَعْنَاهُ أَنَّكَ لَمَّا لَمْ تَكُنْ عَلَيْنَا عَزِيزًا سَهُلَ عَلَيْنَا الْإِقْدَامُ عَلَى قَتْلِكَ وَإِيذَائِكَ.

Onların zikrettikleri şeylerin dördüncü türü ise: { وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ } “Sen bize karşı üstün biri de değilsin” sözleridir. Anlamı şudur: Sen bizim katımızda değerli ve üstün biri olmadığın için seni öldürmeye ve sana eziyet etmeye cüret etmek bize kolay gelmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرُوهَا لَيْسَتْ دَافِعًا لِمَا قَرَّرَهُ شُعَيْبٌ ﵇ مِنَ الدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ، بَلْ هِيَ جَارِيَةٌ مجرى مقابلة الدليل والحجة بالشتم والسفاهة.

Bil ki onların zikrettiği bütün bu vecihler, Şuayb aleyhisselâm'ın ortaya koyduğu delilleri ve beyyineleri çürütecek nitelikte değildir; bilakis delile ve hüccete sövme ve beyinsizlikle karşılık verme kabilindendir.

[سورة هود (١١) : الآيات ٩٢ الى ٩٣]

[Hûd Suresi (11): 92-93. Âyetler]

قالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٩٢) وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ (٩٣)

{ قالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٩٢) وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ (٩٣) } “[Şuayb] dedi ki: 'Ey kavmim! Kabilem size Allah'tan daha mı değerli ki O'nu arkanıza atıp unuttunuz? Şüphesiz Rabbim yaptıklarınızı çepeçevre kuşatıcıdır.' (92) 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, ben de yapıyorum! Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve kimin yalancı olduğunu yakında bileceksiniz. Bekleyin, doğrusu ben de sizinle beraber beklemekteyim!' (93)”

اعْلَمْ أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا خَوَّفُوا شُعَيْبًا ﵇ بِالْقَتْلِ وَالْإِيذَاءِ، حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُ مَا ذَكَرَهُ فِي هَذَا الْمَقَامِ، وَهُوَ نَوْعَانِ من الكلام:

Bil ki kâfirler Şuayb aleyhisselâm'ı öldürmek ve eziyet etmekle korkutunca, Allah Teâlâ onun bu makamda zikrettiği sözleri nakletmiştir ki bu da iki tür sözdür:

النوع الأول: قوله: يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْقَوْمَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ تَرَكُوا إِيذَاءَهُ رِعَايَةً لِجَانِبِ قَوْمِهِ. فَقَالَ: أَنْتُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّكُمْ تَتْرُكُونَ قَتْلِي إِكْرَامًا لِرَهْطِي، واللَّه تَعَالَى أولى أن يتبع أمره، فكأنه يقول: حفظتكم/ إِيَّايَ رِعَايَةً لِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى أَوْلَى مِنْ حِفْظِكُمْ إِيَّايَ رِعَايَةً لِحَقِّ رَهْطِي.

Birinci tür: { يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } kavlidir. Anlamı şudur: Kavim, ona eziyet etmeyi kavminin hatırını gözeterek terk ettiklerini iddia etmişti. Bunun üzerine [Şuayb] şöyle dedi: "Siz, beni öldürmekten aşiretime olan saygınızdan dolayı vazgeçtiğinizi iddia ediyorsunuz; oysa Allah Teâlâ'nın emrine uyulması daha evladır." Sanki o şöyle demektedir: "Allah Teâlâ'nın emrini gözeterek beni korumanız, aşiretimin hakkını gözeterek beni korumanızdan daha evladır."

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا فَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ نَسِيتُمُوهُ وَجَعَلْتُمُوهُ كَالشَّيْءِ الْمَنْبُوذِ وَرَاءَ الظَّهْرِ لَا يُعْبَأُ بِهِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَالظِّهْرِيُّ مَنْسُوبٌ إِلَى الظَّهْرِ، وَالْكَسْرُ مِنْ تَغَيُّرَاتِ النَّسَبِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُمْ فِي النِّسْبَةِ إِلَى الْأَمْسِ إِمْسِيٌّ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ يَعْنِي أَنَّهُ عَالِمٌ بِأَحْوَالِكُمْ فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْهَا.

{ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا } kavline gelince, bunun anlamı şudur: Siz O'nu unuttunuz ve O'nu sırt arkasına atılmış, hiç aldırış edilmeyen bir şey gibi kıldınız. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Zihrî (ظِهْرِيّ), zahra (ارْتِقَابٌ/sırt) mensuptur; baştaki kesre, nisbet sîgasındaki değişimlerdendir. Bunun benzeri, ems (dün) kelimesine nisbet yaparken hemzenin kesresiyle "imsî" (إِمْسِيٌّ) demeleridir. { إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } kavli ise O'nun sizin hallerinizi bildiğini, dolayısıyla bunlardan hiçbir şeyin O'na gizli kalmayacağını ifade eder.

وَالنَّوْعُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ وَالْمَكَانَةُ الْحَالَةُ يَتَمَكَّنُ بِهَا صَاحِبُهَا مِنْ عَمَلِهِ، وَالْمَعْنَى اعْمَلُوا حَالَ كَوْنِكُمْ مَوْصُوفِينَ بِغَايَةِ الْمُكْنَةِ وَالْقُدْرَةِ وَكُلُّ مَا فِي وُسْعِكُمْ وَطَاقَتِكُمْ مِنْ إِيصَالِ الشُّرُورِ إِلَيَّ فَإِنِّي أَيْضًا عَامِلٌ بِقَدْرِ مَا آتَانِي اللَّه تَعَالَى مِنَ الْقُدْرَةِ.

İkinci tür: { وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ } kavlidir. Mekânet (مَكَانَة), sahibinin kendisiyle amel etmeye imkân bulduğu durumdur. Anlamı şudur: Son derece güç ve iktidar sahibi bir halde bulunarak ve bana kötülük ulaştırma hususunda elinizden gelen ve gücünüzün yettiği her şeyi yaparak amel edin; şüphesiz ben de Allah Teâlâ'nın bana verdiği güç nisbetinde amel edenim.

ثُمَّ قَالَ: سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra şöyle dedi: { سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ } “Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve kimin yalancı olduğunu yakında bileceksiniz.” Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لِمَ لَمْ يَقُلْ «فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ» وَالْجَوَابُ: إِدْخَالُ الْفَاءِ وَصْلُ ظَاهِرٍ بِحَرْفٍ مَوْضُوعٍ لِلْوَصْلِ، وَأَمَّا بِحَذْفِ الْفَاءِ فَإِنَّهُ يَجْعَلُهُ جَوَابًا عَنْ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا فَمَاذَا يَكُونُ بَعْدَ ذَلِكَ؟ فَقَالَ: سَوْفَ تَعْلَمُونَ فَظَهَرَ أن حذف حرف الفاء هاهنا أَكْمَلُ فِي بَابِ الْفَظَاعَةِ وَالتَّهْوِيلِ. ثُمَّ قَالَ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ وَالْمَعْنَى: فَانْتَظِرُوا الْعَاقِبَةَ إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ أَيْ مُنْتَظِرٌ، وَالرَّقِيبُ بِمَعْنَى الرَّاقِبِ مِنْ رَقَبَهُ كَالضَّرِيبِ وَالصَّرِيمِ بِمَعْنَى الضَّارِبِ وَالصَّارِمِ، أَوْ بِمَعْنَى الْمُرَاقِبِ كَالْعَشِيرِ وَالنَّدِيمِ، أَوْ بِمَعْنَى الْمُرْتَقِبِ كَالْفَقِيرِ وَالرَّفِيعِ بِمَعْنَى الْمُفْتَقِرِ وَالْمُرْتَفِعِ.

Birinci Mesele: Biri çıkıp "Niçin 'fesevfe ta'lemûn' (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) demedi?" diyebilir. Cevap: Fâ harfinin dahil edilmesi, bağlama için konulmuş bir harfle açık bir bağ oluşturmaktır. Fâ'nın hazfedilmesiyle ise bu cümle takdiri bir sorunun cevabı kılınmış olur. Takdiri şöyledir: O, { وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ } “Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, ben de yapıyorum!” deyince, sanki onlar "Peki bundan sonra ne olacak?" demişler, o da { سَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz” demiştir. Böylece burada fâ harfinin hazfedilmesinin, dehşet ve korku salma babında daha beliğ olduğu ortaya çıkmış olur. Sonra { وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ } “Bekleyin, doğrusu ben de sizinle beraber beklemekteyim!” dedi. Anlamı şudur: Akıbeti bekleyin; ben de sizinle beraber gözeten yani bekleyen biriyim. er-Rakîb (الرَّقِيبُ), "d-r-b" ve "s-r-m" kökünden darîb ve sarîmin dârib ve sârim anlamına gelmesi gibi, rakabe fiilinden râkıb (gözetleyen) anlamındadır; yahut aşîr ve nedîm kelimeleri gibi murâkıb anlamındadır; yahut fakîr ve refî' kelimelerinin müftekır ve mürtefi' anlamına gelmesi gibi mürtekıb (bekleyen) anlamındadır.

[سورة هود (١١) : الآيات ٩٤ الى ٩٥]

[Hûd Suresi (11): 94-95. Âyetler]

وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٩٤) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ (٩٥)

{ وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٩٤) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ (٩٥) } “Emrimiz gelince Şuayb'ı ve onunla beraber iman edenleri tarafımızdan bir rahmetle kurtardık; zulmedenleri ise o korkunç ses yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çökekaldılar. (94) Sanki orada hiç yaşamamışlardı. Biliniz ki Semûd [kavmi Allah'ın rahmetinden] uzaklaştığı gibi Medyen de uzaklaştı! (95)”

رَوَى الْكَلْبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: لَمْ يُعَذِّبِ اللَّه تَعَالَى أُمَّتَيْنِ بِعَذَابٍ وَاحِدٍ إِلَّا قَوْمَ شُعَيْبٍ وَقَوْمَ صَالِحٍ فَأَمَّا قَوْمُ صَالِحٍ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مِنْ تَحْتِهِمْ، وَقَوْمُ شُعَيْبٍ أَخَذَتْهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ/ وَقَوْلُهُ: وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ وَلَمَّا جَاءَ وَقْتُ أَمْرِنَا مَلَكًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِتِلْكَ الصَّيْحَةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَمْرِ الْعِقَابَ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَأَخْبَرَ اللَّه أَنَّهُ نَجَّى شُعَيْبًا وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِرَحْمَةٍ منه وفيه

Kelbî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah Teâlâ Şuayb kavmi ile Sâlih kavmi hariç hiçbir iki ümmeti aynı azapla cezalandırmamıştır. Sâlih kavmine gelince, korkunç ses onları altlarından yakaladı; Şuayb kavmini ise üstlerinden yakaladı." O'nun: { وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz gelince” kavlinden muradın, meleklerden bir meleğe o korkunç ses için verdiğimiz emrin vaktinin gelmesi olması muhtemel olduğu gibi, emirden muradın ceza olması da muhtemeldir. Her iki takdire göre de Allah, Şuayb'ı ve beraberindeki müminleri kendisinden bir rahmetle kurtardığını haber vermiştir. Bunda

وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَّصَهُ مِنْ ذَلِكَ الْعَذَابِ لِمَحْضِ رَحْمَتِهِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا يَصِلُ إِلَى الْعَبْدِ فَلَيْسَ إِلَّا بِفَضْلِ اللَّه وَرَحْمَتِهِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الرَّحْمَةِ الْإِيمَانَ وَالطَّاعَةَ وَسَائِرَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَهِيَ أَيْضًا مَا حَصَلَتْ إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ وَصَفَ كَيْفِيَّةَ ذَلِكَ الْعَذَابِ فَقَالَ: وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ وَإِنَّمَا ذَكَرَ الصَّيْحَةَ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ إِشَارَةً إِلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ وَهِيَ صَيْحَةُ جِبْرِيلَ ﵇ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ وَالْجَاثِمُ الْمُلَازِمُ لِمَكَانِهِ الَّذِي لَا يَتَحَوَّلُ عَنْهُ يَعْنِي أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ لَمَّا صَاحَ بِهِمْ تِلْكَ الصَّيْحَةَ زَهَقَ رُوحُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِحَيْثُ يَقَعُ فِي مَكَانِهِ مَيِّتًا كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَيْ كَأَنْ لَمْ يُقِيمُوا فِي دِيَارِهِمْ أَحْيَاءً مُتَصَرِّفِينَ مُتَرَدِّدِينَ.

iki vecih vardır: Birincisi: Kula ulaşan her şeyin ancak Allah'ın lütfu ve rahmetiyle olduğuna dikkat çekmek üzere, Allah Teâlâ onu o azaptan sırf kendi rahmetiyle kurtarmıştır. İkincisi: Rahmetten muradın iman, itaat ve diğer salih ameller olmasıdır; bunlar da ancak Allah Teâlâ'nın tevfikiyle hasıl olmuştur. Sonra bu azabın keyfiyetini vasfederek: { وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } “Zulmedenleri ise o korkunç ses yakalayıverdi” buyurmuştur. es-Sayha (الصَّيْحَةُ) kelimesini elif-lâm ile zikretmesi, önceden bilinen ve ahdedilen şeye, yani Cibrîl aleyhisselâm'ın sayhasına (çığlığına) işarettir. { فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ } “Yurtlarında dizüstü çökekaldılar”. el-Câsim (الْجَاثِمُ), mekanına yapışıp kalan ve oradan ayrılamayan kimsedir. Yani Cibrîl aleyhisselâm onlara o sayha ile haykırınca her birinin ruhu çıkmış, öyle ki oldukları yerde ölü olarak düşüp kalmışlardır. { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها } “Sanki orada hiç yaşamamışlardı” yani yurtlarında yaşayan, tasarrufta bulunan ve gidip gelen kimseler olarak hiç ikamet etmemiş gibi [oldular].

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ وَإِنَّمَا قَاسَ حَالَهُمْ عَلَى ثَمُودَ لِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تعالى عذبهم مثل عذاب ثمود.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ } “Biliniz ki Semûd [kavmi Allah'ın rahmetinden] uzaklaştığı gibi Medyen de uzaklaştı!” Bu lafzın tefsiri daha önce geçmişti. Onların durumunu Semûd'a kıyas etmesi, zikrettiğimiz üzere Allah Teâlâ'nın onları da Semûd'un azabı gibi cezalandırmış olmasındandır.

[سورة هود (١١) : الآيات ٩٦ الى ٩٩]

[Hûd Suresi (11): 96-99. Âyetler]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٩٦) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ (٩٧) يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ (٩٨) وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ (٩٩)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٩٦) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ (٩٧) يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ (٩٨) وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ (٩٩) } “Andolsun ki Mûsâ'yı ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik; (96) Firavun'a ve onun ileri gelenlerine. Fakat onlar Firavun'un emrine uydular. Oysa Firavun'un emri doğruya iletici değildi. (97) Kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe götürür. Varılacak o yer ne kötü bir yerdir! (98) Onlar hem burada [dünyada] hem de kıyamet gününde bir lanete tâbi tutuldular. Verilen bu bağış ne kötüdür! (99)”

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ هِيَ الْقِصَّةُ السَّابِعَةُ مِنَ الْقِصَصِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَهِيَ آخِرُ الْقَصَصِ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ، أَمَّا قَوْلُهُ: بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَاتِ التَّوْرَاةُ مَعَ مَا فِيهَا مِنَ الشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ، وَمِنَ السُّلْطَانِ الْمُبِينِ الْمُعْجِزَاتُ الْقَاهِرَةُ الْبَاهِرَةُ/ وَالتَّقْدِيرُ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِشَرَائِعَ وَأَحْكَامٍ وَتَكَالِيفَ وَأَيَّدْنَاهُ بِمُعْجِزَاتٍ قَاهِرَةٍ وَبَيِّنَاتٍ بَاهِرَةٍ الثَّانِي: أَنَّ الْآيَاتِ هِيَ الْمُعْجِزَاتُ وَالْبَيِّنَاتُ وَهُوَ كَقَوْلِهِ:

Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın bu surede zikrettiği kıssaların yedincisidir ve bu suredeki kıssaların sonuncusudur. O'nun: { بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ } kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Âyetlerden muradın içindeki şeriatlar ve hükümlerle birlikte Tevrat; apaçık sultandan muradın ise kahredici ve göz kamaştırıcı mucizeler olmasıdır. Takdiri şöyledir: "Andolsun ki biz Mûsâ'yı şeriatlar, hükümler ve tekliflerle gönderdik ve onu kahredici mucizeler ve apaçık delillerle destekledik." İkincisi: Âyetlerin, mucizeler ve beyyineler olmasıdır; bu da O'nun şu kavilleri gibidir:

إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا [يُونُسَ: ٦٨] وَقَوْلِهِ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ [النَّجْمِ: ٢٣] وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِي الْآيَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ فِيهَا سُلْطَانٌ مُبِينٌ لِمُوسَى على صدق نبوته. الثاني: أن يراد بالسلطان الْمُبِينُ الْعَصَا، لِأَنَّهُ أَشْهَرُهَا وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَى مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ، وَهِيَ الْعَصَا وَالْيَدُ وَالطُّوفَانُ وَالْجَرَادُ وَالْقُمَّلُ وَالضَّفَادِعُ وَالدَّمُ وَنَقْصٌ مِنَ الثَّمَرَاتِ وَالْأَنْفُسِ. وَمِنْهُمْ مَنْ أَبْدَلَ نَقَصَ الثَّمَرَاتِ وَالْأَنْفُسِ بِإِظْلَالِ الْجَبَلِ وَفَلْقِ الْبَحْرِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْحُجَّةَ لِمَ سُمِّيَتْ بِالسُّلْطَانِ. فَقَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: لِأَنَّ صَاحِبَ الْحُجَّةِ يَقْهَرُ مَنْ لَا حُجَّةَ مَعَهُ عِنْدَ النَّظَرِ كَمَا يَقْهَرُ السُّلْطَانُ غَيْرَهُ، فَلِهَذَا تُوصَفُ الْحُجَّةُ بِأَنَّهَا سُلْطَانٌ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: السُّلْطَانُ هُوَ الْحُجَّةُ وَالسُّلْطَانُ سُمِّيَ سُلْطَانًا لِأَنَّهُ حُجَّةُ اللَّه فِي أَرْضِهِ وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ السَّلِيطِ وَالسَّلِيطُ مَا يُضَاءُ بِهِ وَمِنْ هَذَا قِيلَ لِلزَّيْتِ السَّلِيطُ وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ: وَهُوَ أَنَّ السُّلْطَانَ مُشْتَقٌّ مِنَ التَّسْلِيطِ، وَالْعُلَمَاءُ سَلَاطِينُ بِسَبَبِ كَمَالِهِمْ فِي الْقُوَّةِ الْعِلْمِيَّةِ وَالْمُلُوكُ سَلَاطِينُ بِسَبَبِ مَا مَعَهُمْ مِنَ الْقُدْرَةِ وَالْمُكْنَةِ، إِلَّا أَنَّ سَلْطَنَةَ الْعُلَمَاءِ أَكْمَلُ وَأَقْوَى مِنْ سَلْطَنَةِ الْمُلُوكِ، لِأَنَّ سَلْطَنَةَ الْعُلَمَاءِ لَا تَقْبَلُ النَّسْخَ وَالْعَزْلَ وَسَلْطَنَةَ الْمُلُوكِ تَقْبَلُهُمَا وَلِأَنَّ سَلْطَنَةَ الْمُلُوكِ تَابِعَةٌ لِسَلْطَنَةِ الْعُلَمَاءِ وَسَلْطَنَةَ الْعُلَمَاءِ مَنْ جِنْسِ سَلْطَنَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَسَلْطَنَةُ الْمُلُوكِ مِنْ جِنْسِ سَلْطَنَةِ الْفَرَاعِنَةِ.

{ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا } “Buna dair yanınızda hiçbir delil yoktur” [Yûnus: 68] ve { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “Allah onların hakkında hiçbir delil indirmemiştir” [en-Necm: 23]. Bu takdire göre ayette iki vecih vardır: Birincisi: Bu ayetlerde Mûsâ için peygamberliğinin doğruluğuna dair apaçık bir delil/hüccet bulunmaktadır. İkincisi: Apaçık sultandan muradın asâ olmasıdır; çünkü o, bunların en meşhurudur. Zira Allah Teâlâ Mûsâ'ya dokuz apaçık ayet/mucize vermiştir ki onlar: Asâ, yed[-i beyzâ], tufan, çekirge, haşere (kımıl), kurbağalar, kan, ürünlerin ve canların eksilmesidir. Onlardan bir kısmı ürünlerin ve canların eksilmesini dağın gölgelik gibi kaldırılması ve denizin yarılması ile değiştirmiştir. Hüccetin niçin sultan olarak isimlendirildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Çünkü hüccet sahibi, istidlal ve nazar anında hücceti olmayanı, sultanın başkalarını kahredip boyun eğdirdiği gibi kahreder; bu sebeple hüccet, sultan olarak vasfedilmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Sultan, hüccettir; sultana da yeryüzünde Allah'ın hücceti olduğu için sultan denilmiştir. İştikakı ise selît (السَّلِيطُ) kelimesindendir; selît kendisiyle aydınlanılan şeydir, nitekim zeytinyağına da bundan dolayı selît denilmiştir. Bunda üçüncü bir görüş daha vardır ki o da şudur: Sultan, teslît (musallat kılmak/güç vermek) kelimesinden türemiştir. Âlimler ilim gücündeki yetkinlikleri sebebiyle sultanlardır; hükümdarlar ise sahip oldukları güç ve iktidar sebebiyle sultanlardır. Ne var ki âlimlerin sultanlığı, hükümdarların sultanlığından daha kamil ve daha güçlüdür; çünkü âlimlerin sultanlığı neshi ve azledilmeyi kabul etmez, hükümdarların sultanlığı ise bu ikisini kabul eder. Ayrıca hükümdarların sultanlığı âlimlerin sultanlığına tabidir; âlimlerin sultanlığı peygamberlerin sultanlığı cinsinden, hükümdarların sultanlığı ise firavunların sultanlığı cinsindendir.

فَإِنْ قِيلَ: إِذَا حَمَلْتُمُ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةَ فِي قَوْلِهِ: بِآياتِنا عَلَى الْمُعْجِزَاتِ وَالسُّلْطَانَ أَيْضًا عَلَى الدَّلَائِلِ وَالْمُبِينُ أَيْضًا مَعْنَاهُ كَوْنُهُ سَبَبًا لِلظُّهُورِ فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ الثَّلَاثَةِ؟

Eğer: "{ بِآياتِنا } kavlinde zikredilen ayetleri mucizelere, sultanı da delillere hamlettiğinizde ve mübînin anlamı da ortaya çıkma sebebi olmak olduğuna göre, bu üç mertebe arasındaki fark nedir?" denilirse,

قُلْنَا: الْآيَاتُ اسْمٌ لِلْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ الْعَلَامَاتِ الَّتِي تُفِيدُ الظَّنَّ، وَبَيْنَ الدَّلَائِلِ الَّتِي تُفِيدُ الْيَقِينَ وَأَمَّا

Biz deriz ki: Âyât (ayetler), zan ifade eden alametler ile yakin ifade eden deliller arasındaki ortak paydanın ismidir. Sultan ise

السُّلْطَانُ فَهُوَ اسْمٌ لِمَا يُفِيدُ الْقَطْعَ وَالْيَقِينَ، إِلَّا أَنَّهُ اسْمٌ لِلْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ الدَّلَائِلِ الَّتِي تُؤَكَّدُ بِالْحِسِّ، وَبَيْنَ الدَّلَائِلِ الَّتِي لَمْ تَتَأَكَّدْ بِالْحِسِّ، وَأَمَّا الدَّلِيلُ الْقَاطِعُ الَّذِي تَأَكَّدَ بِالْحِسِّ فَهُوَ السُّلْطَانُ الْمُبِينُ، وَلَمَّا كَانَتْ مُعْجِزَاتُ مُوسَى ﵇ هَكَذَا لَا جَرَمَ وَصَفَهَا اللَّه بِأَنَّهَا سُلْطَانٌ مُبِينٌ. ثُمَّ قَالَ: إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ يَعْنِي وَأَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا بِمِثْلِ هَذِهِ الْآيَاتِ إلى فرعون وملائه، أَيْ جَمَاعَتِهِ. ثُمَّ قَالَ: فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَمْرَهُ إِيَّاهُمْ بِالْكُفْرِ بِمُوسَى وَمُعْجِزَاتِهِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَمْرِ الطَّرِيقَ وَالشَّأْنَ.

kat'îlik ve yakin ifade eden şeyin ismidir; ancak o, duyu ile teyit edilen deliller ile duyu ile teyit edilmeyen deliller arasındaki ortak paydanın ismidir. Duyu ile teyit edilmiş kesin delile gelince, o "apaçık sultan"dır (es-sultânü'l-mübîn). Mûsâ aleyhisselâm'ın mucizeleri böyle olduğu için, şüphesiz Allah Teâlâ onları apaçık bir sultan olarak vasfetmiştir. Sonra { إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ } “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine” buyurdu. Yani Mûsâ'yı ayetlerimizle, işte bu tür ayetlerle Firavun'a ve onun ileri gelenlerine, yani topluluğuna gönderdik. Sonra { فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ } “Fakat onlar Firavun'un emrine uydular” buyurdu. Muradı, Firavun'un onlara Mûsâ'yı ve onun mucizelerini inkâr etmelerini emretmesi olması muhtemel olduğu gibi, emirden muradın yol ve gidişat olması da muhtemeldir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ أَيْ بِمُرْشِدٍ إِلَى خَيْرٍ، وقيل رشيد أي ذي رُشْدٍ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ } “Oysa Firavun'un emri doğruya iletici değildi” buyurdu. Yani hayra iletici değildi; reşîdin rüşd sahibi (akıllıca/doğru) anlamına geldiği de söylenmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ بُعْدَ طَرِيقِ فِرْعَوْنَ مِنَ الرُّشْدِ كَانَ ظَاهِرًا لِأَنَّهُ كَانَ دَهْرِيًّا نَافِيًا لِلصَّانِعِ وَالْمَعَادِ وَكَانَ يَقُولُ: لَا إِلَهَ لِلْعَالَمِ وَإِنَّمَا يَجِبُ عَلَى أَهْلِ كُلِّ بَلَدٍ أَنْ يَشْتَغِلُوا بِطَاعَةِ سُلْطَانِهِمْ وَعُبُودِيَّتِهِ رِعَايَةً/ لِمَصْلَحَةِ الْعَالَمِ وَأَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ الرُّشْدُ فِي عِبَادَةِ اللَّه وَمَعْرِفَتِهِ فَلَمَّا كَانَ هُوَ نَافِيًا لِهَذَيْنَ الْأَمْرَيْنِ كَانَ خَالِيًا عَنِ الرُّشْدِ بِالْكُلِّيَّةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ صِفَتَهُ وَصِفَةَ قَوْمِهِ فَقَالَ: يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Bil ki Firavun'un yolunun rüşdden (doğruluktan) uzaklığı apaçıktı; çünkü o, Yaratıcı'yı ve ahireti inkâr eden bir dehri (materyalist) idi. O şöyle diyordu: "Âlemin hiçbir ilahı yoktur; her belde halkına gereken, âlemin maslahatını gözeterek yalnızca sultanlarına itaat ve kullukla meşgul olmaktır." Doğruluğun Allah'a ibadet ve O'nu tanımada olduğunu ise inkâr ediyordu. O, bu iki hususu inkâr edince, bütünüyle rüşdden yoksun kalmıştır. Sonra Allah Teâlâ onun ve kavminin vasfını zikrederek şöyle buyurdu: { يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ } “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe götürür.” Bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: مِنْ حَيْثُ اللُّغَةُ يُقَالُ: قَدَمَ فُلَانٌ فُلَانًا بِمَعْنَى تَقَدَّمَهُ، وَمِنْهُ قَادِمَةُ الرَّجُلِ كَمَا يُقَالُ قَدَمَهُ بِمَعْنَى تَقَدَّمَهُ، وَمِنْهُ مُقَدِّمَةُ الْجَيْشِ.

Birinci İnceleme: Lügat bakımından: Bir kimsenin birinin önüne geçmesi anlamında "فُلَانٌ فُلَانًا قَدَمَ" denilir; nitekim insanın ayağının ön kısmına "kâdimetü'r-ricl" denilmesi bundandır. Nitekim önüne geçti anlamında "قَدَمَهُ" da denilir; ordunun öncü birliğine "mukaddemetü'l-ceyş" denilmesi de bundandır.

وَالْبَحْثُ الثَّانِي: مِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى وَهُوَ أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ قُدْوَةً لِقَوْمِهِ فِي الضَّلَالِ حَالَ مَا كَانُوا فِي الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ مُقَدَّمُهُمْ إِلَى النَّارِ وَهُمْ يَتْبَعُونَهُ، أَوْ يُقَالُ كَمَا تَقَدَّمَ قَوْمَهُ فِي الدُّنْيَا فَأَدْخَلَهُمْ فِي الْبَحْرِ وَأَغْرَقَهُمْ فَكَذَلِكَ يَتَقَدَّمُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُدْخِلُهُمُ النَّارَ وَيُحْرِقُهُمْ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يُرِيدَ بِقَوْلِهِ: وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ أَيْ وَمَا أَمْرُهُ بِصَالِحٍ حَمِيدِ الْعَاقِبَةِ وَيَكُونُ قَوْلُهُ: يَقْدُمُ قَوْمَهُ تَفْسِيرًا لِذَلِكَ، وَإِيضَاحًا لَهُ، أَيْ كَيْفَ يَكُونُ أَمْرُهُ رَشِيدًا مَعَ أَنَّ عَاقِبَتَهُ هَكَذَا.

İkinci İnceleme: Anlam bakımındandır; o da şudur: Firavun dünyadayken sapıklıkta kavminin önderi idi; aynı şekilde ateşe doğru da onların öncüsüdür ve onlar da ona uymaktadırlar. Yahut şöyle denilir: Dünyada kavminin önüne geçip onları denize soktuğu ve boğduğu gibi, kıyamet gününde de onların önüne geçecek, onları ateşe sokacak ve yakacaktır. Şöyle murad edilmiş olması da caizdir: { وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ } “Firavun'un emri doğruya iletici değildi” kavli, yani onun işi salih ve akıbeti övgüye değer değildi demektir; { يَقْدُمُ قَوْمَهُ } kavli ise bunun tefsiri ve açıklaması olur. Yani akıbeti böyle iken onun işi nasıl doğru/rüşd olabilir?

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَمْ يَقُلْ: يَقْدُمُ قَوْمَهُ فَيُورِدُهُمُ النَّارَ؟ بَلْ قَالَ: يَقْدُمُ قَوْمَهُ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ بِلَفْظِ الْمَاضِي.

Eğer: "Niçin 'kavminin önüne düşer de onları ateşe götürür' (يَقْدُمُ قَوْمَهُ فَيُورِدُهُمُ النَّارَ) demedi de mazi lafzıyla: { يَقْدُمُ قَوْمَهُ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ } buyurdu?" denilirse,

قُلْنَا: لِأَنَّ الْمَاضِيَ قَدْ وَقَعَ وَدَخَلَ فِي الْوُجُودِ فَلَا سَبِيلَ أَلْبَتَّةَ إِلَى دَفْعِهِ، فَإِذَا عُبِّرَ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِلَفْظِ الْمَاضِي دَلَّ عَلَى غَايَةِ الْمُبَالَغَةِ، ثُمَّ قَالَ: وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Biz deriz ki: Çünkü mazi gerçekleşmiş ve varlık alanına girmiştir; dolayısıyla onu geri çevirmenin hiçbir yolu yoktur. Gelecek olan mazi lafzıyla ifade edildiğinde, bu son derece kesinlik ve mübalağaya delalet eder. Sonra: { وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ } “Varılacak o yer ne kötü bir yerdir!” buyurdu. Bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: لَفْظُ «النَّارِ» مُؤَنَّثٌ، فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ: وَبِئْسَتِ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ إِلَّا أَنَّ لَفْظَ «الْوِرْدِ» مُذَكَّرٌ، فَكَانَ التَّذْكِيرُ وَالتَّأْنِيثُ جَائِزَيْنِ كَمَا تَقُولُ: نِعْمَ الْمَنْزِلُ دَارُكَ، وَنَعِمَتِ الْمَنْزِلُ دَارُكَ، فَمَنْ ذَكَّرَ غَلَّبَ الْمَنْزِلَ وَمَنْ أَنَّثَ بَنَى عَلَى تَأْنِيثِ الدَّارِ هَكَذَا قَالَهُ الْوَاحِدِيُّ.

Birinci İnceleme: "en-Nâr" (ateş) lafzı müennestir; dolayısıyla "ve bi'seti'l-virdü'l-mevrûd" denilmesi gerekirdi. Ancak "el-vird" lafzı müzekker olduğu için, tıpkı "ni'me'l-menzilü dâruke" ve "ni'meti'l-menzilü dâruke" demen gibi müzekker kılmak da müennes kılmak da caiz olmuştur. Müzekker yapan menzili galip kılmış, müennes yapan ise dârın müennesliğine dayandırmıştır; Vâhidî böyle demiştir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: الْوِرْدُ قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْوُرُودِ فَيَكُونُ مَصْدَرًا وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْوَارِدِ. قَالَ تَعَالَى:

İkinci İnceleme: Vird (الْوِرْدُ), bazen vurûd (varmak/gelmek) anlamında olup masdar olur; bazen de vârid (varan/gelen) anlamında olur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً [مَرْيَمَ: ٨٦] وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْمَوْرُودِ عَلَيْهِ كَالْمَاءِ الَّذِي يُورَدُ عَلَيْهِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ الَّذِي حَصَلَ وُرُودُهُ. فَشَبَّهَ اللَّه تَعَالَى فِرْعَوْنَ بِمَنْ يَتَقَدَّمُ الْوَارِدَةَ إِلَى الْمَاءِ وَشَبَّهَ أَتْبَاعَهُ بِالْوَارِدِينَ إِلَى الْمَاءِ، ثُمَّ قَالَ بِئْسَ الْوِرْدُ الَّذِي يُورَدُونَهُ النَّارُ، لِأَنَّ الْوِرْدَ إِنَّمَا يُرَادُ لِتَسْكِينِ الْعَطَشِ وَتَبْرِيدِ الْأَكْبَادِ، وَالنَّارُ ضِدُّهُ.

{ وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً } “Ve suçluları susuz olarak cehenneme süreriz” [Meryem: 86]. Bazen de varılan yer (mevrûdun aleyh) anlamında olur; nitekim başına varılan su gibi. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: el-Virdü'l-mevrûd, varılması gerçekleşen yerdir. Allah Teâlâ Firavun'u suya varan topluluğun önüne düşen kimseye, ona uyanları da suya varanlara benzetmiştir. Sonra onların varacağı suyun/yerin ateş olmasının ne kötü olduğunu bildirmiştir; çünkü suya varmak ancak susuzluğu dindirmek ve ciğerleri serinletmek için istenir, ateş ise bunun zıddıdır.

ثُمَّ قَالَ: وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ أُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَفِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَيْضًا، وَمَعْنَاهُ أَنَّ اللَّعْنَ مِنَ اللَّه وَمِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ مُلْتَصِقٌ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ لَا يَزُولُ عَنْهُمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ: وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ [الْقَصَصِ: ٤٢] .

Sonra: { وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ } “Onlar hem burada [dünyada] hem de kıyamet gününde bir lanete tâbi tutuldular” buyurdu. Anlamı şudur: Onlar bu dünyada bir lanete tâbi tutuldukları gibi kıyamet gününde de [tâbi tutulmuşlardır]. Bunun manası, Allah'tan, meleklerden ve peygamberlerden gelen lanetin dünyada da ahirette de onlara yapışıp kalması ve onlardan hiç ayrılmamasıdır. Bunun benzeri Kasas Suresi'ndeki şu kavildir: { وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } “Biz bu dünyada onların arkasına bir lanet taktık; kıyamet gününde de onlar nefret edilenlerdendirler” [el-Kasas: 42].

ثُمَّ قَالَ: بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ وَالرِّفْدُ هُوَ الْعَطِيَّةُ وَأَصْلُهُ الَّذِي يُعِينُ عَلَى الْمَطْلُوبِ سَأَلَ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ عَنْ قَوْلِهِ: بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ قَالَ هُوَ اللَّعْنَةُ بَعْدَ اللَّعْنَةِ. قَالَ قَتَادَةُ:

Sonra: { بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ } “Verilen bu bağış ne kötüdür!” buyurdu. Rifd (الرِّفْدُ), bağış/hediyedir; aslı ise istenen şeye yardım eden şeydir. Nâfi' b. el-Ezrak, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya { بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ } kavlini sordu; o da: "O, lanet üstüne lanettir" dedi. Katâde şöyle demiştir:

تَرَادَفَتْ عَلَيْهِمْ لَعْنَتَانِ مِنَ اللَّه تَعَالَى لَعْنَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلَعْنَةٌ فِي الْآخِرَةِ وَكُلُّ شَيْءٍ جَعَلْتَهُ عونا لشيء فقد رفدته به.

"Allah Teâlâ'dan onlara iki lanet peş peşe gelmiştir: Dünyada bir lanet ve ahirette bir lanet. Bir şey için yardımcı kıldığın her şeyle onu desteklemiş (refedtehû) olursun."

[سورة هود (١١) : الآيات ١٠٠ الى ١٠١]

[Hûd Suresi (11): 100-101. Âyetler]

ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١)

{ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١) } “İşte bunlar o kentlerin haberlerindendir ki onları sana anlatıyoruz; onlardan kimi hâlâ ayaktadır, kimi de biçilmiştir. (100) Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar kendi kendilerine zulmettiler. Rabbinin emri geldiğinde, Allah'ı bırakıp da yalvardıkları ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı ve onlara ziyandan başka bir şey artırmadı. (101)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ قَصَصَ الْأَوَّلِينَ قَالَ: ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِهَا أُمُورٌ: أَوَّلُهَا: أَنَّ الِانْتِفَاعَ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ الْمَحْضِ إِنَّمَا يَحْصُلُ لِلْإِنْسَانِ الْكَامِلِ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ فِي غَايَةِ النُّدْرَةِ. فَأَمَّا إِذَا ذَكَرْتَ الدَّلَائِلَ ثُمَّ أَكَّدْتَ بِأَقَاصِيصِ الْأَوَّلِينَ صَارَ ذِكْرُ هَذِهِ الْأَقَاصِيصِ كَالْمُوَصِّلِ لِتِلْكَ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ إِلَى الْعُقُولِ.

Bil ki Allah Teâlâ öncekilerin kıssalarını zikredince: { ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ } “İşte bunlar o kentlerin haberlerindendir ki onları sana anlatıyoruz” buyurmuştur. Bunların zikredilmesindeki fayda birkaç husustur: Birincisi: Sırf aklî delilden yararlanmak ancak kâmil insan için hasıl olur; bu da son derece nadirdir. Fakat delilleri zikredip ardından öncekilerin kıssalarıyla pekiştirdiğinde, bu kıssaların zikredilmesi o aklî delilleri akıllara ulaştırıcı bir vasıta gibi olur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى خَلَطَ بِهَذِهِ الْأَقَاصِيصِ أَنْوَاعَ الدَّلَائِلِ الَّتِي كَانَ الْأَنْبِيَاءُ ﵈ يَتَمَسَّكُونَ بِهَا وَيَذْكُرُ مُدَافَعَاتِ الْكُفَّارِ لِتِلْكَ الدَّلَائِلِ وَشُبُهَاتِهِمْ فِي دَفْعِهَا، ثُمَّ يَذْكُرُ عَقِيبَهُمَا أَجْوِبَةَ الْأَنْبِيَاءِ عَنْهَا ثُمَّ يَذْكُرُ عَقِيبَهَا أَنَّهُمْ لَمَّا أَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا وَقَعُوا فِي عَذَابِ الدُّنْيَا وَبَقِيَ عَلَيْهِمُ اللَّعْنُ وَالْعِقَابُ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، فَكَانَ ذِكْرُ هَذِهِ الْقَصَصِ سَبَبًا لِإِيصَالِ الدَّلَائِلِ وَالْجَوَابَاتِ عَنِ الشُّبَهَاتِ إِلَى قُلُوبِ الْمُنْكِرِينَ، وَسَبَبًا لِإِزَالَةِ الْقَسْوَةِ وَالْغِلْظَةِ عَنْ قُلُوبِهِمْ، فَثَبَتَ أَنَّ أَحْسَنَ الطُّرُقِ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّه تَعَالَى مَا ذَكَرْنَاهُ.

İkinci Vecih: Allah Teâlâ bu kıssalara peygamberlerin aleyhimüsselâm sarıldıkları delil çeşitlerini katmış, kâfirlerin o delilleri savuşturma çabalarını ve bunları savuşturmadaki şüphelerini zikretmiş, sonra bunların peşinden peygamberlerin bunlara verdikleri cevapları zikretmiş, ardından da onların ısrar edip büyüklük tasladıklarında dünya azabına düştüklerini ve dünyada da ahirette de üzerlerinde lanet ve cezanın kaldığını zikretmiştir. Böylece bu kıssaların zikredilmesi, delillerin ve şüphelere verilen cevapların inkârcıların kalplerine ulaşmasına ve kalplerindeki katılık ile kabalığın giderilmesine vesile olmuştur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'ya davette en güzel yolların zikrettiğimiz bu hususlar olduğu sabit olmuştur.

الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَذْكُرُ هَذِهِ الْقَصَصَ مِنْ غَيْرِ مُطَالَعَةِ كُتُبٍ، وَلَا تَلْمَذَ لِأَحَدٍ وَذَلِكَ مُعْجِزَةٌ عَظِيمَةٌ تَدُلُّ عَلَى النُّبُوَّةِ كَمَا قَرَّرْنَاهُ.

Üçüncü Fayda: Peygamber aleyhisselâm bu kıssaları hiçbir kitaba bakmaksızın ve kimseden ders almaksızın anlatıyordu; bu da açıkladığımız üzere nübüvvete delalet eden büyük bir mucizedir.

الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ هَذِهِ الْقِصَصَ يَتَقَرَّرُ عِنْدَهُمْ أَنَّ عَاقِبَةَ الصِّدِّيقِ وَالزِّنْدِيقِ وَالْمُوَافِقِ وَالْمُنَافِقِ إِلَى تَرْكِ الدُّنْيَا وَالْخُرُوجِ عَنْهَا، إِلَّا أَنَّ الْمُؤْمِنَ يَخْرُجُ مِنَ الدُّنْيَا مَعَ الثَّنَاءِ الْجَمِيلِ فِي الدُّنْيَا، وَالثَّوَابِ الْجَزِيلِ فِي الْآخِرَةِ، وَالْكَافِرَ يَخْرُجُ مِنَ الدُّنْيَا مَعَ اللَّعْنِ فِي الدُّنْيَا/ وَالْعِقَابِ فِي الْآخِرَةِ، فَإِذَا تَكَرَّرَتْ هَذِهِ الْأَقَاصِيصُ عَلَى السَّمْعِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَلِينَ الْقَلْبُ وَتَخْضَعَ النَّفْسُ وَتَزُولَ الْعَدَاوَةُ وَيَحْصُلَ فِي الْقَلْبِ خَوْفٌ يَحْمِلُهُ عَلَى النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، فَهَذَا كَلَامٌ جَلِيلٌ فِي فَوَائِدِ ذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَصِ.

Dördüncü Fayda: Bu kıssaları işiten kimselerin nezdinde, sıddîkın da zındığın da muvâfıkın da münafıkın da akıbetinin dünyayı terk edip oradan çıkmak olduğu kesinlik kazanır; ancak mümin dünyadan güzel bir övgü ve ahirette bol bir sevapla çıkar, kâfir ise dünyadan dünyadaki bir lanet ve ahiretteki bir ceza ile çıkar. Bu kıssalar kulaklara tekrar tekrar geldikçe, kalbin yumuşaması, nefsin boyun eğmesi, düşmanlığın zail olması ve kalpte kişiyi tefekküre ve istidlale sevk edecek bir korkunun hasıl olması kaçınılmazdır. İşte bu, bu kıssaların zikredilmesinin faydaları hakkında yüce bir kelamdır.

أَمَّا قَوْلُهُ: ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

O'nun: { ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى } kavline gelince, bunda birkaç inceleme vardır:

البحث الأول: أو قَوْلَهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْغَائِبِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ هاهنا الْإِشَارَةُ إِلَى هَذِهِ الْقِصَصِ الَّتِي تَقَدَّمَتْ، وَهِيَ حَاضِرَةٌ، إِلَّا أَنَّ الْجَوَابَ عَنْهُ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ [الْبَقَرَةِ: ٢] .

Birinci İnceleme: { ذلِكَ } kelimesi gaibe işarettir; burada ondan murat ise hazırda bulunan, geçmişteki bu kıssalara işarettir. Ne var ki buna cevap, O'nun { ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ } [el-Bakara: 2] kavlinde geçen açıklamadır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ لَفْظَ «ذَلِكَ» يُشَارُ بِهِ إِلَى الْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ وَالْجَمَاعَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ [الْبَقَرَةِ: ٦٨] وَأَيْضًا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ ذَلِكَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ هُوَ كَذَا وَكَذَا.

İkinci İnceleme: "Zâlike" (ذَلِكَ) lafzı ile tekile, ikile ve çoğula işaret edilir; nitekim Allah Teâlâ: { لا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “O, ne yaşlı ne de körpedir; ikisi arası dinç bir sığırdır” [el-Bakara: 68] buyurmuştur. Ayrıca bundan muradın "Zikrettiğimiz şu şey şöyledir ve böyledir" olması da muhtemeldir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : «ذَلِكَ» مُبْتَدَأٌ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى خَبَرٌ نَقُصُّهُ عَلَيْكَ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ أَيْ ذَلِكَ الْمَذْكُورُ بَعْضُ أَنْبَاءِ الْقُرَى مَقْصُوصٌ عَلَيْكَ. ثُمَّ قَالَ: مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ وَالضَّمِيرُ في قوله:

Üçüncü İnceleme: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { ذلِكَ } mübteda (özne), { مِنْ أَنْباءِ الْقُرى } haber (yüklem), { نَقُصُّهُ عَلَيْكَ } ise haberden sonra gelen haberdir; yani zikredilen bu şey, sana anlatılan o kentlerin haberlerinin bir kısmıdır. Sonra { مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ } “Onlardan kimi hâlâ ayaktadır, kimi de biçilmiştir” buyurdu. O'nun kavlindeki zamir,

مِنْها يَعُودُ إِلَى الْقُرَى شَبَّهَ مَا بَقِيَ مِنْ آثَارِ الْقُرَى وَجُدْرَانِهَا بِالزَّرْعِ الْقَائِمِ عَلَى سَاقِهِ وَمَا عَفَا مِنْهَا وَبَطِرَ بِالْحَصِيدِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ تِلْكَ الْقُرَى بَعْضُهَا بَقِيَ مِنْهُ شَيْءٌ وَبَعْضُهَا هَلَكَ وَمَا بَقِيَ مِنْهُ أَثَرٌ أَلْبَتَّةَ.

{ مِنْها } ifadesinde kentlere döner. Kentlerin ayakta kalan kalıntılarını ve duvarlarını sapı üzerinde duran ekine, silinip yok olanlarını ise biçilmiş ekine benzetmiştir. Anlamı şudur: O kentlerin bazısından geriye bir şeyler kalmıştır, bazısı ise helak olmuş ve geriye kesinlikle hiçbir iz kalmamıştır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ وَالْإِهْلَاكِ، وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ. الثَّانِي: أَنَّ الَّذِي نَزَلَ بِالْقَوْمِ لَيْسَ بِظُلْمٍ مِنَ اللَّه بَلْ هُوَ عَدْلٌ وَحِكْمَةٌ، لِأَجْلِ أَنَّ الْقَوْمَ أَوَّلًا ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِسَبَبِ إِقْدَامِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي فَاسْتَوْجَبُوا لِأَجْلِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ مِنَ اللَّه ذَلِكَ الْعَذَابَ. الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ وَمَا نَقَصْنَاهُمْ مِنَ النَّعِيمِ فِي الدُّنْيَا وَالرِّزْقِ، وَلَكِنْ نَقَصُوا حَظَّ أَنْفُسِهِمْ حَيْثُ اسْتَخَفُّوا بِحُقُوقِ اللَّه تَعَالَى.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar kendi kendilerine zulmettiler.” Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Azap ve helak etmekle biz onlara zulmetmedik; fakat onlar inkâr ve isyanla kendi kendilerine zulmettiler. İkincisi: O kavmin başına gelenler Allah'tan bir zulüm değil, bilakis adaletin ve hikmetin ta kendisidir; zira o kavim öncelikle inkâra ve günahlara cüret ederek kendi kendilerine zulmetmişler, bu amelleri sebebiyle de Allah katından o azabı hak etmişlerdir. Üçüncüsü: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Biz onların dünyadaki nimetlerini ve rızıklarını eksiltmedik; fakat onlar Allah Teâlâ'nın haklarını hafife alarak kendi nasiplerini eksilttiler" demektir.

ثُمَّ قَالَ: فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ أَيْ مَا نَفَعَتْهُمْ تِلْكَ الْآلِهَةُ فِي شَيْءٍ أَلْبَتَّةَ.

Sonra: { فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'ı bırakıp da yalvardıkları ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı” buyurdu. Yani o ilahlar kendilerine hiçbir şekilde fayda vermedi.

ثُمَّ قَالَ: وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: غَيْرَ تَخْسِيرٍ. يُقَالُ: تَبَّ إِذَا خَسِرَ وَتَبَّبَهُ غَيْرُهُ إِذَا أَوْقَعَهُ فِي الْخُسْرَانِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ فِي الْأَصْنَامِ أَنَّهَا تُعِينُ عَلَى تَحْصِيلِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُمْ عِنْدَ مَسَاسِ الْحَاجَةِ إِلَى الْمُعِينِ مَا وَجَدُوا مِنْهَا شَيْئًا لَا جَلْبَ نَفْعٍ وَلَا دَفْعَ ضُرٍّ، ثُمَّ كَمَا لَمْ يَجِدُوا ذَلِكَ فَقَدْ وَجَدُوا ضِدَّهُ، وَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ/ الِاعْتِقَادَ زَالَ عَنْهُمْ بِهِ مَنَافِعُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَجَلَبَ إِلَيْهِمْ مَضَارَّ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَكَانَ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ موجبات الخسران.

Sonra: { وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ } “Ve onlara ziyandan başka bir şey artırmadı” buyurdu. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Hüsrandan başka bir şey [artırmadı]" demiştir. Ziyana uğradığında "tebbe" (تَبَّ), onu ziyana uğrattığında ise "tebbebehû gayruhû" (تَبَّبَهُ غَيْرُهُ) denilir. Anlamı şudur: Kâfirler putların faydaları elde etmeye ve zararları defetmeye yardım edeceğine inanıyorlardı. Sonra Allah Teâlâ, bir yardımcıya son derece muhtaç oldukları anda onlardan ne bir fayda sağlama ne de bir zararı defetme adına hiçbir şey bulamadıklarını haber vermiştir. Sonra bunu bulamadıkları gibi, bunun tam zıddını bulmuşlardır; o da şudur: Bu inanç sebebiyle dünyadaki ve ahiretteki faydaları ellerinden gitmiş ve dünya ile ahiretin zararları üzerlerine çekilmiştir. Dolayısıyla bu, hüsranın en büyük sebeplerinden olmuştur.

[سورة هود (١١) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٤]

[Hûd Suresi (11): 102-104. Âyetler]

وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣) وَما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤)

{ وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣) وَما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤) } “Halkı zalim olan o kentleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalaması işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir. (102) Ahiret azabından korkan kimse için bunda şüphesiz bir ibret vardır. O, bütün insanların kendisinde toplanacağı bir gündür ve o, görülecek bir gündür. (103) Biz onu sadece sayılı bir ecel için erteliyoruz. (104)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ } kavli hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَالْجَحْدَرِيُّ: إِذْ أَخَذَ الْقُرَى بِأَلِفٍ وَاحِدَةٍ، وَقَرَأَ الباقون بألفين.

Birinci Mesele: Âsım ve Cahderî tek elifle "iz ehaze'l-kurâ" (إِذْ أَخَذَ الْقُرَى) şeklinde okumuşlardır; diğer kıraat imamları ise iki elifle ["izâ ehaze'l-kurâ"] okumuşlardır.

المسألة الثانية: [في بيان أَنَّ عَذَابَهُ لَيْسَ بِمُقْتَصِرٍ عَلَى مَنْ تَقَدَّمَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ الرَّسُولَ ﵇ فِي كِتَابِهِ بِمَا فَعَلَ بِأُمَمِ مَنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ لَمَّا خَالَفُوا الرُّسُلَ وَرَدُّوا عَلَيْهِمْ مِنْ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَحَلَّ بِهِمُ الْعَذَابُ فِي الدُّنْيَا قَالَ بَعْدَهُ: وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ فَبَيَّنَ أَنَّ عَذَابَهُ لَيْسَ بِمُقْتَصِرٍ عَلَى مَنْ تَقَدَّمَ، بَلِ الْحَالُ فِي أَخْذِ كُلِّ الظَّالِمِينَ يَكُونُ كَذَلِكَ وَقَوْلُهُ: وَهِيَ ظالِمَةٌ الضَّمِيرُ فِيهِ عَائِدٌ إِلَى الْقُرَى وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ عَائِدٌ إِلَى أَهْلِهَا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَكَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْيَةٍ كانَتْ ظالِمَةً [الْأَنْبِيَاءِ: ١١] وَقَوْلُهُ: وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها [الْقَصَصِ: ٥٨] .

İkinci Mesele: [O'nun azabının sadece geçmiştekilerle sınırlı olmadığının beyanı hakkındadır] Bil ki Allah Teâlâ peygamberlere muhalefet edip onları yalanladıklarında geçmiş peygamberlerin ümmetlerine köklerini kazıma azabından ne yaptığını Kitabı'nda Resul'e aleyhisselâm haber verip onların kendi kendilerine zulmettiklerini ve bu yüzden dünyada azabın başlarına indiğini açıklayınca, bunun ardından: { وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ } “Halkı zalim olan o kentleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalaması işte böyledir” buyurmuştur. Böylece O'nun azabının geçmiştekilerle sınırlı olmadığını, bilakis bütün zalimleri yakalamadaki durumun da böyle olacağını açıklamıştır. O'nun: { وَهِيَ ظالِمَةٌ } “Halkı zalim olan” kavlindeki zamir kentlere döner; gerçekte ise onun ahalisine dönmektedir. Bunun benzeri O'nun: { وَكَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْيَةٍ كانَتْ ظالِمَةً } “Biz halkı zalim olan nice kenti kırıp geçirdik” [el-Enbiyâ: 11] ve { وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها } “Biz maişetiyle şımarmış nice kenti helak ettik” [el-Kasas: 58] kavilleridir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ أَخْذِ الْأُمَمِ الْمُتَقَدِّمَةِ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا يَأْخُذُ جَمِيعَ الظَّالِمِينَ عَلَى ذَلِكَ الْوَجْهِ أَتْبَعَهُ بِمَا يَزِيدُهُ تَأْكِيدًا وَتَقْوِيَةً فَقَالَ: إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ فَوَصَفَ ذَلِكَ الْعَذَابَ بِالْإِيلَامِ وَبِالشِّدَّةِ، وَلَا مُنَغِّصَةَ فِي الدُّنْيَا إِلَّا الْأَلَمَ، وَلَا تَشْدِيدَ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، وَفِي الْوَهْمِ وَالْعَقْلِ إِلَّا تَشْدِيدَ الْأَلَمِ.

Bil ki Allah Teâlâ geçmiş ümmetleri nasıl yakaladığını açıklayıp ardından bütün zalimleri bu şekilde yakalayacağını bildirince, bunu daha da pekiştirip güçlendirecek şu ifadeyi peşinden getirmiştir: { إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ } “Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir.” Böylece o azabı acı vericilikle ve şiddetle vasfetmiştir. Dünyada acıdan başka hiçbir keder verici şey yoktur; dünyada da ahirette de, vehimde de akılda da acının şiddetlendirilmesinden başka hiçbir şiddetlendirme yoktur.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ أَقْدَمَ عَلَى ظُلْمٍ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَتَدَارَكَ ذَلِكَ بِالتَّوْبَةِ وَالْإِنَابَةِ لِئَلَّا يَقَعَ فِي الْأَخْذِ الَّذِي وَصَفَهُ اللَّه تَعَالَى بِأَنَّهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُظَنَّ أَنَّ هَذِهِ الْأَحْكَامَ/ مُخْتَصَّةٌ بِأُولَئِكَ المتقدمين،

Bil ki bu ayet, bir zulme cüret eden kimsenin, Allah Teâlâ'nın acı ve pek çetin olarak vasfettiği o yakalamaya düşmemesi için bunu tevbe ve inâbe (Allah'a yöneliş) ile telafi etmesinin vacip olduğuna delalet eder. Bu hükümlerin yalnızca o geçmiştekilere mahsus olduğu zannedilmemelidir;