الثَّانِي: سَاءَهُ مَجِيئُهُمْ لِأَنَّهُ مَا كَانَ يَجِدُ مَا يُنْفِقُهُ عَلَيْهِمْ وَمَا كَانَ قَادِرًا عَلَى الْقِيَامِ بِحَقِّ ضِيَافَتِهِمْ. وَالثَّالِثُ: سَاءَهُ ذَلِكَ لِأَنَّ قَوْمَهُ مَنَعُوهُ مِنْ إِدْخَالِ الضَّيْفِ دَارَهُ. الرَّابِعُ: سَاءَهُ مَجِيئُهُمْ، لِأَنَّهُ عَرَفَ بِالْحَذَرِ أَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ وَأَنَّهُمْ إِنَّمَا جَاءُوا لِإِهْلَاكِ قَوْمِهِ، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ هُوَ الْأَصَحُّ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ [هود: ٧٨] وَبَقِيَ فِي الْآيَةِ أَلْفَاظٌ ثَلَاثَةٌ لَا بُدَّ مِنْ تَفْسِيرِهَا:
İkincisi: Onlara ikram edecek bir şey bulamadığı ve misafirlik haklarını yerine getirmeye güç yetiremediği için gelişleri onu üzdü. Üçüncüsü: Kavmi, misafirleri evine sokmasını yasakladığı için bu durum onu üzdü. Dördüncüsü: Sezgiyle onların melek olduğunu ve kavmini helak etmek için geldiklerini anladığı için gelişleri onu üzdü. Birinci vecih, Allah Teâlâ'nın: { وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ } [Hûd 78] “Kavmi ona doğru koşarak geldi” kavlinin delaleti sebebiyle en sahih olanıdır. Ayette tefsir edilmesi gereken üç lafız kalmıştır:
اللَّفْظُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: سِيءَ بِهِمْ وَمَعْنَاهُ سَاءَ مَجِيئُهُمْ وَسَاءَ يَسُوءُ فِعْلٌ لَازِمٌ مُجَاوِزٌ يُقَالُ سُؤْتُهُ فَسِيءَ مِثْلُ شَغَلْتُهُ فَشُغِلَ وَسَرَرْتُهُ فَسُرَّ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَصْلُهُ سُوِّئَ بِهِمْ إِلَّا أَنَّ الْوَاوَ سُكِّنَتْ وَنُقِلَتْ كَسْرَتُهَا إِلَى السين.
Birinci lafız: O'nun { سِيءَ بِهِمْ } “onlar yüzünden fenalaştı / kederlendi” kavlidir. Manası, "gelişleri onu üzdü" demektir. Sâe-yesû'u (سَاءَ يَسُوءُ) hem lazım (geçişsiz) hem de müteaddî (geçişli) bir fiildir; nitekim şeğaltühû fe-şüğile (شَغَلْتُهُ فَشُغِلَ) ve serartühû fe-sürra (سَرَرْتُهُ فَسُرَّ) denildiği gibi su'tühû fe-sî'e (سُؤْتُهُ فَسِيءَ) denir. Zeccâc şöyle demiştir: Aslı süvi'e bihim (سُوِّئَ بِهِمْ) şeklindedir; ancak vav harfi sakin kılınmış ve kesresi sîn harfine nakledilmiştir.
واللفظ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الذَّرْعُ يُوضَعُ مَوْضِعَ الطَّاقَةِ وَالْأَصْلُ فِيهِ الْبَعِيرُ يَذْرَعُ بِيَدَيْهِ فِي سَيْرِهِ ذَرْعًا عَلَى قَدْرِ سِعَةِ خُطْوَتِهِ، فَإِذَا حُمِلَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ مِنْ طَاقَتِهِ ضَاقَ ذَرْعُهُ عَنْ ذَلِكَ فَضَعُفَ وَمَدَّ عُنُقَهُ، فَجُعِلَ ضِيقُ الذَّرْعِ عِبَارَةً عَنْ قَدْرِ الوسع والطاقة. فيقال: مالي به ذرع ولا ذراع أي مالي بِهِ طَاقَةٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ مَا قُلْنَاهُ أَنَّهُمْ يَجْعَلُونَ الذِّرَاعَ فِي مَوْضِعِ الذَّرْعِ فَيَقُولُونَ ضِقْتُ بِالْأَمْرِ ذِرَاعًا.
İkinci lafız: O'nun { وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً } “eli kolu bağlandı / çaresiz kaldı” kavlidir. Ezherî şöyle demiştir: Zer' (الذَّرْعُ), güç ve takat yerine kullanılır. Bundaki asıl [kullanım] şudur: Deve yürüyüşünde adımının genişliği ölçüsünde ön ayaklarıyla arşınlar (adımlar). Üzerine takatinden fazlası yüklendiğinde buna gücü yetmez (dâka zer'uhu), zayıf düşer ve boynunu uzatır. Böylece zira darlığı (dîku'z-zer'), güç ve takat miktarından kinaye kılınmıştır. Nitekim: Mâ lî bihî zer'un ve lâ zirâ'un (مَا لِي بِهِ ذَرْعٌ وَلَا ذِرَاعٌ) yani "ona takatim yoktur" denir. Söylediğimizin doğruluğunun delili ise Arapların zirâ' (الذِّرَاع) kelimesini zer' (الذَّرْع) yerine koyup dıktu bi'l-emri zirâ'an (ضِقْتُ بِالْأَمْرِ ذِرَاعًا) demeleridir.
وَاللَّفْظُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ أَيْ يَوْمٌ شَدِيدٌ، وَإِنَّمَا قِيلَ للشديد عصيب لأنه يعصب الإنسان بالشر.
Üçüncü lafız: O'nun { هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ } “Bu çok çetin bir gün!” kavlidir; yani çetin ve şiddetli bir gün demektir. Şiddetli olan şeye 'asîb (عَصِيب) denmesi, insanı kötülükle kuşatıp sardığı (ya'sıbu) içindir.
[سورة هود (١١) : الآيات ٧٨ الى ٨٠]
[Hûd Suresi (11) Ayetler 78-80]
وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قالَ يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩) قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠)
{ وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قالَ يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩) قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠) } “Kavmi ona doğru koşarak geldi. Zaten daha önceden de kötülükler işlemekteydiler. 'Ey kavmim! İşte kızlarım; onlar sizin için daha temizdir. Allah'tan korkun da misafirlerimin yanında beni rezil etmeyin! İçinizde aklı başında / doğru dürüst bir adam yok mu?' dedi. Dediler ki: 'Çok iyi bilirsin ki kızlarında bizim hiçbir hakkımız yoktur. Sen bizim ne istediğimizi pekâlâ bilirsin.' [Lût]: 'Keşke size karşı bir gücüm olsaydı yahut sarp bir kaleye / sağlam bir desteğe sığınabilseydim!' dedi.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } “Kavmi ona doğru koşarak geldi. Zaten daha önceden de kötülükler işlemekteydiler” buyruğu hakkında] ve bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ لَمَّا دَخَلَتِ الْمَلَائِكَةُ دَارَ لُوطٍ ﵇ مَضَتِ امْرَأَتُهُ عَجُوزُ السُّوءِ فَقَالَتْ لِقَوْمِهِ دَخَلَ دَارَنَا قَوْمٌ مَا رَأَيْتُ أَحْسَنَ وُجُوهًا وَلَا أَنْظَفَ ثِيَابًا ولا أطيب رائحة منهم ف جاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ أَيْ يُسْرِعُونَ، وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ إِسْرَاعَهُمْ رُبَّمَا كَانَ لِطَلَبِ الْعَمَلِ الْخَبِيثِ بِقَوْلِهِ: وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ نُقِلَ أَنَّ الْقَوْمَ دَخَلُوا دَارَ لُوطٍ وَأَرَادُوا أَنْ يَدْخُلُوا الْبَيْتَ الَّذِي كَانَ فِيهِ جِبْرِيلُ ﵇، فَوَضَعَ جِبْرِيلُ ﵇ يَدَهُ عَلَى الْبَابِ، فَلَمْ يُطِيقُوا فَتْحَهُ حَتَّى كَسَرُوهُ، فَمَسَحَ أَعْيُنَهُمْ بِيَدِهِ فَعَمُوا، فَقَالُوا: يَا لُوطُ قَدْ أَدْخَلْتَ عَلَيْنَا السَّحَرَةَ وَأَظْهَرْتَ الْفِتْنَةَ. وَلِأَهْلِ اللُّغَةِ فِي يُهْرَعُونَ قَوْلَانِ:
Birinci Mesele: Melekler Lût'un aleyhisselâm evine girince, kötü huylu yaşlı karısı gidip kavmine: "Evimize öyle bir topluluk girdi ki, onlardan daha güzel yüzlü, daha temiz elbiseli ve daha güzel kokulu kimse görmedim" dedi. Bunun üzerine { فَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ } “Kavmi ona doğru koşarak geldi” yani hızla koştular. Allah Teâlâ, onların bu acele ve koşuşlarının o çirkin fiili talep etmek için olduğunu { وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } “Zaten daha önceden de kötülükler işlemekteydiler” kavliyle beyan etmiştir. Rivayet edildiğine göre bu kavim Lût'un evine girdi ve Cebrâîl'in aleyhisselâm bulunduğu odaya girmek istedi. Cebrâîl aleyhisselâm elini kapıya koydu; onlar kapıyı açmaya güç yetiremeyince kırıp açtılar. Bunun üzerine [Cebrâîl] eliyle gözlerini meshetti ve onlar kör oldular. Dediler ki: "Ey Lût! Üzerimize büyücüleri soktun ve fitne çıkardın." Dil âlimlerinin { يُهْرَعُونَ } lafzı hakkında iki görüşü vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّ هَذَا مِنْ بَابِ مَا جَاءَتْ صِيغَةُ الْفَاعِلِ فِيهِ عَلَى لَفْظِ الْمَفْعُولِ وَلَا يُعْرَفُ لَهُ فَاعِلٌ نَحْوُ: أُولِعَ فُلَانٌ فِي الْأَمْرِ، وَأُرْعِدَ زَيْدٌ، وَزُهِيَ عَمْرٌو مِنَ الزَّهْوِ.
Birinci görüş: Bu, fâil sîgasının mef'ûl lafzında geldiği ve fâili bilinmeyen fiiller babındandır; nitekim uli'a fülânün fi'l-emr (أُولِعَ فُلَانٌ فِي الْأَمْرِ - falan işe düşkün oldu), ur'ıde Zeydün (أُرْعِدَ زَيْدٌ - Zeyd titredi) ve kibirlenmek manasında zühiye Amrün (زُهِيَ عَمْرٌو - Amr kibirlendi) denilmesi böyledir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ وُرُودُ الْفَاعِلِ عَلَى لَفْظِ الْمَفْعُولِ، وَهَذِهِ الْأَفْعَالُ حُذِفَ فَاعِلُوهَا فَتَأْوِيلُ أُولِعَ زَيْدٌ أنه أولعه طبعه وأرعد الرجل أرعده غضبه وزهى عمرو معناه جعله ماله زاهيا وأهرع مَعْنَاهُ أَهْرَعَهُ خَوْفُهُ أَوْ حِرْصُهُ، وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْإِهْرَاعُ هُوَ الْإِسْرَاعُ مَعَ الرِّعْدَةِ. وَقَالَ آخَرُونَ: هُوَ الْعَدْوُ الشَّدِيدُ.
İkinci görüş: Fâilin mef'ûl lafzında gelmesi caiz değildir; bu fiillerin fâilleri hazfedilmiştir. Dolayısıyla uli'a Zeydün (أُولِعَ زَيْدٌ) ifadesinin tevili "tabiatı onu düşkün kıldı", ur'ıde'r-racülü (أُرْعِدَ الرَّجُلُ) ifadesinin tevili "öfkesi onu titretti", zühiye Amrün (زُهِيَ عَمْرٌو) ifadesinin manası "malı onu kibirli kıldı", ühri'a (أُهْرِعَ) ifadesinin manası da "korkusu veya hırsı onu koşturdu" şeklindedir. Yine ihtilaf edip bazısı şöyle demiştir: İhrâ' (الْإِهْرَاعُ), titremeyle birlikte hızlı koşmaktır. Diğerleri ise: "Şiddetli koşmaktır" demişlerdir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَفِيهِ قَوْلَانِ: قَالَ قَتَادَةُ: الْمُرَادُ بناته لصلبه.
Allah Teâlâ'nın: { قالَ يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } “'Ey kavmim! İşte kızlarım; onlar sizin için daha temizdir' dedi” kavline gelince, bu hususta iki görüş vardır: Katâde şöyle demiştir: Kastedilen, kendi öz kızlarıdır.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْمُرَادُ نِسَاءُ أُمَّتِهِ لِأَنَّهُنَّ فِي أَنْفُسِهِنَّ بَنَاتٌ وَلَهُنَّ إِضَافَةٌ إِلَيْهِ بِالْمُتَابَعَةِ وَقَبُولِ الدَّعْوَةِ. قَالَ أَهْلُ النَّحْوِ: يَكْفِي فِي حُسْنِ الْإِضَافَةِ أَدْنَى سَبَبٍ، لِأَنَّهُ كَانَ نَبِيًّا لَهُمْ فَكَانَ كَالْأَبِ لَهُمْ. قَالَ تَعَالَى:
Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: Kastedilen, ümmetinin kadınlarıdır. Çünkü onlar bizatihi kızlardır ve [peygambere] tabi olma ve daveti kabul etme cihetiyle ona izafetleri vardır. Nahiv ehli şöyle demiştir: İzafetin güzelliği için en ufak bir sebep yeterlidir; zira o onlar için bir peygamber idi, dolayısıyla onlar için bir baba gibiydi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ [الْأَحْزَابِ: ٦] وَهُوَ أَبٌ لَهُمْ وَهَذَا الْقَوْلُ عِنْدِي هُوَ الْمُخْتَارُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ إِقْدَامَ الْإِنْسَانِ عَلَى عَرْضِ بناته على الأوباش والفجار أمر متبعد لَا يَلِيقُ بِأَهْلِ الْمُرُوءَةِ فَكَيْفَ بِأَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ؟
{ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ } [el-Ahzâb 6] “Onun eşleri de onların anneleridir” [kıraatte de:] "O da onların babasıdır." Bana göre muhtar olan da bu görüştür. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: İnsanın kendi kızlarını ayak takımına ve günahkârlara teklif etmeye kalkışması mürüvvet ehline yakışmayan, uzak bir durumdur; nerede kaldı ki büyük peygamberlere [yakışsın]?
الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ قَالَ: هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَبَنَاتُهُ اللَّوَاتِي مِنْ/ صُلْبِهِ لَا تَكْفِي لِلْجَمْعِ الْعَظِيمِ. أَمَّا نِسَاءُ أُمَّتِهِ فَفِيهِنَّ كِفَايَةٌ لِلْكُلِّ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ صَحَّتِ الرِّوَايَةُ أَنَّهُ كَانَ لَهُ بِنْتَانِ، وَهُمَا: زَنْتَا، وَزَعُورَا، وَإِطْلَاقُ لَفْظِ الْبَنَاتِ عَلَى الْبِنْتَيْنِ لَا يَجُوزُ لِمَا ثَبَتَ أَنَّ أَقَلَّ الْجَمَعِ ثَلَاثَةٌ، فَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ ﵇ مَا دَعَا الْقَوْمَ إِلَى الزِّنَا بِالنُّسْوَانِ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ دَعَاهُمْ إِلَى التَّزَوُّجِ بِهِنَّ، وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ دَعَاهُمْ إِلَى التَّزَوُّجِ بِهِنَّ بِشَرْطِ أَنْ يُقَدِّمُوا الْإِيمَانَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ يَجُوزُ تَزْوِيجُ الْمُؤْمِنَةِ مِنَ الْكَافِرِ فِي شَرِيعَتِهِ، وَهَكَذَا كَانَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ ﵇ زَوَّجَ ابْنَتَهُ زَيْنَبَ مِنْ أَبِي الْعَاصِ بْنِ الرَّبِيعِ وَكَانَ مُشْرِكًا وَزَوَّجَ ابْنَتَهُ مِنْ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي لَهَبٍ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢١] وَبِقَوْلِهِ: وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا [الْبَقَرَةِ: ٢٢١] وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا، فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: كَانَ لَهُ بِنْتَانِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ ذَكَرَ الِاثْنَتَيْنِ بلفظ الجمع، كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ [النِّسَاءِ: ١١] فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيمِ: ٤] وَقِيلَ: إِنَّهُنَّ كُنَّ أَكْثَرَ مِنَ اثْنَتَيْنِ.
İkincisi: O: { هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } “İşte kızlarım; onlar sizin için daha temizdir” demiştir. Onun öz kızları bu büyük kalabalığa yetmez; ümmetinin kadınları ise herkes için yeterlidir. Üçüncüsü: Sahih rivayette onun iki kızı olduğu sabit olmuştur; onlar da Zentâ ve Za'ûrâ'dır. Çoğulun en azının üç olduğu sabit olduğuna göre, iki kız için çoğul lafzı olan benât (بَنَات) kelimesinin kullanılması caiz olmaz. Birinci görüşü savunanlara gelince; onlar, Lût'un aleyhisselâm kavmi kadınlarla zinaya çağırmadığı, bilakis onları kadınlarla evlenmeye çağırdığı hususunda ittifak etmişlerdir. Bu konuda da iki görüş vardır: Birincisi: Onları, önce iman etmeleri şartıyla evlenmeye çağırmıştır. İkincisi: Onun şeriatında mümin kadının kâfir erkekle evlendirilmesi caizdi. Nitekim İslam'ın başlangıcında da durum böyleydi; delili ise Peygamber'in aleyhisselâm kızı Zeyneb'i müşrik olan Ebü'l-Âs b. Rebî' ile, [diğer] kızını da Utbe b. Ebî Leheb ile evlendirmiş olmasıdır. Sonra bu hüküm O'nun: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } [el-Bakara 221] “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin” ve: { وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا } [el-Bakara 221] “İman etmedikçe müşrik erkekleri [mümin kadınlarla] evlendirmeyin” kavilleriyle neshedilmiştir. Yine ihtilaf etmişlerdir; çoğunluk: "Onun iki kızı vardı" demiştir. Bu takdire göre, O'nun: { فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ } [en-Nisâ 11] “Eğer kardeşleri varsa” ve: { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } [et-Tahrîm 4] “İkinizin de kalpleri kaymıştı” kavillerinde olduğu gibi iki kişiyi çoğul lafzıyla zikretmiştir. İkiden fazla oldukları da söylenmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } “onlar sizin için daha temizdir” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ يَقْتَضِي كَوْنَ الْعَمَلِ الَّذِي يَطْلُبُونَهُ طَاهِرًا وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ فَاسِدٌ وَلِأَنَّهُ لَا طَهَارَةَ فِي نِكَاحِ الرَّجُلِ، بَلْ هَذَا جَارٍ مَجْرَى قَوْلِنَا: اللَّه أَكْبَرُ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ كَبِيرٌ وَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ [الصَّافَّاتِ: ٦٢] وَلَا خَيْرَ فِيهَا
Birinci Mesele: { هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } “onlar sizin için daha temizdir” kavlinin zahiri, onların talep ettiği fiilin de temiz olmasını gerektirir; oysa bunun fasit olduğu ve erkeğin [erkekle] ilişkisinde hiçbir temizlik bulunmadığı bilinmektedir. Bilakis bu, bizim: "Allâhu ekber (Allah en büyüktür)" sözümüzün O'nun "büyük" (kebîr) olduğu anlamına gelmesi ve Allah Teâlâ'nın: { أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ } [es-Sâffât 62] “Ağırlanma olarak bu mu daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı?” kavli gibidir; zira onda (zakkum ağacında) hiçbir hayır yoktur.
ولما قال أبو سفيان: اعل أحدا واعل هُبَلُ قَالَ النَّبِيُّ:
Ebû Süfyân: "Yücel Uhud, yücel Hübel!" dediğinde Peygamber [şöyle] buyurmuştur:
«اللَّه أَعْلَى وَأَجَلُّ»
“Allah daha yüce ve daha celildir.”
وَلَا مُقَارَبَةَ بَيْنَ اللَّه وَبَيْنَ الصَّنَمِ.
Oysa Allah ile put arasında hiçbir yakınlık / kıyas yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: رُوِيَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ وَالْحَسَنِ وَعِيسَى بْنِ عُمَرَ أَنَّهُمْ قَرَءُوا هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ كَمَا ذَكَرْنَا فِي قوله تعالى: وَهذا بَعْلِي شَيْخاً [هود: ٧٢] إِلَّا أَنَّ أَكْثَرَ النَّحْوِيِّينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ خَطَأٌ قَالُوا لَوْ قُرِئَ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ كَانَ هَذَا نَظِيرَ قَوْلِهِ: وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِلَّا أَنَّ كَلِمَةَ «هُنَّ» قَدْ وَقَعَتْ فِي الْبَيْنِ وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنْ جَعْلِ أَطْهَرُ حَالًا وَطَوَّلُوا فِيهِ، ثُمَّ قَالَ: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي وَفِيهِ مَسَائِلُ:
İkinci Mesele: Abdülmelik b. Mervân, Hasan ve Îsâ b. Ömer'den; Allah Teâlâ'nın: { وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } [Hûd 72] “bu kocam da bir yaşlı adamdır” kavlinde zikrettiğimiz gibi hâl olarak fetha ile { هُنَّ أَطْهَرَ لَكُمْ } şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. Ancak nahivcilerin çoğu bunun hata olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Eğer { هؤُلاءِ بَناتِي أَطْهَرَ } şeklinde okunsaydı, bu O'nun: { وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } kavlinin bir benzeri olurdu; ne var ki "hünne (هُنَّ)" kelimesi araya girmiştir ve bu da { أَطْهَرَ } lafzının hâl kılınmasına engel olur. Bu konuda sözü uzattılar. Sonra O: { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي } “Allah'tan korkun da misafirlerimin yanında beni rezil etmeyin!” buyurdu. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَنَافِعٌ وَلَا تُخْزُونِي بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ عَلَى الْأَصْلِ، وَالْبَاقُونَ بِحَذْفِهَا لِلتَّخْفِيفِ وَدَلَالَةِ الْكَسْرِ عليه.
Birinci Mesele: Ebû Amr ve Nâfi', asla uygun olarak yâ (ي) harfinin sübutuyla { وَلَا تُخْزُونِي } şeklinde; diğerleri ise hafifletmek amacıyla ve kesrenin ona delalet etmesi sebebiyle hazfiyle [{ وَلا تُخْزُونِ }] şeklinde okumuşlardır.
المسألة الثانية: في لفظ لا تُخْزُونِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَا تَفْضَحُونِي فِي أَضْيَافِي، يُرِيدُ أَنَّهُمْ إِذَا هَجَمُوا عَلَى أَضْيَافِهِ بِالْمَكْرُوهِ لَحِقَتْهُ الْفَضِيحَةُ. وَالثَّانِي: لَا تُخْزُونِي فِي ضَيْفِي أَيْ لَا تُخْجِلُونِي فِيهِمْ، لِأَنَّ مُضِيفَ الضَّيْفِ يَلْزَمُهُ الْخَجَالَةُ مِنْ كُلِّ فِعْلٍ قَبِيحٍ يُوصَلُ إِلَى الضَّيْفِ يُقَالُ: خَزِيَ الرَّجُلُ إِذَا اسْتَحْيَا.
İkinci Mesele: { لا تُخْزُونِ } lafzında iki vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Misafirlerimin yanında beni rezil etmeyin" demiştir; yani onlar misafirlerine kötülükle hücum ettiklerinde kendisinin rezil olacağını kastetmektedir. İkincisi: { لَا تُخْزُونِي فِي ضَيْفِي } yani "Onlar konusunda beni utandırmayın"; zira misafir ağırlayan kimseye, misafire yöneltilen her çirkin fiilden ötürü utanç gelir. Nitekim hazıye'r-racülü (خَزِيَ الرَّجُلُ), utandı demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الضيف هاهنا قَائِمٌ مَقَامَ الْأَضْيَافِ، كَمَا قَامَ الطِّفْلُ مَقَامَ الْأَطْفَالِ. فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوِ
Üçüncü Mesele: Buradaki dayf (الضَّيْف - misafir) kelimesi, Allah Teâlâ'nın: { أَوِ
الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا
{ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا } “kadınların mahrem yerlerinin henüz farkında olmayan çocuklardan”
[النُّورِ: ٣١] وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّيْفُ مَصْدَرًا فَيُسْتَغْنَى عَنْ جَمْعِهِ كَمَا يُقَالُ: رِجَالٌ صُوَّمٌ. ثُمَّ قَالَ: أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: رَشِيدٌ بِمَعْنَى مُرْشِدٍ أَيْ يَقُولُ الْحَقَّ وَيَرُدُّ هَؤُلَاءِ الْأَوْبَاشَ عَنْ أَضْيَافِي. وَالثَّانِي: رَشِيدٌ بِمَعْنَى مُرْشَدٌ، وَالْمَعْنَى: أَلَيْسَ فِيكُمْ رَجُلٌ أَرْشَدَهُ اللَّه تَعَالَى إِلَى الصَّلَاحِ. وَأَسْعَدَهُ بِالسَّدَادِ وَالرَّشَادِ حَتَّى يَمْنَعَ عَنْ هَذَا الْعَمَلِ الْقَبِيحِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى.
} [en-Nûr 31] “yahut çocukların” kavlinde tıfl (الطِّفْل) kelimesinin çocuklar (etfâl) yerine geçmesi gibi, misafirler (adyâf) yerine geçmiştir. Dayf kelimesinin masdar olup, ricâlün savmun (رِجَالٌ صَوْمٌ) denildiği gibi çoğuluna ihtiyaç duyulmaması da caizdir. Sonra: { أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ } “İçinizde aklı başında / doğru dürüst bir adam yok mu?” buyurdu. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Raşîd (رَشِيد), mürşid (yol gösteren) manasındadır; yani hakkı söyleyecek ve bu ayak takımını misafirlerimden geri çevirecek [bir kimse]. İkincisi: Raşîd, mürşed (hidayete erdirilmiş) manasındadır; manası: "İçinizde Allah Teâlâ'nın salah yoluna erdirdiği, doğruluk ve istikamet ile bahtiyar kıldığı bir adam yok mu ki [sizi] bu çirkin fiilden alıkoysun?" demektir. Birincisi daha uygundur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَاجَةٍ وَلَا شَهْوَةٍ، وَالتَّقْدِيرُ أَنَّ مَنِ احْتَاجَ إِلَى شَيْءٍ فَكَأَنَّهُ حَصَلَ لَهُ فِيهِ نَوْعُ حَقٍّ، فَلِهَذَا السَّبَبِ جُعِلَ نَفْيُ الْحَقِّ كِنَايَةً عَنْ نَفْيِ الْحَاجَةِ. الثَّانِي: أَنْ نُجْرِيَ اللَّفْظَ عَلَى ظَاهِرِهِ فَنَقُولَ: مَعْنَاهُ أَنَّهُنَّ لَسْنَ لَنَا بِأَزْوَاجٍ وَلَا حَقَّ لَنَا فِيهِنَّ أَلْبَتَّةَ. وَلَا يَمِيلُ أَيْضًا طَبْعُنَا إِلَيْهِنَّ فَكَيْفَ قِيَامُهُنَّ مَقَامَ الْعَمَلِ الَّذِي نُرِيدُهُ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْعَمَلِ الْخَبِيثِ. الثَّالِثُ: مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ لِأَنَّكَ دَعَوْتَنَا إِلَى نِكَاحِهِنَّ بِشَرْطِ الْإِيمَانِ وَنَحْنُ لَا نُجِيبُكَ إِلَى ذَلِكَ فَلَا يَكُونُ لَنَا فِيهِنَّ حَقٌّ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ لُوطٍ أَنَّهُ عِنْدَ سَمَاعِ هَذَا الْكَلَامِ قَالَ: لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ } “Dediler ki: 'Çok iyi bilirsin ki kızlarında bizim hiçbir hakkımız yoktur'” buyurdu. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: "Bizim senin kızlarına hiçbir ihtiyacımız ve arzumuz yoktur." Buradaki takdir şudur: Bir şeye ihtiyaç duyan kimse için sanki onda bir tür hak hasıl olmuş gibidir; bu sebeple hakkın nefyedilmesi ihtiyacın nefyinden kinaye kılınmıştır. İkincisi: Lafzı zahiri üzere yürütüp şöyle dememizdir: Manası; onlar bizim eşlerimiz değildir ve onlar üzerinde kesinlikle hiçbir hakkımız yoktur; ayrıca tabiatımız da onlara meyletmemektedir, öyleyse istediğimiz işin -ki bu, çirkin fiile işarettir- yerini nasıl tutabilirler? Üçüncüsü: "Senin kızlarında bizim bir hakkımız yoktur; çünkü sen bizi iman şartıyla onlarla evlenmeye davet ettin, biz ise sana bu hususta icabet etmiyoruz, dolayısıyla onlar üzerinde bir hakkımız olamaz." Sonra Allah Teâlâ, Lût'un bu sözü işittiğinde: { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “'Keşke size karşı bir gücüm olsaydı yahut sarp bir kaleye / sağlam bir desteğe sığınabilseydim!' dedi” buyurduğunu hikâye etmiştir. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: جَوَابُ «لَوْ» مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ وَالتَّقْدِيرُ: لَمَنَعْتُكُمْ وَلَبَالَغْتُ فِي دَفْعِكُمْ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ [الرَّعْدِ: ٣١] وَقَوْلُهُ: وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ [الْأَنْعَامِ:
Birinci Mesele: Kelamın ona delalet etmesi sebebiyle "lev (لَوْ)" şartının cevabı hazfedilmiştir; takdiri: "Sizi kesinlikle engeller ve sizi defetmek için son derece çaba harcardım" şeklindedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } [er-Ra'd 31] “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” kavli ile O'nun: { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ } [el-En'âm:
٢٧] قَالَ الواحدي وحذف الجواب هاهنا لِأَنَّ الْوَهْمَ يَذْهَبُ إِلَى أَنْوَاعٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْمَنْعِ وَالدَّفْعِ.
27] “Ateşin başında durduruldukları zaman bir görsen!” kavlidir. Vâhidî şöyle demiştir: Buradaki cevap hazfedilmiştir, zira zihin engelleme ve defetmenin pek çok çeşidine intikal eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَيْ لَوْ أَنَّ لِي مَا أَتَقَوَّى بِهِ عَلَيْكُمْ وَتَسْمِيَةُ مُوجِبِ الْقُوَّةِ بِالْقُوَّةِ جَائِزٌ قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ [الْأَنْفَالِ: ٦٠] وَالْمُرَادُ السِّلَاحُ، وَقَالَ آخَرُونَ الْقُدْرَةُ عَلَى دَفْعِهِمْ، وَقَوْلُهُ: أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمَوْضِعُ الْحَصِينُ الْمَنِيعُ تَشْبِيهًا لَهُ بِالرُّكْنِ الشَّدِيدِ مِنَ الْجَبَلِ.
İkinci Mesele: { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً } “Keşke size karşı bir gücüm olsaydı” yani keşke size karşı kendisiyle güç yetireceğim bir şeyim olsaydı demektir. Gücü gerektiren şeyin "güç" diye isimlendirilmesi caizdir. Allah Teâlâ: { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ } [el-Enfâl 60] “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve besili atlar hazırlayın” buyurmuştur ki kastedilen silahtır. Diğerleri ise bunun "onları defetme kudreti" olduğunu söylemişlerdir. O'nun: { أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “yahut sarp bir kaleye / sağlam bir desteğe sığınabilseydim!” kavline gelince, bundan maksat dağın sarp ve müstahkem bir köşesine benzetilerek müstahkem ve korunaklı yerdir.
فَإِنْ قِيلَ: مَا الْوَجْهُ هاهنا فِي عَطْفِ الْفِعْلِ عَلَى الِاسْمِ؟
Eğer: "Burada fiilin isme atfedilmesinin vechi nedir?" denilirse;
قُلْنَا: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ أَوْ آوِي بِالنَّصْبِ بِإِضْمَارِ أَنْ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِيًا.
Şöyle deriz: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { أَوْ آوِيَ } gizli bir en (أَنْ) ile nasb üzere okunmuştur; sanki lev enne lî biküm kuvveten ev âviyen (لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِيًا) denilmiş gibidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ لَا بُدَّ مِنْ حَمْلِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْكَلَامَيْنِ عَلَى فَائِدَةٍ مُسْتَقِلَّةٍ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً كَوْنُهُ بِنَفْسِهِ قَادِرًا عَلَى الدَّفْعِ وَكَوْنُهُ مُتَمَكِّنًا إِمَّا بِنَفْسِهِ وَإِمَّا بِمُعَاوَنَةِ غَيْرِهِ عَلَى قَهْرِهِمْ وَتَأْدِيبِهِمْ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: / أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ هُوَ أَنْ لَا يَكُونَ لَهُ قُدْرَةٌ عَلَى الدَّفْعِ لَكِنَّهُ يَقْدِرُ عَلَى التَّحَصُّنِ بِحِصْنٍ لِيَأْمَنَ مِنْ شَرِّهِمْ بِوَاسِطَتِهِ. الثَّالِثُ:
Bil ki O'nun: { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “Keşke size karşı bir gücüm olsaydı yahut sarp bir kaleye / sağlam bir desteğe sığınabilseydim!” kavlinde, bu iki sözden her birini müstakil bir faydaya hamletmek gerekir. Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً } kavlinden maksat, bizzat kendisinin defetmeye kadir olması ve gerek kendisiyle gerekse başkasının yardımıyla onları kahretmeye ve edeplendirmeye muktedir olmasıdır. { أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } kavlinden maksat ise, defetmeye gücü olmasa bile, onun vasıtasıyla şerlerinden emin olmak için bir kaleye sığınmaya güç yetirebilmesidir. Üçüncüsü:
أَنَّهُ لَمَّا شَاهَدَ سَفَاهَةَ الْقَوْمِ وَإِقْدَامَهُمْ عَلَى سُوءِ الْأَدَبِ تَمَنَّى حُصُولَ قُوَّةٍ قَوِيَّةٍ عَلَى الدَّفْعِ، ثُمَّ اسْتَدْرَكَ عَلَى نَفْسِهِ وَقَالَ: بَلَى الْأَوْلَى أَنْ آوِيَ إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ وَهُوَ الِاعْتِصَامُ بِعِنَايَةِ اللَّه تَعَالَى، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ: أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ كَلَامٌ مُنْفَصِلٌ عَمَّا قَبْلَهُ وَلَا تَعَلُّقَ لَهُ بِهِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ لَا يَلْزَمُ عَطْفُ الْفِعْلِ عَلَى الِاسْمِ، وَلِذَلِكَ
Kavmin beyinsizliğini ve edepsizliğe cüret ettiğini görünce [onları] defetmek için güçlü bir kuvvete sahip olmayı temenni etti; sonra kendi kendine istidrakte bulunup şöyle dedi: "Bilakis en evla olanı, sarp ve sağlam bir desteğe yani Allah Teâlâ'nın inayetine sığınmaktır." Bu takdire göre O'nun: { أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } kavli, öncesinden ayrı bir kelam olup onunla bir bağı yoktur; bu yolla fiilin isme atfedilmesi de gerekmez. İşte bu sebeple,
قَالَ النَّبِيُّ ﵇: «رَحِمَ اللَّه أَخِي لُوطًا كَانَ يَأْوِي إِلَى ركن شديد» .
Peygamber aleyhisselâm: “Allah kardeşim Lût'a rahmet eylesin; o muhakkak sağlam bir desteğe sığınıyordu” buyurmuştur.
[سورة هود (١١) : آية ٨١]
[Hûd Suresi (11) Ayet 81]
قالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١)
{ قالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١) } “Dediler ki: 'Ey Lût! Biz Rabbinin elçileriyiz; onlar sana asla erişemezler. Gecenin bir vaktinde ailenle yola çık. Karından başka hiçbiriniz arkasına bakmasın. Şüphesiz onlara isabet eden azap ona da isabet edecektir. Onların azap vakti sabahtır; sabah yakın değil mi?'”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْ لُوطٍ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ [هود: ٨٠] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ فِي غَايَةِ الْقَلَقِ وَالْحُزْنِ بِسَبَبِ إِقْدَامِ أُولَئِكَ الْأَوْبَاشِ عَلَى مَا يُوجِبُ الْفَضِيحَةَ فِي حَقِّ أَضْيَافِهِ، فَلَمَّا رَأَتِ الْمَلَائِكَةُ تِلْكَ الْحَالَةَ بَشَّرُوهُ بِأَنْوَاعٍ مِنَ الْبِشَارَاتِ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ رُسُلُ اللَّه. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْكُفَّارَ لَا يَصِلُونَ إِلَى مَا هَمُّوا بِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى يُهْلِكُهُمْ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى يُنَجِّيهِ مَعَ أَهْلِهِ مِنْ ذَلِكَ الْعَذَابِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ رُكْنَكَ شَدِيدٌ وَإِنَّ نَاصِرَكَ هُوَ اللَّه تَعَالَى فَحَصَلَ لَهُ هَذِهِ الْبِشَارَاتُ،
Bil ki Allah Teâlâ'nın Lût'tan aleyhisselâm haber vererek: { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } [Hûd 80] “Keşke size karşı bir gücüm olsaydı yahut sarp bir kaleye / sağlam bir desteğe sığınabilseydim!” dediğini bildirmesi, o ayak takımının misafirleri hakkında rezalete yol açacak şeye cüret etmeleri sebebiyle onun son derece endişeli ve hüzünlü olduğuna delalet eder. Melekler bu durumu görünce onu birkaç çeşit müjde ile müjdelediler: Birincisi: Kendilerinin Allah'ın elçileri olduklarıdır. İkincisi: Kâfirlerin kastettikleri şeye asla erişemeyecekleridir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın onları helak edeceğidir. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın onu ailesiyle birlikte bu azaptan kurtaracağıdır. Beşincisi: Senin dayanağın sağlamdır ve senin yardımcın Allah Teâlâ'dır. Böylece ona bu müjdeler hasıl oldu.
وَرُوِيَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ قَالَ لَهُ إِنَّ قَوْمَكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَافْتَحِ الْبَابَ فَدَخَلُوا فَضَرَبَ جِبْرِيلُ ﵇ بِجَنَاحِهِ وُجُوهَهُمْ فَطَمَسَ أَعْيُنَهُمْ فَأَعْمَاهُمْ فَصَارُوا لَا يَعْرِفُونَ الطَّرِيقَ وَلَا يَهْتَدُونَ إِلَى بُيُوتِهِمْ،
Rivayet edildiğine göre Cebrâîl aleyhisselâm ona: "Kavmin sana asla erişemez; kapıyı aç" dedi. İçeri girdiler; Cebrâîl aleyhisselâm kanadıyla onların yüzlerine vurdu, gözlerini silip süpürerek onları kör etti. Böylece yolu tanıyamaz ve evlerini bulamaz hale geldiler.
وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ [الْقَمَرِ: ٣٧] وَمَعْنَى قَوْلِهِ: لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ أَيْ بِسُوءٍ وَمَكْرُوهٍ فَإِنَّا نُحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ذَلِكَ.
Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ } [el-Kamer 37] “Andolsun ki onlar onun misafirlerine sarkıntılık etmek istediler; biz de gözlerini silip kör ettik” kavlidir. O'nun: { لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ } “onlar sana asla erişemezler” kavlinin manası; yani kötülük ve çirkinlikle [erişemezler], çünkü biz onlarla bunun arasına gireriz demektir.
ثُمَّ قَالَ: فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ فَاسْرِ مَوْصُولَةً وَالْبَاقُونَ بِقَطْعِ الْأَلْفِ وَهُمَا لُغَتَانِ، يُقَالُ سَرَيْتُ بِاللَّيْلِ وَأَسْرَيْتُ وَأَنْشَدَ حَسَّانُ:
Sonra: { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ } “ailenle yola çık” buyurdu. Nâfi' ve İbn Kesîr vasıl hemzesi ile { فَاسْرِ }, diğerleri ise kat' elifi (hemze-i kat') ile [{ فَأَسْرِ }] şeklinde okumuşlardır. Bunlar iki lügattir; gece yürüdüm manasında sereytü bi'l-leyl (سَرَيْتُ بِاللَّيْلِ) ve esreytü (أَسْرَيْتُ) denir. Hassân şöyle inşad etmiştir:
أَسْرَتْ إِلَيْكَ وَلَمْ تَكُنْ تَسْرِي
“O sana geceleyin geldi, oysa geceleyin yürümezdi.”
فَجَاءَ بِاللُّغَتَيْنِ فَمَنْ قَرَأَ بِقَطْعِ الْأَلِفِ فَحُجَّتُهُ قَوْلُهُ ﷾: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ [الْإِسْرَاءِ: ١] وَمَنْ وَصَلَ فَحُجَّتُهُ قَوْلُهُ: وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ [الْفَجْرِ: ٤] وَالسُّرَى السَّيْرُ فِي اللَّيْلِ. يُقَالُ: سَرَى يَسْرِي إِذَا سَارَ بِاللَّيْلِ وَأَسْرَى بِفُلَانٍ إِذَا سِيرَ بِهِ بِاللَّيْلِ، وَالْقِطْعُ مِنَ اللَّيْلِ بَعْضُهُ وَهُوَ مِثْلُ الْقِطْعَةِ، يُرِيدُ اخْرُجُوا لَيْلًا لِتَسْبِقُوا نُزُولَ الْعَذَابِ الَّذِي مَوْعِدُهُ الصُّبْحُ. قَالَ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ لِعَبْدِ اللَّه بْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّه بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ قال هو آخر الليل سحر، وَقَالَ قَتَادَةُ: بَعْدَ طَائِفَةٍ مِنَ اللَّيْلِ، وَقَالَ آخَرُونَ هُوَ نِصْفُ اللَّيْلِ فَإِنَّهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ قُطِعَ بِنِصْفَيْنِ.
Şair her iki lügati de getirmiştir. Elifi kat' ile okuyanın delili Allah Teâlâ'nın: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ } [el-İsrâ 1] “Kulu geceleyin yürüten [Allah] münezzehtir” kavlidir. Vasıl ile okuyanın delili ise O'nun: { وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ } [el-Fecr 4] “Geçip gittiği an geceye andolsun” kavlidir. Sürâ (السُّرَى), gece yürümektir. Gece yürüdüğünde serâ yesrî (سَرَى يَسْرِي), falan kimse gece yürütüldüğünde ise esrâ bi-fülân (أَسْرَى بِفُلَانٍ) denir. Gecenin kıt'ı (الْقِطْعُ مِنَ اللَّيْلِ), kıt'a gibi onun bir parçasıdır; maksat, vakti sabah olan azabın inişinden önce davranmanız için geceleyin çıkın [demektir]. Nâfi' b. el-Ezrak, Abdullah b. Abbâs'a radıyallâhu anhümâ: "Bana Allah'ın { بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } “gecenin bir vaktinde” kavlinden haber ver" dediğinde, o: "Gecenin sonu, seher vaktidir" demiştir. Katâde: "Gecenin bir kısmı geçtikten sonra" demiştir. Diğerleri ise: "Gecenin yarısıdır; çünkü o vakitte gece ikiye bölünür" demişlerdir.
ثُمَّ قَالَ: وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ نَهَى مَنْ مَعَهُ عَنِ الِالْتِفَاتِ وَالِالْتِفَاتُ نَظَرُ الْإِنْسَانِ إِلَى مَا وَرَاءَهُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ كَانَ لَهُمْ فِي الْبَلْدَةِ أَمْوَالٌ وَأَقْمِشَةٌ وَأَصْدِقَاءُ، فَالْمَلَائِكَةُ أَمَرُوهُمْ بِأَنْ يَخْرُجُوا وَيَتْرُكُوا تِلْكَ الْأَشْيَاءَ وَلَا يَلْتَفِتُوا إِلَيْهَا أَلْبَتَّةَ، وَكَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ قَطْعَ الْقَلْبِ عَنْ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ وَقَدْ يُرَادُ مِنْهُ الِانْصِرَافُ أَيْضًا. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا [يُونُسَ: ٧٨] أَيْ لِتَصْرِفَنَا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ النَّهْيُ عَنِ التَّخَلُّفِ.
Sonra: { وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ } “hiçbiriniz arkasına bakmasın” buyurdu. [Bu ifadeyle] beraberindekileri iltifattan (arkaya bakmaktan) nehyetti. İltifat, insanın arkasında kalan şeylere bakmasıdır. Zahir olan şudur ki, onların şehirde malları, eşyaları ve dostları vardı; melekler onlara çıkıp bu şeyleri bırakmalarını ve onlara asla dönüp bakmamalarını emrettiler. Bundan maksat kalbi o şeylerden koparmaktır. Bundan yüz çevirip geri kalmak da kastedilmiş olabilir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا } [Yûnus 78] “Dediler ki: 'Bizi çevirmek için mi geldin?'” yani vazgeçirmek için mi geldin kavlinde olduğu gibidir. Bu takdire göre: { وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ } kavlinden maksat, geride kalmaktan nehyetmektir.
ثُمَّ قَالَ: إِلَّا امْرَأَتَكَ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عمر إِلَّا امْرَأَتَكَ بِالرَّفْعِ وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ:
Sonra: { إِلَّا امْرَأَتَكَ } “Karından başka” buyurdu. İbn Kesîr ve Ebû Amr merfû olarak { إِلَّا امْرَأَتُكَ }, diğerleri ise mansûb olarak [{ إِلَّا امْرَأَتَكَ }] okumuşlardır. Vâhidî şöyle demiştir:
مَنْ نَصَبَ وَهُوَ الِاخْتِيَارُ فَقَدْ جَعَلَهَا مُسْتَثْنَاةً مِنَ الْأَهْلِ عَلَى مَعْنَى فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ وَالَّذِي يَشْهَدُ بِصِحَّةِ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنَّ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّه فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ فَأَسْقَطَ قَوْلَهُ: وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ مِنْ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَأَمَّا الَّذِينَ رَفَعُوا فَالتَّقْدِيرُ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ.
Nasb ile okuyan -ki tercih edilen budur-, onu { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ } “Karın müstesna, ailenle yola çık” manası üzere aileden müstesna kılmıştır. Bu kıraatin sıhhatine şahitlik eden husus şudur: Abdullah'ın kıraatinde { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ } şeklindedir ve { وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ } kavli bu mevkiden düşürülmüştür. Ref ile okuyanlara gelince, takdir şöyledir: { وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتُكَ } “Karın müstesna, sizden hiç kimse arkasına bakmasın.”
فَإِنْ قِيلَ: فَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ تُوجِبُ أَنَّهَا أُمِرَتْ بِالِالْتِفَاتِ لِأَنَّ الْقَائِلَ إِذَا قَالَ لَا يَقُمْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا زَيْدٌ كَانَ ذَلِكَ أَمْرًا لِزَيْدٍ بِالْقِيَامِ.
Eğer: "Bu kıraat onun arkaya bakmakla emrolunduğunu gerektirir; çünkü bir kimse: 'Zeyd hariç hiçbiriniz ayağa kalkmasın' dediğinde bu, Zeyd'e kalkmasını emretmek olur" denilirse;
وَأَجَابَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ عَنْهُ فَقَالَ: معنى إِلَّا هاهنا الِاسْتِثْنَاءُ الْمُنْقَطِعُ عَلَى مَعْنَى، لَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أحد،
Ebû Bekir el-Enbârî buna şöyle cevap vermiştir: Buradaki illâ (إِلَّا) lafzının manası, "sizden hiç kimse arkasına bakmasın,
لَكِنِ امْرَأَتُكَ تَلْتَفِتُ فَيُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ، وَإِذَا ان هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعًا كَانَ الْتِفَاتُهَا مَعْصِيَةً وَيَتَأَكَّدُ مَا ذَكَرْنَا بِمَا رُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهُ قَالَ إِنَّهَا كَانَتْ مَعَ لُوطٍ حِينَ خَرَجَ مِنَ الْقَرْيَةِ فَلَمَّا سَمِعَتْ هَذَا الْعَذَابَ الْتَفَتَتْ وَقَالَتْ يَا قَوْمَاهُ فَأَصَابَهَا حَجَرٌ فَأَهْلَكَهَا.
lakin karın arkasına bakacaktır ve onlara isabet eden şey ona da isabet edecektir" manasında munkatı' istisnadır. Bu istisna munkatı' olunca onun arkasına bakması bir masiyet (günah) olur. Zikrettiğimiz husus Katâde'den rivayet edilen şu sözle de teyit edilir: Katâde demiştir ki: O, köyden çıktığı zaman Lût ile beraberdi. Bu azabı işitince arkasına dönüp: "Ey kavmim!" dedi. Bunun üzerine ona bir taş isabet etti ve onu helak etti.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالرَّفْعِ أَقْوَى، لِأَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالنَّصْبِ تَمْنَعُ مِنْ خُرُوجِهَا مَعَ أَهْلِهِ لَكِنْ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الِاسْتِثْنَاءُ يَكُونُ مِنَ الْأَهْلِ كَأَنَّهُ أَمَرَ لُوطًا بِأَنْ يَخْرُجَ بِأَهْلِهِ وَيَتْرُكَ هَذِهِ الْمَرْأَةَ فَإِنَّهَا هَالِكَةٌ مَعَ الْهَالِكِينَ وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالنَّصْبِ فَإِنَّهَا أَقْوَى مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَعَ الْقِرَاءَةِ بِالنَّصْبِ يَبْقَى الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا/ وَمَعَ الْقِرَاءَةِ بِالرَّفْعِ يَصِيرُ الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعًا. ثُمَّ بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ. وَالْمُرَادُ أَنَّهُ مُصِيبُهَا ذَلِكَ الْعَذَابُ الَّذِي أَصَابَهُمْ. ثُمَّ قَالُوا: إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ روي أنهم لما قالوا لوط ﵇: إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ قَالَ أُرِيدُ أَعْجَلَ مِنْ ذَلِكَ بَلِ السَّاعَةَ فَقَالُوا: أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ إِنَّ لُوطًا ﵇ لَمَّا سَمِعَ هَذَا الْكَلَامَ خَرَجَ بِأَهْلِهِ في الليل.
Bil ki ref ile olan kıraat daha kuvvetlidir; çünkü nasb ile olan kıraat onun ailesiyle birlikte çıkmasına engel olur, fakat bu takdire göre istisna aileden yapılmış olur; sanki Lût'a ailesiyle çıkmasını ve bu kadını bırakmasını, zira helak olanlarla beraber helak olacağını emretmiş gibidir. Nasb ile olan kıraat ise başka bir yönden daha kuvvetlidir; çünkü nasb kıraatiyle istisna muttasıl kalır, ref kıraatiyle ise istisna munkatı' olur. Sonra Allah Teâlâ onların: { إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ } “Şüphesiz onlara isabet eden azap ona da isabet edecektir” dediklerini beyan buyurmuştur; maksat, onlara isabet eden o azabın ona da isabet edeceğidir. Sonra: { إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ } “Onların azap vakti sabahtır” dediler. Rivayet edildiğine göre onlar Lût'a aleyhisselâm: { إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ } “Onların azap vakti sabahtır” dediklerinde, o: "Bundan daha çabuk olmasını, hemen şu an olmasını istiyorum" dedi. Bunun üzerine: { أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ } “sabah yakın değil mi?” dediler. Müfessirler şöyle demiştir: Lût aleyhisselâm bu sözü işitince geceleyin ailesiyle yola çıktı.
[سورة هود (١١) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]
[Hûd Suresi (11) Ayetler 82-83]
فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣)
{ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣) } “Emrimiz gelince oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine peş peşe yağan, Rabbinin katında işaretlenmiş pişmiş balçıktan taşlar yağdırdık. O [taşlar], zalimlerden hiç de uzak değildir.”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْأَمْرِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ مَا هُوَ ضِدُّ النَّهْيِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ:
Birinci Mesele: "Emir" hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bu emirden maksadın, nehyin zıddı olan [buyruk] olmasıdır. Buna birkaç yönden delil getirilir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ لَفْظَ الْأَمْرِ حَقِيقَةٌ فِي هَذَا الْمَعْنَى مَجَازٌ فِي غَيْرِهِ دَفْعًا لِلِاشْتِرَاكِ. الثَّانِي: أَنَّ الأمر لا يمكن حمله هاهنا عَلَى الْعَذَابِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَهَذَا الْجَعْلُ هُوَ الْعَذَابُ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ شَرْطٌ وَالْعَذَابُ جَزَاءٌ، وَالشَّرْطُ غَيْرُ الْجَزَاءِ، فَهَذَا الْأَمْرُ غَيْرُ الْعَذَابِ، وَكُلُّ مَنْ قَالَ بِذَلِكَ قَالَ إِنَّهُ هُوَ الْأَمْرُ الَّذِي هُوَ ضِدُّ النَّهْيِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ [هُودٍ: ٧٠] فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا مَأْمُورِينَ مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى بِالذَّهَابِ إِلَى قَوْمِ لُوطٍ وَبِإِيصَالِ هَذَا الْعَذَابِ إِلَيْهِمْ.
Birincisi: Müşterekliği (eşsesliliği) bertaraf etmek için "emir" lafzı bu anlamda hakikat, bunun dışındakilerde ise mecazdır. İkincisi: Emir lafzını burada azaba hamletmek mümkün değildir. Çünkü Allah Teâlâ: { فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها } “Emrimiz gelince oranın altını üstüne getirdik” buyurmuştur. Bu altüst etme eylemi ise azabın kendisidir. Dolayısıyla bu ayet, bu emrin şart, azabın ise ceza (şartın sonucu) olduğuna delalet etmiştir. Şart ile ceza ise birbirinden farklıdır; binaenaleyh bu emir azabın dışındadır. Bunu söyleyen herkes, onun nehyin zıddı olan emir olduğunu ifade etmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bu ayetten önce: { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } “Biz Lût kavmine gönderildik” [Hûd 70] buyurmuştur. Bu da onların Allah Teâlâ tarafından Lût kavmine gitmekle ve bu azabı onlara ulaştırmakla memur kılındıklarına delalet etmiştir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ جَمْعًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِأَنْ يُخَرِّبُوا تِلْكَ الْمَدَائِنَ فِي وَقْتٍ مُعَيَّنٍ، فَلَمَّا جَاءَ ذَلِكَ الْوَقْتُ أَقْدَمُوا عَلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ، فَكَانَ قَوْلُهُ: فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا إِشَارَةً إِلَى ذَلِكَ التَّكْلِيفِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ meleklerden bir topluluğa o şehirleri belirli bir vakitte yerle bir etmelerini emretmiş, o vakit geldiğinde de onlar bu işe girişmişlerdir. Dolayısıyla O'nun: { فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz gelince” sözü işte bu mükellefiyete (göreve) işarettir.
فَإِنْ قِيلَ: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا جَعَلُوا عَالِيَهَا سَافِلَهَا، لِأَنَّ الْفِعْلَ صَدَرَ عَنْ ذَلِكَ الْمَأْمُورِ.
Eğer: "Durum böyle olsaydı, fiil o emrolunandan sâdır olduğu için 'Emrimiz gelince onlar oranın altını üstüne getirdiler' denilmesi gerekirdi" denilirse;
قُلْنَا: هَذَا لَا يَلْزَمُ عَلَى مَذْهَبِنَا، لِأَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ فِعْلُ اللَّه تَعَالَى عِنْدَنَا. وَأَيْضًا أَنَّ الَّذِي وَقَعَ مِنْهُمْ إِنَّمَا وَقَعَ بِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى وَبِقُدْرَتِهِ، فَلَمْ يَبْعُدْ إِضَافَتُهُ إِلَى اللَّه ﷿، لِأَنَّ الْفِعْلَ كَمَا تَحْسُنُ إِضَافَتُهُ إِلَى الْمُبَاشِرِ، فَقَدْ تَحْسُنُ أَيْضًا إِضَافَتُهُ إِلَى السَّبَبِ.
Biz deriz ki: Bu bizim mezhebimize göre gerekmez; çünkü bize göre kulun fiili Allah Teâlâ'nın fiilidir. Ayrıca onlardan meydana gelen şey ancak Allah Teâlâ'nın emriyle ve O'nun kudretiyle meydana gelmiştir; bu sebeple onun Allah Azze ve Celle'ye nispet edilmesi uzak bir ihtimal değildir. Zira fiil doğrudan yapana (mübaşir) nispet edilebildiği gibi, sebebe de nispet edilebilir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَمْرِ هاهنا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْلِ: ٤٠] وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ ذَلِكَ الْأَمْرِ.
İkinci Görüş: Buradaki emirden maksadın Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman ona sözümüz sadece 'Ol' dememizdir; o da hemen oluverir” [Nahl 40] buyruğu olmasıdır. Bu emrin tefsiri daha önce geçmişti.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَمْرِ الْعَذَابَ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيُحْتَاجُ إِلَى الْإِضْمَارِ، وَالْمَعْنَى: وَلَمَّا جَاءَ وَقْتُ عَذَابِنَا جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا.
Üçüncü Görüş: Emirden maksadın azap olmasıdır. Bu takdire göre [cümlede] bir takdir (hazif) gerekir; anlamı şöyledir: "Azabımızın vakti geldiğinde oranın altını üstüne getirdik."
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ قَدْ وَصَفَهُ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِنَوْعَيْنِ مِنَ الْوَصْفِ فَالْأَوَّلُ: قَوْلُهُ:
İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu ayette o azabı iki tür vasıfla nitelemiştir. Birincisi:
جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها
{ جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها } “oranın altını üstüne getirdik” buyruğudur.
رُوِيَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَدْخَلَ جَنَاحَهُ الْوَاحِدَ تَحْتَ مَدَائِنِ قَوْمِ لُوطِ وَقَلَعَهَا وَصَعِدَ بِهَا إِلَى السَّمَاءِ حَتَّى سَمِعَ أَهْلُ السَّمَاءِ نَهِيقَ الْحَمِيرِ وَنُبَاحَ الْكِلَابِ وَصِيَاحَ الدُّيُوكِ، وَلَمْ تَنْكَفِئْ لَهُمْ جَرَّةٌ وَلَمْ يَنْكَبَّ لَهُمْ إِنَاءٌ، ثُمَّ قَلَبَهَا دَفْعَةً وَاحِدَةً وَضَرَبَهَا عَلَى الْأَرْضِ.
Rivayet edildiğine göre Cebrail aleyhisselâm tek bir kanadını Lût kavminin şehirlerinin altına sokup onları kökünden söktü ve gök ehline eşeklerin anırması, köpeklerin havlaması ve horozların ötüşü işitilecek kadar göğe yükseltti; bu esnada ne bir testileri devrildi ne de bir kapları döküldü. Sonra orayı bir anda ters çevirip yere çarptı.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْعَمَلَ كَانَ مُعْجِزَةً قَاهِرَةً مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَلْعَ الْأَرْضِ وَإِصْعَادَهَا إِلَى قَرِيبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِعْلٌ خَارِقٌ لِلْعَادَاتِ. وَالثَّانِي: أَنَّ ضَرْبَهَا مِنْ ذَلِكَ الْبُعْدِ الْبَعِيدِ عَلَى الْأَرْضِ بِحَيْثُ لَمْ تَتَحَرَّكْ سَائِرُ الْقُرَى الْمُحِيطَةِ بِهَا أَلْبَتَّةَ، وَلَمْ تَصِلِ الْآفَةُ إِلَى لُوطٍ ﵇ وَأَهْلِهِ مَعَ قُرْبِ مَكَانِهِمْ مِنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ مُعْجِزَةٌ قَاهِرَةٌ أَيْضًا. الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ وَاخْتَلَفُوا فِي السِّجِّيلِ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ فَارِسِيٌّ معرب وأصله سنگ گل وَأَنَّهُ شَيْءٌ مُرَكَّبٌ مِنَ الْحَجَرِ وَالطِّينِ بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ فِي غَايَةِ الصَّلَابَةِ، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ:
Bil ki bu eylem iki yönden apaçık ve kahredici bir mucizeydi: Birincisi: Yerin kökünden sökülüp göğe yakın bir yere kadar çıkarılması adetleri aşan harikulade bir fiildir. İkincisi: O kadar uzak bir mesafeden yere çarpılmasına rağmen etrafındaki diğer beldelerin asla sarsılmaması ve o yere yakın olmalarına rağmen Lût'a aleyhisselâm ve ailesine hiçbir zararın dokunmaması da aynı şekilde kahredici bir mucizedir. İkincisi: { وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “ve üzerlerine pişmiş balçıktan taşlar yağdırdık” buyruğudur. Siccîl (سِجِّيل) hakkında birkaç yönden ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: O Farsçadan Arapçalaştırılmıştır, aslı "seng-gil"dir; son derece sert olması şartıyla taş ve çamurdan mürekkep bir şeydir. Ezherî şöyle demiştir:
لَمَّا عَرَّبَتْهُ الْعَرَبُ صَارَ عَرَبِيًّا وَقَدْ عَرَّبَتْ حُرُوفًا كَثِيرَةً كَالدِّيبَاجِ وَالدِّيوَانِ وَالْإِسْتَبْرَقِ. وَالثَّانِي: سِجِّيلٌ، أَيْ مِثْلُ السَّجْلِ وَهُوَ الدَّلْوُ الْعَظِيمُ. وَالثَّالِثُ: سِجِّيلٌ، أَيْ شَدِيدٌ مِنَ الْحِجَارَةِ. الرَّابِعُ: مُرْسَلَةٌ عَلَيْهِمْ مِنْ أَسْجَلْتُهُ إِذَا أَرْسَلْتَهُ وَهُوَ فَعِيلٌ مِنْهُ. الْخَامِسُ: مِنْ أَسْجَلْتُهُ، أَيْ أَعْطَيْتُهُ تَقْدِيرُهُ مِثْلُ الْعَطِيَّةِ فِي الْإِدْرَارِ، وَقِيلَ: كَانَ كُتِبَ عَلَيْهَا أَسَامِي الْمُعَذَّبِينَ. السَّادِسُ: وَهُوَ مِنَ السِّجِلِّ وَهُوَ الْكِتَابُ تَقْدِيرُهُ مِنْ مَكْتُوبٍ فِي الْأَزَلِ أَيْ كَتَبَ اللَّه أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا، وَالسِّجِّيلُ أُخِذَ مِنَ السَّجْلِ وَهُوَ الدَّلْوُ الْعَظِيمَةُ لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ أَحْكَامًا كَثِيرَةً، وَقِيلَ: مَأْخُوذٌ مِنَ الْمُسَاجَلَةِ وَهِيَ الْمُفَاخِرَةُ. وَالسَّابِعُ: مِنْ سِجِّيلٍ أَيْ مِنْ جَهَنَّمَ أُبْدِلَتِ النُّونُ لَامًا، وَالثَّامِنُ: مِنَ السَّمَاءِ الدُّنْيَا، وَتُسَمَّى سِجِّيلًا عَنْ أَبِي زَيْدٍ، وَالتَّاسِعُ: السِّجِّيلُ الطِّينُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: حِجارَةً مِنْ طِينٍ [الذَّارِيَاتِ: ٣٣] وَهُوَ قَوْلُ عِكْرِمَةَ وَقَتَادَةَ. قَالَ الْحَسَنُ كَانَ أَصْلُ الْحَجَرِ هُوَ مِنَ الطِّينِ، إِلَّا أَنَّهُ صَلُبَ بِمُرُورِ الزَّمَانِ، وَالْعَاشِرُ: سِجِّيلٌ مَوْضِعُ الْحِجَارَةِ، وَهِيَ جِبَالٌ مَخْصُوصَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ [النُّورِ: ٤٣] .
Araplar onu Arapçalaştırınca Arapça olmuştur; nitekim dîbâc (ipek kumaş), dîvân ve istebrak (kalın ipek) gibi pek çok kelimeyi de Arapçalaştırmışlardır. İkincisi: Siccîl, secl (سَجْل) gibidir; o da büyük kovadır. Üçüncüsü: Siccîl, taşların pek sert olanı demektir. Dördüncüsü: Bir şeyi salıverdiğinde kullanılan esceltehû (أَسْجَلْتُهُ) lafzından türemiş olup üzerlerine salıverilmiş demektir ve faîl veznindedir. Beşincisi: "Ona verdim" anlamındaki esceltehû (أَسْجَلْتُهُ) lafzındandır; takdiri, dökülüp akma hususunda bağış gibidir. Bir rivayete göre ise o taşların üzerinde azaba uğratılanların isimleri yazılıydı. Altıncısı: O sicil (سِجِلّ) yani kitap lafzındandır; takdiri ezelde yazılmış olandandır, yani Allah onlara bu taşlarla azap etmeyi yazmıştır. Siccîl ise birçok hükmü ihtiva ettiği için büyük kova anlamına gelen seclden alınmıştır; bir görüşe göre ise övünme yarışı anlamına gelen müsâceleden (مُسَاجَلَة) alınmıştır. Yedincisi: Min siccîl (مِنْ سِجِّيلٍ), yani cehennemdendir; "nûn" harfi "lâm"a tebdil edilmiştir (siccînden siccîl olmuştur). Sekizincisi: Dünya semasındandır; Ebû Zeyd'den nakledildiğine göre oraya siccîl adı verilir. Dokuzuncusu: Siccîl çamurdur; zira Allah Teâlâ: { حِجارَةً مِنْ طِينٍ } “çamurdan taşlar” [Zâriyât 33] buyurmuştur. Bu İkrime ve Katâde'nin görüşüdür. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Taşın aslı çamurdur, ancak zamanın geçmesiyle sertleşmiştir. Onuncusu: Siccîl taşların bulunduğu yerdir, onlar özel dağlardır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ } “içinde dolu bulunan dağlar gibi bulutlardan” [Nûr 43] buyruğu da bu kabildendir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ تِلْكَ الْحِجَارَةَ بِصِفَاتٍ:
Bil ki Allah Teâlâ o taşları birtakım sıfatlarla nitelemiştir:
فَالصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهَا مِنْ سِجِّيلٍ، وَقَدْ سَبَقَ ذِكْرُهُ.
Birinci Sıfat: Siccîlden olmasıdır ki bunun zikri geçmişti.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْضُودٍ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: هُوَ مَفْعُولٌ مِنَ النَّضْدِ، وَهُوَ مَوْضِعُ الشَّيْءِ بَعْضِهِ عَلَى بَعْضٍ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ تِلْكَ الْحِجَارَةَ كَانَ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ فِي النُّزُولِ فَأُتِيَ بِهِ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ.
İkinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın { مَنْضُودٍ } “peş peşe yağan / dizilmiş” buyruğudur. Vâhidî şöyle demiştir: Bu, bir şeyi diğeri üzerine koymak anlamına gelen nadz (نَّضْد) masdarından ism-i mef'ûldür. Bunda birkaç yön vardır: Birincisi: O taşların inişte birbiri ardınca, üst üste gelmesidir; bu ifade mübalağa yoluyla getirilmiştir.
وَالثَّانِي: أَنَّ كُلَّ حَجَرٍ فَإِنَّ مَا فِيهِ مِنَ الْأَجْزَاءِ مَنْضُودٌ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ، وَمُلْتَصِقٌ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ قَدْ خَلَقَهَا فِي مَعَادِنِهَا وَنَضَّدَ بَعْضَهَا فَوْقَ بَعْضٍ، وَأَعَدَّهَا لِإِهْلَاكِ الظَّلَمَةِ.
İkincisi: Her bir taşın parçalarının birbiri üzerine istiflenmiş ve birbirine yapışmış olmasıdır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın onları madenlerinde yaratıp birbiri üstüne dizmesi ve zalimleri helak etmek için hazırlamış olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: مَنْضُودٍ صِفَةٌ لِلسِّجِّيلِ.
Bil ki O'nun { مَنْضُودٍ } buyruğu, siccîl kelimesinin sıfatıdır.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: مُسَوَّمَةً، وَهَذِهِ الصِّفَةُ صِفَةٌ لِلْأَحْجَارِ وَمَعْنَاهَا الْمُعَلَّمَةُ، وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤] وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ تِلْكَ الْعَلَامَةِ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ: كَانَ عَلَيْهَا أَمْثَالُ الْخَوَاتِيمِ. الثَّانِي: قَالَ ابْنُ صَالِحٍ: رَأَيْتُ مِنْهَا عِنْدَ أُمِّ هَانِئٍ حِجَارَةً فِيهَا خُطُوطٌ حُمْرٌ عَلَى هَيْئَةِ الْجِزْعِ. الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: كَانَ عَلَيْهَا سِيمَا لَا تُشَارِكُ حِجَارَةَ الْأَرْضِ، وَتَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَهَا لِلْعَذَابِ. الرَّابِعُ: قَالَ الرَّبِيعُ: مَكْتُوبٌ عَلَى كُلِّ حَجَرٍ اسْمُ مَنْ رُمِيَ بِهِ.
Üçüncü Sıfat: { مُسَوَّمَةً } “işaretlenmiş” lafzıdır. Bu sıfat taşların sıfatıdır ve anlamı nişanlanmış/işaretlenmiş demektir. Bununla ilgili açıklama O'nun: { وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ } “nişanlanmış atlar” [Âl-i İmrân 14] buyruğunun tefsirinde geçmişti. Bu işaretin keyfiyeti hakkında birkaç yönden ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Hasan[-ı Basrî] ve Süddî şöyle demiştir: Üzerlerinde mühür benzeri işaretler vardı. İkincisi: İbn Sâlih: "Ümmü Hâni'nin yanında o taşlardan alacalı akik taşı şeklinde üzerinde kırmızı çizgiler olan taşlar gördüm" demiştir. Üçüncüsü: İbn Cüreyc şöyle demiştir: Üzerlerinde yeryüzü taşlarına benzemeyen ve Allah Teâlâ'nın onları sadece azap için yarattığına delalet eden bir alâmet vardı. Dördüncüsü: Rebî' şöyle demiştir: Her taşın üzerine, o taşın kime atılacağı/isabet edeceği yazılmıştı.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: عِنْدَ رَبِّكَ أَيْ فِي خَزَائِنِهِ الَّتِي لَا يَتَصَرَّفُ فِيهَا أَحَدٌ إِلَّا هُوَ.
Sonra Allah Teâlâ: { عِنْدَ رَبِّكَ } “Rabbinin katında” yani O'ndan başka hiç kimsenin tasarrufta bulunamayacağı hazinelerinde buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ: وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ يَعْنِي بِهِ كُفَّارَ مَكَّةَ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى يَرْمِيهِمْ بِهَا.
Sonra: { وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ } “O, zalimlerden hiç de uzak değildir” buyurmuştur; bununla Mekke kâfirlerini kastetmektedir. Maksat ise Allah Teâlâ'nın bu taşları onlara da atabileceğidir.
عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلَ رَسُولَ اللَّه ﷺ جِبْرِيلَ ﵇ عَنْ هَذَا فَقَالَ: يَعْنِي عَنْ ظَالِمِي أُمَّتِكَ، مَا مِنْ ظَالِمٍ مِنْهُمْ إِلَّا وَهُوَ بِمَعْرِضِ حَجَرٍ يَسْقُطُ عَلَيْهِ مِنْ سَاعَةٍ إِلَى سَاعَةٍ.
Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ Cebrail'e aleyhisselâm bunu sordu; o da: "Ümmetinin zalimlerini kastediyor. Onlardan hiçbir zalim yoktur ki her an üzerine düşecek bir taşın hedefinde olmasın" dedi.
وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَما هِيَ لِلْقُرَى. أَيْ وَمَا تِلْكَ الْقُرَى الَّتِي وَقَعَتْ فِيهَا هَذِهِ الْوَاقِعَةُ مِنْ كُفَّارِ مَكَّةَ بِبَعِيدٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقُرَى كَانَتْ فِي الشَّأْمِ، وهي قريب من مكة.
Bir görüşe göre: { وَما هِيَ } “O uzak değildir” buyruğundaki zamir şehirlere/köylere aittir. Yani bu olayın meydana geldiği o şehirler Mekke kâfirlerinden uzak değildir; zira o şehirler Şam bölgesindeydi ve orası Mekke'ye yakındır.
[سورة هود (١١) : الآيات ٨٤ الى ٨٦]
[Hûd Suresi (11) Ayetler 84-86]
وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (٨٤) وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٨٥) بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (٨٦)
{ وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (٨٤) وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٨٥) بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (٨٦) } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Ölçüyü ve tartıyı eksik tutmayın. Gerçekten ben sizi bir bolluk içinde görüyorum ve doğrusu ben sizin adınıza kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum. Ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın; insanların eşyalarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın! Eğer mümin iseniz Allah'ın bıraktığı [helal kazanç] sizin için daha hayırlıdır. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.'”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ السَّادِسَةُ مِنَ الْقِصَصِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّ مَدِينَ اسْمُ ابْنٍ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇، ثُمَّ صَارَ اسْمًا لِلْقَبِيلَةِ، وَكَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ مَدْيَنَ اسْمُ مَدِينَةٍ بَنَاهَا مَدْيَنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: وَأَرْسَلْنَا إِلَى أَهْلِ مَدْيَنَ فَحُذِفَ الْأَهْلُ.
Bil ki bu, bu surede zikredilen kıssaların altıncısıdır. Yine bil ki Medyen, İbrahim'in aleyhisselâm bir oğlunun adıdır, daha sonra kabilenin adı olmuştur. Müfessirlerin çoğu ise Medyen'in, İbrahim'in aleyhisselâm oğlu Medyen'in inşa ettiği bir şehrin adı olduğu görüşündedir. Bu takdire göre anlam şöyledir: "Medyen halkına gönderdik"; burada "ehl" (halk) kelimesi hazfedilmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ يَشْرَعُونَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ بِالدَّعْوَةِ إِلَى التَّوْحِيدِ، فَلِهَذَا قَالَ شُعَيْبٌ ﵇: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ ثُمَّ إِنَّهُمْ بَعْدَ الدَّعْوَةِ إِلَى التَّوْحِيدِ يَشْرَعُونَ فِي الْأَهَمِّ ثُمَّ الْأَهَمِّ، وَلَمَّا كَانَ الْمُعْتَادُ مِنْ أَهْلِ مَدْيَنَ الْبَخْسَ فِي الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ، دَعَاهُمْ إِلَى تَرْكِ هَذِهِ الْعَادَةِ فَقَالَ: وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ وَالنَّقْصُ فِيهِ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْإِيفَاءُ مِنْ قِبَلِهِمْ فَيَنْقُصُونَ مِنْ قَدْرِهِ. وَالْآخَرُ: أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الِاسْتِيفَاءُ فَيَأْخُذُونَ أَزْيَدَ مِنَ الْوَاجِبِ وَذَلِكَ يُوجِبُ نُقْصَانَ حَقِّ الْغَيْرِ، وَفِي الْقِسْمَيْنِ حَصَلَ النُّقْصَانُ فِي حَقِّ الْغَيْرِ. ثُمَّ قَالَ: إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ حَذَّرَهُمْ مِنْ غَلَاءِ السِّعْرِ وَزَوَالِ النِّعْمَةِ إِنْ لَمْ يَتُوبُوا فَكَأَنَّهُ قَالَ: اتْرُكُوا هَذَا التَّطْفِيفَ وَإِلَّا أَزَالَ اللَّه عَنْكُمْ مَا حَصَلَ عِنْدَكُمْ مِنَ الْخَيْرِ وَالرَّاحَةِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ أَنَّهُ تَعَالَى أَتَاكُمْ بِالْخَيْرِ الْكَثِيرِ وَالْمَالِ وَالرُّخْصِ وَالسَّعَةِ فَلَا حَاجَةَ بِكُمْ إِلَى هَذَا التَّطْفِيفِ. ثُمَّ قَالَ: وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Bil ki biz, peygamberlerin aleyhimüsselâm işin başında tevhide davet ile başladıklarını açıklamıştık; bundan dolayı Şuayb aleyhisselâm: { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” demiştir. Sonra onlar tevhide davetten sonra en önemli olanla, sonra da ondan sonrakiyle devam ederler. Medyen halkının adeti ölçü ve tartıda eksiltme yapmak olduğu için, onları bu adeti bırakmaya davet ederek: { وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ } “Ölçüyü ve tartıyı eksik tutmayın” demiştir. Bundaki noksanlık iki türlüdür: Birincisi: Tam vermek kendilerine ait olup miktarından kısmalarıdır. Diğeri ise: Tam almak kendi hakları olup gereken miktardan fazlasını almalarıdır ki bu da başkasının hakkının eksilmesine yol açar; her iki kısımda da başkasının hakkı konusunda noksanlık meydana gelir. Sonra: { إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ } “Gerçekten ben sizi bir bolluk/iyilik içinde görüyorum” demiştir. Bunda iki yön vardır: Birincisi: Tövbe etmedikleri takdirde onları fiyatların pahalanmasından ve nimetin zeval bulmasından sakındırmıştır; sanki şöyle demiştir: "Bu haksız eksiltmeyi bırakın, aksi takdirde Allah sizin sahip olduğunuz iyiliği ve rahatlığı elinizden alır." İkincisi: Takdirin, Allah Teâlâ'nın size bol nimet, mal, ucuzluk ve genişlik vermiş olduğu, dolayısıyla bu haksız eksiltmeye ihtiyacınızın bulunmadığı şeklinde olmasıdır. Sonra: { وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ } “ve doğrusu ben sizin adınıza kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum” demiştir. Bunda birkaç bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَخَافُ أَيْ أَعْلَمُ حُصُولَ عَذَابِ يَوْمٍ مُحِيطٍ وَقَالَ آخَرُونَ:
Birinci Bahis: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Korkuyorum", yani kuşatıcı bir günün azabının gerçekleşeceğini biliyorum demektir. Başkaları ise şöyle demiştir:
بَلِ الْمُرَادُ هُوَ الْخَوْفُ، لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَتْرُكُوا ذَلِكَ الْعَمَلَ خَشْيَةَ أَنْ يَحْصُلَ لَهُمُ الْعَذَابُ وَلَمَّا كَانَ هَذَا التَّخْوِيفُ قَائِمًا فَالْحَاصِلُ هُوَ الظَّنُّ لَا الْعِلْمُ.
Aksine kastedilen şey korkudur; çünkü kendilerine azabın gelmesinden endişe ederek o işi terk etmeleri caizdir. Bu korkutma söz konusu olduğunda hâsıl olan şey ilim değil, zandır.
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى تَوَعَّدَهُمْ بِعَذَابٍ يُحِيطُ بِهِمْ بِحَيْثُ لَا يَخْرُجُ مِنْهُ أَحَدٌ، وَالْمُحِيطُ مِنْ صِفَةِ الْيَوْمِ فِي الظَّاهِرِ، وَفِي الْمَعْنَى مِنْ صِفَةِ الْعَذَابِ وَذَلِكَ مَجَازٌ مَشْهُورٌ كَقَوْلِهِ: هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ [هُودٍ: ٧٧] .
İkinci Bahis: Allah Teâlâ onları içinden hiç kimsenin kurtulamayacağı şekilde kendilerini kuşatan bir azapla tehdit etmiştir. Muhît (kuşatıcı) vasfı zahirde günün sıfatıdır, mana bakımından ise azabın sıfatıdır. Bu, O'nun: { هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ } “Bu çok çetin bir gündür” [Hûd 77] buyruğu gibi meşhur bir mecazdır.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِهَذَا الْعَذَابِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ عَذَابُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّهُ الْيَوْمُ الَّذِي نُصِبَ لِإِحَاطَةِ الْعَذَابِ بِالْمُعَذَّبِينَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلْ يَدْخُلُ فِيهِ عَذَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ/ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ فِي الدُّنْيَا كَمَا فِي حَقِّ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَقْرَبُ دُخُولُ كُلِّ عَذَابٍ فِيهِ وَإِحَاطَةُ الْعَذَابِ بِهِمْ
Üçüncü Bahis: Bu azaptan ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları: O kıyamet gününün azabıdır, çünkü o gün azabın cezalandırılanları kuşatması için tayin edilmiş gündür, demiştir. Bazıları: Aksine dünya ve ahiret azabı buna dahildir, demiştir. Bazıları da: Bilakis diğer peygamberler hakkında olduğu gibi bundan maksat dünyadaki kök kazıyıcı helak azabıdır, demiştir. En uygun olanı ise her azabın buna dahil olmasıdır. Azabın onları kuşatması ise,
كَإِحَاطَةِ الدَّائِرَةِ بِمَا فِي دَاخِلِهَا فَيَنَالُهُمْ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ وَذَلِكَ مُبَالَغَةٌ فِي الْوَعْدِ كَقَوْلِهِ: وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ [الْكَهْفِ:
dairenin kendi içindekileri kuşatması gibidir ki her yönden onlara ulaşır; bu da O'nun: { وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ } “Derken onun bütün serveti kuşatılıp [yok edildi]” [Kehf
٤٢] ثُمَّ قَالَ: وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ.
42] buyruğu gibi tehditte mübalağadır. Sonra: { وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ } “Ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın” buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: وَقَعَ التَّكْرِيرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ لِأَنَّهُ قَالَ أَوَّلًا وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ ثُمَّ قَالَ: أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ وَهَذَا عَيْنُ الْأَوَّلِ. ثُمَّ قَالَ: وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَهَذَا عَيْنُ مَا تَقَدَّمَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي هَذَا التَّكْرِيرِ؟
Eğer: "Bu ayette üç yönden tekrarlama meydana gelmiştir; zira önce: { وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ } 'Ölçüyü ve tartıyı eksik tutmayın' demiş, sonra: { أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ } 'Ölçüyü ve tartıyı tam yapın' demiştir ki bu birincinin aynısıdır. Sonra da: { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } 'İnsanların eşyalarını eksiltmeyin' demiştir ki bu da daha önce geçenin aynısıdır. O halde bu tekrardaki fayda nedir?" denilirse;
قُلْنَا: إِنَّ فِيهِ وُجُوهًا:
Biz deriz ki: Bunda birkaç yön vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا مُصِرِّينَ عَلَى ذَلِكَ العمل فاحتج فِي الْمَنْعِ مِنْهُ إِلَى الْمُبَالَغَةِ وَالتَّأْكِيدِ، وَالتَّكْرِيرُ يُفِيدُ التَّأْكِيدَ وَشِدَّةَ الْعِنَايَةِ وَالِاهْتِمَامِ.
Birinci Yön: Kavim o işte ısrarcı idi; bu sebeple ondan menetme hususunda mübalağa ve pekiştirmeye ihtiyaç duyulmuştur. Tekrar ise teyit, aşırı özen ve ehemmiyeti ifade eder.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ نَهْيٌ عَنِ التَّنْقِيصِ وَقَوْلَهُ: أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ أَمْرٌ بِإِيفَاءِ الْعَدْلِ، وَالنَّهْيُ عَنْ ضِدِّ الشَّيْءِ مُغَايِرٌ لِلْأَمْرِ بِهِ، وَلَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: النَّهْيُ عَنْ ضِدِّ الشَّيْءِ أَمْرٌ بِهِ، فَكَانَ التَّكْرِيرُ لَازِمًا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، لِأَنَّا نَقُولُ: الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى جَمَعَ بَيْنَ الْأَمْرِ وَالشَّيْءِ، وَبَيْنَ النَّهْيِ عَنْ ضِدِّهِ لِلْمُبَالَغَةِ، كَمَا تَقُولُ: صِلْ قَرَابَتَكَ وَلَا تَقْطَعْهُمْ، فَيَدُلُّ هَذَا الْجَمْعُ عَلَى غَايَةِ التَّأْكِيدِ. الثَّانِي: أَنْ نَقُولَ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرْتُمْ لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَنْهَى عَنِ التَّنْقِيصِ وَيَنْهَى أَيْضًا عَنْ أَصْلِ الْمُعَامَلَةِ، فَهُوَ تَعَالَى مَنَعَ مِنَ التَّنْقِيصِ وَأَمَرَ بِإِيفَاءِ الْحَقِّ، لِيَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَمْنَعْ عَنِ الْمُعَامَلَاتِ وَلَمْ يَنْهَ عَنِ الْمُبَايَعَاتِ، وَإِنَّمَا مَنَعَ مِنَ التَّطْفِيفِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ طَائِفَةً مِنَ النَّاسِ يَقُولُونَ إِنَّ الْمُبَايَعَاتِ لَا تَنْفَكُّ عَنِ التَّطْفِيفِ وَمَنْعِ الْحُقُوقِ فَكَانَتِ الْمُبَايَعَاتُ مُحَرَّمَةً بِالْكُلِّيَّةِ، فَلِأَجْلِ إِبْطَالِ هَذَا الْخَيَالِ، مَنَعَ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُولَى مِنَ التَّطْفِيفِ وَفِي الْآيَةِ الْأُخْرَى أَمَرَ بِالْإِيفَاءِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ ثَالِثًا: وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ فَلَيْسَ بِتَكْرِيرٍ لِأَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ الْمَنْعَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ بِالنُّقْصَانِ فِي الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَمَّ الْحُكْمَ فِي جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ فَظَهَرَ بِهَذَا الْبَيَانِ أَنَّهَا غَيْرُ مُكَرَّرَةٍ، بَلْ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا فَائِدَةٌ زَائِدَةٌ.
İkinci Yön: O'nun: { وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ } “Ölçüyü ve tartıyı eksik tutmayın” sözü eksiltmeyi bir yasaklamadır; { أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ } “Ölçüyü ve tartıyı tam yapın” sözü ise adaleti yerine getirme emridir. Bir şeyin zıddından nehyetmek, onu emretmekten farklıdır. Hiç kimsenin: "Bir şeyin zıddını nehyetmek onu emretmektir; binaenaleyh tekrar bu yönden zorunlu olmuştur" demeye hakkı yoktur; zira biz deriz ki: Cevap iki yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ mübalağa için bir şeyi emretmekle onun zıddını nehyetmeyi bir arada toplamıştır; nitekim senin: "Akrabanla bağını kur ve onları terk etme" demen gibi. Bu birleşim son derece pekiştirmeye delalet eder. İkincisi: Deriz ki: Durumun sizin zikrettiğiniz gibi olduğunu kabul etmiyoruz; zira eksiltmeyi yasaklayıp aynı zamanda muamelenin aslını da yasaklamış olması mümkündür. Dolayısıyla Allah Teâlâ eksiltmeyi menetmiş ve hakkı tam vermeyi emretmiştir ki bu, Allah Teâlâ'nın muameleleri ve alışverişleri yasaklamadığına, sadece haksız eksiltmeyi (tatfîf) yasakladığına delalet etsin. Zira insanlardan bir grup: "Alışverişler haksız eksiltmeden ve hakların engellenmesinden ari olamaz, bu sebeple alışverişler bütünüyle haramdır" demektedir. İşte bu vehmi iptal etmek için Allah Teâlâ birinci ayette tatfîfi menetmiş, diğer ayette ise tam vermeyi emretmiştir. Üçüncü olarak geçen: { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin” buyruğuna gelince, bu bir tekrar değildir; çünkü Allah Teâlâ önceki ayette yasağı ölçü ve tartıdaki noksanlığa has kılmıştır. Sonra Allah Teâlâ hükmü bütün şeylerde genel kılmıştır. Bu açıklamayla bunların mükerrer olmadığı, bilakis her birinde fazladan bir fayda bulunduğu ortaya çıkmıştır.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ وَفِي الثَّانِيَةِ قَالَ: أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ وَالْإِيفَاءُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِتْيَانِ بِهِ عَلَى سَبِيلِ الْكَمَالِ وَالتَّمَامِ، وَلَا يَحْصُلُ ذَلِكَ إِلَّا إِذَا أَعْطَى قَدْرًا زَائِدًا عَلَى الْحَقِّ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ الْفُقَهَاءُ: إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِغَسْلِ الْوَجْهِ وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ غَسْلِ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الرَّأْسِ. فَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُولَى نَهَى عَنِ النُّقْصَانِ، وَفِي الْآيَةِ الثَّانِيَةِ أَمَرَ بِإِعْطَاءِ قَدْرٍ مِنَ الزِّيَادَةِ وَلَا يَحْصُلُ الْجَزْمُ وَالْيَقِينُ بِأَدَاءِ الْوَاجِبِ/ إِلَّا عِنْدَ أَدَاءِ ذَلِكَ الْقَدْرِ مِنَ الزِّيَادَةِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى نَهَى أَوَّلًا عَنْ سَعْيِ الْإِنْسَانِ فِي أَنْ يَجْعَلَ مَالَ غَيْرِهِ نَاقِصًا لتحصل له تلك الزيادة، وفي الثاني أَمَرَ بِالسَّعْيِ فِي تَنْقِيصِ مَالِ نَفْسِهِ لِيَخْرُجَ بِالْيَقِينِ عَنِ الْعُهْدَةِ وَقَوْلُهُ: بِالْقِسْطِ يَعْنِي بِالْعَدْلِ وَمَعْنَاهُ الْأَمْرُ بِإِيفَاءِ الْحَقِّ بِحَيْثُ يَحْصُلُ مَعَهُ الْيَقِينُ بِالْخُرُوجِ عَنِ الْعُهْدَةِ فَالْأَمْرُ بِإِيتَاءِ الزِّيَادَةِ عَلَى ذَلِكَ غَيْرُ حَاصِلٍ. ثُمَّ قَالَ: وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَالْبَخْسُ هُوَ النَّقْصُ فِي كُلِّ الْأَشْيَاءِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْآيَةَ الْأُولَى دَلَّتْ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ النَّقْصِ فِي الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ النَّقْصِ فِي كُلِّ الْأَشْيَاءِ. ثُمَّ قَالَ: وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ.
Üçüncü Yön: Allah Teâlâ birinci ayette: { وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ } “Ölçüyü ve tartıyı eksik tutmayın”, ikincisinde ise: { أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ } “Ölçüyü ve tartıyı tam yapın” buyurmuştur. İfâ (tam verme), o şeyi kâmil ve tastamam bir şekilde yerine getirmekten ibarettir. Bu da ancak haktan biraz fazlasını vermekle hâsıl olur. İşte bu manadan ötürü fakihler şöyle demiştir: Allah Teâlâ yüzü yıkamayı emretmiştir; bu ise ancak baştan bir parçayı yıkamakla hâsıl olur. Netice itibarıyla: Allah Teâlâ birinci ayette noksanlığı nehyetmiş, ikinci ayette ise fazlalıktan bir miktar vermeyi emretmiştir. Vacibin eda edildiğine dair kesin bilgi ve yakin ise ancak o fazlalık miktarının verilmesiyle hâsıl olur. Sanki Allah Teâlâ önce insanın, kendisine o fazlalık kalsın diye başkasının malını eksiltmeye çalışmasını nehyetmiş; ikincisinde ise sorumluluktan kesin olarak kurtulmak için kendi malından eksiltmeye gayret etmesini emretmiştir. O'nun: { بِالْقِسْطِ } “adaletle” buyruğu ise hakkaniyetle demektir ve anlamı, kendisiyle sorumluluktan kurtulma yakini hâsıl olacak şekilde hakkı tastamam vermeyi emretmektir; binaenaleyh bunun üzerine fazlalık verme emri söz konusu değildir. Sonra: { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin” buyurmuştur; bahs (بَخْس) ise her şeydeki eksiltmedir. Birinci ayetin ölçü ve tartıdaki eksiltmeyi menetmeye, bu ayetin ise her şeydeki noksanlığı menetmeye delalet ettiğini zikretmiştik. Sonra: { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın” buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: الْعَثْوُ الْفَسَادُ التَّامُّ فَقَوْلُهُ: وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ جَارٍ مَجْرَى أَنْ يُقَالَ: وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ.
Eğer: "Asev (عَثْو) tam bir fesattır; dolayısıyla O'nun: { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } sözü, 'Yeryüzünde fesat çıkarıcılar olarak fesat çıkarmayın' denilmesi mesabesindedir" denilirse;
قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَنْ سَعَى فِي إِيصَالِ الضَّرَرِ إِلَى الْغَيْرِ فَقَدْ حَمَلَ ذَلِكَ الْغَيْرَ عَلَى السَّعْيِ إِلَى إِيصَالِ الضَّرَرِ إِلَيْهِ فَقَوْلُهُ: وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ مَعْنَاهُ وَلَا تَسْعَوْا فِي إِفْسَادِ مَصَالِحِ الْغَيْرِ فَإِنَّ ذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ سَعْيٌ مِنْكُمْ فِي إِفْسَادِ مَصَالِحِ أَنْفُسِكُمْ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ مَصَالِحَ دُنْيَاكُمْ وَآخِرَتِكُمْ. وَالثَّالِثُ: وَلَا تَعْثَوْا فِي الأرض مفسدين مصالح الأديان. ثم قال: بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ قُرِئَ تَقِيَّةُ اللَّه وَهِيَ تَقْوَاهُ وَمُرَاقَبَتُهُ الَّتِي تَصْرِفُ عَنِ الْمَعَاصِي. ثُمَّ نَقُولُ الْمَعْنَى: مَا أَبْقَى اللَّه لَكُمْ مِنَ الْحَلَالِ بَعْدَ إِيفَاءِ الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ خَيْرٌ مِنَ الْبَخْسِ وَالتَّطْفِيفِ يَعْنِي الْمَالُ الْحَلَالُ الَّذِي يَبْقَى لَكُمْ خَيْرٌ مِنْ تِلْكَ الزِّيَادَةِ الْحَاصِلَةِ بِطَرِيقِ الْبَخْسِ وَالتَّطْفِيفِ وَقَالَ الْحَسَنُ: بَقِيَّةُ اللَّه أَيْ طَاعَةُ اللَّه خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ ذَلِكَ الْقَدْرِ الْقَلِيلِ، لِأَنَّ ثَوَابَ الطَّاعَةِ يَبْقَى أَبَدًا، وَقَالَ قَتَادَةُ: حَظُّكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ، وَأَقُولُ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْبَقِيَّةِ إِمَّا الْمَالُ الَّذِي يُبْقَى عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا، وَإِمَّا ثَوَابُ اللَّه، وَإِمَّا كَوْنُهُ تَعَالَى رَاضِيًا عَنْهُ وَالْكُلُّ خَيْرٌ مِنْ قَدْرِ التَّطْفِيفِ، أَمَّا الْمَالُ الْبَاقِي فَلِأَنَّ النَّاسَ إِذَا عَرَفُوا إِنْسَانًا بِالصِّدْقِ وَالْأَمَانَةِ وَالْبُعْدِ عَنِ الْخِيَانَةِ اعْتَمَدُوا عَلَيْهِ وَرَجَعُوا فِي كُلِّ الْمُعَامَلَاتِ إِلَيْهِ فَيُفْتَحُ عَلَيْهِ بَابُ الرِّزْقِ، وَإِذَا عَرَفُوهُ بِالْخِيَانَةِ وَالْمَكْرِ انْصَرَفُوا عَنْهُ وَلَمْ يُخَالِطُوهُ الْبَتَّةَ فَتُضَيَّقُ أَبْوَابُ الرِّزْقِ عَلَيْهِ، وَأَمَّا إِنْ حَمَلْنَا هَذِهِ الْبَقِيَّةَ عَلَى الثَّوَابِ فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ، لِأَنَّ كُلَّ الدُّنْيَا تَفْنَى وَتَنْقَرِضُ وَثَوَابُ اللَّه بَاقٍ، وَأَمَّا إِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى حُصُولِ رِضَا اللَّه تَعَالَى فَالْأَمْرُ فِيهِ ظَاهِرٌ، فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ أَنَّ بَقِيَّةَ اللَّه خَيْرٌ. ثُمَّ قَالَ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّمَا شَرَطَ الْإِيمَانَ فِي كَوْنِهِ خَيْرًا لَهُمْ لِأَنَّهُمْ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ مُقِرِّينَ بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ عَرَفُوا أَنَّ السَّعْيَ فِي تَحْصِيلِ الثَّوَابِ وَفِي الْحَذَرِ مِنَ الْعِقَابِ خَيْرٌ لَهُمْ مِنَ السَّعْيِ فِي تَحْصِيلِ ذَلِكَ الْقَلِيلِ.
Biz deriz ki: Bunda birkaç yön vardır: Birincisi: Başkasına zarar ulaştırmaya çalışan kimse, o başkasını da kendisine zarar ulaştırmaya sevk etmiş olur. Dolayısıyla O'nun: { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın” sözünün anlamı, "başkalarının maslahatlarını bozmaya çalışmayın; zira bu hakikatte sizin kendi maslahatlarınızı bozmaya çalışmanızdır" demektir. İkincisi: O'nun: { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } sözünden maksadın, dünyanızın ve ahiretinizin maslahatlarını bozmayın [demek] olmasıdır. Üçüncüsü: Dinlerin maslahatlarını bozarak yeryüzünde fesat çıkarmayın [demektir]. Sonra: { بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ } “Allah'ın bıraktığı [helal kazanç] sizin için daha hayırlıdır” buyurmuştur. Bu kısım, takvâ ve günahlardan alıkoyan murakabesi anlamına gelen "takıyyetullâh" (تَقِيَّةُ اللَّه) şeklinde de okunmuştur. Sonra deriz ki anlamı şöyledir: Ölçüyü ve tartıyı tastamam yaptıktan sonra Allah'ın helalden size bıraktığı şey, eksiltmekten ve tatfîften daha hayırlıdır; yani size kalan helal mal, eksiltme ve tatfîf yoluyla elde edilen o fazlalıktan daha hayırlıdır. Hasan[-ı Basrî]: "Allah'ın bakiyyesi, yani Allah'a itaat, o azıcık miktardan sizin için daha hayırlıdır; çünkü itaatin sevabı ebediyen kalır" demiştir. Katâde ise: "Rabbinizden size düşen nasip sizin için daha hayırlıdır" demiştir. Ben derim ki: Bu bakiyyeden maksat ya dünyada elde bırakılan maldır, ya Allah'ın sevabıdır ya da Allah Teâlâ'nın o kimseden razı olmasıdır; bunların hepsi de tatfîf miktarından daha hayırlıdır. Baki kalan mala gelince; zira insanlar bir kimseyi doğruluk, emanet ve hıyanetten uzak olmakla tanıdıklarında ona güvenirler ve bütün muamelelerde ona müracaat ederler, böylece onun üzerine rızık kapısı açılır. Onu hıyanet ve hile ile tanıdıklarında ise ondan yüz çevirirler ve onunla asla muamele etmezler, böylece onun üzerine rızık kapıları daralır. Bu bakiyyeyi sevaba hamledersek durum açıktır; zira bütün dünya fani olup yok olacaktır, Allah'ın sevabı ise bakidir. Şayet bunu Allah Teâlâ'nın rızasını kazanmaya hamledersek bunda da durum açıktır. Böylece Allah'ın bıraktığının daha hayırlı olduğu bu delille sabit olmuştur. Sonra: { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseniz” buyurmuştur. İmanı onun kendileri için hayırlı olmasının şartı kılmıştır; çünkü şayet onlar sevap ve cezayı ikrar eden müminler iseler, sevabı elde etmeye ve cezadan sakınmaya çalışmanın o azıcık [dünyalığı] elde etmeye çalışmaktan kendileri için daha hayırlı olduğunu bilirler.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُعَلَّقَ بِالشَّرْطِ عَدَمٌ عِنْدَ عَدَمِ الشَّرْطِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ بِظَاهِرِهَا عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَحْتَرِزْ/ عَنْ هَذَا التَّطْفِيفِ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ مُؤْمِنًا.
Bil ki şarta bağlanan şey, şart bulunmadığında yok olur; dolayısıyla bu ayet zahiriyle, bu haksız eksiltmeden (tatfîf) sakınmayan kimsenin mümin olmayacağına delalet eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: إِنِّي نَصَحْتُكُمْ وَأَرْشَدْتُكُمْ إِلَى الْخَيْرِ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ أَيْ لَا قُدْرَةَ لِي عَلَى مَنْعِكُمْ عَنْ هَذَا الْعَمَلِ الْقَبِيحِ. الثَّانِي: أَنَّهُ قَدْ أَشَارَ فِيمَا تَقَدَّمَ إِلَى أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالْبَخْسِ وَالتَّطْفِيفِ يُوجِبُ زَوَالَ نِعْمَةِ اللَّه تَعَالَى فَقَالَ: وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ يَعْنِي لَوْ لَمْ تَتْرُكُوا هَذَا الْعَمَلَ الْقَبِيحَ لَزَالَتْ نِعَمُ اللَّه عَنْكُمْ وَأَنَا لَا أَقْدِرُ على حفظها عليكم في تلك الحالة.
Sonra Allah Teâlâ: { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” buyurmuştur. Bunda iki yön vardır: Birincisi: Anlamın, "Ben size nasihat ettim ve sizi hayra irşad ettim; { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } 'ben sizin üzerinize bir bekçi değilim', yani sizi bu çirkin işten menetmeye gücüm yetmez" şeklinde olmasıdır. İkincisi: Daha önce eksiltme ve tatfîfle meşgul olmanın Allah Teâlâ'nın nimetinin yok olmasına yol açacağına işaret etmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim”, yani siz bu çirkin işi terk etmezseniz Allah'ın nimetleri sizden yok olur gider ve ben o durumda onları sizin üzerinizde korumaya güç yetiremem.
[سورة هود (١١) : آية ٨٧]
[Hûd Suresi (11) Ayet 87]
قالُوا يا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ (٨٧)
{ قالُوا يا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ (٨٧) } “Dediler ki: 'Ey Şuayb! Atalarımızın taptıklarını terk etmemizi yahut mallarımızda dilediğimizi yapmaktan [vazgeçmemizi] sana namazın mı emrediyor? Oysa sen gerçekten yumuşak huylu ve aklı başında birisin.'”
[في قوله تعالى قالُوا يا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { قالُوا يا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا } “Dediler ki: 'Ey Şuayb! Atalarımızın taptıklarını terk etmemizi yahut mallarımızda dilediğimizi yapmaktan vazgeçmemizi sana namazın mı emrediyor?'” buyruğu hakkında] ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ أَصَلاتُكَ بِغَيْرِ وَاوٍ. وَالْبَاقُونَ أَصَلَوَاتُكَ عَلَى الْجَمْعِ.
Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Hafs [vavsız olarak] tekil kalıbıyla "esalâtuke" (أَصَلاتُكَ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise çoğul kalıbıyla "esalevâtuke" (أَصَلَوَاتُكَ) şeklinde okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ شُعَيْبًا ﵇ أَمَرَهُمْ بِشَيْئَيْنِ، بِالتَّوْحِيدِ وَتَرْكِ الْبَخْسِ فَالْقَوْمُ أَنْكَرُوا عَلَيْهِ أَمْرَهُ بِهَذَيْنَ النَّوْعَيْنِ مِنَ الطَّاعَةِ، فَقَوْلُهُ: أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِالتَّوْحِيدِ وَقَوْلُهُ: أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا مَا نَشؤُا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِتَرْكِ الْبَخْسِ. أَمَّا الْأَوَّلُ: فَقَدْ أَشَارُوا فِيهِ إِلَى التَّمَسُّكِ بِطَرِيقَةِ التقليد،
İkinci Mesele: Bil ki Şuayb aleyhisselâm onlara iki şeyi emretmiştir: Tevhidi ve eksiltmeyi terk etmeyi. Kavim ise bu iki tür itaati emretmesini inkâr etmiştir. Dolayısıyla onun: { أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا } “Atalarımızın taptıklarını terk etmemizi” sözü, onun kendilerine tevhidi emrettiğine işarettir; { أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا مَا نَشؤُا } “yahut mallarımızda dilediğimizi yapmaktan [vazgeçmemizi]” sözü ise onun kendilerine eksiltmeyi terk etmeyi emrettiğine işarettir. Birincisine gelince: Onda taklit yoluna sarılmaya işaret etmişlerdir;
لِأَنَّهُمُ اسْتَبْعَدُوا مِنْهُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِتَرْكِ عِبَادَةِ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ يَعْنِي الطَّرِيقَةَ الَّتِي أَخَذْنَاهَا مِنْ آبَائِنَا وَأَسْلَافِنَا كَيْفَ نَتْرُكُهَا، وَذَلِكَ تَمَسُّكٌ بِمَحْضِ التَّقْلِيدِ.
çünkü onlar atalarının taptığı şeylere ibadeti terk etmelerini emretmesini yadırgamışlardır; yani: "Atalarımızdan ve geçmişlerimizden aldığımız yolu nasıl terk ederiz?" [demişlerdir] ki bu da sırf taklide tutunmaktır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي لَفْظِ الصلاة وهاهنا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ الدِّينُ وَالْإِيمَانُ، لِأَنَّ الصَّلَاةَ أَظْهَرُ شِعَارِ الدِّينِ فَجَعَلُوا ذِكْرَ الصَّلَاةِ كِنَايَةً عَنِ الدِّينِ، أَوْ نَقُولُ: الصَّلَاةُ أَصْلُهَا مِنَ الِاتِّبَاعِ وَمِنْهُ أُخِذَ الْمُصَلِّي مِنَ الْخَيْلِ الَّذِي يَتْلُو السَّابِقَ لِأَنَّ رَأْسَهُ يَكُونُ عَلَى صِلْوَيِ السَّابِقِ وَهُمَا نَاحِيَتَا الْفَخِذَيْنِ وَالْمُرَادُ: دِينُكَ يَأْمُرُكَ بِذَلِكَ.
Üçüncü Mesele: Salât (namaz) lafzı hakkında burada iki görüş vardır: Birincisi: Ondan maksat din ve imandır; çünkü namaz dinin en belirgin şiarıdır, bu yüzden namazın zikrini dinden kinaye kılmışlardır. Yahut şöyle deriz: Salât kelimesinin aslı ittibâdan (tâbi olmaktan) gelir; yarışta öndeki atı takip eden ata, başı öndekinin sağrısı (kalçanın iki yanı) hizasında olduğu için "musallî" denilmesi de buradan alınmıştır. Maksat ise: "Dinin mi sana bunu emrediyor?" [demektir].