Binûn

Hûd Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَدَ بِحَرْفِ الشَّكِّ وَكَانَ عَلَى يَقِينٍ تَامٍّ فِي أَمْرِهِ إِلَّا أَنَّ خِطَابَ الْمُخَالِفِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَقْرَبُ إِلَى الْقَبُولِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: قَدِّرُوا أَنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَأَنِّي نَبِيٌّ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَانْظُرُوا أَنِّي إِنْ تَابَعْتُكُمْ وَعَصَيْتُ رَبِّي فِي أَوَامِرِهِ فَمَنْ يَمْنَعُنِي مِنْ عَذَابِ اللَّه فَمَا تَزِيدُونَنِي عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ غَيْرَ تَخْسِيرٍ، وَفِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تُخْسِرُونَ أَعْمَالِي وَتُبْطِلُونَهَا. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ فَمَا تَزِيدُونَنِي بِمَا تَقُولُونَ لِي وَتَحْمِلُونِي عَلَيْهِ غَيْرَ أَنْ أُخْسِرَكُمْ أَيْ أَنْسُبُكُمْ إِلَى الْخُسْرَانِ، وَأَقُولُ لَكُمْ إِنَّكُمْ خَاسِرُونَ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ [هود: ٦٣] كالدلالة

Bil ki onun: { إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } "ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzere isem" sözü şüphe harfiyle (şart edatıyla) gelmiştir; oysa kendisi işinde tam bir yakîn üzere idi. Ne var ki muhalife bu şekilde hitap etmek kabule daha yakındır. Sanki o şöyle demiştir: "Rabbimden apaçık bir delil üzere olduğumu ve hakikaten bir peygamber olduğumu bir an için farz edin ve bakın ki ben size uyup emirlerinde Rabbime isyan edersem, beni Allah'ın azabından kim alıkoyabilir? Dolayısıyla bu takdirde siz bana ziyan vermekten başka bir şey artırmazsınız." Bu kelimenin tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi: Bu takdirde siz benim amellerimi ziyan eder ve onları boşa çıkarırsınız. İkincisi: Takdirin "bana söylediklerinizle ve beni sevk ettiğiniz şeyle bana, sizi ziyana nispet etmekten yani sizin hüsranda olduğunuzu söylemekten başka bir şey artırmazsınız" şeklinde olmasıdır. Birinci görüş daha uygundur; çünkü onun { فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ } “Bu durumda O'na isyan edersem beni Allah'a karşı kim koruyabilir?” [Hûd 63] sözü bir delil gibidir;

عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ إِنْ أَتْبَعْكُمْ فِيمَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ الَّذِي دَعَوْتُمُونِي إِلَيْهِ لَمْ أَزْدَدْ إِلَّا خُسْرَانًا فِي الدِّينِ فَأَصِيرَ مِنَ الهالكين الخاسرين.

bununla şunu kastettiğine: "Beni kendisine çağırdığınız o küfür üzere size uyarsam, dinde ziyandan başka bir şey artırmamış olurum ve böylece helak olan, ziyana uğrayanlardan olurum."

[سورة هود (١١) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]

[Hûd Sûresi (11), Âyetler 64-65]

وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥)

{ وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥) } “«Ey kavmim! İşte size bir mucize olarak Allah'ın şu devesi! Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın; ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi yakın bir azap yakalar.» Derken onu kestiler. Bunun üzerine [Sâlih]: «Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp yararlanın. Bu, yalanlanamayacak bir tehdittir» dedi.” (64-65)

اعْلَمْ أَنَّ الْعَادَةَ فِيمَنْ يَدَّعِي النُّبُوَّةَ عِنْدَ قَوْمٍ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ أَنْ يَبْتَدِئَ بِالدَّعْوَةِ إِلَى عِبَادَةِ اللَّه ثُمَّ يُتْبِعَهُ بِدَعْوَى النُّبُوَّةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَطْلُبُوا مِنْهُ الْمُعْجِزَةَ وَأَمْرُ صَالِحٍ ﵇ هَكَذَا كَانَ

Bil ki putlara tapan bir kavme karşı peygamberlik iddia eden kimsede adet olan, söze Allah'a ibadete davetle başlaması, sonra bunu peygamberlik iddiasıyla takip ettirmesidir. Onların da kendisinden mutlaka bir mucize istemeleri gerekir. Sâlih aleyhisselâm'ın durumu da böyleydi.

يُرْوَى أَنَّ قَوْمَهُ خَرَجُوا فِي عِيدٍ لَهُمْ فَسَأَلُوهُ أَنْ يَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَأَنْ يُخْرِجَ لَهُمْ مِنْ صَخْرَةٍ مُعَيَّنَةٍ أَشَارُوا إِلَيْهَا نَاقَةً فَدَعَا صَالِحٌ رَبَّهُ فَخَرَجَتِ النَّاقَةُ كَمَا سَأَلُوا.

Rivayet edildiğine göre kavmi bir bayramları için dışarı çıkmışlardı. Kendilerine bir mucize getirmesini ve işaret ettikleri belirli bir kayadan kendileri için bir dişi deve çıkarmasını istediler. Sâlih Rabbine dua etti ve deve onların istediği gibi çıktı.

وَاعْلَمْ أَنَّ تِلْكَ النَّاقَةَ كَانَتْ مُعْجِزَةً مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهَا مِنَ الصَّخْرَةِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهَا فِي جَوْفِ الْجَبَلِ ثُمَّ شَقَّ عَنْهَا الْجَبَلَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهَا حَامِلًا مِنْ غَيْرِ ذَكَرٍ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ خَلَقَهَا عَلَى تِلْكَ الصُّورَةِ دَفْعَةً وَاحِدَةً مِنْ غَيْرِ وِلَادَةٍ، وَخَامِسُهَا: مَا

Bil ki o deve birkaç yönden bir mucize idi: Birincisi: Allah Teâlâ'nın onu kayadan yaratmış olması. İkincisi: Allah Teâlâ'nın onu dağın içinde yaratıp sonra dağı yararak içinden çıkarması. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın onu bir erkek olmadan gebe olarak yaratması. Dördüncüsü: Onu bir doğum olmaksızın birdenbire o surette yaratması. Beşincisi:

رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ لَهَا شِرْبُ يَوْمٍ وَلِكُلِّ الْقَوْمِ شِرْبُ يَوْمٍ آخَرَ،

rivayet edildiğine göre bir günün su içme hakkının ona, diğer bir günün su içme hakkının ise bütün kavme ait olmasıdır.

وَسَادِسُهَا: أَنَّهُ كَانَ يَحْصُلُ مِنْهَا لَبَنٌ كَثِيرٌ يَكْفِي الْخَلْقَ الْعَظِيمَ، وَكُلٌّ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ مُعْجِزٌ قَوِيٌّ وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ، إِلَّا أَنَّ تِلْكَ النَّاقَةَ كَانَتْ آيَةً وَمُعْجِزَةً، فَأَمَّا بَيَانُ أَنَّهَا كَانَتْ مُعْجِزَةً مِنْ أَيِّ الْوُجُوهِ فَلَيْسَ فِيهِ بَيَانُهُ.

Altıncısı: Ondan çok sayıda insana yetecek kadar bol süt elde edilmesiydi. Bu vecihlerin her biri kuvvetli bir mucizedir. Kur'an'da ise o devenin bir ayet ve mucize olduğundan başka bir şey yoktur; hangi yönlerden mucize olduğuna dair bir açıklama onda bulunmamaktadır.

ثُمَّ قَالَ: فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ ﵇ رَفَعَ عَنِ الْقَوْمِ مُؤْنَتَهَا، فَصَارَتْ مَعَ كَوْنِهَا آيَةً لَهُمْ تَنْفَعُهُمْ وَلَا تَضُرُّهُمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَنْتَفِعُونَ بِلَبَنِهَا عَلَى مَا

Sonra şöyle buyurdu: { فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ } “Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın”. Muradı şudur: O aleyhisselâm, onun masraf ve külfetini kavmin üzerinden kaldırdı; böylece deve onlar için bir ayet olmakla birlikte onlara fayda veren, zarar vermeyen bir hale geldi; zira onlar onun sütünden faydalanıyorlardı.

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ خَافَ عَلَيْهَا مِنْهُمْ لَمَّا شَاهَدَ مِنْ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ،

Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm, onların küfürde ısrar ettiklerini görünce devenin başına bir şey gelmesinden korktu.

فَإِنَّ الْخَصْمَ لَا يُحِبُّ ظُهُورَ حُجَّةِ خَصْمِهِ، بل يسعى في إخفاءها وَإِبْطَالِهَا بِأَقْصَى الْإِمْكَانِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانَ يَخَافُ مِنْ إِقْدَامِهِمْ عَلَى قَتْلِهَا، فَلِهَذَا احْتَاطَ وَقَالَ: وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ وَتَوَعَّدَهُمْ إِنْ مَسُّوهَا بِسُوءٍ بِعَذَابٍ قَرِيبٍ، وَذَلِكَ تَحْذِيرٌ شَدِيدٌ لَهُمْ مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى قَتْلِهَا، ثُمَّ بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ عَقَرُوهَا وَذَبَحُوهَا، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ عَقَرُوهَا لِإِبْطَالِ تِلْكَ الْحُجَّةِ، وَأَنْ يَكُونَ لِأَنَّهَا ضَيَّقَتِ الشُّرْبَ عَلَى الْقَوْمِ، وَأَنْ يَكُونَ لِأَنَّهُمْ رَغِبُوا فِي شَحْمِهَا وَلَحْمِهَا، وَقَوْلُهُ: فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ يُرِيدُ الْيَوْمَ الثَّالِثَ، وَهُوَ قَوْلُهُ:

Çünkü hasım, hasmının hüccetinin ortaya çıkmasını istemez; bilakis onu gücü yettiğince gizlemeye ve boşa çıkarmaya çalışır. İşte bu sebeple onların deveyi öldürmeye kalkışmalarından korkuyordu. Bu yüzden tedbirli davranıp { وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ } “ona bir kötülükle dokunmayın” dedi ve ona bir kötülükle dokunurlarsa onları yakın bir azapla tehdit etti. Bu, onları deveyi öldürmeye kalkışmaktan şiddetli bir sakındırmadır. Sonra Allah Teâlâ, buna rağmen onların deveyi boğazlayıp kestiklerini beyan etti. Onların deveyi o hücceti iptal etmek için boğazlamış olmaları muhtemel olduğu gibi, devenin kavmin suyunu daraltması sebebiyle veya yağına ve etine tamah ettikleri için boğazlamış olmaları da muhtemeldir. { فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ } “yoksa sizi yakın bir azap yakalar” sözüyle üçüncü günü kastetmektedir ki bu da O'nun şu sözüdür:

تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ/ الْقَوْمَ عَقَرُوهَا، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ لَهُمْ صَالِحٌ ﵇: تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ وَمَعْنَى التَّمَتُّعِ: التَّلَذُّذُ بِالْمَنَافِعِ وَالْمَلَاذِّ الَّتِي تُدْرَكُ بِالْحَوَاسِّ، وَلَمَّا كَانَ التَّمَتُّعُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا لِلْحَيِّ عَبَّرَ بِهِ عَنِ الْحَيَاةِ، وَقَوْلُهُ: فِي دارِكُمْ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الدَّارِ الْبَلَدُ، وَتُسَمَّى الْبِلَادُ بِالدِّيَارِ، لِأَنَّهُ يُدَارُ فِيهَا أَيْ يُتَصَرَّفُ يُقَالُ: دِيَارُ بَكْرٍ أَيْ بِلَادُهُمْ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالدِّيَارِ الدُّنْيَا. وَقَوْلُهُ: ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ أي غير مكذب وَالْمَصْدَرُ قَدْ يَرِدُ بِلَفْظِ الْمَفْعُولِ كَالْمَجْلُودِ وَالْمَعْقُولِ وبأيكم الْمَفْتُونُ، وَقِيلَ غَيْرُ مَكْذُوبٍ فِيهِ،

{ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ } "Yurdunuzda yaşayıp yararlanın". Sonra Allah Teâlâ kavmin onu boğazladığını beyan etti. Bunun üzerine Sâlih aleyhisselâm onlara: { تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ } “Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp yararlanın” dedi. Temettuun manası: Duyularla idrak edilen menfaat ve lezzetlerden tat almaktır. Temettu ancak diri olan için gerçekleşeceğinden, bununla hayattan kinaye yapılmıştır. { فِي دارِكُمْ } “yurdunuzda” sözünde iki vecih vardır: Birincisi: Dardan maksat memlekettir. Beldelere diyar denir; çünkü oralarda dönülür dolaşılır, yani tasarrufta bulunulur; nitekim "Bekr diyarı" yani onların beldeleri denilir. İkincisi: Diyardan maksadın dünya olmasıdır. { ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ } “Bu, yalanlanamayacak bir tehdittir” sözü; yani yalanlanmamış [bir vaattir]. Masdar bazen el-mecnûn (delirtilmiş), el-ma'kûl (akledilen) ve bi-eyyikumu'l-meftûn (hanginizin fitneye uğradığı) kelimelerinde olduğu gibi mef'ul lafzıyla gelir. "Hakkında yalan söylenmemiş" anlamında olduğu da söylenmiştir.

قَالَ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمْهَلَهُمْ تِلْكَ الْأَيَّامَ الثَّلَاثَةَ فَقَدْ رَغَّبَهُمْ فِي الْإِيمَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا عَقَرُوا النَّاقَةَ أَنْذَرَهُمْ صَالِحٌ ﵇ بِنُزُولِ الْعَذَابِ، فَقَالُوا وَمَا عَلَامَةُ ذَلِكَ؟ فَقَالَ: تَصِيرُ وُجُوهُكُمْ فِي الْيَوْمِ الْأَوَّلِ مُصْفَرَّةً، وَفِي الثَّانِي مُحْمَرَّةً، وَفِي الثَّالِثِ مُسْوَدَّةً، ثُمَّ يَأْتِيكُمُ الْعَذَابُ فِي الْيَوْمِ الرَّابِعِ،

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Allah Teâlâ onlara bu üç günü mühlet olarak verdiğinde onları imana teşvik etmiş oldu. Şöyle ki: Onlar deveyi boğazlayınca Sâlih aleyhisselâm onları azabın ineceği konusunda uyardı. Onlar: "Bunun alameti nedir?" dediler. O da şöyle dedi: "Birinci gün yüzleriniz sararacak, ikinci gün kızaracak, üçüncü gün kararacak; sonra dördüncü gün azap size gelecektir."

فَلَمَّا رَأَوْا وُجُوهَهُمْ قَدِ اسْوَدَّتْ أَيْقَنُوا بِالْعَذَابِ فَاحْتَاطُوا وَاسْتَعَدُّوا لِلْعَذَابِ فَصَبَّحَهُمُ الْيَوْمُ الرَّابِعُ وَهِيَ الصَّيْحَةُ وَالصَّاعِقَةُ وَالْعَذَابُ.

Yüzlerinin karardığını görünce azaba kesin olarak inandılar, tedbir alıp azap için hazırlandılar. Dördüncü günün sabahında ise onları sayha, yıldırım ve azap yakalayıverdi.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ تَظْهَرَ فِيهِمْ هَذِهِ الْعَلَامَاتُ مُطَابِقَةً لِقَوْلِ صَالِحٍ ﵇، ثُمَّ يَبْقَوْنَ مُصِرِّينَ عَلَى الْكُفْرِ.

Eğer: "Onlarda bu alametlerin Sâlih aleyhisselâm'ın sözüne uygun olarak ortaya çıkması, sonra da onların küfürde ısrarcı kalmaları nasıl akla uygun olabilir?" denilirse,

قُلْنَا: مَا دَامَتِ الْأَمَارَاتُ غَيْرَ بَالِغَةٍ إِلَى حَدِّ الْجَزْمِ وَالْيَقِينِ لَمْ يَمْتَنِعْ بَقَاؤُهُمْ عَلَى الْكُفْرِ وَإِذَا صَارَتْ يَقِينِيَّةً قَطْعِيَّةً، فَقَدِ انْتَهَى الْأَمْرُ إِلَى حَدِّ الْإِلْجَاءِ وَالْإِيمَانُ فِي ذلك الوقت غير مقبول.

Deriz ki: Alametler kesinlik ve yakîn derecesine ulaşmadığı sürece küfür üzere kalmaları imkansız değildir. Kesin ve yakînî hale geldiğinde ise iş ilca (zorunluluk) derecesine ulaşmıştır ve o vakitteki iman makbul değildir.

[سورة هود (١١) : الآيات ٦٦ الى ٦٨]

[Hûd Sûresi (11), Âyetler 66-68]

فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ (٦٨)

{ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ (٦٨) } “Emrimiz gelince Sâlih'i ve onunla beraber iman edenleri katımızdan bir rahmetle ve o günün rezilliğinden kurtardık. Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir, pek üstündür. Zulmedenleri ise o korkunç ses yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çökekaldılar. Sanki orada hiç oturup yaşamamışlardı. Dikkat edin! Gerçekten Semûd kavmi Rablerini inkâr ettiler. Dikkat edin! Semûd kavmi [rahmetten] uzak olsun!” (66-68)

اعْلَمْ أَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الْآيَةِ قَدْ مَضَى فِي قِصَّةِ عَادٍ، وَقَوْلُهُ: وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ فِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu ayetin bir benzeri Âd kavminin kıssasında geçmişti. O'nun: { وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ } “ve o günün rezilliğinden” sözünde birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ خِزْيِ وَاوُ الْعَطْفِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ/ التَّقْدِيرُ:

Birinci Mesele: { وَمِنْ خِزْيِ } kavlindeki vav (و), atıf vavıdır ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: Takdirin,

نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا مِنَ الْعَذَابِ النَّازِلِ بِقَوْمِهِ وَمِنَ الْخِزْيِ الَّذِي لَزِمَهُمْ وَبَقِيَ الْعَارُ فِيهِ مَأْثُورًا عَنْهُمْ وَمَنْسُوبًا إِلَيْهِمْ، لِأَنَّ مَعْنَى الْخِزْيِ الْعَيْبُ الَّذِي تَظْهَرُ فَضِيحَتُهُ وَيُسْتَحْيَا مِنْ مِثْلِهِ فَحُذِفَ مَا حُذِفَ اعْتِمَادًا عَلَى دَلَالَةِ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: نَجَّيْنَا صَالِحًا بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ.

"Sâlih'i ve onunla beraber iman edenleri, kavmine inen azaptan ve onlara yapışıp utancı kendilerinden nakledilen ve kendilerine nispet edilen bir rezillikten katımızdan bir rahmetle kurtardık" şeklinde olmasıdır; zira hızy (خِزْي) kelimesinin manası, rezilliği açığa çıkan ve benzerinden utanılan ayıptır. Geriye kalanın delaletine güvenilerek hazfedilen kısım hazfedilmiştir. İkincisi: Takdirin: "Sâlih'i katımızdan bir rahmetle kurtardık ve onları o günün rezilliğinden kurtardık" şeklinde olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ الْكِسَائِيُّ ونافع في رواية ورش وقالوا وإحدى الروايات عن الأعشى يَوْمَئِذٍ بِفَتْحِ الْمِيمِ، وَفِي الْمَعَارِجِ عَذَابِ يَوْمَئِذٍ [الْمَعَارِجِ: ١١] وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِ الْمِيمِ فِيهِمَا فَمَنْ قَرَأَ بِالْفَتْحِ فَعَلَى أَنَّ يَوْمَ مُضَافٌ إِلَى إِذْ وَأَنَّ إِذْ مَبْنِيٌّ، وَالْمُضَافُ إِلَى الْمَبْنِيِّ يَجُوزُ جَعْلُهُ مَبْنِيًّا أَلَا تَرَى أَنَّ الْمُضَافَ يَكْتَسِبُ من المضاف إليه التعريف والتنكير فكذا هاهنا، وَأَمَّا الْكَسْرُ فِي إِذْ فَالسَّبَبُ أَنَّهُ يُضَافُ إِلَى الْجُمْلَةِ مِنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ تَقُولُ:

İkinci Mesele: Kisâî ile Verş ve Kālûn rivayetinde Nâfi ve A'meş'ten gelen bir rivayette { يَوْمَئِذٍ } lafzını mîm'in fethasıyla okumuşlardır; Meâric sûresindeki { عَذابِ يَوْمَئِذٍ } [el-Meâric 11] lafzında da böyledir. Diğerleri ise her ikisinde mîm'in kesresiyle okumuşlardır. Fetha ile okuyan kimse bunu; yevm (يَوْمَ) kelimesinin iz (إِذْ) kelimesine muzaf olmasına ve iz (إِذْ) kelimesinin de mebni olmasına dayandırmıştır; zira mebniye muzaf olanın mebni kılınması caizdir. Görmez misin ki muzaf, muzafun ileyh'ten marifelik ve nekrelik kazanır; işte burada da böyledir. İz (إِذْ) kelimesindeki kesreye gelince, bunun sebebi mübteda ve haberden oluşan cümleye muzaf olmasıdır. Dersin ki:

جِئْتُكَ إِذِ الشَّمْسُ طَالِعَةٌ، فَلَمَّا قُطِعَ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ نُوِّنَ لِيَدُلَّ التَّنْوِينُ عَلَى ذَلِكَ ثُمَّ كُسِرَتِ الذَّالُ لِسُكُونِهَا وَسُكُونِ التَّنْوِينِ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالْكَسْرِ فَعَلَى إِضَافَةِ الْخِزْيِ إِلَى الْيَوْمِ وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ إِضَافَتِهِ إِلَى الْمَبْنِيِّ أَنْ يَكُونَ مَبْنِيًّا لِأَنَّ هَذِهِ الْإِضَافَةَ غَيْرُ لَازِمَةٍ.

"Güneş doğarken sana geldim" (جِئْتُكَ إِذِ الشَّمْسُ طَالِعَةٌ). Muzafun ileyh'ten kesilince, tenvin buna delalet etsin diye tenvinlenmiştir; sonra zâl harfi kendi sükûnu ile tenvinin sükûnu sebebiyle kesrelenmiştir. Kesre ile okuyuşa gelince bu, hızy (خِزْي) kelimesinin yevm (يَوْم) kelimesine izafe edilmesine dayanır; onun mebni bir kelimeye izafe edilmesinden ötürü mebni olması gerekmemiştir, çünkü bu izafet bağlayıcı (gayr-ı lâzım) değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْخِزْيُ الذُّلُّ الْعَظِيمُ حَتَّى يَبْلُغَ حَدَّ الْفَضِيحَةِ وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى فِي الْمُحَارِبِينَ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا [الْمَائِدَةِ: ٣٣] وَإِنَّمَا سَمَّى اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ الْعَذَابَ خِزْيًا لِأَنَّهُ فَضِيحَةٌ بَاقِيَةٌ يَعْتَبِرُ بِهَا أَمْثَالُهُمْ ثُمَّ قَالَ: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ وَإِنَّمَا حَسُنَ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ أَوْصَلَ ذَلِكَ الْعَذَابَ إِلَى الْكَافِرِ وَصَانَ أَهْلَ الْإِيمَانِ عَنْهُ، وَهَذَا التَّمْيِيزُ لَا يَصِحُّ إِلَّا مِنَ الْقَادِرِ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى قَهْرِ طَبَائِعِ الْأَشْيَاءِ فَيَجْعَلُ الشَّيْءَ الْوَاحِدَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى إِنْسَانٍ بَلَاءً وَعَذَابًا وَبِالنِّسْبَةِ إِلَى إِنْسَانٍ آخَرَ رَاحَةً وَرَيْحَانًا ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ ذَلِكَ الْأَمْرَ فَقَالَ: وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Üçüncü Mesele: Hızy (الْخِزْي), rezillik derecesine varan büyük zillettir. Bu sebeple Teâlâ yol kesenler hakkında { ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا } “Bu onlar için dünyada bir rezilliktir” [el-Mâide 33] buyurmuştur. Allah Teâlâ bu azabı ancak benzerlerinin ibret alacağı kalıcı bir rezillik olduğu için hızy diye isimlendirmiştir. Sonra: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ } “Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir, pek üstündür” buyurdu. Bunun güzel olması şundandır: Çünkü Teâlâ o azabı kâfire ulaştırdığını ve iman ehlini ondan koruduğunu beyan etmiştir. Bu ayırt etme ise ancak eşyanın tabiatlarını kahretmeye gücü yeten bir Kādir'den sâdır olabilir ki O, tek bir şeyi bir insan nispetinde bela ve azap, başka bir insan nispetinde ise rahatlık ve reyhan kılar. Sonra Teâlâ bu işi beyan ederek şöyle buyurdu: { وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenleri ise yakalayıverdi”. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّمَا قَالَ: أَخَذَ وَلَمْ يَقُلْ أَخَذْتُ لِأَنَّ الصَّيْحَةَ مَحْمُولَةٌ عَلَى الصِّيَاحِ، وَأَيْضًا فُصِلَ بَيْنَ الْفِعْلِ وَالِاسْمِ الْمُؤَنَّثِ بِفَاصِلٍ، فَكَانَ الْفَاصِلُ كَالْعِوَضِ مِنْ تَاءِ التَّأْنِيثِ، وَقَدْ سَبَقَ لَهَا نَظَائِرُ.

Birinci Mesele: { أَخَذَتْ } demeyip { أَخَذَ } demesi; sayhanın (الصَّيْحَةُ) siyâh (الصِّيَاحُ - haykırış) manasına hamledilmesindendir. Ayrıca fiil ile müennes isim arasına bir fasıla girmiştir; dolayısıyla fasıla müenneslik tâ'sının (tâü't-te'nîs) bedeli gibi olmuştur. Bunun benzerleri daha önce geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي الصَّيْحَةِ وَجْهَيْنِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الْمُرَادُ الصَّاعِقَةُ الثَّانِي:

İkinci Mesele: Sayha hakkında iki vecih zikretmişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Murat yıldır yıldır (es-sâika)." İkincisi:

الصَّيْحَةُ صَيْحَةٌ عَظِيمَةٌ هَائِلَةٌ سَمِعُوهَا فَمَاتُوا أَجْمَعُ مِنْهَا فَأَصْبَحُوا وَهُمْ مَوْتَى جَاثِمِينَ فِي دُورِهِمْ وَمَسَاكِنِهِمْ، وَجُثُومُهُمْ سُقُوطُهُمْ عَلَى وُجُوهِهِمْ، يُقَالُ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ جِبْرِيلَ ﵇ أَنْ يَصِيحَ بِهِمْ تِلْكَ الصَّيْحَةَ الَّتِي مَاتُوا بِهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّه تَعَالَى خَلَقَهَا، وَالصِّيَاحُ لَا يَكُونُ إِلَّا الصَّوْتَ الْحَادِثَ فِي حَلْقٍ وَفَمٍ وَكَذَلِكَ الصُّرَاخُ، فَإِنْ كَانَ مِنْ فِعْلِ اللَّه تَعَالَى فَقَدْ خَلَقَهُ فِي حَلْقِ حَيَوَانٍ وَإِنْ كَانَ فِعْلَ جِبْرِيلَ ﵇ فَقَدْ حَصَلَ فِي فَمِهِ وَحَلْقِهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ صَوْتَ الرَّعْدِ أَعْظَمُ مِنْ كُلِّ صَيْحَةٍ وَلَا يُسَمَّى بِذَلِكَ وَلَا بِأَنَّهُ صُرَاخٌ.

Sayha, işittikleri ve hepsinin onun yüzünden öldüğü çok büyük, korkunç bir sestir; böylece evlerinde ve meskenlerinde ölüler olarak dizüstü çökekalmışlardır. Onların cüsûmu (dizüstü çöküşleri), yüzüstü düşüşleridir. Denilir ki: Allah Teâlâ Cibrîl aleyhisselâm'a onlara karşı kendisiyle öldükleri o sayha ile haykırmasını emretmiştir. Bunu Allah Teâlâ'nın bizzat yaratmış olması da caizdir. Siyâh (haykırma) ancak bir boğazda ve ağızda meydana gelen sestir; çığlık da böyledir. Şayet Allah Teâlâ'nın fiili ise onu bir canlının boğazında yaratmıştır; eğer Cibrîl aleyhisselâm'ın fiili ise onun ağzında ve boğazında meydana gelmiştir. Bunun delili şudur: Gök gürültüsünün sesi her sayhadan daha büyüktür; fakat ne böyle isimlendirilir ne de çığlık olarak adlandırılır.

فَإِنْ قِيلَ: فَمَا السَّبَبُ فِي كَوْنِ الصَّيْحَةِ مُوجِبَةً لِلْمَوْتِ؟

Eğer: "Sayhanın ölüme yol açmasının sebebi nedir?" denilirse,

قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ الصَّيْحَةَ الْعَظِيمَةَ إِنَّمَا تَحْدُثُ عِنْدَ سَبَبٍ قَوِيٍّ يُوجِبُ تَمَوُّجَ الْهَوَاءِ وَذَلِكَ التَّمَوُّجُ الشَّدِيدُ رُبَّمَا يَتَعَدَّى إِلَى صِمَاخِ الْإِنْسَانِ فَيُمَزِّقُ غِشَاءَ الدِّمَاغِ فَيُورِثُ الْمَوْتَ. وَالثَّانِي: أَنَّهَا شَيْءٌ مَهِيبٌ فَتَحْدُثُ الْهَيْبَةُ الْعَظِيمَةُ عِنْدَ حُدُوثِهَا وَالْأَعْرَاضُ النَّفْسَانِيَّةُ إِذَا قَوِيَتْ أَوْجَبَتِ الْمَوْتَ الثَّالِثُ: أَنَّ الصَّيْحَةَ الْعَظِيمَةَ إِذَا حَدَثَتْ من السحاب فلا بد وأن يصحبها بَرْقٌ شَدِيدٌ مُحْرِقٌ، وَذَلِكَ هُوَ الصَّاعِقَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄.

Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Büyük sayha ancak havanın dalgalanmasını gerektiren güçlü bir sebeple meydana gelir; bu şiddetli dalgalanma ise bazen insanın kulak zarına ulaşıp beyin zarını yırtar ve ölüme yol açar. İkincisi: O heybetli bir şeydir; meydana geldiğinde büyük bir dehşet oluşur ve nefsanî arazlar güçlendiğinde ölüme sebep olur. Üçüncüsü: Büyük sayha buluttan meydana geldiğinde mutlaka beraberinde şiddetli ve yakıcı bir şimşek bulunur ki İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın zikrettiği yıldırım (es-sâika) da işte budur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ وَالْجُثُومُ هُوَ السُّكُونُ يُقَالُ لِلطَّيْرِ إِذَا بَاتَتْ فِي أَوْكَارِهَا إِنَّهَا جَثَمَتْ، ثُمَّ إِنَّ الْعَرَبَ أَطْلَقُوا هَذَا اللَّفْظَ عَلَى مَا لَا يَتَحَرَّكُ مِنَ الْمَوْتِ فَوَصَفَ اللَّه تَعَالَى هَؤُلَاءِ الْمُهْلَكِينَ بِأَنَّهُمْ سَكَنُوا عِنْدَ الْهَلَاكِ، حَتَّى كَأَنَّهُمْ مَا كَانُوا أَحْيَاءً وَقَوْلُهُ: كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَيْ كَأَنَّهُمْ لَمْ يُوجَدُوا، وَالْمَغْنَى الْمُقَامُ الَّذِي يُقِيمُ الْحَيُّ بِهِ يُقَالُ: غَنِيَ الرَّجُلُ بِمَكَانِ كَذَا إِذَا أَقَامَ بِهِ.

Sonra Teâlâ: { فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ } “yurtlarında dizüstü çökekaldılar” buyurdu. Cüsûm (الْجُثُومُ), hareketsiz kalmaktır (sükûn). Kuşlar yuvalarında gecelediklerinde onlar için "câsime oldu (جَثَمَتْ)" denilir. Sonra Araplar bu lafzı ölüm sebebiyle hareket etmeyen varlık hakkında kullandılar. Allah Teâlâ bu helak edilenleri, helak olduklarında sanki hiç yaşamamış gibi hareketsiz kaldıkları şeklinde nitelemiştir. { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها } “Sanki orada hiç oturup yaşamamışlardı” sözü; yani sanki hiç var olmamışlardı demektir. Mağnâ (الْمَغْنَى), dirinin ikamet ettiği yerdir. Bir kimse bir yerde ikamet ettiğinde "Falanca kimse falanca yerde ikamet etti (غَنِيَ الرَّجُلُ بِمَكَانِ كَذَا)" denilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ قَرَأَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ أَلا إِنَّ ثَمُودَ غَيْرَ مُنَوَّنٍ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَقَرَأَ الباقون ثمودا بالتنوين ولثمود كِلَاهُمَا بِالصَّرْفِ، وَالصَّرْفُ لِلذَّهَابِ إِلَى الْحَيِّ، أَوْ إِلَى الْأَبِ الْأَكْبَرِ وَمَنْعُهُ لِلتَّعْرِيفِ وَالتَّأْنِيثِ بِمَعْنَى القبيلة.

Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ } “Dikkat edin! Gerçekten Semûd kavmi Rablerini inkâr ettiler. Dikkat edin! Semûd kavmi [rahmetten] uzak olsun!”. Hamza ve Âsım'dan Hafs, bütün Kur'an'da { أَلا إِنَّ ثَمُودَ } kelimesini tenvinsiz okumuştur. Diğerleri ise { ثمودا } ve { لِثَمُودَ } kelimelerini tenvinle munsarıf olarak okumuşlardır. Sarf (tenvinleme), kabileye (hayy) veya en büyük ataya gitmek içindir; gayr-ı munsarıf olması ise kabile manasında marifelik ve müenneslik sebebiyledir.

[سورة هود (١١) : الآيات ٦٩ الى ٧١]

[Hûd Sûresi (11), Âyetler 69-71]

وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ (٧١)

{ وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ (٧١) } “Andolsun ki elçilerimiz İbrâhim'e müjde ile geldiler: «Selâm!» dediler. O da: «Selâm!» dedi; çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi. Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içine bir korku düştü. «Korkma! Biz Lût kavmine gönderildik» dediler. O esnada karısı ayakta idi; gülümsedi. Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Ya'kūb'u müjdeledik.” (69-71)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ الرَّابِعَةُ مِنَ الْقِصَصِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السورة وهاهنا مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى } “Andolsun ki elçilerimiz İbrâhim'e müjde ile geldiler” kavli hakkında] Bil ki bu, bu sûrede zikredilen kıssaların dördüncüsüdür ve burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ النَّحْوِيُّونَ: دَخَلَتْ كَلِمَةُ «قد» هاهنا لِأَنَّ السَّامِعَ لِقَصَصِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ يَتَوَقَّعُ قصة بعد قصة، وقد للتوقع، ودخت اللَّامُ فِي «لَقَدْ» لِتَأْكِيدِ الْخَبَرِ وَلَفْظُ رُسُلُنا جَمْعٌ/ وَأَقَلُّهُ ثَلَاثَةٌ فَهَذَا يُفِيدُ الْقَطْعَ بِحُصُولِ ثَلَاثَةٍ، وَأَمَّا الزَّائِدُ عَلَى هَذَا الْعَدَدِ فَلَا سَبِيلَ إِلَى إِثْبَاتِهِ إِلَّا بِدَلِيلٍ آخَرَ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِيهِمْ كَانَ جِبْرِيلَ ﵇، ثُمَّ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ فَقِيلَ: أَتَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَمَعَهُ اثْنَا عَشَرَ مَلَكًا عَلَى صُورَةِ الْغِلْمَانِ الَّذِينَ يَكُونُونَ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَقَالَ الضَّحَّاكُ كَانُوا تِسْعَةً. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانُوا

Birinci Mesele: Nahivciler şöyle demiştir: «قد» kelimesi buraya dahil olmuştur, çünkü peygamberlerin aleyhimüsselâm kıssalarını dinleyen kimse kıssa ardına kıssa bekler; «قد» ise tevakku (beklenti) içindir. «لَقَدْ» lafzındaki lâm (ل) ise haberi tekit etmek için girmiştir. «رُسُلُنا» lafzı çoğuldur; çoğulun en azı üçtür. Bu da kesin olarak üç kişinin bulunduğunu ifade eder. Bu sayının fazlasına gelince, bunu başka bir delil olmaksızın ispat etmeye imkan yoktur. Onların reisinin Cibrîl aleyhisselâm olduğu hususunda icma etmişlerdir. Sonra rivayetler ihtilaf etmiştir: Cibrîl aleyhisselâm'ın son derece yakışıklı delikanlılar suretinde yanında on iki melekle ona geldiği söylenmiştir. Dahhâk: "Dokuz kişiydiler" demiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise:

ثَلَاثَةً جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلَ وَإِسْرَافِيلَ ﵈، وَهُمُ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّه فِي سُورَةِ وَالذَّارِيَاتِ فِي قَوْلِهِ: هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ [الذَّارِيَاتِ: ٢٤] وَفِي الْحِجْرِ وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ [الْحِجْرِ: ٥١] .

"Cibrîl, Mîkâîl ve İsrâfîl aleyhimüsselâm olmak üzere üç kişiydiler" demiştir. Bunlar, Allah'ın Zâriyât sûresinde { هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'in misafirlerinin haberi sana geldi mi?” [ez-Zâriyât 24] kavlinde ve Hicr sûresinde { وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ } “Onlara İbrâhim'in misafirlerinden haber ver” [el-Hicr 51] kavlinde zikrettiği kimselerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْبُشْرَى عَلَى وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مَا بَشَّرَهُ اللَّه بَعْدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ:

İkinci Mesele: Müjdeden (el-büşrâ) maksadın ne olduğu konusunda iki vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Maksadın, Allah'ın bundan sonra:

فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنَّهُ بَشَّرَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِسَلَامَةِ لُوطٍ وَبِإِهْلَاكِ قَوْمِهِ.

{ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Ya'kūb'u müjdeledik” sözüyle ona müjdelediği şey olmasıdır. İkincisi: Ondan maksadın, İbrâhim aleyhisselâm'a Lût'un selamette kalacağını ve kavminin helak edileceğini müjdelemiş olmasıdır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ } “«Selâm!» dediler. O da: «Selâm!» dedi” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ قَالُوا سِلْمٌ قَالَ سِلْمٌ بِكَسْرِ السِّينِ وَسُكُونِ اللَّامِ بِغَيْرِ أَلِفٍ، وَفِي وَالذَّارِيَاتِ مِثْلُهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: لَا فَرْقَ بَيْنَ الْقِرَاءَتَيْنِ كَمَا قَالُوا حِلٌّ وَحَلَالٌ وَحَرَمٌ وَحَرَامٌ لِأَنَّ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّهُمْ لَمَّا جَاءُوا سَلَّمُوا عَلَيْهِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ سِلْمٌ خِلَافَ الْعَدُوِّ وَالْحَرْبِ كَأَنَّهُمْ لَمَّا امْتَنَعُوا مِنْ تَنَاوُلِ مَا قَدَّمَهُ إِلَيْهِمْ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالَ إِنَّا سِلْمٌ وَلَسْتُ بِحَرْبٍ وَلَا عَدُوٍّ فَلَا تَمْتَنِعُوا مِنْ تَنَاوُلِ طَعَامِي كَمَا يُمْتَنَعُ مِنْ تَنَاوُلِ طَعَامِ الْعَدُوِّ، وَهَذَا الْوَجْهُ عِنْدِي بَعِيدٌ، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ تَكَلُّمُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِهَذَا اللَّفْظِ بَعْدَ إِحْضَارِ الطَّعَامِ، إِلَّا أَنَّ الْقُرْآنَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ إِنَّمَا وُجِدَ قَبْلَ إِحْضَارِ الطَّعَامِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ [هود: ٦٩] وَالْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ مَجِيئَهُ بِذَلِكَ الْعِجْلِ الْحَنِيذِ كَانَ بَعْدَ ذِكْرِ السَّلَامِ.

Birinci Mesele: Hamza ve Kisâî, sîn'in kesresi, lâm'ın sükûnu ile ve elifsiz olarak { قَالُوا سِلْمٌ قَالَ سِلْمٌ } şeklinde okumuşlardır; Zâriyât sûresinde de böyledir. Ferrâ şöyle demiştir: İki kıraat arasında fark yoktur; nitekim onların hıll (حِلٌّ) ve helâl (حَلَالٌ), harem (حَرَمٌ) ve harâm (حَرَامٌ) demeleri gibidir; çünkü tefsirde, onların geldiklerinde ona selam verdikleri belirtilmektedir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Silm (سِلْم) kelimesinin düşman ve savaşın zıddı olması da muhtemeldir; sanki onlar kendilerine sunduğu şeyden yemekten kaçınınca onları yadırgamış ve içine bir korku düşmüş, o da: "Biz barışız (silm), savaş ve düşman değilim; dolayısıyla düşmanın yemeğinden kaçınıldığı gibi yemeğimden yemekten kaçınmayın" demiştir. Bu vecih bana göre uzaktır; zira bu takdirde İbrâhim aleyhisselâm'ın bu lafızla konuşmasının yemeği getirdikten sonra olması gerekirdi. Oysa Kur'an bu sözün ancak yemeği getirmeden önce vaki olduğuna delalet etmektedir; çünkü Teâlâ: { قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ } “«Selâm!» dediler. O da: «Selâm!» dedi; çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi” [Hûd 69] buyurmuştur. Fâ (فَ) harfi ise ta'kīb (hemen ardından olma) bildirir; bu da onun o kızartılmış buzağıyı getirmesinin selam zikrinden sonra olduğuna delalet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالُوا سَلَامًا تَقْدِيرُهُ: سَلَّمْنَا عَلَيْكَ سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ تَقْدِيرُهُ: أَمْرِي سَلَامٌ، أَيْ لَسْتُ مُرِيدًا غَيْرَ السَّلَامَةِ وَالصُّلْحِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، فَجَاءَ بِهِ مَرْفُوعًا حِكَايَةً لِقَوْلِهِ كَمَا قَالَ: وَحُذِفَ عَنْهُ الْخَبَرُ كَمَا حُذِفَ مِنْ قَوْلِهِ: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ [يُوسُفَ: ١٨] وَإِنَّمَا يَحْسُنُ هَذَا الْحَذْفُ إِذَا كان المقصود معلوما بعد الحذف، وهاهنا الْمَقْصُودُ مَعْلُومٌ فَلَا جَرَمَ حَسُنَ الْحَذْفُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ [الزُّخْرُفِ: ٨٩] عَلَى حَذْفِ الْخَبَرِ.

İkinci Mesele: { قَالُوا سَلَامًا } ifadesinin takdiri: "Sana selam verdik (سَلَّمْنَا عَلَيْكَ سَلَامًا)" şeklindedir. { قَالَ سَلَامٌ } ifadesinin takdiri ise: "Benim durumum selamettir (أَمْرِي سَلَامٌ)" yani selamet ve barıştan başkasını istiyor değilim, demektir. Vâhidî şöyle demiştir: Murâdın { سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } "Size selâm olsun" olması da muhtemeldir; böylece söylediği gibi onun sözünü hikaye ederek merfû getirmiş ve { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” [Yûsuf 18] kavminden haberin hazfedildiği gibi ondan da haber hazfedilmiştir. Bu hazif ancak maksat haziften sonra da biliniyorsa güzel olur; burada ise maksat bilinmektedir, bu yüzden hazif güzel olmuştur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın haberin hazfedilmesi üzere olan: { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ } “Şimdilik sen onlara aldırma ve: «Selâm!» de” [ez-Zuhruf 89] kavlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ إِنَّمَا سَلَّمَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، رِعَايَةً لِلْإِذْنِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها.

Bil ki onların birbirine selam vermeleri, Allah Teâlâ'nın: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } “Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp halkına selâm vermedikçe girmeyin” kavlinde zikredilen izne riayet etmek içindir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِغَيْرِ أَلِفٍ وَلَامٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الدُّعَاءِ، فَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِمْ: خَيْرٌ بَيْنَ يَدَيْكَ.

Üçüncü Mesele: En çok kullanılan şekli elif ve lâm olmaksızın { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } şeklindedir. Bunun sebebi dua anlamında olmasıdır; nitekim onların "Önünde hayır olsun (خَيْرٌ بَيْنَ يَدَيْكَ)" demeleri gibidir.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ جَازَ جَعْلُ النَّكِرَةِ مُبْتَدَأً؟

Eğer: "Nekre bir kelimenin mübteda kılınması nasıl caiz olmuştur?" denilirse,

قُلْنَا: النَّكِرَةُ إِذَا كَانَتْ مَوْصُوفَةً جَازَ جَعْلُهَا مُبْتَدَأً، فَإِذَا قُلْتَ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ: فَالتَّنْكِيرُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ يَدُلُّ عَلَى التَّمَامِ وَالْكَمَالِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: سَلَامٌ كَامِلٌ تَامٌّ عَلَيْكُمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُنَا: سَلَامٌ عَلَيْكَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي [مَرْيَمَ: ٤٧] وَقَوْلُهُ: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ [الصافات: ٧٩] الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى [طَه: ٤٧] فَهَذَا أَيْضًا جَائِزٌ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْمَاهِيَّةُ وَالْحَقِيقَةُ.

Deriz ki: Nekre vasıflandığında mübteda kılınması caiz olur. Sen: { سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } dediğinde, bu makamdaki nekre oluş tamlığa ve kemale delalet eder; sanki: "Kamil ve tastamam bir selâm üzerinize olsun" denilmiştir. Bunun benzeri: "Sana selâm olsun (سَلَامٌ عَلَيْكَ)" sözümüz ile Allah Teâlâ'nın şu kavilleridir: { قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “[İbrâhim] dedi ki: «Selâm olsun sana! Senin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim»” [Meryem 47], { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli olan Rab'den bir söz olarak «Selâm» vardır” [Yâsîn 58], { سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ } “Âlemler içinde Nûh'a selâm olsun!” [es-Sâffât 79], { الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Melekler de her kapıdan yanlarına girerler: «Sabretmenize karşılık selâm sizlere!» [derler]” [er-Ra'd 23-24]. Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } “Selâm doğru yola uyanlara olsun” [Tâhâ 47] kavline gelince, bu da caizdir ve bundan murat mahiyet ve hakikattir.

وَأَقُولُ: قَوْلُهُ: سَلامٌ عَلَيْكُمْ أَكْمَلُ مِنْ قَوْلِهِ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، لِأَنَّ التَّنْكِيرَ في قوله: سَلامٌ عَلَيْكُمْ يُفِيدُ الْكَمَالَ وَالْمُبَالَغَةَ وَالتَّمَامَ. وَأَمَّا لَفْظُ السَّلَامِ: فَإِنَّهُ لَا يُفِيدُ إِلَّا الْمَاهِيَّةَ. قَالَ الْأَخْفَشُ: مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَقُولُ: سَلَامٌ

Ben de derim ki: O'nun { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } kavli, { السَّلَامُ عَلَيْكُمْ } sözünden daha kâmildir; çünkü { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } sözündeki nekre oluş kemal, mübalağa ve tamlık ifade eder. { السَّلَامُ } lafzı ise sadece mahiyeti ifade eder. Ahfeş şöyle demiştir: Araplardan kimisi { سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } derken { سَلَامٌ } sözünü elif-lâmdan ve tenvinden soyutlar;

عَلَيْكُمْ فَيُعَرِّي قَوْلَهُ: سَلَامٌ عَنِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ والتنوين، والسبب في ذلك كَثْرَةَ الِاسْتِعْمَالِ أَبَاحَ هَذَا التَّخْفِيفَ، واللَّه أَعْلَمُ.

bunun sebebi kullanımın çokluğudur, bu da söz konusu hafifletmeyi caiz kılmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ قَالُوا: مَكَثَ إِبْرَاهِيمُ خَمْسَ عَشْرَةَ لَيْلَةً لَا يَأْتِيهِ ضَيْفٌ فَاغْتَمَّ لِذَلِكَ، ثُمَّ جَاءَهُ الْمَلَائِكَةُ فَرَأَى أَضْيَافًا لَمْ يَرَ مِثْلَهُمْ، فَعَجَّلَ وَجَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ، فَقَوْلُهُ: فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ معناه: فلما لَبِثَ فِي الْمَجِيءِ بِهِ بَلْ عَجَّلَ فِيهِ، أَوِ التَّقْدِيرُ: فَمَا لَبِثَ مَجِيئُهُ وَالْعِجْلُ وَلَدُ الْبَقَرَةِ. أَمَّا الْحَنِيذُ: فَهُوَ الَّذِي يُشْوَى فِي حُفْرَةٍ مِنَ الْأَرْضِ بِالْحِجَارَةِ الْمُحْمَاةِ، وَهُوَ مِنْ فِعْلِ أَهْلِ الْبَادِيَةِ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ مَحْنُوذٌ فِي الْأَصْلِ كَمَا قِيلَ: طَبِيخٌ وَمَطْبُوخٌ، وَقِيلَ: الْحَنِيذُ الَّذِي يَقْطُرُ دَسَمُهُ. يُقَالُ: حَنَذَتِ الْفَرَسُ إِذَا أَلْقَيْتَ عَلَيْهِ الْجُلَّ حَتَّى تَقْطُرَ عَرَقًا.

Sonra Teâlâ: { فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ } “çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi” buyurdu. Şöyle dediler: İbrâhim on beş gece misafir gelmeksizin kaldı ve buna üzüldü; sonra ona melekler geldi, o da benzerini görmediği misafirler gördü; acele edip kızartılmış bir buzağı getirdi. O'nun: { فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ } sözünün manası: Onu getirmekte gecikmedi, bilakis acele etti; yahut takdiri: "Onu getirmesi gecikmedi" şeklindedir. Icl (الْعِجْل), ineğin yavrusudur. Hanîz (الْحَنِيذُ) ise; yerdeki bir çukurda kızgın taşlarla kızartılan şeydir ki bu çöl ehlinin bilinen bir fiilidir. Tabiîh (pişmiş) ve matbûh (pişirilmiş) denildiği gibi aslı mahnûzdur (kızartılmıştır). Yağı damlayan şeye de hanîz dendiği söylenmiştir. Atın üzerine çul örtülüp ter damlattığı zaman "At ter döktü (حَنَذَتِ الْفَرَسُ)" denilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ إلى قوله إِلى قَوْمِ لُوطٍ أَيْ إِلَى الْعِجْلِ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِلَى الطَّعَامِ، وَهُوَ ذَلِكَ الْعِجْلُ نَكِرَهُمْ أَيْ أَنْكَرَهُمْ. يُقَالُ: نَكِرَهُ وَأَنْكَرَهُ وَاسْتَنْكَرَهُ.

Sonra Teâlâ: { فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ } kavlinden { إِلى قَوْمِ لُوطٍ } kavline kadar buyurdu; yani buzağıya [ellerinin uzanmadığını görünce]. Ferrâ: "Yemeğe yani o buzağıya" demiştir. { نَكِرَهُمْ } yani onları yadırgadı, yabancıladı. Bir şeyi yadırgadığında "Nekirehû (نَكِرَهُ)", "enkerehû (أَنْكَرَهُ)" ve "istenkerehû (اسْتَنْكَرَهُ)" denilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَضْيَافَ إِنَّمَا امْتَنَعُوا مِنَ الطَّعَامِ لِأَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ وَالْمَلَائِكَةُ لَا يَأْكُلُونَ وَلَا يَشْرَبُونَ، وَإِنَّمَا أَتَوْهُ فِي صُورَةِ الْأَضْيَافِ لِيَكُونُوا عَلَى صِفَةٍ يُحِبُّهَا، وَهُوَ كَانَ مَشْغُوفًا بِالضِّيَافَةِ. وَأَمَّا إِبْرَاهِيمُ ﵇. فَنَقُولُ: إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ ﵇ مَا كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ، بَلْ كَانَ يَعْتَقِدُ فِيهِمْ أَنَّهُمْ مِنَ الْبَشَرِ، أَوْ يُقَالُ: إِنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُمْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. أَمَّا عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ فَسَبَبُ خَوْفِهِ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ كَانَ يَنْزِلُ فِي طَرَفٍ مِنَ الْأَرْضِ بَعِيدٍ عَنِ النَّاسِ، فَلَمَّا امْتَنَعُوا مِنَ الْأَكْلِ خَافَ أن يريدوا به مكروها، وثانيها: أَنَّ مَنْ لَا يُعْرَفُ إِذَا حَضَرَ وَقُدِّمَ إِلَيْهِ طَعَامٌ فَإِنْ أَكَلَ حَصَلَ الْأَمْنُ وَإِنْ لَمْ يَأْكُلْ حَصَلَ الْخَوْفُ. وَأَمَّا الِاحْتِمَالُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ عَرَفَ أَنَّهُمْ مَلَائِكَةُ اللَّه تَعَالَى، / فَسَبَبُ خَوْفِهِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ أَيْضًا أَمْرَانِ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ خَافَ أَنْ يَكُونَ نُزُولُهُمْ لِأَمْرٍ أَنْكَرَهُ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِ: وَالثَّانِي: أَنَّهُ خَافَ أَنْ يَكُونَ نُزُولُهُمْ لِتَعْذِيبِ قَوْمِهِ.

Bil ki misafirler sadece melek oldukları ve melekler de yiyip içmedikleri için yemekten geri durmuşlardır. Onlar, onun sevdiği bir vasıfta bulunmak üzere misafir kılığında ona gelmişlerdi; o da misafir ağırlamaya pek düşkündü. İbrâhim aleyhisselâm'a gelince; deriz ki: Ya onun aleyhisselâm onların melek olduğunu bilmeyip aksine onların insanlardan olduğuna inandığı söylenir, ya da onların meleklerden olduğunu bildiği söylenir. Birinci ihtimale göre korkusunun iki sebebi vardır: Birincisi: İnsanlardan uzak, yeryüzünün bir kenarında konaklıyordu; yemekten geri durduklarında kendisine bir kötülük murat etmelerinden korktu. İkincisi: Tanınmayan bir kimse gelip önüne yemek konulduğunda şayet yerse emniyet hâsıl olur, yemezse korku meydana gelir. İkinci ihtimale göre ise -ki o da onların Allah Teâlâ'nın melekleri olduğunu bilmesidir- bu takdire göre de korkusunun sebebi iki şeydir: Birincisi: Onların inişinin, Allah Teâlâ'nın kendisine yadırgadığı/hoşnut olmadığı bir iş sebebiyle olmasından korktu. İkincisi: Onların inişinin kavmine azap etmek için olmasından korktu.

فَإِنْ قِيلَ: فَأَيُّ هَذَيْنِ الِاحْتِمَالَيْنِ أَقْرَبُ وَأَظْهَرُ؟

Eğer: "Bu iki ihtimalden hangisi daha yakın ve daha açıktır?" denilirse,

قُلْنَا: أَمَّا الَّذِي يَقُولُ إِنَّهُ مَا عَرَفَ أَنَّهُمْ مَلَائِكَةُ اللَّه تَعَالَى فَلَهُ أَنْ يَحْتَجَّ بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَسَارَعَ إِلَى إِحْضَارِ الطَّعَامِ، وَلَوْ عَرَفَ كَوْنَهُمْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَمَا فَعَلَ ذَلِكَ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَمَّا رَآهُمْ مُمْتَنِعِينَ مِنَ الْأَكْلِ خَافَهُمْ، وَلَوْ عَرَفَ كَوْنَهُمْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَمَا اسْتَدَلَّ بِتَرْكِ الْأَكْلِ عَلَى حُصُولِ الشَّرِّ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ رَآهُمْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ فِي صُورَةِ الْبَشَرِ، وَذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَأَمَّا الَّذِي يَقُولُ: إِنَّهُ عَرَفَ ذَلِكَ احْتَجَّ بِقَوْلِهِ: لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ وَإِنَّمَا يُقَالُ هَذَا لِمَنْ عَرَفَهُمْ وَلَمْ يَعْرِفْ بِأَيِّ سَبَبٍ أُرْسِلُوا، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَزَالُوا ذَلِكَ الْخَوْفَ عَنْهُ فَقَالُوا: لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ وَمَعْنَاهُ: أُرْسِلْنَا بِالْعَذَابِ إِلَى قَوْمِ لُوطٍ، لِأَنَّهُ أَضْمَرَ لِقِيَامِ الدَّلِيلِ عَلَيْهِ فِي سُورَةٍ أُخْرَى، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً [الذَّارِيَاتِ: ٣٢، ٣٣] .

Deriz ki: Onların Allah Teâlâ'nın melekleri olduğunu bilmediğini söyleyen kimse birtakım hususlarla delil getirebilir: Birincisi: Yemeği getirmekte acele etmiştir; eğer onların meleklerden olduğunu bilseydi bunu yapmazdı. İkincisi: Onların yemekten geri durduklarını görünce onlardan korkmuştur; şayet meleklerden olduklarını bilseydi yemeği terk etmelerinden şerrin hâsıl olacağı sonucunu çıkarmazdı. Üçüncüsü: İlk başta onları insan suretinde görmüştür ki bu da onların meleklerden olduğuna delalet etmez. Onların melek olduğunu bildiğini söyleyen kimse ise O'nun: { لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } “Korkma, biz Lût kavmine gönderildik” kavliyle delil getirmiştir; zira bu söz, sadece onları tanıyan fakat ne sebeple gönderildiklerini bilmeyen kimseye söylenir. Sonra Teâlâ meleklerin o korkuyu ondan giderdiklerini beyan ederek: { لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } “Korkma, biz Lût kavmine gönderildik” dediklerini bildirdi; manası: "Biz Lût kavmine azap ile gönderildik" demektir. Çünkü başka bir surede geçen: { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً } “Biz suçlu bir kavme, üzerlerine taşlar yağdırmak için gönderildik” [ez-Zâriyât 32-33] kavlinde buna delil bulunduğu için [azap lafzı] gizli tutulmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ يَعْنِي سَارَّةَ بِنْتَ آزَرَ بْنِ بَاحُورَا بِنْتَ عَمِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَقَوْلُهُ:

Sonra Teâlâ: { وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ } “Karısı da ayaktaydı” buyurdu; yani İbrâhim aleyhisselâm'ın amcasının kızı olan Bâhûrâ oğlu Âzer'in kızı Sâre [kastedilmektedir]. O'nun:

قائِمَةٌ قِيلَ: كَانَتْ قَائِمَةً مِنْ وَرَاءِ السِّتْرِ تَسْتَمِعُ إِلَى الرُّسُلِ، لِأَنَّهَا رُبَّمَا خَافَتْ أَيْضًا. وَقِيلَ: كَانَتْ قَائِمَةً تَخْدِمُ الْأَضْيَافَ وَإِبْرَاهِيمُ ﵇ جالس معهم، ويأكد هَذَا التَّأْوِيلَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ وَهُوَ قَاعِدٌ.

{ قائِمَةٌ } “ayaktaydı” kavli hakkında; perdenin arkasında durmuş, elçileri dinlemekte olduğu, zira muhtemelen kendisinin de korktuğu söylenmiştir. İbrâhim aleyhisselâm onlarla otururken kendisinin ayakta misafirlere hizmet ettiği de söylenmiştir. Bu tevili İbn Mes'ûd'un { وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ وَهُوَ قَاعِدٌ } "Karısı ayakta, kendisi ise oturuyordu" kıraati teyit etmektedir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَاخْتَلَفُوا فِي الضَّحِكِ عَلَى قَوْلَيْنِ: مِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى

Sonra Teâlâ: { فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ } “Bunun üzerine güldü; biz de ona İshâk'ı müjdeledik” buyurdu. Gülme hususunda iki görüş üzere ihtilaf ettiler: Onlardan kimi bunu

نَفْسِ الضَّحِكِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ هَذَا اللَّفْظَ عَلَى مَعْنًى آخَرَ سِوَى الضَّحِكِ. أَمَّا الَّذِينَ حَمَلُوهُ عَلَى نَفْسِ الضَّحِكِ فَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهَا لِمَ ضَحِكَتْ، وَذَكَرُوا وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ الْقَاضِي إِنَّ ذَلِكَ السَّبَبَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ سَبَبًا جَرَى ذِكْرُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنَّهَا فَرِحَتْ بِزَوَالِ ذَلِكَ الْخَوْفِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ حَيْثُ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ:

gülmenin bizzat kendisine hamletmiş, kimisi de bu lafzı gülmenin dışındaki başka bir manaya hamletmiştir. Onu bizzat gülmeye hamledenler ise onun niçin güldüğü hususunda ihtilaf etmiş ve birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Kādî, bu sebebin mutlaka bu ayette bahsi geçen bir sebep olması gerektiğini, bunun da meleklerin:

لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ وَعَظُمَ سُرُورُهَا بِسَبَبِ سُرُورِهِ بِزَوَالِ خَوْفِهِ، وَفِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ قَدْ يَضْحَكُ الْإِنْسَانُ، وَبِالْجُمْلَةِ فَقَدْ كَانَ ضَحِكُهَا بِسَبَبِ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ لَا تَخَفْ فَكَانَ كَالْبِشَارَةِ، فَقِيلَ لَهَا: نَجْعَلُ هَذِهِ الْبِشَارَةَ بِشَارَتَيْنِ، فَكَمَا حَصَلَتِ الْبِشَارَةُ بِزَوَالِ الْخَوْفِ، فَقَدْ حَصَلَتِ الْبِشَارَةُ أَيْضًا بِحُصُولِ الْوَلَدِ الَّذِي كُنْتُمْ تَطْلُبُونَهُ مِنْ أَوَّلِ الْعُمْرِ إِلَى هَذَا الْوَقْتِ وَهَذَا تَأْوِيلٌ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ. الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنَّهَا كَانَتْ عَظِيمَةَ الْإِنْكَارِ عَلَى قَوْمِ لُوطٍ لِمَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْعَمَلِ الْخَبِيثِ، فَلَمَّا أَظْهَرُوا أَنَّهُمْ جَاءُوا لِإِهْلَاكِهِمْ لَحِقَهَا السُّرُورُ فَضَحِكَتْ. الثَّالِثُ:

{ لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } “Korkma, biz Lût kavmine gönderildik” dediklerinde İbrâhim aleyhisselâm'dan o korkunun kalkmasına sevinmesinden ibaret olduğunu söylemiştir. Korkusunun gitmesiyle onun sevinmesinden ötürü [Sâre'nin de] sevinci büyümüştür; böyle bir durumda insan bazen güler. Özetle, onun gülmesi meleklerin İbrâhim aleyhisselâm'a: { لَا تَخَفْ } “Korkma” demelerinden kaynaklanmıştır; bu ise bir müjde gibi olmuştur. Bunun üzerine ona: "Bu müjdeyi iki müjde kılalım; nitekim korkunun kalkmasıyla bir müjde gerçekleştiği gibi, ömrün başından bu vakte kadar talep ettiğiniz çocuğun meydana gelmesiyle de bir müjde gerçekleşmiştir" denilmiş [gibidir]. Bu son derece güzel bir tevildir. İkincisi: İçinde bulundukları küfür ve çirkin işten ötürü Lût kavmini şiddetle yadırgamış olması muhtemeldir; [elçiler] onları helâk etmek üzere geldiklerini açığa vurunca kendisine bir sevinç gelmiş ve gülmüştür. Üçüncüsü:

قَالَ السُّدِّيُّ قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ لَهُمْ: أَلا تَأْكُلُونَ قَالُوا: / لَا نَأْكُلُ طَعَامًا إِلَّا بِالثَّمَنِ، فَقَالَ: ثَمَنُهُ أَنْ تَذْكُرُوا اسْمَ اللَّه تَعَالَى عَلَى أَوَّلِهِ وَتَحْمَدُوهُ عَلَى آخِرِهِ، فَقَالَ جِبْرِيلُ لِمِيكَائِيلَ ﵉: «حُقَّ لِمِثْلِ هَذَا الرَّجُلِ أَنْ يَتَّخِذَهُ رَبُّهُ خَلِيلًا» فَضَحِكَتِ امْرَأَتُهُ فَرَحًا مِنْهَا بِهَذَا الْكَلَامِ.

Süddî şöyle demiştir: İbrâhim aleyhisselâm onlara: { أَلا تَأْكُلُونَ } “Yemez misiniz?” dedi. Onlar: "Biz yemeği ancak bedeliyle yeriz" dediler. O da: "Onun bedeli, başında Allah Teâlâ'nın ismini anmanız, sonunda da O'na hamdetmenizdir" dedi. Bunun üzerine Cibrîl, Mîkâîl'e aleyhimesselâm: "Böyle bir kimseyi Rabbinin dost (halîl) edinmesi hakkıdır" dedi. Karısı da bu sözden duyduğu sevinçle güldü.

الرَّابِعُ: أَنَّ سَارَّةَ قَالَتْ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ أَرْسِلْ إِلَى ابْنِ أَخِيكَ وَضُمَّهُ إِلَى نَفْسِكَ، فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى لَا يَتْرُكُ قَوْمَهُ حَتَّى يُعَذِّبَهُمْ، فَعِنْدَ تَمَامِ هَذَا الْكَلَامِ دَخَلَ الْمَلَائِكَةُ عَلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَلَمَّا أَخْبَرُوهُ بِأَنَّهُمْ إِنَّمَا جَاءُوا لِإِهْلَاكِ قَوْمِ لُوطٍ صَارَ قَوْلُهُمْ مُوَافِقًا لِقَوْلِهَا، فَضَحِكَتْ لِشِدَّةِ سُرُورِهَا بِحُصُولِ الْمُوَافَقَةِ بَيْنَ كَلَامِهَا وَبَيْنَ كَلَامِ الْمَلَائِكَةِ. الْخَامِسُ:

Dördüncüsü: Sâre, İbrâhim aleyhisselâm'a: "Kardeşinin oğluna haber gönder ve onu yanına al; çünkü Allah Teâlâ kavmini azaplandırmadıkça bırakmayacaktır" demişti. Bu sözün tamamlanması esnasında melekler İbrâhim aleyhisselâm'ın yanına girdiler. Onlar sadece Lût kavmini helâk etmek için geldiklerini haber verince sözleri onun sözüne uygun düştü; o da kendi sözü ile meleklerin sözü arasındaki uyumun gerçekleşmesinden duyduğu aşırı sevinçten dolayı güldü. Beşincisi:

أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا أَخْبَرُوا إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُمْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَا مِنَ الْبَشَرِ وَأَنَّهُمْ إِنَّمَا جَاءُوا لِإِهْلَاكِ قَوْمِ لُوطٍ طَلَبَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مِنْهُمْ مُعْجِزَةً دَالَّةً عَلَى أَنَّهُمْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَدَعَوْا رَبَّهُمْ بِإِحْيَاءِ الْعِجْلِ الْمَشْوِيِّ فَطَفَرَ ذَلِكَ الْعِجْلُ الْمَشْوِيُّ مِنَ الْمَوْضِعِ الَّذِي كَانَ مَوْضُوعًا فِيهِ إِلَى مَرْعَاهُ، وَكَانَتِ امْرَأَةُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَائِمَةً فَضَحِكَتْ لَمَّا رَأَتْ ذَلِكَ الْعِجْلَ الْمَشْوِيَّ قَدْ طَفَرَ مِنْ مَوْضِعِهِ. السَّادِسُ: أَنَّهَا ضَحِكَتْ تَعَجُّبًا مِنْ أَنَّ قَوْمًا أَتَاهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ. السَّابِعُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ بَشَّرُوهَا بِحُصُولِ مُطْلَقِ الْوَلَدِ فَضَحِكَتْ، إِمَّا عَلَى سَبِيلِ التَّعَجُّبِ فَإِنَّهُ يُقَالُ إِنَّهَا كَانَتْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بِنْتَ بِضْعٍ وَتِسْعِينَ سَنَةً وَإِبْرَاهِيمُ ﵇ ابْنُ مِائَةِ سَنَةٍ، وَإِمَّا عَلَى سَبِيلِ السُّرُورِ. ثُمَّ لَمَّا ضَحِكَتْ بَشَّرَهَا اللَّه تَعَالَى بِأَنَّ ذَلِكَ الْوَلَدَ هُوَ إِسْحَاقُ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبُ. الثَّامِنُ: أَنَّهَا ضَحِكَتْ بِسَبَبِ أَنَّهَا تَعَجَّبَتْ مِنْ خَوْفِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مِنْ ثَلَاثِ أَنْفُسٍ حَالَ مَا كَانَ مَعَهُ حَشَمُهُ وَخَدَمُهُ.

Melekler İbrâhim aleyhisselâm'a insanlardan değil meleklerden olduklarını ve sadece Lût kavmini helâk etmek için geldiklerini haber verdiklerinde, İbrâhim aleyhisselâm onlardan melek olduklarına delalet eden bir mucize talep etti. Onlar da kızartılmış buzağıyı diriltmesi için Rablerine dua ettiler; o kızartılmış buzağı konulduğu yerden otlağına sıçradı. İbrâhim aleyhisselâm'ın karısı da ayakta duruyordu; kızartılmış o buzağının yerinden sıçradığını görünce güldü. Altıncısı: Bir kavme, onlar gaflet içindeyken azabın gelmesine şaşarak güldü. Yedincisi: Onların mutlak olarak bir çocuk olacağını müjdeledikleri, onun da ya hayret yoluyla -nitekim o vakitte doksan küsur yaşında olduğu, İbrâhim aleyhisselâm'ın ise yüz yaşında olduğu söylenir- ya da sevinç yoluyla güldüğü söylenmesi uzak bir ihtimal değildir. Sonra o gülünce, Allah Teâlâ ona o çocuğun İshâk olduğunu, İshâk'ın ardından da Ya'kūb'un [geleceğini] müjdelemiştir. Sekizincisi: Yanında hizmetçileri ve adamları bulunduğu hâlde İbrâhim aleyhisselâm'ın üç kişiden korkmasına şaşırması sebebiyle gülmüştür.

التَّاسِعُ: أَنَّ هَذَا عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ وَالتَّقْدِيرُ: وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ فَضَحِكَتْ سُرُورًا بِسَبَبِ تِلْكَ الْبِشَارَةِ فَقُدِّمَ الضَّحِكُ، وَمَعْنَاهُ التَّأْخِيرُ. الثاني: هُوَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى فَضَحِكَتْ حَاضَتْ وَهُوَ منقول عن مجاهد وعكرمة قالا: ضحكت أَيْ حَاضَتْ عِنْدَ فَرَحِهَا بِالسَّلَامَةِ مِنَ الْخَوْفِ، فَلَمَّا ظَهَرَ حَيْضُهَا بُشِّرَتْ بِحُصُولِ الْوَلَدِ، وَأَنْكَرَ الْفَرَّاءُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ أَنْ يَكُونَ ضَحِكَتْ بِمَعْنَى حَاضَتْ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ هَذِهِ اللُّغَةُ إِنْ لَمْ يَعْرِفْهَا هَؤُلَاءِ فَقَدْ عَرَفَهَا غَيْرُهُمْ، حَكَى اللَّيْثُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَضَحِكَتْ طَمِثَتْ، وَحَكَى الْأَزْهَرِيُّ، عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّ أَصْلَهُ مِنْ ضِحَاكِ الطَّلْعَةِ يُقَالُ ضَحِكَتِ الطَّلْعَةُ إِذَا انْشَقَّتْ.

Dokuzuncusu: Bu takdim ve tehir (yer değiştirme) üzeredir; takdiri şöyledir: "Karısı ayaktaydı; ona İshâk'ı müjdeledik, o da bu müjdenin sevinciyle güldü." Gülme öne alınmıştır, manası ise sondadır. İkincisi: { فَضَحِكَتْ } lafzının manasının "hayız gördü" olmasıdır ki bu Mücâhid ve İkrime'den nakledilmiştir. İkisi şöyle demiştir: { ضَحِكَتْ } yani korkudan kurtulmanın sevinci anında hayız gördü; hayız gördüğü açığa çıkınca çocuk olacağı müjdelendi. Ferrâ ve Ebû Ubeyde, { ضَحِكَتْ } lafzının hayız gördü manasına gelmesini inkâr etmiştir. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Bu lügati bunlar bilmese de başkaları bilmiştir. Leys bu ayette geçen { فَضَحِكَتْ } lafzını "hayız gördü" şeklinde nakletmiştir. Ezherî de bazılarından, bunun aslının hurma tomurcuğunun yarılmasından (dahâk) geldiğini nakletmiştir; tomurcuk yarıldığı zaman "Tomurcuk yarıldı (ضَحِكَتِ الطَّلْعَةُ)" denilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ كُلَّهَا زَوَائِدُ. وَإِنَّمَا الْوَجْهُ الصَّحِيحُ هُوَ الْأَوَّلُ.

Bil ki bu vecihlerin hepsi fazlalıktır. Sahih olan vecih ise yalnızca birincisidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Teâlâ: { وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “İshâk'ın ardından da Ya'kūb'u” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ عَنْ عاصم ويعقوب بِالنَّصْبِ وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ أَمَّا وَجْهُ

Birinci Mesele: İbn Âmir, Hamza, Âsım'dan Hafs ve Ya'kūb nasb ile [Ya'kūbe şeklinde], diğerleri ise ref ile [Ya'kūbu şeklinde] okumuştur. Nasbın vechi,

النَّصْبِ، فَهُوَ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: بَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ وَهَبْنَا لَهَا يَعْقُوبَ، وَأَمَّا وَجْهُ الرَّفْعِ فَهُوَ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبُ مَوْلُودٌ أَوْ مَوْجُودٌ.

takdirin: "Ona İshâk'ı müjdeledik, İshâk'ın ardından da ona Ya'kūb'u bağışladık" şeklinde olmasıdır. Ref vechi ise takdirin: "İshâk'ın ardından da Ya'kūb doğacaktır veya mevcuttur" şeklinde olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي لَفْظِ وَرَاءَ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ أَنَّ مَعْنَاهُ بَعْدَ أَيْ بَعْدَ إِسْحَاقَ يَعْقُوبُ وَهَذَا هُوَ الْوَجْهُ الظَّاهِرُ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْوَرَاءَ وَلَدُ الْوَلَدِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ هَذَا ابْنُكَ، فَقَالَ نَعَمْ مِنَ الْوَرَاءِ، وَكَانَ وَلَدَ وَلَدِهِ، وَهَذَا الْوَجْهُ عِنْدِي شديد التعسف، واللفظ كأنه ينبو عنه.

İkinci Mesele: { وَرَاءَ } lafzında iki görüş vardır: Birincisi: Çoğunluğun görüşü olup manasının "sonra" olduğudur; yani İshâk'tan sonra Ya'kūb [gelecektir]. Zahir olan vecih budur. İkincisi: Verâ (الْوَرَاءَ), çocuğun çocuğudur (torundur). Şa'bî'den rivayet edildiğine göre ona: "Bu senin oğlun mu?" denilmiş, o da: "Evet, arkadan (torundan)" demiştir ve o torunuydu. Bana göre bu vecih aşırı derecede zorlamadır ve lafız sanki bundan uzaktır.

[سورة هود (١١) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]

[Hûd Suresi (11) Ayetler 72-73]

قالَتْ يَا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣)

{ قالَتْ يَا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣) } “(İbrâhim'in karısı:) 'Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, bu kocam da bir ihtiyar iken çocuk mu doğuracağım? Gerçekten bu pek şaşılacak bir şey!' dedi. (Melekler:) 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Ey ev halkı! Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir. Şüphesiz O övülmeye lâyıktır, şanı yücedir' dediler.”

[في قوله تعالى قالت يا ويلتا] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { قالت يا ويلتا } “Vay başıma gelenler! dedi” kavli hakkında] Ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْفَرَّاءُ أصل الويل وي وهو الخزي، ويقال: ويل فلان أَيْ خِزْيٌ لَهُ فَقَوْلُهُ وَيْلَكَ أَيْ خِزْيٌ لَكَ، وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: وَيْحَ زَجْرٌ لِمَنْ أَشْرَفَ عَلَى الْهَلَاكِ، وَوَيْلٌ لِمَنْ وَقَعَ فِيهِ. قَالَ الْخَلِيلُ: وَلَمْ أَسْمَعْ عَلَى بِنَائِهِ إِلَّا وَيْحَ، وو يس، وو يك، وَوَيْهَ، وَهَذِهِ الْكَلِمَاتُ مُتَقَارِبَةٌ فِي الْمَعْنَى وَأَمَّا قوله: يا وَيْلَتى فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هَذِهِ الْأَلِفُ أَلِفُ النُّدْبَةِ وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْأَلِفُ فِي وَيْلَتَا مُبْدَلَةٌ مِنْ يَاءِ الْإِضَافَةِ فِي يَا وَيْلَتى وَكَذَلِكَ فِي يَا لَهَفَا وَيَا عَجَبَا ثُمَّ أُبْدِلَ مِنَ الْيَاءِ وَالْكَسْرَةِ الْأَلِفُ وَالْفَتْحَةُ، لِأَنَّ الْفَتْحَ وَالْأَلِفَ أَخَفُّ مِنَ الْيَاءِ وَالْكَسْرَةِ.

Birinci Mesele: Ferrâ şöyle demiştir: Veyl (الويل) kelimesinin aslı vey (وي) olup zillet ve rüsvaylıktır. "Filanın veyli (ويل فلان)" denilir ki "Ona rüsvaylık olsun" demektir. Dolayısıyla O'nun "Yazıklar olsun sana (وَيْلَكَ)" sözü, "Sana rüsvaylık olsun" demektir. Sîbeveyh şöyle demiştir: Veyha (وَيْحَ), helâkin eşiğine gelen kimseyi sakındırma sözüdür; veyl (وَيْلٌ) ise helâke düşen kimse içindir. Halîl şöyle demiştir: Onun vezninde sadece veyha (وَيْحَ), veyseh (وَيْسَ), veyke (وَيْكَ) ve veyhe (وَيْهَ) kelimelerini işittim; bu kelimeler anlamca birbirine yakındır. O'nun: { يا وَيْلَتى } sözüne gelince; onlardan kimi bu elifin nüdbe (ağıt) elifi olduğunu söylemiştir. el-Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: Veyletâ (وَيْلَتَا) lafzındaki elif, { يَا وَيْلَتى } sözündeki izâfet yâ'sından dönüştürülmüştür; nitekim yâ lehefâ (يَا لَهَفَا) ve yâ acebâ (يَا عَجَبَا) lafızlarında da böyledir. Sonra yâ ve kesreden fetha ve elife dönüştürülmüştür; çünkü fetha ve elif, yâ ve kesreden daha hafiftir.

أَمَّا قَوْلُهُ: أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } “Ben bir kocakarı, bu kocam da bir ihtiyar iken çocuk mu doğuracağım?” kavline gelince, bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو آلِدُ بِهَمْزَةٍ وَمَدَّةٍ، وَالْبَاقُونَ بِهَمْزَتَيْنِ بِلَا مَدٍّ.

Birinci Mesele: İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr, bir hemze ve bir med ile [âelidü şeklinde], diğerleri ise medsiz iki hemze ile [e-elidü şeklinde] okumuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّهَا تَعَجَّبَتْ مِنْ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى وَالتَّعَجُّبُ مِنْ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى يُوجِبُ الْكُفْرَ، بَيَانُ الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهَا فِي مَعْرِضِ التَّعَجُّبِ أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ وَثَالِثُهَا: قَوْلُ الْمَلَائِكَةِ لَهَا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وَأَمَا بَيَانُ أَنَّ التَّعَجُّبَ مِنْ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى يُوجِبُ الْكُفْرَ، فَلِأَنَّ هَذَا التَّعَجُّبَ يَدُلُّ عَلَى جَهْلِهَا بِقُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْكُفْرَ.

İkinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: O, Allah Teâlâ'nın kudretine şaşmıştır; Allah Teâlâ'nın kudretine şaşmak ise küfrü gerektirir. Birinci öncülün açıklaması üç yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın hayret makamında ondan naklen: { أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ } “Ben bir kocakarı iken çocuk mu doğuracağım?” buyurmasıdır. İkincisi: O'nun: { إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ } “Gerçekten bu pek şaşılacak bir şey!” sözüdür. Üçüncüsü: Meleklerin ona: { أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?” demesidir. Allah Teâlâ'nın kudretine şaşmanın küfrü gerektirdiğinin açıklamasına gelince; çünkü bu şaşma, onun Allah Teâlâ'nın kudretini bilmediğine delalet eder, bu da küfrü gerektirir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّهَا إِنَّمَا تَعَجَّبَتْ بِحَسَبِ الْعُرْفِ وَالْعَادَةِ لَا بِحَسَبِ الْقُدْرَةِ فَإِنَّ الرَّجُلَ الْمُسْلِمَ لَوْ أَخْبَرَهُ/ مُخْبِرٌ صَادِقٌ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى يَقْلِبُ هَذَا الْجَبَلَ ذَهَبًا إِبْرِيزًا فَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَتَعَجَّبُ نَظَرًا إِلَى أَحْوَالِ الْعَادَةِ لَا لِأَجْلِ أَنَّهُ اسْتَنْكَرَ قُدْرَةَ اللَّه تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ.

Cevap: O, kudret bakımından değil, ancak örf ve adet bakımından şaşmıştır. Zira Müslüman bir adama doğru sözlü bir haberci, Allah Teâlâ'nın şu dağı saf altına dönüştüreceğini haber verse, şüphesiz o, Allah Teâlâ'nın buna olan kudretini inkâr ettiğinden ötürü değil, adetin hâllerine bakarak şaşırır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَهذا بَعْلِي شَيْخاً فَاعْلَمْ أَنَّ شَيْخًا مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: وَهَذَا مِنْ لَطَائِفِ النَّحْوِ وَغَامِضِهِ فَإِنَّ كَلِمَةَ هَذَا لِلْإِشَارَةِ، فَكَأَنَّ قَوْلَهُ: وَهذا بَعْلِي شَيْخاً قَائِمٌ مَقَامَ أَنْ يُقَالَ أُشِيرَ إِلَى بَعْلِي حَالَ كَوْنِهِ شَيْخًا، وَالْمَقْصُودُ تَعْرِيفُ هَذِهِ الْحَالَةِ الْمَخْصُوصَةِ وَهِيَ الشَّيْخُوخَةُ.

Üçüncü Mesele: O'nun: { وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } “bu kocam da bir ihtiyar iken” kavli; bil ki şeyhan (شَيْخاً) kelimesi hal olarak mansubdur. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Bu, nahiv ilminin inceliklerinden ve kapalı meselelerindendir; çünkü hâzâ (هَذَا) kelimesi işaret içindir. Dolayısıyla O'nun { وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } kavli, "Kocama, ihtiyar olduğu hâlde işaret ediyorum" denilmesinin yerine geçmiş gibidir. Maksat ise bu hususi durumu, yani ihtiyarlığı tanıtmaktır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ بَعْضُهُمْ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ هَذَا بَعْلِي وَهُوَ شَيْخٌ، أَوْ بَعْلِي بَدَلٌ من المبتدأ وشيخ خَبَرٌ أَوْ يَكُونَانِ مَعًا خَبَرَيْنِ، ثُمَّ حَكَى تَعَالَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ قَالُوا: أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ تَعَجَّبُوا مِنْ تَعَجُّبِهَا، ثُمَّ قالوا: رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ ذِكْرُ مَا يُزِيلُ ذَلِكَ التَّعَجُّبَ وَتَقْدِيرُهُ: إِنَّ رَحْمَةَ اللَّه عَلَيْكُمْ مُتَكَاثِرَةٌ وَبَرَكَاتِهِ لَدَيْكُمْ مُتَوَالِيَةٌ مُتَعَاقِبَةٌ، وَهِيَ النُّبُوَّةُ وَالْمُعْجِزَاتُ الْقَاهِرَةُ وَالتَّوْفِيقُ لِلْخَيْرَاتِ الْعَظِيمَةِ فَإِذَا رَأَيْتِ أَنَّ اللَّه خَرَقَ الْعَادَاتِ فِي تَخْصِيصِكُمْ بِهَذِهِ

Dördüncü Mesele: Bazıları [bu lafzı], hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak -yani "Bu kocamdır, o bir ihtiyardır" takdirinde- veya ba'lî (بَعْلِي) mübtedadan bedel ve şeyhun (شَيْخٌ) haber olmak üzere, yahut ikisi birlikte haber olmak üzere { وَهَذَا بَعْلِي شَيْخٌ } şeklinde merfû okumuştur. Sonra Teâlâ meleklerin: { أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?” dediklerini nakletmiştir. Manası: Onlar onun şaşırmasına şaşırmışlardır. Sonra: { رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey ev halkı! Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir” dediler. Bu sözden maksat, o şaşkınlığı giderecek olan şeyi zikretmektir; takdiri ise şöyledir: Allah'ın size olan rahmeti pek çoktur ve bereketleri katınızda ardı ardına devam etmektedir ki bunlar peygamberlik, kahredici mucizeler ve büyük hayırlara muvaffak kılınmadır. Allah'ın bu

الْكَرَامَاتِ الْعَالِيَةِ الرَّفِيعَةِ وَفِي إِظْهَارِ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ وَإِحْدَاثِ الْبَيِّنَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ التَّعَجُّبُ.

yüce ve yüksek kerametlerle sizi özelleştirmede, harikulade hâlleri açığa vurmada, açık delilleri ve mucizeleri meydana getirmede adetleri yardığını gördüğün hâlde O'na karşı şaşırmak nasıl uygun düşer?

وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَهْلَ الْبَيْتِ فَإِنَّهُ مَدْحٌ لَهُمْ فَهُوَ نَصْبٌ عَلَى النِّدَاءِ أَوْ عَلَى الِاخْتِصَاصِ، ثُمَّ أَكَّدُوا ذَلِكَ بِقَوْلِهِمْ: إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ وَالْحَمِيدُ هُوَ الْمَحْمُودُ وَهُوَ الَّذِي تُحْمَدُ أَفْعَالُهُ، وَالْمَجِيدُ الْمَاجِدُ، وَهُوَ ذُو الشَّرَفِ وَالْكَرَمِ، وَمِنْ مَحَامِدِ الْأَفْعَالِ إِيصَالُ الْعَبْدِ الْمُطِيعِ إِلَى مُرَادِهِ وَمَطْلُوبِهِ، وَمِنْ أَنْوَاعِ الْفَضْلِ وَالْكَرَمِ أَنْ لَا يُمْنَعَ الطَّالِبُ عَنْ مَطْلُوبِهِ، فَإِذَا كَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى الْكُلِّ وَأَنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، فَكَيْفَ يَبْقَى هَذَا التَّعَجُّبُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ فَثَبَتَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ هذه الكلمات إزالة التعجب.

O'nun: { أَهْلَ الْبَيْتِ } “ey ev halkı” kavline gelince; bu onlar için bir övgüdür, dolayısıyla nida üzere veya ihtisas üzere mansubdur. Sonra melekler bunu: { إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ } “Şüphesiz O övülmeye lâyıktır, şanı yücedir” sözleriyle teyit etmişlerdir. Hamîd, mahmud olandır; fiilleri övülen kimsedir. Mecîd ise mâciddir; şeref ve kerem sahibidir. İtaatkâr kulu muradına ve matlubuna ulaştırmak övülen fiillerdendir. İsteyeni istediğinden mahrum bırakmamak da lütuf ve kerem türlerindendir. O Teâlâ'nın her şeye kādir olduğu, hamîd ve mecîd olduğu bilindiğine göre, işin aslında bu şaşkınlık nasıl kalabilir? Böylece bu kelimeleri zikretmekten maksadın şaşkınlığı gidermek olduğu sabit olmuştur.

[سورة هود (١١) : الآيات ٧٤ الى ٧٥]

[Hûd Suresi (11) Ayetler 74-75]

فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥)

{ فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥) } “İbrâhim'den korku gidip kendisine müjde gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı. Doğrusu İbrâhim çok yumuşak huylu, pek yufka yürekli ve [Rabbine] yönelen biriydi.”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ الْخَامِسَةُ وَهِيَ قِصَّةُ لُوطٍ ﵇، وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّوْعَ هُوَ الْخَوْفُ/ وَهُوَ مَا أَوْجَسَ مِنَ الْخِيفَةِ حِينَ أَنْكَرَ أَضْيَافَهُ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَمَّا زَالَ الْخَوْفُ وَحَصَلَ السُّرُورُ بِسَبَبِ مَجِيءِ الْبُشْرَى بِحُصُولِ الْوَلَدِ، أَخَذَ يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ وَجَوَابُ لَمَّا هُوَ قَوْلُهُ: أَخَذَ إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ فِي اللَّفْظِ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ، وَقِيلَ تَقْدِيرُهُ: لَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ جَادَلَنَا.

Bil ki bu beşinci kıssadır ve Lût aleyhisselâm'ın kıssasıdır. Bil ki rev' (الرَّوْعُ), korkudur; misafirlerini yabancıladığı vakit içine düştüğü o korkudur. Manası: Korku gidip çocuğun olacağına dair müjdenin gelmesiyle sevinç hâsıl olunca, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı. Lemmâ (لَمَّا) edatının cevabı: "Başladı (أَخَذَ)" sözüdür; ancak kelamın delaletinden dolayı lafızda hazfedilmiştir. Takdirinin: "İbrâhim'den korku gidince bizimle tartıştı" şeklinde olduğu da söylenmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: يُجادِلُنا أَيْ يُجَادِلُ رُسُلَنَا.

Bil ki O'nun: { يُجادِلُنا } “bizimle tartışmaya başladı” kavli, yani "elçilerimizle tartışmaya başladı" demektir.

فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الْمُجَادَلَةُ إِنْ كَانَتْ مَعَ اللَّه تَعَالَى فَهِيَ جَرَاءَةٌ عَلَى اللَّه، وَالْجَرَاءَةُ عَلَى اللَّه تَعَالَى مِنْ أَعْظَمِ الذُّنُوبِ، وَلِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْمُجَادَلَةِ إِزَالَةُ ذَلِكَ الْحُكْمِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا كَانَ رَاضِيًا بِقَضَاءِ اللَّه تَعَالَى وَأَنَّهُ كَفَرَ وَإِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْمُجَادَلَةُ مَعَ الْمَلَائِكَةِ فَهِيَ أَيْضًا عَجِيبَةٌ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْمُجَادَلَةِ أَنْ يَتْرُكُوا إِهْلَاكَ قَوْمِ لُوطٍ، فَإِنْ كَانَ قَدِ اعْتَقَدَ فِيهِمْ أَنَّهُمْ مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ يُجَادِلُونَ فِي هَذَا الْإِهْلَاكِ فَهَذَا سُوءُ ظَنٍّ بِهِمْ.

Eğer şöyle denilirse: Bu tartışma şayet Allah Teâlâ ile ise, Allah'a karşı cüretkârlıktır; Allah Teâlâ'ya karşı cüretkârlık ise en büyük günahlardandır. Çünkü bu tartışmadan maksat o hükmü ortadan kaldırmaktır; bu da onun Allah Teâlâ'nın kazasına razı olmadığına ve küfre düştüğüne delalet eder. Şayet bu tartışma meleklerle ise bu da şaşırtıcıdır; çünkü bu tartışmadan maksat onların Lût kavmini helâk etmeyi bırakmalarıdır. Eğer onların kendi kendilerine bu helâk etme hususunda tartıştıklarına inanmışsa bu onlara karşı bir sui zandır.

وَإِنِ اعْتَقَدَ فِيهِمْ أَنَّهُمْ بِأَمْرِ اللَّه جَاءُوا فَهَذِهِ الْمُجَادَلَةُ تَقْتَضِي أَنَّهُ كَانَ يَطْلُبُ مِنْهُمْ مُخَالَفَةَ أَمْرِ اللَّه تَعَالَى وَهَذَا مُنْكَرٌ.

Şayet onların Allah'ın emriyle geldiklerine inanmışsa bu tartışma onlardan Allah Teâlâ'nın emrine muhalefet etmelerini talep ettiği anlamına gelir ki bu da münkerdir.

وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ:

Cevap iki yöndendir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْجَوَابُ الْإِجْمَالِيُّ أَنَّهُ تَعَالَى مَدَحَهُ عَقِيبَ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ وَلَوْ كَانَ هَذَا الْجَدَلُ مِنَ الذُّنُوبِ لَمَا ذُكِرَ عَقِيبَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى الْمَدْحِ الْعَظِيمِ.

Birinci Veçhe: Bu icmâlî cevaptır; Allah Teâlâ bu ayetin peşinden onu övmüş ve: { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ } “Doğrusu İbrâhim çok yumuşak huylu, pek yufka yürekli ve [Rabbine] yönelen biriydi” buyurmuştur. Eğer bu tartışma günahlardan olsaydı, onun peşinden büyük bir övgüye delalet eden şeyler zikredilmezdi.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ الْجَوَابُ التَّفْصِيلِيُّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْمُجَادَلَةِ سَعْيُ إِبْرَاهِيمَ فِي تَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ:

İkinci Veçhe: Bu tafsîlî cevaptır; bu tartışmadan murat, İbrâhim'in onlardan azabın tehir edilmesi yönündeki gayretidir. Bunun açıklaması birtakım vecihlerledir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ قالوا: إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: أَرَأَيْتُمْ لَوْ كَانَ فِيهَا خَمْسُونَ رَجُلًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَتُهْلِكُونَهَا؟ قَالُوا: لَا. قَالَ: فَأَرْبَعُونَ قَالُوا: لَا. قَالَ: فَثَلَاثُونَ قَالُوا لَا. حَتَّى بَلَغَ الْعَشْرَةَ قَالُوا: لَا. قَالَ: أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ فِيهَا رَجُلٌ مُسْلِمٌ أَتُهْلِكُونَهَا؟ قَالُوا: لَا. فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ: إِنَّ فِيهَا لُوطًا وَقَدْ ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى هَذَا فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ فَقَالَ: وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ قالَ إِنَّ فِيها لُوطاً قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٣١، ٣٢] .

Birinci Veçhe: Melekler: { إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ } “Şüphesiz biz bu kentin halkını helâk edeceğiz” dediler. İbrâhim: "Görüşünüz nedir, şayet orada müminlerden elli kişi bulunsa onu helâk eder misiniz?" dedi. "Hayır" dediler. O: "Kırk kişi olsa?" dedi. "Hayır" dediler. O: "Otuz kişi olsa?" dedi, "Hayır" dediler. Hatta ona kadar ulaştı; "Hayır" dediler. "Görüşünüz nedir, şayet orada Müslüman bir adam bulunsa onu helâk eder misiniz?" dedi. "Hayır" dediler. Bunun üzerine: { إِنَّ فِيهَا لُوطًا } “Şüphesiz orada Lût var” dedi. Allah Teâlâ bunu Ankebût Suresi'nde zikredip şöyle buyurmuştur: { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ قالَ إِنَّ فِيها لُوطاً قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ } “Elçilerimiz İbrâhim'e müjdeyi getirdiklerinde: 'Biz bu kentin halkını helâk edeceğiz; çünkü onun halkı zâlim kimselerdir' dediler. (İbrâhim:) 'Şüphesiz orada Lût var' dedi. (Onlar da:) 'Orada kimin bulunduğunu biz daha iyi biliriz. Geride kalanlardan olan karısı dışında, onu ve ailesini mutlaka kurtaracağız' dediler” [el-Ankebût 31-32].

ثُمَّ قَالَ: وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالُوا لَا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ

Sonra Allah Teâlâ [konuyla ilgili olarak] şöyle buyurdu: { وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالُوا لَا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ

وَأَهْلَكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ

وَأَهْلَكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ } “Elçilerimiz Lût'a gelince, onlar yüzünden fenalaştı, eli kolu bağlandı ve onlar: 'Korkma, üzülme! Geride kalanlardan olan karın hariç, biz seni ve aileni mutlaka kurtaracağız' dediler”.

فَبَانَ بِهَذَا أَنَّ مُجَادَلَةَ إِبْرَاهِيمَ ﵇، إِنَّمَا كَانَتْ فِي قَوْمِ لُوطٍ بِسَبَبِ مُقَامِ لُوطٍ فِيمَا بَيْنَهُمْ.

Bununla açığa çıktı ki İbrâhim aleyhisselâm'ın tartışması, sadece Lût'un onların arasında bulunması sebebiyle Lût kavmi hakkında olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ ﵇ كَانَ يَمِيلُ إِلَى أَنْ تَلْحَقَهُمْ رَحْمَةُ اللَّه بِتَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ رجاء أنهم أَقْدَمُوا عَلَى الْإِيمَانِ وَالتَّوْبَةِ عَنِ الْمَعَاصِي، وَرُبَّمَا وَقَعَتْ تِلْكَ الْمُجَادَلَاتُ/ بِسَبَبِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَقُولُ إِنَّ أَمْرَ اللَّه وَرَدَ بِإِيصَالِ الْعَذَابِ وَمُطْلَقُ الْأَمْرِ لَا يُوجِبُ الْفَوْرَ بَلْ يَقْبَلُ التَّرَاخِيَ فَاصْبِرُوا مُدَّةً أُخْرَى، وَالْمَلَائِكَةُ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ مُطْلَقَ الْأَمْرِ يَقْبَلُ الْفَوْرَ، وَقَدْ حَصَلَتْ هُنَاكَ قَرَائِنُ دَالَّةٌ عَلَى الْفَوْرِ، ثُمَّ أَخَذَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يُقَرِّرُ مَذْهَبَهُ بِالْوُجُوهِ الْمَعْلُومَةِ فَحَصَلَتِ الْمُجَادِلَةُ بِهَذَا السَّبَبِ، وَهَذَا الْوَجْهُ عِنْدِي هُوَ الْمُعْتَمَدُ.

İkinci Veçhe: Onun aleyhisselâm imana yönelip günahlardan tevbe ederler ümidiyle azabın kendilerinden tehir edilmesi suretiyle Allah'ın rahmetinin onlara ulaşmasına meyletmiş olması muhtemeldir. Muhtemelen bu tartışmalar şu sebeple vuku bulmuştur: İbrâhim, Allah'ın emrinin azabı ulaştırma yönünde geldiğini, mutlak emrin ise fevrilik (hemen yapma) gerektirmeyip terâhîyi (ertelemeyi) kabul edeceğini, dolayısıyla bir müddet daha sabretmeleri gerektiğini söylüyordu. Melekler ise mutlak emrin fevriliği kabul ettiğini ve orada fevriliğe delalet eden karinelerin bulunduğunu söylüyorlardı. Sonra her biri bilinen vecihlerle kendi mezhebini temellendirmeye başladı ve bu sebeple tartışma meydana geldi. Bana göre itimat edilen vecih budur.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ لَعَلَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ سَأَلَ عَنْ لَفْظِ ذَلِكَ الْأَمْرِ وَكَانَ ذَلِكَ الْأَمْرُ مَشْرُوطًا بِشَرْطٍ فَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ ذَلِكَ الشَّرْطَ هَلْ حَصَلَ فِي ذَلِكَ الْقَوْمِ أَمْ لَا فَحَصَلَتِ الْمُجَادَلَةُ بِسَبَبِهِ، وَبِالْجُمْلَةِ نَرَى الْعُلَمَاءَ فِي زَمَانِنَا يُجَادِلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا عِنْدَ التَّمَسُّكِ بِالنُّصُوصِ، وَذَلِكَ لَا يُوجِبُ القدح في واحد منها فكذا هاهنا.

Cevaptaki Üçüncü Veçhe: Belki de İbrâhim aleyhisselâm o emrin lafzını sormuştu; o emir bir şarta bağlıydı, o şartın o kavimde gerçekleşip gerçekleşmediği hususunda ihtilaf ettiler ve bu sebeple tartışma meydana geldi. Özetle, günümüzdeki âlimlerin nasslara tutunurken birbirleriyle tartıştıklarını görmekteyiz; bu da onlardan birine dil uzatmayı gerektirmez. İşte burada da durum böyledir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ وَهَذَا مَدْحٌ عَظِيمٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى لِإِبْرَاهِيمَ، أَمَّا الْحَلِيمُ فَهُوَ الَّذِي لَا يَتَعَجَّلُ بِمُكَافَأَةِ غَيْرِهِ، بَلْ يَتَأَنَّى فِيهِ فَيُؤَخِّرُ وَيَعْفُو وَمَنْ هَذَا حَالُهُ فَإِنَّهُ يُحِبُّ مِنْ غَيْرِهِ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ، وَهَذَا كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ جِدَالَهُ كَانَ فِي أَمْرٍ مُتَعَلِّقٍ بِالْحِلْمِ وَتَأْخِيرِ الْعِقَابِ، ثُمَّ ضُمَّ إِلَى ذَلِكَ مَا لَهُ تَعَلُّقٌ بِالْحِلْمِ وَهُوَ قَوْلُهُ:

Sonra Teâlâ: { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ } “Doğrusu İbrâhim çok yumuşak huylu, pek yufka yürekli ve [Rabbine] yönelen biriydi” buyurdu. Bu, Allah Teâlâ'dan İbrâhim için büyük bir övgüdür. Halîme gelince; o, başkasına karşılık vermede acele etmeyen, bilakis onda teenni ile davranıp erteleyen ve affeden kimsedir. Bu hâlde olan kimse, başkasından da bu yolu tutmasını sever. Bu da onun tartışmasının hilm ve cezanın tehir edilmesiyle ilgili bir hususta olduğuna delalet gibidir. Sonra buna hilm ile irtibatı olan şu vasıf eklendi:

أَوَّاهٌ مُنِيبٌ لِأَنَّ مَنْ يَسْتَعْمِلُ الْحِلْمَ فِي غَيْرِهِ فَإِنَّهُ يَتَأَوَّهُ إِذَا شَاهَدَ وُصُولَ الشَّدَائِدِ إِلَى الْغَيْرِ فَلَمَّا رَأَى مَجِيءَ الْمَلَائِكَةِ لِأَجْلِ إِهْلَاكِ قَوْمِ لُوطٍ عَظُمَ حُزْنُهُ بِسَبَبِ ذَلِكَ وَأَخَذَ يَتَأَوَّهُ عَلَيْهِ فَلِذَلِكَ وَصَفَهُ اللَّه تَعَالَى بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَوَصَفَهُ أَيْضًا بِأَنَّهُ مُنِيبٌ، لِأَنَّ مَنْ ظَهَرَتْ فِيهِ هَذِهِ الشَّفَقَةُ الْعَظِيمَةُ عَلَى الْغَيْرِ فَإِنَّهُ يُنِيبُ وَيَتُوبُ وَيَرْجِعُ إِلَى اللَّه فِي إِزَالَةِ ذَلِكَ الْعَذَابِ عَنْهُمْ أَوْ يُقَالُ: إِنَّ مَنْ كَانَ لَا يَرْضَى بِوُقُوعِ غَيْرِهِ فِي الشَّدَائِدِ فَأَنْ لَا يَرْضَى بِوُقُوعِ نَفْسِهِ فِيهَا كَانَ أَوْلَى وَلَا طَرِيقَ إِلَى صَوْنِ النَّفْسِ عَنِ الْوُقُوعِ فِي عَذَابِ اللَّه إِلَّا بِالتَّوْبَةِ وَالْإِنَابَةِ فَوَجَبَ فِيمَنْ هذا شأنه يكون منيبا.

{ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ } “pek yufka yürekli ve [Rabbine] yönelen”; çünkü başkasına karşı hilm gösteren kimse, başkasına sıkıntıların ulaştığını gördüğünde ah eder, sızlar. Meleklerin Lût kavmini helâk etmek için geldiklerini görünce bundan ötürü hüznü büyüdü ve onlar için sızlanmaya başladı; bu yüzden Allah Teâlâ onu bu sıfatla niteledi. Onu münîb (yönelen) olarak da niteledi; çünkü başkasına karşı kendisinde bu büyük şefkat zahir olan kimse, o azabın onlardan giderilmesi hususunda Allah'a yönelir, tevbe eder ve O'na döner. Yahut şöyle denilir: Başkasının sıkıntılara düşmesine razı olmayan bir kimsenin, kendi nefsinin buna düşmesine razı olmaması evleviyetledir; nefsi Allah'ın azabına düşmekten korumanın yolu ise ancak tevbe ve inâbedir. Dolayısıyla bu şanda olan kimsenin münîb olması vacip olmuştur.

[سورة هود (١١) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]

[Hûd Suresi (11) Ayetler 76-77]

يَا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦) وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧)

{ يَا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦) وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧) } “'Ey İbrâhim! Bundan vazgeç; çünkü Rabbinin emri kesinlikle gelmiştir ve onlara geri çevrilmez bir azap mutlaka gelecektir.' Elçilerimiz Lût'a gelince, onlar yüzünden fenalaştı, eli kolu bağlandı ve: 'Bu çok çetin bir gün!' dedi.”

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: يَا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا مَعْنَاهُ: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ قَالُوا لَهُ: اتْرُكْ هَذِهِ الْمُجَادَلَةَ لِأَنَّهُ/ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ بِإِيصَالِ هَذَا الْعَذَابِ إِلَيْهِمْ وَإِذَا لَاحَ وَجْهُ دَلَالَةِ النَّصِّ عَلَى هَذَا الْحُكْمِ فَلَا سَبِيلَ إِلَى دَفْعِهِ فَلِذَلِكَ أَمَرُوهُ بِتَرْكِ الْمُجَادَلَةِ، وَلَمَّا ذَكَرُوا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَلَمْ يَكُنْ فِي هَذَا اللَّفْظِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ بِمَاذَا جَاءَ لَا جَرَمَ بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ، أَيْ عَذَابٌ لَا سَبِيلَ إِلَى دَفْعِهِ وَرَدِّهِ.

Bil ki O'nun: { يَا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا } “Ey İbrâhim! Bundan vazgeç” kavlinin manası: Meleklerin ona: "Bu tartışmayı bırak, çünkü bu azabın onlara ulaştırılması hususunda Rabbinin emri gelmiştir. Nassın bu hükme delalet vechi ortaya çıkınca onu geri çevirmenin hiçbir yolu yoktur" demeleridir. Bu sebeple onlar tartışmayı bırakmasını emrettiler. { إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ } “çünkü Rabbinin emri kesinlikle gelmiştir” dediklerinde ve bu lafızda bu emrin ne ile geldiğine dair bir delalet bulunmadığında, muhakkak ki Allah Teâlâ: { وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ } “ve onlara geri çevrilmez bir azap mutlaka gelecektir” yani defedilmesi ve geri çevrilmesi mümkün olmayan bir azap [gelecektir] diyerek beyan buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ: وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَهَؤُلَاءِ الرُّسُلُ هُمُ الرُّسُلُ الَّذِينَ بَشَّرُوا إِبْرَاهِيمَ بِالْوَلَدِ ﵈. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: انْطَلَقُوا مِنْ عِنْدِ إِبْرَاهِيمَ إِلَى لُوطٍ وَبَيْنَ الْقَرْيَتَيْنِ أَرْبَعُ فَرَاسِخَ وَدَخَلُوا عَلَيْهِ عَلَى صُورَةِ شَبَابٍ مُرْدٍ مِنْ بَنِي آدَمَ وَكَانُوا فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَلَمْ يَعْرِفْ لُوطٌ أَنَّهُمْ مَلَائِكَةُ اللَّه وَذَكَرُوا فِيهِ سِتَّةَ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ظَنَّ أَنَّهُمْ مِنَ الْإِنْسِ فَخَافَ عَلَيْهِمْ خُبْثَ قَوْمِهِ وَأَنْ يَعْجِزُوا عَنْ مُقَاوَمَتِهِمْ.

Sonra: { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً } “Elçilerimiz Lût'a gelince, onlar yüzünden fenalaştı, eli kolu bağlandı” buyurdu. Bu elçiler, İbrâhim'e çocuk müjdesi veren elçilerdir aleyhimesselâm. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: İbrâhim'in yanından Lût'a doğru gittiler -iki belde arasında dört fersah vardı- ve Âdemoğullarından bıyıksız gençler suretinde yanına girdiler. Son derece güzeldiler; Lût onların Allah'ın melekleri olduğunu bilmedi. Bu hususta altı vecih zikrettiler: Birincisi: Onların insanlardan olduğunu zannetti; dolayısıyla kavminin kötülüğünden ve onlara mukavemet etmekten âciz kalacaklarından korktu.