قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٨)
{ قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } “«Ey Nûh! Sana ve seninle birlikte olanlardan [türeyecek] ümmetlere bizden bir selamet ve bereketlerle [gemiden] in! [Kendilerini dünyada bir süre] yararlandıracağımız, sonra da bizden kendilerine acı bir azabın dokunacağı ümmetler de olacaktır» denildi.” (48)
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنِ السَّفِينَةِ أَنَّهَا اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ، فَهُنَاكَ قَدْ خَرَجَ نُوحٌ وَقَوْمُهُ مِنَ السَّفِينَةِ لَا مَحَالَةَ، ثُمَّ إِنَّهُمْ نَزَلُوا مِنْ ذَلِكَ الْجَبَلِ إِلَى الْأَرْضِ فَقَوْلُهُ: اهْبِطْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَمْرًا بِالْخُرُوجِ مِنَ السَّفِينَةِ إِلَى أَرْضِ الْجَبَلِ وَأَنْ يَكُونَ أَمْرًا بِالْهُبُوطِ مِنَ الْجَبَلِ إِلَى الْأَرْضِ الْمُسْتَوِيَةِ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ geminin Cûdî üzerine oturduğunu haber vermiştir. Dolayısıyla Nûh ve kavmi orada muhakkak gemiden çıkmışlardır. Sonra da o dağdan yere inmişlerdir. O halde O'nun: { اهْبِطْ } “İn” buyruğu, gemiden dağın zeminine çıkma emri olabileceği gibi, dağdan düz araziye inme emri de olabilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَهُ عِنْدَ الْخُرُوجِ بِالسَّلَامَةِ أَوَّلًا، ثُمَّ بِالْبَرَكَةِ ثَانِيًا، أَمَّا الْوَعْدُ بِالسَّلَامَةِ فَيَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّ نُوحًا ﵇ تَابَ عَنْ زَلَّتِهِ وَتَضَرَّعَ إِلَى اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ [هود: ٤٧] وَهَذَا التَّضَرُّعُ هُوَ عَيْنُ التَّضَرُّعِ الَّذِي حَكَاهُ اللَّه تَعَالَى عَنْ آدَمَ ﵇ عِنْدَ تَوْبَتِهِ مِنْ زَلَّتِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ٢٣] فَكَانَ نُوحٌ ﵇ مُحْتَاجًا إِلَى أَنْ بَشَّرَهُ اللَّه تَعَالَى بِالسَّلَامَةِ من التهديد والوعيد فلما قيل له: يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا حَصَلَ لَهُ الْأَمْنُ مِنْ جَمِيعِ الْمَكَارِهِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالدِّينِ. وَالثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ الْغَرَقَ لَمَّا كَانَ عَامًّا فِي جَمِيعِ الْأَرْضِ فعند ما خَرَجَ نُوحٌ ﵇ مِنَ السَّفِينَةِ عَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْأَرْضِ شَيْءٌ مِمَّا يُنْتَفَعُ بِهِ مِنَ النَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ، فَكَانَ كَالْخَائِفِ فِي أَنَّهُ كَيْفَ يَعِيشُ وَكَيْفَ يَدْفَعُ جَمِيعَ الْحَاجَاتِ عَنْ نَفْسِهِ مِنَ الْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ، فَلَمَّا قَالَ اللَّه تَعَالَى: اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا زَالَ عَنْهُ ذَلِكَ الْخَوْفُ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ السَّلَامَةِ مِنَ الْآفَاتِ وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا مَعَ الْأَمْنِ وَسَعَةِ الرِّزْقِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَهُ بِالسَّلَامَةِ أَرْدَفَهُ بِأَنْ وَعَدَهُ بِالْبَرَكَةِ هي عِبَارَةٌ عَنِ الدَّوَامِ وَالْبَقَاءِ، وَالثَّبَاتِ، وَنِيلِ الْأَمَلِ، وَمِنْهُ بُرُوكُ الْإِبِلِ، وَمِنْهُ الْبِرْكَةُ لِثُبُوتِ الْمَاءِ فِيهَا، وَمِنْهُ ﵎، أَيْ ثَبَتَ تَعْظِيمُهُ، ثُمَّ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ هَذَا الثَّبَاتِ وَالْبَقَاءِ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ [gemiden] çıkış esnasında ona önce selamet, sonra da bereket vaat etmiştir. Selamet vaadine gelince; bu iki veçhe ihtimallidir: Birincisi: Allah Teâlâ geçen ayette Nûh (aleyhisselâm)'ın zellesinden tövbe ettiğini ve: { وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ } [Hûd: 47] “Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen hüsrana uğrayanlardan olurum” sözüyle Allah Teâlâ'ya yalvardığını haber vermiştir. Bu yalvarış, Allah Teâlâ'nın Âdem (aleyhisselâm)'dan zellesinden tövbe ederken naklettiği: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } [A'râf: 23] “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen muhakkak hüsrana uğrayanlardan oluruz” şeklindeki yalvarışının aynısıdır. Bu yüzden Nûh (aleyhisselâm), Allah Teâlâ'nın kendisini tehdit ve azaptan yana selametle müjdelemesine muhtaçtı. Kendisine: { يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا } “Ey Nûh! Bizden bir selametle in” denilince, dinle ilgili bütün hoşnutsuzluklardan yana ona güven hasıl oldu. İkincisi: Bu tufan bütün yeryüzünü kuşattığı için, Nûh (aleyhisselâm) gemiden çıktığında yeryüzünde bitki ve hayvandan faydalanılacak hiçbir şeyin kalmadığını anladı; böylece nasıl yaşayacağı, yiyecek ve içecek gibi bütün ihtiyaçlarını kendisinden nasıl defedeceği konusunda sanki korku içinde kaldı. Allah Teâlâ: { اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا } “Bizden bir selametle in” buyurunca bu korku ondan zail oldu; çünkü bu ifade afetlerden selametin hasıl olmasına delalet eder, bu da ancak güven ve rızık genişliğiyle birlikte olur. Sonra Allah Teâlâ ona selameti vaat edince, peşinden devamlılık, bekâ, sebat ve emele ulaşmaktan ibaret olan bereketi vaat etti. Nitekim devenin çökmesi anlamındaki burûk (بُرُوك) ve suyun içinde durup kalması sebebiyle birke (بِرْكَة / havuz) kelimeleri de bundandır. (Teallehe/Tebâreke) kelimesi de böyledir; yani O'nun yüceliği sabit oldu demektir. Daha sonra müfessirler bu sebat ve bekânın tefsirinde ihtilaf etmişlerdir.
فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى صَيَّرَ نُوحًا أَبَا الْبَشَرِ، لِأَنَّ جَمِيعَ مَنْ بَقِيَ كَانُوا مِنْ نَسْلِهِ وَعِنْدَ هَذَا/ قَالَ هَذَا الْقَائِلُ: إِنَّهُ لَمَّا خَرَجَ نُوحٌ مِنَ السَّفِينَةِ مَاتَ كُلُّ مَنْ كَانَ مَعَهُ مِمَّنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ وَلَمْ يَحْصُلِ النَّسْلُ إِلَّا مِنْ ذُرِّيَّتِهِ، فَالْخَلْقُ كُلُّهُمْ مِنْ نَسْلِهِ وَذُرِّيَّتِهِ، وَقَالَ آخَرُونَ: لَمْ يَكُنْ فِي سَفِينَةِ نُوحٍ ﵇ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْ نَسْلِهِ وَذُرِّيَّتِهِ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَالْخَلْقُ كُلُّهُمْ إِنَّمَا تَوَلَّدُوا مِنْهُ وَمِنْ أَوْلَادِهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ [الصَّافَّاتِ: ٧٧] فَثَبَتَ أَنَّ نُوحًا ﵇ كَانَ آدَمَ الْأَصْغَرَ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْبَرَكَاتِ الَّتِي وَعَدَهُ اللَّه بِهَا.
Birinci görüş: Allah Teâlâ Nûh'u ikinci insanlığın babası kılmıştır; zira geriye kalanların tamamı onun neslindendir. Bu noktada bu görüş sahibi şöyle demiştir: Nûh gemiden çıktığında, yanında bulunup da kendi zürriyetinden olmayan herkes öldü ve nesil sadece onun zürriyetinden devam etti. Dolayısıyla bütün insanlar onun nesli ve zürriyetindendir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Nûh (aleyhisselâm)'ın gemisinde zaten onun nesli ve zürriyetinden başkası yoktu. Her iki ihtimale göre de insanların tamamı ancak ondan ve çocuklarından türemiştir. Bunun delili de Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } [Sâffât: 77] “Ve onun zürriyetini geride kalanlar kıldık” buyruğudur. Böylece Nûh (aleyhisselâm)'ın küçük Âdem olduğu sabit oldu. İşte Allah'ın ona vaat ettiği bereketlerden kastedilen budur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَهُ بِالسَّلَامَةِ مِنَ الْآفَاتِ، وَعَدَهُ بِأَنَّ مُوجِبَاتِ السَّلَامَةِ، وَالرَّاحَةِ وَالْفَرَاغَةِ يَكُونُ فِي التَّزَايُدِ وَالثَّبَاتِ وَالِاسْتِقْرَارِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَّفَهُ بِالسَّلَامَةِ وَالْبَرَكَةِ شَرَحَ بَعْدَهُ حَالَ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ فَقَالَ: وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنْهُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: مِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ الَّذِينَ نَجَوْا مَعَهُ وَجَعَلَهُمْ أُمَمًا وَجَمَاعَاتٍ، لِأَنَّهُ مَا كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فِي جَمِيعِ الْأَرْضِ أَحَدٌ مِنَ الْبَشَرِ إِلَّا هُمْ، فَلِهَذَا السَّبَبِ جَعَلَهُمْ أُمَمًا، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلِ الْمُرَادُ مِمَّنْ مَعَكَ نَسْلًا وَتَوَلُّدًا قَالُوا: وَدَلِيلُ ذَلِكَ أَنَّهُ مَا كَانَ مَعَهُ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَقَدْ حَكَمَ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِمْ بِالْقِلَّةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ [هُودٍ: ٤٠] وَمِنْهُمْ مَنْ
İkinci görüş: Allah Teâlâ ona afetlerden selameti vaat edince, selamet, rahat ve huzur gereklerinin artış, sebat ve istikrar içinde olacağını vaat etmiştir. Sonra Allah Teâlâ onu selamet ve bereketle şereflendirince, ardından onunla birlikte olanların durumunu açıklayarak şöyle buyurdu: { وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ } “Ve seninle birlikte olanlardan [türeyecek] ümmetlere...” Bundan ne kastedildiği hususunda üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi bunu, onunla birlikte kurtulan topluluklara hamletmiş ve onları ümmetler ve cemaatler kılmıştır; çünkü o vakit bütün yeryüzünde onlardan başka hiçbir insan yoktu. İşte bu sebeple onları ümmetler saymıştır. Kimi de şöyle demiştir: Bilakis { مِمَّنْ مَعَكَ } [ifadesinden] kasıt, nesil ve türeme bakımından seninle beraber olanlardır. Demişlerdir ki: Bunun delili, onunla beraber sadece iman edenlerin bulunması ve Allah Teâlâ'nın da: { وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } [Hûd: 40] “Onunla beraber pek az kimseden başkası iman etmemişti” buyruğunda onların azlığına hükmetmiş olmasıdır. Onlardan kimi de
قَالَ: الْمُرَادُ مِنْ ذَلِكَ مَجْمُوعُ الْحَاضِرِينَ مَعَ الَّذِينَ سَيُولَدُونَ بَعْدَ ذَلِكَ، وَالْمُخْتَارُ هُوَ الْقَوْلُ الثَّانِي: وَمِنْ فِي قَوْلِهِ: مِمَّنْ مَعَكَ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، وَالْمَعْنَى: وَعَلَى أُمَمٍ نَاشِئَةٍ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ.
şöyle demiştir: Bundan kasıt, orada hazır bulunanlar ile bundan sonra doğacak olanların tamamıdır. Tercih edilen ise ikinci görüştür. { مِمَّنْ مَعَكَ } buyruğundaki “min” (مِنْ) edatı başlangıç (ibtida-i gaye) içindir. Mana şöyledir: “Ve seninle beraber olanlardan doğup neşet edecek ümmetlere...”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ تِلْكَ الْأُمَمَ النَّاشِئَةَ مِنَ الَّذِينَ مَعَهُ عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الَّذِينَ عَطَفَهُمْ عَلَى نُوحٍ فِي وُصُولِ سَلَامِ اللَّه وَبَرَكَاتِهِ إِلَيْهِمْ وَهُمْ أَهْلُ الْإِيمَانِ. وَالثَّانِي: أُمَمٌ وَصَفَهُمْ بِأَنَّهُ تَعَالَى سَيُمَتِّعُهُمْ مُدَّةً فِي الدُّنْيَا ثُمَّ فِي الْآخِرَةِ يَمَسُّهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ، فَحَكَمَ تَعَالَى بِأَنَّ الْأُمَمَ النَّاشِئَةَ مِنَ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ نُوحٍ ﵇ لَا بُدَّ وَأَنْ يَنْقَسِمُوا إِلَى مُؤْمِنٍ وَإِلَى كَافِرٍ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: دَخَلَ فِي تِلْكَ السَّلَامَةِ كُلُّ مُؤْمِنٍ وَكُلُّ مُؤْمِنَةٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَدَخَلَ فِي ذَلِكَ الْمَتَاعِ وَفِي ذَلِكَ الْعَذَابِ كُلُّ كَافِرٍ وَكَافِرَةٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ: إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا عَظَّمَ شَأْنَ نُوحٍ بِإِيصَالِ السَّلَامَةِ وَالْبَرَكَاتِ مِنْهُ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ قَالَ: بِسَلامٍ مِنَّا وهدا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصِّدِّيقِينَ لَا يَفْرَحُونَ بِالنِّعْمَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا نِعْمَةٌ وَلَكِنَّهُمْ إِنَّمَا يَفْرَحُونَ بِالنِّعْمَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا مِنَ الْحَقِّ، وَفِي التَّحْقِيقِ يَكُونُ فَرَحُهُمْ بِالْحَقِّ وَطَلَبُهُمْ لِلْحَقِّ وَتَوَجُّهُهُمْ إِلَى الْحَقِّ، وَهَذَا مَقَامٌ شَرِيفٌ لَا يَعْرِفُهُ إِلَّا خَوَاصُّ اللَّه تَعَالَى، فَإِنَّ الْفَرَحَ بِالسَّلَامَةِ والبركة مِنْ حَيْثُ هُمَا سَلَامَةٌ وَبَرَكَةٌ غَيْرٌ، وَالْفَرَحُ بِالسَّلَامَةِ وَالْبَرَكَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمَا مِنَ الْحَقِّ غَيْرٌ، وَالْأَوَّلُ: نَصِيبُ عَامَّةِ الْخَلْقِ، وَالثَّانِي: نَصِيبُ الْمُقَرَّبِينَ، وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ بَعْضُهُمْ: مَنْ آثَرَ الْعِرْفَانَ لِلْعِرْفَانِ فَقَدْ قَالَ بِالثَّانِي، وَمَنْ آثَرَ الْعِرْفَانَ لَا لِلْعِرْفَانِ بَلْ لِلْمَعْرُوفِ فَقَدْ خَاضَ لُجَّةَ/ الْوُصُولِ، وَأَمَّا أَهْلُ الْعِقَابِ فَقَدْ قَالَ فِي شَرْحِ أَحْوَالِهِمْ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ فَحَكَمَ بِأَنَّهُ تَعَالَى يُعْطِيهِمْ نَصِيبًا مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى خَسَاسَةِ الدُّنْيَا، فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَحْوَالَ الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يَذْكُرْ أَلْبَتَّةَ أَنَّهُ يُعْطِيهِمُ الدُّنْيَا أَمْ لَا. وَلَمَّا ذَكَرَ أَحْوَالَ الْكَافِرِينَ ذَكَرَ أَنَّهُ يُعْطِيهِمُ الدُّنْيَا، وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَظِيمٌ عَلَى خَسَاسَةِ السَّعَادَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَالتَّرْغِيبِ فِي الْمَقَامَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ.
Bil ki Allah Teâlâ, onunla beraber olanlardan neşet edecek o ümmetleri iki kısma ayırmıştır: Birincisi: Allah'ın selam ve bereketlerinin kendilerine ulaşmasında Nûh'a atfedilenlerdir ki bunlar iman ehlidir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın kendilerini dünyada bir süre faydalandıracağını, sonra da ahirette kendilerine acı bir azabın dokunacağını nitelediği ümmetlerdir. Böylece Allah Teâlâ, Nûh (aleyhisselâm) ile birlikte olanlardan neşet edecek ümmetlerin muhakkak mümin ve kâfir olarak ikiye ayrılacağına hükmetmiştir. Müfessirler şöyle demiştir: Kıyamet gününe kadar her mümin erkek ve mümin kadın bu selametin kapsamına girmiştir; kıyamet gününe kadar her kâfir erkek ve kâfir kadın da bu faydalanmanın ve bu azabın kapsamına girmiştir. Sonra muhakkikler şöyle demiştir: Allah Teâlâ, Nûh'un şanını ancak Kendi katından ona selam ve bereketler ulaştırmakla yüceltmiştir; zira: { بِسَلامٍ مِنَّا } “Bizden bir selametle” buyurmuştur. Bu da sıddîkların nimete nimet olması yönüyle sevinmediklerine, bilakis nimete ancak Hakk'tan gelmesi yönüyle sevindiklerine delalet eder. Hakikatte onların sevinci Hakk'ladır, talepleri Hakk'adır ve yönelişleri Hakk'adır. Bu, ancak Allah Teâlâ'nın seçkin kullarının bilebileceği şerefli bir makamdır. Zira selamet ve berekete selamet ve bereket olmaları bakımından sevinmek ayrıdır, selamet ve berekete Hakk'tan gelmeleri bakımından sevinmek ayrıdır. Birincisi avamın nasibidir, ikincisi ise mukarreblerin nasibidir. Bu sebeple onlardan biri şöyle demiştir: “Kim marifeti marifet için tercih ederse ikinciyi söylemiş olur; kim de marifeti marifet için değil de Maruf (bilinen Allah) için tercih ederse vuslat denizine dalmış olur.” Azap ehline gelince; onların durumlarının açıklamasında şöyle buyurmuştur: { وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } “[Kendilerini dünyada bir süre] yararlandıracağımız, sonra da bizden kendilerine acı bir azabın dokunacağı ümmetler de olacaktır.” Böylece Allah Teâlâ'nın onlara dünya metaından bir pay vereceğine hükmetmiştir. Bu da dünyanın değersizliğine delalet eder; zira Allah Teâlâ müminlerin durumunu zikrettiğinde onlara dünyalığı verip vermeyeceğini asla zikretmemiştir. Kâfirlerin durumunu zikrettiğinde ise onlara dünyalığı vereceğini zikretmiştir. Bu da cismani mutlulukların değersizliğine ve ruhani makamlara rağbet etmeye dair büyük bir uyarıdır.
[سورة هود (١١) : آية ٤٩]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 49]
تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ (٤٩)
{ تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ } “İşte bunlar, gayb haberlerindendir; bunları sana vahyediyoruz. Bundan önce ne sen bunları biliyordun ne de kavmin. O halde sabret; şüphesiz hayırlı akıbet muttakilerindir.” (49)
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ قِصَّةَ نُوحٍ ﵇ عَلَى التَّفْصِيلِ قَالَ: تِلْكَ أَيْ تِلْكَ الْآيَاتُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، وَتِلْكَ التَّفَاصِيلُ الَّتِي شَرَحْنَاهَا مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ، أَيْ مِنَ الْأَخْبَارِ الَّتِي كَانَتْ غَائِبَةً عَنِ الْخَلْقِ فَقَوْلُهُ:
Bil ki Allah Teâlâ, Nûh (aleyhisselâm)'ın kıssasını ayrıntılı olarak açıklayınca: { تِلْكَ } “İşte bunlar” yani zikrettiğimiz bu ayetler ve açıkladığımız bu tafsilatlar { مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } “gayb haberlerindendir” yani insanlara gayb olan (bilinmeyen) haberlerdendir buyurdu. O'nun:
تِلْكَ فِي مَحَلِّ الرفع على الابتداء، ومِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ الخبر ونُوحِيها إِلَيْكَ خَبَرٌ ثَانٍ وَمَا بَعْدَهُ أَيْضًا خَبَرٌ ثَالِثٌ.
{ تِلْكَ } sözü mübteda (özne) olarak ref mahallindedir; { مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } haberdir (yüklemdir); { نُوحِيها إِلَيْكَ } ikinci haberdir; bundan sonrası da üçüncü haberdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ وَالْمَعْنَى: إِنَّكَ مَا كُنْتَ تَعْرِفُ هَذِهِ الْقِصَّةَ، بَلْ قَوْمُكَ مَا كَانُوا يَعْرِفُونَهَا أَيْضًا، وَنَظِيرُهُ أَنْ تَقُولَ لِإِنْسَانٍ لَا تَعْرِفُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ لَا أَنْتَ وَلَا أَهْلُ بَلَدِكَ.
Sonra Allah Teâlâ: { مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ } “Bundan önce ne sen bunları biliyordun ne de kavmin” buyurmuştur. Mana şudur: Sen bu kıssayı bilmiyordun, hatta kavmin de bunu bilmiyordu. Bunun benzeri, bir kimseye: “Bu meseleyi ne sen bilirsin ne de memleketinin ahalisi” demendir.
فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ قَدْ كَانَتْ قِصَّةُ طُوفَانِ نُوحٍ ﵇ مَشْهُورَةً عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ؟
Eğer: “Nûh (aleyhisselâm)'ın tufan kıssası ilim ehli nezdinde zaten meşhur değil miydi?” denilirse,
قُلْنَا: تِلْكَ الْقِصَّةُ بِحَسْبِ الْإِجْمَالِ كَانَتْ مَشْهُورَةً، أَمَّا التَّفَاصِيلُ الْمَذْكُورَةُ فَمَا كَانَتْ مَعْلُومَةً.
Deriz ki: Bu kıssa icmali olarak meşhurdu; zikredilen tafsilatlara gelince, bunlar bilinmiyordu.
ثُمَّ قَالَ: فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ وَالْمَعْنَى: يَا مُحَمَّدُ اصْبِرْ أَنْتَ وَقَوْمُكَ عَلَى أَذَى هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ كَمَا صَبَرَ نُوحٌ وَقَوْمُهُ عَلَى أَذَى أُولَئِكَ الْكُفَّارِ، وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الصَّبْرَ عَاقِبَتُهُ النَّصْرُ وَالظَّفَرُ وَالْفَرَحُ وَالسُّرُورُ كَمَا كَانَ لِنُوحٍ ﵇ وَلِقَوْمِهِ.
Sonra: { فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ } “O halde sabret; şüphesiz hayırlı akıbet muttakilerindir” buyurdu. Mana şudur: Ey Muhammed! Nûh ve kavmi o kâfirlerin eziyetine nasıl sabrettiyse, sen ve kavmin de bu kâfirlerin eziyetine sabredin. Bunda sabrın akıbetinin, tıpkı Nûh (aleyhisselâm) ve kavminde olduğu gibi zafer, başarı, ferahlık ve sevinç olduğuna dair bir tenbih vardır.
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ فِي سُورَةِ يُونُسَ ثُمَّ إِنَّهُ أَعَادَهَا هاهنا مَرَّةً أُخْرَى، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي هَذَا التَّكْرِيرِ؟
Eğer birisi: “Allah Teâlâ bu kıssayı Yûnus sûresinde zikretmiş, sonra burada bir kez daha tekrarlamıştır; bu tekrarın faydası nedir?” derse,
قُلْنَا: إِنَّ الْقِصَّةَ الْوَاحِدَةَ قَدْ يُنْتَفَعُ بِهَا مِنْ وُجُوهٍ: فَفِي السُّورَةِ الْأُولَى كَانَ الْكُفَّارُ يَسْتَعْجِلُونَ نُزُولَ الْعَذَابِ، فَذَكَرَ تَعَالَى قِصَّةَ نُوحٍ فِي بَيَانِ أَنَّ قَوْمَهُ كَانُوا يُكَذِّبُونَهُ بِسَبَبِ أَنَّ الْعَذَابَ مَا كَانَ يَظْهَرُ/ ثُمَّ فِي الْعَاقِبَةِ ظَهَرَ فَكَذَا فِي وَاقِعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَفِي هَذِهِ السُّورَةِ ذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ لِأَجْلِ أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يُبَالِغُونَ فِي الْإِيحَاشِ، فَذَكَرَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْقِصَّةَ لِبَيَانِ أَنَّ إِقْدَامَ الْكُفَّارِ عَلَى الْإِيذَاءِ وَالْإِيحَاشِ كَانَ حَاصِلًا فِي زَمَانِ نُوحٍ، إِلَّا أَنَّهُ ﵇ لَمَّا صَبَرَ نَالَ الْفَتْحَ وَالظَّفَرَ، فَكُنْ يَا مُحَمَّدُ كَذَلِكَ لِتَنَالَ الْمَقْصُودَ، وَلَمَّا كَانَ وَجْهُ الِانْتِفَاعِ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ فِي كُلِّ سُورَةٍ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ لَمْ يَكُنْ تَكْرِيرُهَا خاليا عن الفائدة.
Deriz ki: Tek bir kıssadan pek çok yönden faydalanılır: İlk sûrede kâfirler azabın inmesini acele istiyorlardı. Allah Teâlâ Nûh kıssasını, kavminin azap ortaya çıkmadığı için onu yalanladıklarını, sonra akıbetin ise ortaya çıktığını beyan etmek üzere zikretti. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hadisesinde de durum böyledir. Bu sûrede ise bu kıssayı, kâfirlerin yabancılaştırma ve eziyette aşırıya gitmeleri sebebiyle zikretti. Allah Teâlâ kâfirlerin eziyet ve yabancılaştırmaya kalkışmasının Nûh zamanında da mevcut olduğunu, ancak Nûh (aleyhisselâm) sabredince fetih ve zafere ulaştığını beyan etmek için bu kıssayı zikretti; [yani] sen de ey Muhammed, maksada ulaşmak için öyle ol! Bu kıssadan faydalanma yönü her sûrede başka bir vecihten olduğu için, onun tekrarlanması faydadan hali olmamıştır.
[سورة هود (١١) : الآيات ٥٠ الى ٥١]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 50-51]
وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُفْتَرُونَ (٥٠) يَا قَوْمِ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلا تَعْقِلُونَ (٥١)
{ وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُفْتَرُونَ (٥٠) يَا قَوْمِ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلا تَعْقِلُونَ (٥١) } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Dedi ki: «Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Siz ancak iftiracılarsınız. Ey kavmim! Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak beni yaratana aittir. Hâlâ akletmez misiniz?»” (50-51)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ الثَّانِيَةُ مِنَ الْقِصَصِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا معطوف على قوله: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً [الحديد: ٢٦] وَالتَّقْدِيرُ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا وَقَوْلُهُ: هُوداً عَطْفُ بَيَانٍ.
Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın bu sûrede zikrettiği kıssaların ikincisidir. Bil ki bu [ayet], O'nun: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً } [Hadîd: 26] “Andolsun biz Nûh'u göndermiştik” buyruğuna matuftur. Takdiri şöyledir: «Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u gönderdik.» O'nun: { هُوداً } sözü ise atf-ı beyândır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هُودًا بِأَنَّهُ أَخُوهُمْ وَمَعْلُومٌ أَنَّ تِلْكَ الْأُخُوَّةَ مَا كَانَتْ فِي الدِّينِ، وَإِنَّمَا كَانَتْ فِي النَّسَبِ، لِأَنَّ هُودًا كَانَ رَجُلًا مِنْ قَبِيلَةِ عَادٍ، وَهَذِهِ الْقَبِيلَةُ كَانَتْ قَبِيلَةً مِنَ الْعَرَبِ وَكَانُوا بِنَاحِيَةِ الْيَمَنِ، وَنَظِيرُهُ مَا يُقَالُ لِلرَّجُلِ يَا أَخَا تَمِيمٍ وَيَا أَخَا سُلَيْمٍ، وَالْمُرَادُ رَجُلٌ مِنْهُمْ.
Bil ki Allah Teâlâ Hûd'u onların kardeşi olarak nitelemiştir; malumdur ki bu kardeşlik dinde değil, sadece neseptedir. Çünkü Hûd, Âd kabilesinden bir adamdı. Bu kabile, Araplardan bir kabile olup Yemen tarafındaydılar. Bunun benzeri, bir kimseye: “Ey Temîm'in kardeşi!” ve “Ey Süleym'in kardeşi!” denilmesidir ki bundan maksat onlardan bir adam demektir.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى، قَالَ فِي ابْنِ نُوحٍ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ [هود: ٤٦] فَبَيَّنَ أَنَّ قَرَابَةَ النِّسَبِ لَا تُفِيدُ إِذَا لم تحصل قرابة الدين، وهاهنا أَثْبَتَ هَذِهِ الْأُخُوَّةَ مَعَ الِاخْتِلَافِ فِي الدِّينِ، فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا؟
Eğer: “Allah Teâlâ Nûh'un oğlu hakkında: { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } [Hûd: 46] «O senin ehlinden değildir» buyurarak din akrabalığı hasıl olmadığında nesep akrabalığının bir fayda vermeyeceğini beyan etmişti; burada ise din ayrılığına rağmen bu kardeşliği ispat etmiştir. İkisi arasındaki fark nedir?” denilirse,
قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ اسْتِمَالَةُ قَوْمِ مُحَمَّدٍ ﷺ، لِأَنَّ قَوْمَهُ كَانُوا يَسْتَبْعِدُونَ فِي مُحَمَّدٍ مَعَ أَنَّهُ وَاحِدٌ مِنْ قَبِيلَتِهِمْ أَنْ يَكُونَ رَسُولًا إِلَيْهِمْ مِنْ عِنْدِ اللَّه، فَذَكَرَ اللَّه تَعَالَى أَنَّ هُودًا كَانَ وَاحِدًا مِنْ عَادٍ وَأَنَّ صَالِحًا كَانَ وَاحِدًا مِنْ ثَمُودَ لِإِزَالَةِ هَذَا الِاسْتِبْعَادِ.
Deriz ki: Bu sözden maksat Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kavminin kalbini ısındırmaktır. Çünkü kavmi, kendi kabilelerinden biri olmasına rağmen Muhammed'in kendilerine Allah katından bir elçi olmasını uzak görüyorlardı. Allah Teâlâ bu uzak görmeyi gidermek için Hûd'un Âd'dan biri olduğunu, Sâlih'in de Semûd'dan biri olduğunu zikretmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ هُودٍ ﵇، أَنَّهُ دَعَا قَوْمَهُ إِلَى أَنْوَاعٍ مِنَ التَّكَالِيفِ.
Bil ki Allah Teâlâ Hûd (aleyhisselâm)'dan, kavmini çeşitli mükellefiyetlere davet ettiğini nakletmiştir.
فَالنَّوْعُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ دَعَاهُمْ إلى التوحيد، فَقَالَ: يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ/ إِلَّا مُفْتَرُونَ وَفِيهِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّهُ كَيْفَ دَعَاهُمْ إِلَى عِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى قَبْلَ أَنْ أَقَامَ الدَّلَالَةَ عَلَى ثُبُوتِ الْإِلَهِ تَعَالَى؟
Birinci tür: Onları tevhide davet etmiş ve şöyle demiştir: { يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ } “Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Siz ancak iftiracılarsınız.” Burada şöyle bir soru vardır: Yüce İlah'ın varlığına delil getirmeden önce onları Allah Teâlâ'ya ibadete nasıl davet etmiştir?
قُلْنَا: دَلَائِلُ وُجُودِ اللَّه تَعَالَى ظَاهِرَةٌ، وَهِيَ دَلَائِلُ الْآفَاقِ وَالْأَنْفُسِ وَقَلَّمَا تُوجَدُ فِي الدُّنْيَا طَائِفَةٌ يُنْكِرُونَ وُجُودَ الْإِلَهِ تَعَالَى، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْكُفَّارِ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ.
Deriz ki: Allah Teâlâ'nın varlığının delilleri açıktır; bunlar âfâkî ve enfüsî delillerdir. Dünyada Yüce İlah'ın varlığını inkâr eden bir topluluğa pek az rastlanır. Nitekim Allah Teâlâ kâfirlerin vasfında şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara gökleri ve yeri kimin yarattığını sorsan, mutlaka «Allah» derler.”
قَالَ مُصَنِّفُ هَذَا الْكِتَابِ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الرَّازِيُّ ﵀ وختم له بالحسن، دَخَلْتُ بِلَادَ الْهِنْدِ فَرَأَيْتُ
Bu kitabın müellifi Muhammed b. Ömer er-Râzî (rahimehullâh) —Allah sonunu hayırla tamamlasın— şöyle demiştir: Hindistan diyarına girdim ve
أُولَئِكَ الْكُفَّارَ مُطْبِقِينَ عَلَى الِاعْتِرَافِ بِوُجُودِ الْإِلَهِ، وَأَكْثَرُ بِلَادِ التُّرْكِ أَيْضًا كَذَلِكَ، وَإِنَّمَا الشَّأْنُ فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، فَإِنَّهَا آفَةٌ عَمَّتْ أَكْثَرَ أَطْرَافِ الْأَرْضِ وَهَكَذَا الْأَمْرُ كَانَ فِي الزَّمَانِ الْقَدِيمِ، أَعْنِي زَمَانَ نُوحٍ وَهُودٍ وَصَالِحٍ ﵈، فَهَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءُ صَلَوَاتُ اللَّه وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ، كانوا يمنعونهم من عبادة الأصنام، فكان قوله: اعْبُدُوا اللَّهَ مَعْنَاهُ لَا تَعْبُدُوا غَيْرَ اللَّه وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ عَقِيبَهُ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ مَنْعُهُمْ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ.
o kâfirlerin İlah'ın varlığını itiraf etmede ittifak halinde olduklarını gördüm; Türk beldelerinin çoğu da böyledir. Asıl mesele putlara tapınma konusundadır; zira bu, yeryüzünün pek çok tarafını kuşatmış bir afettir. Eski zamanda, yani Nûh, Hûd ve Sâlih (aleyhimesselâm) zamanında da durum böyleydi. İşte bu peygamberler —Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun— onları putlara tapmaktan menediyorlardı. Dolayısıyla: { اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin” sözünün manası: “Allah'tan başkasına tapmayın” demektir. Bunun delili de peşinden: { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” buyurmuş olmasıdır. Bu da bu sözden maksadın onları putlara tapınmakla meşgul olmaktan men etmek olduğuna delalet eder.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ فقرىء غَيْرُهُ بِالرَّفْعِ صِفَةً عَلَى مَحَلِّ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ، وَقُرِئَ بِالْجَرِّ صِفَةً عَلَى اللَّفْظِ.
O'nun: { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } buyruğuna gelince; { غَيْرُهُ } kelimesi, car ve mecrurun mahalline sıfat olarak ref ile okunduğu gibi, lafza sıfat olarak cer ile de ({ غَيْرِهِ }) okunmuştur.
ثُمَّ قَالَ: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ يَعْنِي أَنَّكُمْ كَاذِبُونَ فِي قَوْلِكُمْ إِنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ تَحْسُنُ عِبَادَتُهَا، أَوْ فِي قَوْلِكُمْ إِنَّهَا تَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ، وَكَيْفَ لَا يَكُونُ هَذَا كَذِبًا وَافْتِرَاءً وَهِيَ جَمَادَاتٌ لَا حِسَّ لَهَا وَلَا إِدْرَاكَ، وَالْإِنْسَانُ هُوَ الَّذِي رَكَّبَهَا وَصَوَّرَهَا فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْإِنْسَانِ الَّذِي صَنَعَهَا أَنْ يَعْبُدَهَا وَأَنْ يَضَعَ الْجَبْهَةَ عَلَى التُّرَابِ تَعْظِيمًا لَهَا، ثُمَّ إِنَّهُ ﵊ لَمَّا أَرْشَدَهُمْ إِلَى التَّوْحِيدِ وَمَنَعَهُمْ عَنْ عبادة الأوثان قال: ويا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي وَهُوَ عَيْنُ مَا ذَكَرَهُ نُوحٌ ﵇، وَذَلِكَ لِأَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى اللَّه تَعَالَى إِذَا كَانَتْ مُطَهَّرَةً عَنْ دَنَسِ الطَّمَعِ، قَوِيَ تَأْثِيرُهَا فِي الْقَلْبِ.
Sonra: { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ } “Siz ancak iftiracılarsınız” buyurdu. Yani: “Bu putlara ibadet etmenin güzel olduğu veya onların ibadete layık olduğu şeklindeki sözünüzde yalancılarsınız” demektir. Bu nasıl yalan ve iftira olmasın ki, onlar hiçbir hissi ve idraki olmayan cansız varlıklardır; insan ise onları bir araya getirip şekillendirendir. Onları yapan insana, onlara tapmak ve onlara tazim için alnını toprağa koymak nasıl yakışır! Sonra o (aleyhisselâm) onları tevhide yönlendirip putlara tapmaktan men edince şöyle dedi: { ويا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي } “Ey kavmim! Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak beni yaratana aittir.” Bu da Nûh (aleyhisselâm)'ın zikrettiğinin aynısıdır. Çünkü Allah Teâlâ'ya davet tamah kirinden arındığında, kalpteki tesiri güçlü olur.
ثُمَّ قَالَ: أَفَلا تَعْقِلُونَ يَعْنِي أَفَلَا تَعْقِلُونَ أَنِّي مُصِيبٌ فِي الْمَنْعِ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعِلْمَ بِصِحَّةِ هَذَا الْمَنْعِ، كَأَنَّهُ مَرْكُوزٌ فِي بَدَائِهِ الْعُقُولِ.
Sonra: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akletmez misiniz?” buyurdu. Yani putlara tapmaktan menetme hususunda benim haklı olduğumu akletmiyor musunuz? Zira bu nehyin doğruluğunu bilmek, sanki akılların apaçık fıtratında yerleşik kılınmıştır.
[سورة هود (١١) : آية ٥٢]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 52]
وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ (٥٢)
{ وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ } “«Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin ki üzerinize göğü bol yağmurlu olarak göndersin ve kuvvetinize kuvvet katsın. Günahkârlar olarak yüz çevirmeyin!»” (52)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّانِي مِنَ التَّكَالِيفِ الَّتِي ذَكَرَهَا هُودٌ ﵇ لِقَوْمِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ فِي الْمَقَامِ الْأَوَّلِ دَعَاهُمْ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَفِي هَذَا الْمَقَامِ دَعَاهُمْ إِلَى الِاسْتِغْفَارِ ثُمَّ إِلَى التَّوْبَةِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا قَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: اسْتَغْفِرُوا: أَيْ سَلُوهُ أَنْ يَغْفِرَ لَكُمْ مَا تَقَدَّمَ مِنْ شِرْكِكُمْ ثُمَّ تُوبُوا مِنْ بَعْدِهِ بِالنَّدَمِ عَلَى ما مضى وبالعزم على أن لا تعدوا إِلَى مِثْلِهِ ثُمَّ
Bil ki bu, Hûd (aleyhisselâm)'ın kavmine zikrettiği mükellefiyetlerin ikinci türüdür. Çünkü birinci makamda onları tevhide davet etmişti; bu makamda ise onları istiğfara, sonra da tövbeye davet etmiştir. İkisi arasındaki fark bu sûrenin başında geçmişti. Ebû Bekir el-Esamm şöyle demiştir: İstiğfar edin ({ اسْتَغْفِرُوا }); yani geçmişteki şirkinizi bağışlamasını O'ndan isteyin. Sonra da geçmişe pişman olarak ve bir benzerine dönmemeye azmederek tövbe edin ({ ثُمَّ تُوبُوا }). Sonra
إِنَّهُ ﵇ قَالَ: «إِنَّكُمْ مَتَى فَعَلْتُمْ ذَلِكَ فاللَّه تَعَالَى يُكْثِرُ النِّعَمَ عِنْدَكُمْ وَيُقَوِّيكُمْ عَلَى الِانْتِفَاعِ بِتِلْكَ النِّعَمِ»
o (aleyhisselâm) şöyle dedi: «Siz bunu yaptığınız takdirde, Allah Teâlâ katınızdaki nimetleri çoğaltır ve o nimetlerden faydalanmanız için size kuvvet verir.»
وَهَذَا غَايَةُ مَا يُرَادُ مِنَ السَّعَادَاتِ، فَإِنَّ النِّعَمَ إِنْ لَمْ تَكُنْ حَاصِلَةً تَعَذَّرَ الِانْتِفَاعُ وَإِنْ كَانَتْ حَاصِلَةً، إِلَّا أَنَّ الْحَيَوَانَ قَامَ بِهِ الْمَنْعُ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِهَا لَمْ يَحْصُلِ الْمَقْصُودُ أَيْضًا، أَمَّا إِذَا كَثُرَتِ النِّعْمَةُ وَحَصَلَتِ الْقُوَّةُ الْكَامِلَةُ عَلَى الِانْتِفَاعِ بِهَا، فَهَهُنَا تَحْصُلُ غَايَةُ السَّعَادَةِ وَالْبَهْجَةِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً إِشَارَةٌ إِلَى تَكْثِيرِ النِّعَمِ لِأَنَّ مَادَّةَ حُصُولِ النِّعَمِ هِيَ الْأَمْطَارُ الْمُوَافِقَةُ، وَقَوْلُهُ: وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ حَالِ الْقُوَى الَّتِي بِهَا يُمْكِنُ الِانْتِفَاعُ بِتِلْكَ النِّعْمَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ جَامِعَةٌ فِي الْبِشَارَةِ بِتَحْصِيلِ السِّعَادَاتِ وَأَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَيْهَا مُمْتَنِعَةٌ فِي صَرِيحِ الْعَقْلِ، وَيَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَتَأَمَّلَ فِي هَذِهِ اللَّطَائِفِ لِيَعْرِفَ مَا فِي هَذَا الْكِتَابِ الْكَرِيمِ مِنَ الْأَسْرَارِ الْمَخْفِيَّةِ، وَأَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَإِنَّهُمْ قَالُوا الْقَوْمُ كَانُوا مَخْصُوصِينَ فِي الدُّنْيَا بِنَوْعَيْنِ مِنَ الْكَمَالِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ بَسَاتِينَهُمْ وَمَزَارِعَهُمْ كَانَتْ فِي غَايَةِ الطِّيبِ وَالْبَهْجَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُها فِي الْبِلادِ [الْفَجْرِ: ٧، ٨] وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ وَالْبَطْشِ وَلِذَلِكَ قَالُوا: مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً [فُصِّلَتْ: ١٥] ، وَلَمَّا كَانَ الْقَوْمُ مُفْتَخِرِينَ عَلَى سَائِرِ الْخَلْقِ
Bu da mutluluklardan arzulanan nihai noktadır. Zira nimetler mevcut değilse onlardan faydalanmak imkânsız olur; şayet mevcut olup da canlıda onlardan faydalanmaya bir engel bulunursa maksat yine hasıl olmaz. Nimet çoğalıp ondan faydalanmaya dair tam bir güç de hasıl olduğunda ise işte burada mutluluk ve sevincin nihai derecesi gerçekleşir. Allah Teâlâ'nın: { يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً } “Üzerinize göğü bol yağmurlu olarak göndersin” buyruğu nimetleri çoğaltmaya işarettir; çünkü nimetlerin hasıl olmasının maddesi elverişli yağmurlardır. { وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ } “Ve kuvvetinize kuvvet katsın” buyruğu ise o nimetten faydalanmayı mümkün kılan güçlerin mükemmel durumuna işarettir. Hiç şüphe yok ki bu ifade, mutlulukları elde etmeyi müjdeleme hususunda son derece kapsamlıdır ve sarih akıl bakımından bunun üzerine bir fazlalık eklenmesi imkânsızdır. Akıl sahibine düşen, bu yüce Kitap'ta bulunan gizli sırları bilmek için bu incelikleri tefekkür etmektir. Müfessirlere gelince; onlar şöyle demişlerdir: Kavim dünyada iki tür kemal ile hususi kılınmıştı: Birincisi: Onların bahçeleri ve ekinleri son derece güzel ve göz alıcıydı. Bunun delili: { إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُها فِي الْبِلادِ } [Fecr: 7-8] “Şehirler arasında benzeri yaratılmamış olan sütunlar sahibi İrem” buyruğudur. İkincisi: Onlar son derece güçlü ve kuvvetliydiler; bu yüzden: { مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً } [Fussilet: 15] “Bizden daha kuvvetli kim var?” demişlerdi. Bu kavim diğer insanlara karşı
بِهَذَيْنَ الْأَمْرَيْنِ وَعَدَهُمْ هُودٌ ﵇، أَنَّهُمْ لَوْ تَرَكُوا عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ وَاشْتَغَلُوا بِالِاسْتِغْفَارِ وَالتَّوْبَةِ فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى يُقَوِّي حَالَهُمْ فِي هَذَيْنِ الْمَطْلُوبَيْنِ وَيَزِيدُهُمْ فِيهَا دَرَجَاتٍ كَثِيرَةً،
bu iki hususla övündüğü için, Hûd (aleyhisselâm) onlara putlara tapmayı bırakıp istiğfar ve tövbe ile meşgul olurlarsa Allah Teâlâ'nın arzulanan bu iki husustaki durumlarını güçlendireceğini ve bunlarda derecelerini çokça artıracağını vaat etti.
وَنُقِلَ أَيْضًا أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا بَعَثَ هُودًا ﵇ إليهم وكذبوه وَحَبَسَ اللَّه عَنْهُمُ الْمَطَرَ سِنِينَ وَأَعْقَمَ أَرْحَامَ نِسَائِهِمْ فَقَالَ لَهُمْ هُودٌ: إِنْ آمَنْتُمْ باللَّه أَحْيَا اللَّه بِلَادَكُمْ وَرَزَقَكُمُ الْمَالَ وَالْوَلَدَ،
Yine rivayet edilmiştir ki Allah Teâlâ Hûd (aleyhisselâm)'ı onlara gönderip de onlar kendisini yalanlayınca, Allah onlardan yağmuru yıllarca kesti ve kadınlarının rahimlerini kısır bıraktı. Bunun üzerine Hûd onlara şöyle dedi: “Eğer Allah'a iman ederseniz, Allah beldelerinizi diriltir, size mal ve evlat bahşeder.”
فَذَلِكَ قَوْلُهُ: يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَالْمِدْرَارُ الْكَثِيرُ الدَّرِّ وَهُوَ مِنْ أَبْنِيَةِ الْمُبَالَغَةِ وَقَوْلُهُ: وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ فَفَسَّرُوا هَذِهِ الْقُوَّةَ بِالْمَالِ والولد، والشدة في الأعضاء، لأن كل ذلكم ما يَتَقَوَّى بِهِ الْإِنْسَانُ.
İşte bu, O'nun: { يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً } “Üzerinize göğü bol yağmurlu olarak göndersin” buyruğudur. “Midrâr” (مِدْرَار) bolca akan [yağmur] demektir ve mübalağa kalıplarındandır. { وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ } “Ve kuvvetinize kuvvet katsın” buyruğundaki bu kuvveti ise mal, evlat ve organlardaki sağlamlık ile tefsir etmişlerdir; çünkü bütün bunlar insanın kendisiyle güçlendiği şeylerdir.
فَإِنْ قِيلَ: حَاصِلُ الْكَلَامِ هُوَ أَنَّ هُودًا ﵇ قَالَ: لَوِ اشْتَغَلْتُمْ بِعِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى لَانْفَتَحَتْ عَلَيْكُمْ أَبْوَابُ الْخَيْرَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ،
Eğer: “Sözün özü şudur: Hûd (aleyhisselâm): «Eğer Allah Teâlâ'ya ibadetle meşgul olursanız, üzerinize dünyevi hayırların kapıları açılır» demiştir; halbuki durum öyle değildir.
لِأَنَّهُ ﵊ قَالَ: «خُصَّ الْبَلَاءُ بِالْأَنْبِيَاءِ ثُمَّ الْأَوْلِيَاءِ ثُمَّ الْأَمْثَلِ فَالْأَمْثَلِ»
Çünkü o (aleyhisselâm): «Bela en çok peygamberlere, sonra velilere, sonra da derece derece faziletlilere tahsis edilmiştir» buyurmuştur.
فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا، وَأَيْضًا فَقَدْ جَرَتْ عَادَةُ الْقُرْآنِ بِالتَّرْغِيبِ فِي الطَّاعَاتِ بِسَبَبِ تَرْتِيبِ الْخَيْرَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَالْأُخْرَوِيَّةِ عَلَيْهَا، فَأَمَّا التَّرْغِيبُ فِي الطَّاعَاتِ، لِأَجْلِ تَرْتِيبِ الْخَيْرَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ عَلَيْهَا، فَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْقُرْآنِ بَلْ هُوَ طَرِيقٌ مَذْكُورٌ فِي التَّوْرَاةِ.
O halde bu ikisi nasıl bağdaştırılır? Ayrıca Kur'an'ın âdeti, dünyevi ve uhrevi hayırların itaatlere terettüp etmesi (bağlanması) sebebiyle [insanları] itaatlere teşvik etmek şeklinde cereyan etmiştir. Sadece dünyevi hayırların bağlanması sebebiyle itaatlere teşvik etmeye gelince; bu Kur'an'a yakışmaz, bilakis Tevrat'ta zikredilen bir yoldur” denilirse,
الْجَوَابُ: أَنَّهُ لَمَّا أَكْثَرَ التَّرْغِيبَ فِي السَّعَادَاتِ الْأُخْرَوِيَّةِ لَمْ يُبْعِدِ التَّرْغِيبَ أَيْضًا فِي خَيْرِ الدُّنْيَا بِقَدْرِ الْكِفَايَةِ.
Cevap şudur: Uhrevi mutluluklara çokça teşvik edince, yetecek miktarda dünya hayrına da teşvik etmeyi uzak görmemiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ فَمَعْنَاهُ: لَا تُعْرِضُوا عَنِّي وَعَمَّا أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ وَأُرَغِّبُكُمْ فِيهِ مُجْرِمِينَ أَيْ مُصِرِّينَ عَلَى إِجْرَامِكُمْ وَآثَامِكُمْ.
O'nun: { وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ } “Günahkârlar olarak yüz çevirmeyin!” buyruğuna gelince, bunun manası şudur: Benden, sizi davet ettiğim ve teşvik ettiğim şeyden günahkârlar olarak, yani cürümleriniz ve günahlarınız üzerinde ısrar ederek yüz çevirmeyin!
[سورة هود (١١) : الآيات ٥٣ الى ٥٦]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 53-56]
قالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣) إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤) مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ (٥٥) إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦)
{ قالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣) إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤) مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ (٥٥) إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦) } “Dediler ki: «Ey Hûd! Sen bize açık bir delil getirmedin. Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz ve biz sana iman edecek de değiliz. Biz ancak ilahlarımızdan bazısının seni fena çarptığını söylüyoruz.» [Hûd] dedi ki: «Şüphesiz ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben, O'nu bırakıp da ortak koştuğunuz şeylerden uzağım! Artık hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra bana hiç mühlet de vermeyin! Şüphesiz ben, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Hareket eden hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir.»” (53-56)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ هُودٍ ﵇ مَا ذَكَرَهُ لِلْقَوْمِ، حَكَى أَيْضًا مَا ذَكَرَهُ الْقَوْمُ لَهُ وَهُوَ أَشْيَاءُ:
Bil ki Allah Teâlâ, Hûd (aleyhisselâm)'ın kavmine söylediklerini nakledince, kavminin de ona söylediklerini nakletmiştir ki bunlar birkaç şeydir:
أَوَّلُهَا: قَوْلُهُمْ: مَا جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ أَيْ بِحُجَّةٍ، وَالْبَيِّنَةُ سُمِّيَتْ بَيِّنَةً لِأَنَّهَا تُبَيِّنُ الْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ ﵇ كَانَ قَدْ أَظْهَرَ الْمُعْجِزَاتِ إِلَّا أَنَّ الْقَوْمَ بِجَهْلِهِمْ أَنْكَرُوهَا، وَزَعَمُوا أَنَّهُ مَا جَاءَ بِشَيْءٍ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ.
Birincisi: Onların: { مَا جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ } “Bize açık bir delil getirmedin” yani bir hüccet getirmedin şeklindeki sözleridir. Beyyine, hakkı batıldan açıkladığı (tebyîn ettiği) için beyyine olarak isimlendirilmiştir. Malumdur ki o (aleyhisselâm) mucizeler göstermişti; ancak kavim cehaletleri sebebiyle bunları inkâr etmiş ve onun hiçbir mucize getirmediğini iddia etmişti.
وَثَانِيهَا: قَوْلُهُمْ: وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ وَهَذَا أَيْضًا رَكِيكٌ، لِأَنَّهُمْ/ كَانُوا يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ النَّافِعَ وَالضَّارَّ هُوَ اللَّه تَعَالَى وَأَنَّ الْأَصْنَامَ لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ ظَهَرَ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ أَنَّهُ لَا تَجُوزُ عِبَادَتُهَا وَتَرْكُهُمْ آلِهَتَهُمْ لَا يَكُونُ عَنْ مُجَرَّدِ قَوْلِهِ بَلْ عَنْ حُكْمِ نَظَرِ الْعَقْلِ وَبَدِيهَةِ النفس. وثالثها: قوله: وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى الْإِصْرَارِ وَالتَّقْلِيدِ وَالْجُحُودِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُمْ: إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ يُقَالُ: اعْتَرَاهُ كَذَا إِذَا غَشِيَهُ وَأَصَابَهُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّكَ شَتَمْتَ آلِهَتَنَا فَجَعَلَتْكَ مَجْنُونًا وَأَفْسَدَتْ عَقْلَكَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا ذَلِكَ قَالَ هُودٌ ﵇: إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ وَهُوَ ظَاهِرٌ.
İkincisi: Onların: { وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ } “Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz” sözleridir. Bu da tutarsızdır; zira onlar fayda verenin ve zarar verenin Allah Teâlâ olduğunu, putların fayda ve zarar veremeyeceğini itiraf ediyorlardı. Durum böyle olunca, onlara tapmanın caiz olmadığı apaçık aklın bedahetiyle ortaya çıkmıştır; ilahlarını terk etmeleri de yalnızca onun sözüyle değil, aklın nazar hükmü ve nefsin bedahetiyle olacaktı. Üçüncüsü: Onların: { وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “Ve biz sana iman edecek de değiliz” sözleridir. Bu da [inkârda] ısrara, taklide ve inada delalet eder. Dördüncüsü: Onların: { إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ } “Biz ancak ilahlarımızdan bazısının seni fena çarptığını söylüyoruz” sözleridir. Bir şeyi bürüyüp başına geldiğinde “onu şu şey çarptı/isabet etti” (اعْتَرَاهُ كَذَا) denilir. Mana şudur: “Sen ilahlarımıza sövdün; onlar da seni deli etti ve aklını bozdu.” Sonra Allah Teâlâ, onlar böyle deyince Hûd (aleyhisselâm)'ın: { إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ } “Şüphesiz ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben, O'nu bırakıp da ortak koştuğunuz şeylerden uzağım!” dediğini zikretmiştir ki bu da açıktır.
ثُمَّ قَالَ: فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ وَهَذَا نَظِيرُ مَا قَالَهُ نُوحٌ ﵇ لقومه: فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ إلى قوله: وَلا تُنْظِرُونِ [يونس: ٧١] .
Sonra: { فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ } “Artık hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra bana mühlet de vermeyin!” dedi. Bu, Nûh (aleyhisselâm)'ın kavmine söylediği: { فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ } “Artık siz ve ortaklarınız toplanıp yapacağınızı kararlaştırın...” ayetinden { وَلا تُنْظِرُونِ } “...bana mühlet de vermeyin” [Yûnus 71] sözüne kadar olan ifadenin benzeridir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا مُعْجِزَةٌ قَاهِرَةٌ، وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ الْوَاحِدَ إِذَا أَقْبَلَ عَلَى الْقَوْمِ الْعَظِيمِ وَقَالَ لَهُمْ: بَالِغُوا فِي عَدَاوَتِي وَفِي مُوجِبَاتِ إِيذَائِي، وَلَا تُؤَجِّلُونِ فَإِنَّهُ لَا يَقُولُ هَذَا إِلَّا إِذَا كَانَ وَاثِقًا مِنْ عِنْدِ اللَّه تعالى بأنه يحفظه ويصونه عن كمد الْأَعْدَاءِ.
Bil ki bu, ezici bir mucizedir. Şöyle ki; tek bir adam büyük bir topluluğun karşısına çıkıp onlara: "Bana olan düşmanlığınızda ve bana eziyet etme hususunda elinizden geleni ardınıza koymayın ve bana mühlet de tanımayın!" derse, o bunu ancak Allah Teâlâ katından, kendisini düşmanların keder ve öfkesinden koruyup gözeteceğine kesin bir güven duyduğunda söyler.
ثُمَّ قَالَ: مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: النَّاصِيَةُ عِنْدَ الْعَرَبِ مَنْبَتُ الشَّعْرِ فِي مُقَدَّمِ الرَّأْسِ وَيُسَمَّى الشِّعْرُ النَّابِتُ هُنَاكَ نَاصِيَةً بَاسِمِ مَنْبَتِهِ.
Sonra: { مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها } “Hareket eden hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın” buyurdu. Ezherî şöyle demiştir: "Araplara göre nâsıye (النَّاصِيَةُ), başın ön kısmındaki saçın bittiği yerdir. Orada biten saça da bittiği yerin adıyla nâsıye (perçem) denir."
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعَرَبَ إِذَا وَصَفُوا إِنْسَانًا بِالذِّلَّةِ وَالْخُضُوعِ قَالُوا: مَا نَاصِيَةُ فُلَانٍ إِلَّا بِيَدِ فُلَانٍ، أَيْ أَنَّهُ مُطِيعٌ لَهُ، لِأَنَّ كُلَّ مَنْ أَخَذْتَ بِنَاصِيَتِهِ فَقَدْ قَهَرْتَهُ، وَكَانُوا إِذَا أَسَرُوا الْأَسِيرَ فَأَرَادُوا إِطْلَاقَهُ وَالْمَنَّ عَلَيْهِ جَزُّوا نَاصِيَتَهُ لِيَكُونَ ذَلِكَ عَلَامَةً لِقَهْرِهِ فَخُوطِبُوا فِي الْقُرْآنِ بِمَا يَعْرِفُونَ فَقَوْلُهُ: مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها أَيْ مَا مِنْ حَيَوَانٍ إِلَّا وَهُوَ تَحْتَ قَهْرِهِ وَقُدْرَتِهِ، وَمُنْقَادٌ لِقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ.
Bil ki Araplar bir insanı zillet ve boyun eğmişlikle nitelediklerinde: "Falancanın perçemi ancak filancanın elindedir" derler; yani ona boyun eğmiştir. Çünkü perçeminden tuttuğun herkesi alt edip kahretmiş olursun. Onlar bir esir aldıklarında, onu serbest bırakmak ve ona lütufta bulunmak istediklerinde, alt edildiğinin bir işareti olsun diye perçemini keserlerdi. Dolayısıyla Kur'an'da onlara bildikleri dille hitap edilmiştir. Binaenaleyh O'nun: { مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها } “Hareket eden hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın” buyruğu; hiçbir canlı yoktur ki O'nun kahrı ve kudreti altında bulunmasın, kaza ve kaderine boyun eğmiş olmasın demektir.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها أَشْعَرَ ذَلِكَ بِقُدْرَةٍ عَالِيَةٍ وَقَهْرٍ عَظِيمٍ فَأَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ أَيْ إِنَّهُ وَإِنْ كَانَ قَادِرًا عَلَيْهِمْ لَكِنَّهُ لَا يَظْلِمُهُمْ وَلَا يَفْعَلُ بِهِمْ إِلَّا مَا هُوَ الْحَقُّ وَالْعَدْلُ وَالصَّوَابُ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ قَوْلُهُ: مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها يَدُلُّ عَلَى التَّوْحِيدِ وَقَوْلُهُ: إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ يَدُلُّ عَلَى الْعَدْلِ، فَثَبَتَ أَنَّ الدين إنما يتم بالتوحيد والعدل. الثاني: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ سُلْطَانَهُ قَهَرَ جَمِيعَ الْخَلْقِ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ يَعْنِي أَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مُسْتَتِرٌ، وَلَا يَفُوتُهُ هَارِبٌ، فَذَكَرَ الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ وَهُوَ يَعْنِي بِهِ الطَّرِيقَ الَّذِي لَا يَكُونُ لِأَحَدٍ مَسْلَكٌ إِلَّا عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ: إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ [الْفَجْرِ: ١٤] الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِنَّ رَبِّي يَدُلُّ عَلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ، أَيْ يحث، أو يحملكم بالدعاء إليه.
Sonra: { إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir” buyurdu. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ: { مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها } “Hareket eden hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın” buyurunca bu, yüce bir kudreti ve büyük bir kahrı hissettirdi; bunun peşinden: { إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir” buyruğunu getirdi. Yani O, her ne kadar onlara güç yetirse de onlara asla zulmetmez ve onlar hakkında hak, adalet ve doğru olandan başkasını yapmaz. Mutezile şöyle demiştir: O'nun: { مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها } sözü tevhide, { إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } sözü ise adalete delalet eder. Böylece dinin ancak tevhid ve adaletle tamamlanacağı sabit olmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ, hükümranlığının bütün yaratılmışları kuşatıp kahrettiğini zikredince bunun peşinden: { إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } buyruğunu getirdi. Yani gizlenen hiçbir kimse O'na gizli kalmaz, kaçan hiç kimse de O'ndan kurtulamaz. Böylece dosdoğru yolu zikretti ki bununla hiç kimsenin üzerinden başka bir geçiş yolu bulunmayan yolu kastetmektedir; nitekim: { إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ } “Şüphesiz Rabbin gözetleme yerindedir” [Fecr 14] buyurmuştur. Üçüncüsü: Muradın; "Şüphesiz Rabbim dosdoğru yola iletir" yani [ona] çağırarak teşvik eder veya sizi ona sevk eder anlamında olmasıdır.
[سورة هود (١١) : آية ٥٧]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 57]
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٥٧)
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Eğer yüz çevirirseniz, ben size kendisiyle gönderildiğim şeyi tebliğ ettim. Rabbim yerinize sizden başka bir kavim getirir ve siz O'na hiçbir şekilde zarar veremezsiniz. Şüphesiz Rabbim her şeyi hakkıyla koruyup gözetendir.” (57)
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ تَوَلَّوْا يَعْنِي فَإِنْ تَتَوَلَّوْا ثُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ فَإِنْ تَتَوَلَّوْا لَمْ أُعَاتَبْ عَلَى تَقْصِيرٍ فِي الْإِبْلَاغِ وَكُنْتُمْ مَحْجُوبِينَ كَأَنَّهُ يَقُولُ: أَنْتُمُ الَّذِينَ أَصْرَرْتُمْ عَلَى التَّكْذِيبِ. الثَّانِي: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ.
Bil ki O'nun: { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirseniz” sözü, "eğer yüz çevirirseniz" (فَإِنْ تَتَوَلَّوْا) demektir. Sonra bunda iki vecih vardır: Birincisi: Sözün takdiri; "Eğer yüz çevirirseniz tebliğdeki bir kusurdan dolayı ben kınanmam; mahrum olanlar/perdelenenler siz olursunuz" şeklindedir. Sanki o: "Yalanlamada ısrar edenler sizlersiniz" demektedir. İkincisi: "Eğer yüz çevirirseniz, ben size kendisiyle gönderildiğim şeyi tebliğ ettim" [anlamındadır].
ثُمَّ قَالَ: وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ يَعْنِي يَخْلُقُ بَعْدَكُمْ مَنْ هُوَ أَطْوَعُ للَّه مِنْكُمْ، وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى نُزُولِ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ وَلَا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا، يَعْنِي أَنَّ إِهْلَاكَكُمْ لَا يُنْقِصُ مِنْ مُلْكِهِ شَيْئًا.
Sonra: { وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ } “Rabbim yerinize sizden başka bir kavim getirir” buyurdu. Yani sizden sonra Allah'a sizden daha çok itaat eden birilerini yaratır; bu da köklerini kazıyan toptan helak azabının (isti'sâl) inişine bir işarettir. { وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً } “Ve siz O'na hiçbir şekilde zarar veremezsiniz” sözü de sizi helak etmenin O'nun mülkünden hiçbir şey eksiltmeyeceği anlamına gelir.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: حَفِيظٌ لِأَعْمَالِ الْعِبَادِ حَتَّى يُجَازِيَهُمْ عَلَيْهَا. الثَّانِي: يَحْفَظُنِي مِنْ شَرِّكُمْ وَمَكْرِكُمْ. الثَّالِثُ: حَفِيظٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ يَحْفَظُهُ مِنَ الْهَلَاكِ إِذَا شَاءَ وَيُهْلِكُهُ إذا شاء.
Sonra: { إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Şüphesiz Rabbim her şeyi hakkıyla koruyup gözetendir” buyurdu. Bunda üç vecih vardır: Birincisi: Kulların amellerini, karşılıklarını onlara vermek üzere koruyup gözetendir. İkincisi: Beni sizin şerrinizden ve tuzağınızdan korur. Üçüncüsü: Her şeyi koruyup gözetendir; dilediğinde onu helaktan korur, dilediğinde de helak eder.
[سورة هود (١١) : الآيات ٥٨ الى ٦٠]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 58-60]
وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٨) وَتِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩) وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠)
{ وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٨) وَتِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩) وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠) } “Emrimiz gelince, Hûd'u ve onunla birlikte iman edenleri tarafımızdan bir rahmetle kurtardık ve onları ağır bir azaptan da kurtardık. (58) İşte bu Âd [kavmiydi]; Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler, O'nun peygamberlerine isyan ettiler ve her inatçı zorbanın emrine uydular. (59) Bu dünyada da kıyamet gününde de peşlerine lanet takıldı. Haberiniz olsun; Âd [kavmi] Rablerini inkâr etti. Haberiniz olsun; Hûd'un kavmi Âd [rahmetten] uzak olsun! (60)”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا أَيْ عَذَابُنَا وَذَلِكَ هُوَ مَا نَزَلَ بِهِمْ مِنَ الرِّيحِ الْعَقِيمِ عَذَّبَهُمُ اللَّه بِهَا سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ، تَدْخُلُ فِي مَنَاخِرِهِمْ وَتَخْرُجُ مِنْ أَدْبَارِهِمْ وَتَصْرَعُهُمْ عَلَى الْأَرْضِ عَلَى وُجُوهِهِمْ حَتَّى صَارُوا كَأَعْجَازِ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ.
Bil ki O'nun: { وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz gelince” buyruğu, "azabımız gelince" demektir. Bu da onların üzerine inen o kasıp kavuran rüzgârdır (rîh-i akîm). Allah onları bununla yedi gece sekiz gün azaplandırmıştır; burun deliklerinden girip arkalarından çıkıyor ve onları yüzüstü yere seriyordu, nihayet içi boşalmış hurma kütükleri gibi oldular.
فَإِنْ قِيلَ: فَهَذِهِ الرِّيحُ كَيْفَ تُؤَثِّرُ فِي إِهْلَاكِهِمْ؟
Eğer: "Bu rüzgâr onların helak olmasında nasıl etkili oldu?" denilirse,
قُلْنَا: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِشِدَّةِ حَرِّهَا أَوْ لِشِدَّةِ بَرْدِهَا أَوْ لِشَدِّهِ قُوَّتِهَا، فَتَخْطَفُ الْحَيَوَانَ مِنَ الْأَرْضِ، ثُمَّ تَضْرِبُهُ عَلَى الْأَرْضِ، فَكُلُّ ذَلِكَ مُحْتَمَلٌ.
Deriz ki: Bunun aşırı sıcaklığından veya aşırı soğukluğundan yahut şiddetli kuvvetinden ötürü olması muhtemeldir; öyle ki canlıyı yerden kapıp savurur, sonra yere çarpardı; bütün bunlar muhtemeldir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: نَجَّيْنا هُوداً فَاعْلَمْ أَنَّهُ يَجُوزُ إِتْيَانُ الْبَلِيَّةِ عَلَى الْمُؤْمِنِ وَعَلَى الْكَافِرِ مَعًا، وَحِينَئِذٍ تَكُونُ تِلْكَ الْبَلِيَّةُ رَحْمَةً عَلَى الْمُؤْمِنِ وَعَذَابًا عَلَى الْكَافِرِ، فَأَمَّا الْعَذَابُ النَّازِلُ بِمَنْ يُكَذِّبُ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ فَإِنَّهُ يَجِبُ فِي حِكْمَةِ اللَّه تَعَالَى أَنْ يُنَجِّيَ الْمُؤْمِنَ مِنْهُ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا عُرِفَ كَوْنُهُ عَذَابًا عَلَى كُفْرِهِمْ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ اللَّه تَعَالَى هاهنا: نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ.
{ نَجَّيْنا هُوداً } “Hûd'u kurtardık” buyruğuna gelince; bil ki belanın hem mümine hem kâfire birlikte gelmesi caizdir. O durumda bu bela mümin için bir rahmet, kâfir için ise bir azap olur. Peygamberleri (aleyhimüsselâm) yalanlayanların üzerine inen azaba gelince; Allah Teâlâ'nın hikmeti gereği mümini ondan kurtarması vaciptir. Şayet böyle olmasaydı, onun onların küfrüne karşılık bir azap olduğu bilinemezdi. İşte bu sebeple Allah Teâlâ burada: { نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “Hûd'u ve onunla birlikte iman edenleri kurtardık” buyurmuştur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: بِرَحْمَةٍ مِنَّا فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَرَادَ أَنَّهُ لَا يَنْجُو أَحَدٌ وَإِنِ اجْتَهَدَ فِي الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ إِلَّا بِرَحْمَةٍ مِنَ اللَّه، وَالثَّانِي: الْمُرَادُ مِنَ الرَّحْمَةِ: مَا هَدَاهُمْ إِلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ باللَّه وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ رَحِمَهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَمَيَّزَهُمْ عَنِ الْكَافِرِينَ فِي الْعِقَابِ.
{ بِرَحْمَةٍ مِنَّا } “Tarafımızdan bir rahmetle” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: [Kişi] iman ve salih amel hususunda ne kadar gayret gösterirse göstersin, hiç kimsenin Allah'tan bir rahmet olmaksızın kurtulamayacağını murad etmiştir. İkincisi: Rahmetten murat; onları Allah'a iman ve salih amel işlemeye hidayet etmiş olmasıdır. Üçüncüsü: O vakitte onlara merhamet etmiş ve onları cezalandırma hususunda kâfirlerden ayırt etmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ فَالْمُرَادُ مِنَ النَّجَاةِ الْأُولَى هِيَ النَّجَاةُ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا، وَالنَّجَاةُ الثَّانِيَةِ مِنْ عَذَابِ الْقِيَامَةِ، وَإِنَّمَا وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ غَلِيظًا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْعَذَابَ الَّذِي حَصَلَ لَهُمْ بَعْدَ مَوْتِهِمْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعَذَابِ الَّذِي وَقَعُوا فِيهِ كَانَ عَذَابًا غَلِيظًا، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَجَّيْناهُمْ أَيْ حَكَمْنَا بِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَحِقُّونَ ذَلِكَ الْعَذَابَ الْغَلِيظَ وَلَا يَقَعُونَ فِيهِ.
{ وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } “Ve onları ağır bir azaptan da kurtardık” buyruğuna gelince; birinci kurtuluştan murat dünya azabından kurtuluş, ikinci kurtuluştan murat ise kıyamet azabından kurtuluştur. Azabın "galîz" (ağır/çetin) diye nitelenmesi; ölümlerinden sonra başlarına gelen azabın, içinde bulundukları [dünya] azabına nispetle ağır bir azap olduğuna dikkat çekmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { وَنَجَّيْناهُمْ } “Onları kurtardık” buyruğundan murat ise; onların o ağır azabı hak etmediklerine ve ona uğramayacaklarına hükmettiğimizdir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ قِصَّةَ عَادٍ خَاطَبَ قَوْمَ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَقَالَ: وَتِلْكَ عادٌ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى قُبُورِهِمْ وَآثَارِهِمْ، كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا إِلَيْهَا وَاعْتَبِرُوا. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى جَمَعَ أَوْصَافَهُمْ ثُمَّ ذَكَرَ عَاقِبَةَ أَحْوَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَأَمَّا أَوْصَافُهُمْ فَهِيَ ثَلَاثَةٌ.
Bil ki Allah Teâlâ Âd kavminin kıssasını zikredince, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kavmine hitap ederek: { وَتِلْكَ عادٌ } “İşte bu Âd [kavmiydi]” buyurdu. Bu, onların kabirlerine ve kalıntılarına bir işarettir. Sanki Allah Teâlâ: "Yeryüzünde gezip dolaşın da onlara bakın ve ibret alın" buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ onların sıfatlarını bir araya getirdi, ardından dünyadaki ve ahiretteki durumlarının akıbetini zikretti. Onların sıfatları üç tanedir:
الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَالْمُرَادُ: جَحَدُوا دَلَالَةَ الْمُعْجِزَاتِ عَلَى الصِّدْقِ، أَوِ الْجَحَدِ، وَدَلَالَةَ الْمُحْدَثَاتِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ، إِنْ ثَبَتَ أَنَّهُمْ كَانُوا زَنَادِقَةً.
Birinci sıfat: O'nun: { جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler” buyruğudur. Murad; mucizelerin doğruluğa olan delaletini inkâr ettikleri veya -şayet onların zındık oldukları sabitse- sonradan yaratılan varlıkların (muhdesât) Hakîm olan bir Sanatkâr'ın varlığına delaletini inkâr ettikleridir.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُمْ إِذَا عَصَوْا رَسُولًا وَاحِدًا، فَقَدْ عَصَوْا جَمِيعَ الرُّسُلِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٥] وَقِيلَ: لَمْ يُرْسَلْ إِلَيْهِمْ إِلَّا هُودٌ ﵇.
İkinci sıfat: O'nun: { وَعَصَوْا رُسُلَهُ } “O'nun peygamberlerine isyan ettiler” buyruğudur. Bunun sebebi şudur: Onlar tek bir peygambere isyan ettiklerinde, Allah Teâlâ'nın: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ } “O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz” [Bakara 285] buyruğu gereğince bütün peygamberlere isyan etmiş olurlar. Şöyle de denilmiştir: Onlara Hûd (aleyhisselâm)'dan başka elçi gönderilmemiştir.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ وَالْمَعْنَى أَنَّ السَّفَلَةَ كَانُوا يُقَلِّدُونَ الرُّؤَسَاءَ فِي قَوْلِهِمْ:
Üçüncü sıfat: O'nun: { وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } “Ve her inatçı zorbanın emrine uydular” buyruğudur. Mana şudur: Ayaktakımı (avam), elebaşlarının şu sözlerinde onları taklit ediyorlardı:
مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ [الْمُؤْمِنُونَ: ٢٤] وَالْمُرَادُ مِنَ الْجَبَّارِ الْمُرْتَفِعُ الْمُتَمَرِّدُ الْعَنِيدُ الْعَنُودُ وَالْمُعَانِدُ، وَهُوَ الْمُنَازِعُ الْمَعَارِضُ.
{ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } “Bu da sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir” [Mü'minûn 24]. Cebbâr (zorba) kelimesinden murat; kibirlenen ve haddi aşan serkeştir. Anîd (inatçı) ise; hakka boyun eğmeyen (anûd) ve inat eden (muânid) kimsedir ki o, çekişip muhalefet edendir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَوْصَافَهُمْ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ أَحْوَالَهُمْ فَقَالَ: وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ
Bil ki Allah Teâlâ onların sıfatlarını zikredince, bundan sonra hallerini zikrederek şöyle buyurdu: { وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ
الْقِيامَةِ
الْقِيامَةِ } “Bu dünyada da kıyamet gününde de peşlerine lanet takıldı.”
أَيْ جُعِلَ اللَّعْنُ رَدِيفًا لَهُمْ، وَمُتَابِعًا وَمُصَاحِبًا فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، وَمَعْنَى اللَّعْنَةِ الْإِبْعَادُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّه تَعَالَى وَمِنْ كُلِّ خَيْرٍ.
Yani lanet, dünyada da ahirette de onların peşine takılmış, onları izleyen ve onlara eşlik eden bir şey kılınmıştır. Lanetin anlamı ise Allah Teâlâ'nın rahmetinden ve her türlü hayırdan uzaklaştırılmaktır.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ السَّبَبَ الْأَصْلِيَّ فِي نُزُولِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الْمَكْرُوهَةِ بِهِمْ فَقَالَ: أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ قِيلَ: أَرَادَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ فَحُذِفَ الْبَاءُ، وَقِيلَ: الْكُفْرُ هُوَ الْجَحْدُ فَالتَّقْدِيرُ: أَلَا إِنَّ عَادًا جَحَدُوا رَبَّهُمْ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ أَيْ كَفَرُوا نِعْمَةَ رَبِّهِمْ.
Sonra Allah Teâlâ bu hoş olmayan hallerin başlarına gelmesindeki asıl sebebi açıklayarak: { أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ } “Haberiniz olsun; Âd [kavmi] Rablerini inkâr etti” buyurdu. Şöyle denilmiştir: "Rablerini inkâr ettiler" (كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ) manasını murat etmiş, böylece "bâ" harf-i cerri hazfedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Küfür, inkâr demektir; dolayısıyla takdir: "Haberiniz olsun, Âd kavmi Rablerini inkâr etti" şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ise bu, muzafın hazfedilmesi kabilindendir; yani "Rablerinin nimetine nankörlük ettiler" demektir.
ثُمَّ قَالَ: أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ وَفِيهِ سُؤَالَانِ:
Sonra: { أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ } “Haberiniz olsun; Hûd'un kavmi Âd [rahmetten] uzak olsun!” buyurdu. Bunda iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: اللَّعْنُ هُوَ الْبُعْدُ، فَلَمَّا قَالَ: وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: أَلا بُعْداً لِعادٍ.
Birinci soru: Lanet, uzaklık demektir. O halde: { وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ } “Bu dünyada da kıyamet gününde de peşlerine lanet takıldı” buyurduktan sonra: { أَلا بُعْداً لِعادٍ } “Haberiniz olsun; Âd [rahmetten] uzak olsun!” buyurmasının faydası nedir?
وَالْجَوَابُ: التَّكْرِيرُ بِعِبَارَتَيْنِ مُخْتَلِفَتَيْنِ يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ التَّأْكِيدِ.
Cevap: İki farklı ibare ile yapılan tekrar, son derece kuvvetli bir tekide delalet eder.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ.
İkinci soru: { لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ } “Hûd'un kavmi Âd'a” ifadesindeki fayda nedir?
الْجَوَابُ: كَانَ عَادٌ عَادَيْنَ، فَالْأُولَى: الْقَدِيمَةُ هُمْ قَوْمُ هُودٍ، وَالثَّانِيَةُ: هُمْ إِرَمُ ذَاتُ الْعِمَادِ، فَذَكَرَ ذَلِكَ لِإِزَالَةِ الِاشْتِبَاهِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُبَالَغَةَ فِي التَّنْصِيصِ تَدُلُّ عَلَى مَزِيدِ التَّأْكِيدِ.
Cevap: Âd iki taneydi. Birincisi; eski olan Âd olup onlar Hûd'un kavmidir. İkincisi ise İrem zâti'l-imâd'dır (direkler sahibi İrem). İşte karışıklığı gidermek için böyle zikretmiştir. İkincisi: Açıkça belirtmedeki mübalağa, tekidin ziyadeleştiğine delalet eder.
[سورة هود (١١) : الآيات ٦١ الى ٦٢]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 61-62]
وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١) قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢)
{ وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١) قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢) } “Semûd [kavmine] de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: «Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. O, sizi yeryüzünden yarattı ve sizi orada imar edenler kıldı. O halde O'ndan mağfiret dileyin, sonra O'na tövbe edin. Şüphesiz Rabbim çok yakındır, [duaları] kabul edendir.» (61) Dediler ki: «Ey Sâlih! Bundan önce sen aramızda ümit beslenen biriydin. Şimdi bizi babalarımızın taptığı şeylere tapmaktan men mi ediyorsun? Doğrusu biz, bizi kendisine çağırdığın şey hakkında derin bir şüphe ve tereddüt içindeyiz.» (62)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ الثَّالِثَةُ مِنَ الْقَصَصِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَهِيَ قِصَّةُ صَالِحٍ مَعَ ثَمُودَ، وَنَظْمُهَا مِثْلُ النَّظْمِ المذكور في قصة هود، إلا أن هاهنا لَمَّا أَمَرَهُمْ بِالتَّوْحِيدِ ذَكَرَ فِي تَقْرِيرِهِ دَلِيلَيْنِ:
Bil ki bu, bu surede zikredilen kıssaların üçüncüsü olup Semûd ile Sâlih'in kıssasıdır. Bunun tertibi de Hûd kıssasında zikredilen tertip gibidir. Ancak burada onlara tevhidi emredince, bunu takrir etmede iki delil zikretmiştir:
الدَّلِيلُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَفِيهِ وَجْهَانِ:
Birinci delil: O'nun: { هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “O, sizi yeryüzünden yarattı” buyruğudur. Bunda iki vecih vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكُلَّ مَخْلُوقُونَ مِنْ صُلْبِ آدَمَ، وَهُوَ كَانَ مَخْلُوقًا مِنَ الْأَرْضِ. وَأَقُولُ: هَذَا صَحِيحٌ لَكِنْ فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَقْرَبُ مِنْهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ مَخْلُوقٌ مِنَ الْمَنِيِّ وَمِنْ دَمِ الطَّمْثِ، وَالْمَنِيُّ إِنَّمَا تَوَلَّدَ مِنَ الدَّمِ، فَالْإِنْسَانُ مَخْلُوقٌ مِنَ الدَّمِ، وَالدَّمُ إِنَّمَا تَوَلَّدَ مِنَ الْأَغْذِيَةِ، وَهَذِهِ الْأَغْذِيَةُ إِمَّا حَيَوَانِيَّةً وَإِمَّا نَبَاتِيَّةً، وَالْحَيَوَانَاتُ حَالُهَا كَحَالِ الْإِنْسَانِ، فَوَجَبَ انْتِهَاءُ الْكُلِّ إِلَى النَّبَاتِ وَظَاهِرٌ أَنَّ تَوَلُّدَ النَّبَاتِ مِنَ الْأَرْضِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى أَنْشَأَنَا مِنَ الْأَرْضِ.
Birinci vecih: Herkes Âdem'in sulbünden yaratılmıştır, o ise topraktan yaratılmıştı. Ben derim ki: Bu doğrudur, ancak bunda buna nazaran daha yakın olan başka bir vecih vardır. Şöyle ki: İnsan meniden ve hayız kanından yaratılmıştır. Meni ise kandan meydana gelir; dolayısıyla insan kandan yaratılmıştır. Kan ise gıdalardan meydana gelir. Bu gıdalar ya hayvansaldır ya da bitkiseldir. Hayvanların durumu da insanın durumu gibidir. O halde hepsinin nihayette bitkiye varması gerekir. Bitkinin de topraktan meydana geldiği açıktır. Böylece O Teâlâ'nın bizi yeryüzünden yarattığı sabit olmuştur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ كَلِمَةُ (مِنْ) مَعْنَاهَا فِي التَّقْدِيرِ: أَنْشَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ مَتَى أَمْكَنَ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى ظَاهِرِهِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى صَرْفِهِ عَنْهُ، وَأَمَّا تَقْرِيرُ أَنَّ تَوَلُّدَ الْإِنْسَانِ مِنَ الْأَرْضِ كَيْفَ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ فَقَدْ شَرَحْنَاهُ مِرَارًا كَثِيرَةً.
İkinci vecih: "Min" (مِنْ) edatının manasının takdirde; "Sizi yeryüzünde yarattı" (أَنْشَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ) şeklinde olmasıdır. Ancak bu zayıftır; zira sözü zahirine hamletmek mümkün olduğu sürece onu zahirinden çevirmeye gerek yoktur. İnsanın topraktan meydana gelişinin Yaratıcı'nın varlığına nasıl delalet ettiğinin izahına gelince, bunu defalarca açıkladık.
الدَّلِيلُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: جَعَلَكُمْ عُمَّارَهَا، قَالُوا: كَانَ مُلُوكُ فَارِسَ قَدْ أَكْثَرُوا فِي حَفْرِ الْأَنْهَارِ وَغَرْسِ الْأَشْجَارِ، لَا جَرَمَ حَصَلَتْ لَهُمُ الْأَعْمَارُ الطَّوِيلَةُ فَسَأَلَ نَبِيٌّ مِنْ أَنْبِيَاءِ زَمَانِهِمْ رَبَّهُ، مَا سَبَبُ تِلْكَ الْأَعْمَارِ؟ فَأَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِ أَنَّهُمْ عَمَّرُوا بِلَادِي فَعَاشَ فِيهَا عِبَادِي، وَأَخَذَ مُعَاوِيَةُ
İkinci delil: O'nun: { وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها } “Ve sizi orada imar edenler kıldı” buyruğudur. Bunda üç vecih vardır: Birincisi: Sizi orayı imar edenler kıldı. Demişlerdir ki: Fars kralları ırmaklar kazmayı ve ağaçlar dikmeyi çokça yapmışlardı; bu yüzden uzun ömürlere kavuşmuşlardı. Onların dönemindeki peygamberlerden biri Rabbine: "Bu [uzun] ömürlerin sebebi nedir?" diye sordu. Allah Teâlâ ona: "Onlar benim beldelerimi imar ettiler, kullarım da orada yaşadı" diye vahyetti. Muâviye de
فِي إِحْيَاءِ أَرْضٍ فِي آخِرِ عُمْرِهِ فَقِيلَ لَهُ مَا حَمَلَكَ عَلَيْهِ، فَقَالَ: مَا حَمَلَنِي عَلَيْهِ إِلَّا قَوْلُ الْقَائِلِ:
ömrünün sonlarında bir araziyi ihya etmeye başladı. Kendisine: "Seni buna sevk eden nedir?" denilince şöyle dedi: "Beni buna sevk eden ancak şairin şu sözüdür:
لَيْسَ الْفَتَى بِفَتًى لَا يُسْتَضَاءُ بِهِ ... وَلَا يَكُونُ لَهُ فِي الْأَرْضِ آثَارُ
'Kendisinden ışık alınmayan / Ve yeryüzünde izleri bulunmayan kimse yiğit sayılmaz.'"
الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَطَالَ أَعْمَارَكُمْ فِيهَا وَاشْتِقَاقُ وَاسْتَعْمَرَكُمْ مِنَ الْعُمْرِ مِثْلَ اسْتَبْقَاكُمْ مِنَ الْبَقَاءِ.
İkincisi: Allah Teâlâ'nın orada ömürlerinizi uzun kılmış olmasıdır. { وَاسْتَعْمَرَكُمْ } kelimesinin iştikakı, "beka" kökünden gelen "istebkâküm" gibi "ömür" kökündendir.
وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْعُمْرَى، أَيْ جَعَلَهَا لَكُمْ طُولَ أَعْمَارِكُمْ فَإِذَا مُتُّمُ انْتَقَلَتْ إِلَى غَيْرِكُمْ.
Üçüncüsü: Bunun "umrâ" kelimesinden alınmış olmasıdır; yani orayı ömrünüz boyunca size tahsis etti; öldüğünüzde ise başkasına geçer.
وَاعْلَمْ أَنَّ فِي كَوْنِ الْأَرْضِ قَابِلَةً لِلْعِمَارَاتِ النَّافِعَةِ لِلْإِنْسَانِ، وَكَوْنِ الْإِنْسَانِ قَادِرًا عَلَيْهَا دَلَالَةً عَظِيمَةً عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ، وَيَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى مَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى وَهِيَ قَوْلُهُ: وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى [الْأَعْلَى:
Bil ki yeryüzünün insan için faydalı olan imarlara elverişli olmasında ve insanın da buna güç yetirebilmesinde Sanatkâr'ın varlığına büyük bir delalet vardır. Bunun özü, Allah Teâlâ'nın diğer bir ayette zikrettiği şu buyruğuna dayanır: { وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى } [A'lâ:
٣] وَذَلِكَ لِأَنَّ حُدُوثَ الْإِنْسَانِ مَعَ أَنَّهُ حَصَلَ فِي ذَاتِهِ الْعَقْلُ الْهَادِي وَالْقُدْرَةُ عَلَى التَّصَرُّفَاتِ الْمُوَافِقَةِ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ وَكَوْنُ الْأَرْضِ مَوْصُوفَةً بِصِفَاتٍ مُطَابِقَةٍ لِلْمَصَالِحِ مُوَافِقَةٍ لِلْمَنَافِعِ يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ.
3] “Ve O ki her şeyi takdir edip yol gösterdi.” Zira insanın, bünyesinde yol gösterici akıl ve uygun tasarruflarda bulunma kudreti meydana gelmiş olarak var olması Hakîm olan Sanatkâr'ın varlığına delalet ettiği gibi, yeryüzünün de maslahatlara uygun ve menfaatlerle örtüşen vasıflarla nitelenmiş olması yine Hakîm olan Sanatkâr'ın varlığına delalet eder.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ فَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ.
O'nun: { فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “O halde O'ndan mağfiret dileyin, sonra O'na tövbe edin” buyruğuna gelince, tefsiri daha önce geçmişti.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ يَعْنِي أَنَّهُ قَرِيبٌ بِالْعِلْمِ وَالسَّمْعِ مُجِيبٌ دُعَاءَ الْمُحْتَاجِينَ بِفَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ صَالِحًا ﵇ لَمَّا قَرَّرَ هَذِهِ الدَّلَائِلَ قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ رَجُلًا قَوِيَّ الْعَقْلِ قَوِيَّ الْخَاطِرِ وَكَانَ مِنْ قَبِيلَتِهِمْ قَوِيَ رَجَاؤُهُمْ فِي أَنْ يَنْصُرَ دِينَهُمْ وَيُقَوِّيَ مَذْهَبَهُمْ وَيُقَرِّرَ طَرِيقَتَهُمْ لِأَنَّهُ مَتَى حَدَثَ رَجُلٌ فَاضِلٌ فِي قَوْمٍ/ طَمِعُوا فِيهِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.
O'nun: { إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ } “Şüphesiz Rabbim çok yakındır, [duaları] kabul edendir” buyruğuna gelince; yani O, ilmi ve işitmesiyle yakındır; lütfu ve rahmetiyle de muhtaçların duasını kabul edendir. Sonra Allah Teâlâ, Sâlih (aleyhisselâm) bu delilleri ortaya koyunca onların: { قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا } “Dediler ki: «Ey Sâlih! Bundan önce sen aramızda ümit beslenen biriydin»” dediklerini beyan etmiştir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: O, aklı ve dirayeti güçlü bir adam olup kabilelerinden olduğu için, dinlerine yardım edeceğine, mezheplerini güçlendireceğine ve yollarını pekiştireceğine dair ümitleri kuvvetliydi. Zira bir topluluk içinde faziletli bir adam ortaya çıktığında, onun hakkında bu yönde bir beklenti içine girerler.
الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمُ الْمُرَادُ أَنَّكَ كُنْتَ تَعْطِفُ عَلَى فُقَرَائِنَا وَتُعِينُ ضُعَفَاءَنَا وَتَعُودُ مَرْضَانَا فَقَوِيَ رَجَاؤُنَا فِيكَ أَنَّكَ مِنَ الْأَنْصَارِ وَالْأَحْبَابِ، فَكَيْفَ أَظْهَرْتَ الْعَدَاوَةَ وَالْبِغْضَةَ ثُمَّ إِنَّهُمْ أَضَافُوا إِلَى هَذَا الْكَلَامِ التَّعَجُّبَ الشَّدِيدَ مِنْ قَوْلِهِ: أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ التَّمَسُّكُ بِطَرِيقِ التَّقْلِيدِ وَوُجُوبُ مُتَابِعَةِ الْآبَاءِ وَالْأَسْلَافِ، وَنَظِيرُ هَذَا التَّعَجُّبِ مَا حَكَاهُ اللَّه تَعَالَى عَنْ كُفَّارِ مَكَّةَ حَيْثُ قَالُوا: أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجابٌ [ص: ٥] ثُمَّ قَالُوا: وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ وَالشَّكُّ هُوَ أَنْ يَبْقَى الْإِنْسَانُ مُتَوَقِّفًا بَيْنَ النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ وَالْمُرِيبُ هُوَ الَّذِي يُظَنُّ بِهِ السُّوءُ فَقَوْلُهُ: وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ يَعْنِي بِهِ أَنَّهُ لَمْ يَتَرَجَّحْ فِي اعْتِقَادِهِمْ صِحَّةُ قَوْلِهِ وَقَوْلُهُ: مُرِيبٍ يَعْنِي أَنَّهُ تَرَجَّحَ فِي اعْتِقَادِهِمْ فَسَادُ قَوْلِهِ وَهَذَا مُبَالَغَةٌ فِي تزييف كلامه.
İkincisi: Bazıları şöyle demiştir: Muradı şudur: "Sen fakirlerimize şefkat gösterir, zayıflarımıza yardım eder, hastalarımızı ziyaret ederdin; dolayısıyla senin dostlardan ve yardımcılardan olacağına dair ümidimiz kuvvetliydi. Peki nasıl oldu da düşmanlık ve buğz izhar ettin?" Sonra onlar bu söze, { أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا } “Şimdi bizi babalarımızın taptığı şeylere tapmaktan men mi ediyorsun?” sözleriyle duydukları şiddetli şaşkınlığı da eklediler. Bu sözden maksat; taklit yoluna sarılmak ve babalar ile atalara uymanın gerekliliğidir. Bu şaşkınlığın benzeri, Allah Teâlâ'nın Mekke kâfirlerinden naklettiği şu sözleridir: { أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجابٌ } “O, ilahları tek bir ilah mı yaptı? Şüphesiz bu çok şaşılacak bir şeydir!” [Sâd 5]. Sonra şöyle dediler: { وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ } “Doğrusu biz, bizi kendisine çağırdığın şey hakkında derin bir şüphe ve tereddüt içindeyiz.” Şüphe (şekk), insanın nefy ile ispat arasında duraksayıp kalmasıdır. Murîb ise kendisinden şüphelenilen ve hakkında kötü zanda bulunulandır. Dolayısıyla: { وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ } sözüyle, onun sözünün doğruluğunun onların inancında ağır basmadığını kastetmiştir. { مُرِيبٍ } sözüyle de onun sözünün bozukluğunun onların inancında ağır bastığını kastetmiştir ki bu, onun sözünü geçersiz saymada bir mübalağadır.
[سورة هود (١١) : آية ٦٣]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 63]
قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣)
{ قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ } “[Sâlih] dedi ki: «Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzere isem ve O bana katından bir rahmet vermişse? Bu durumda O'na isyan edersem beni Allah'a karşı kim koruyabilir? Demek ki siz bana ziyan vermekten başka bir şey artırmıyorsunuz.»” (63)