وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ فِي إِثْبَاتِ الْقَضَاءِ اللَّازِمِ وَالْقَدَرِ الْوَاجِبِ، قَالُوا: لِأَنَّ قَوْلَهُ: سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مُشْعِرٌ بِأَنَّ كُلَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ فَإِنَّهُ لَا يَتَغَيَّرُ عَنْ حَالِهِ وَهُوَ
Bil ki mezhepdaşlarımız (Eş'arî âlimler), bağlayıcı kaza ve kaçınılmaz kaderi ispat hususunda O'nun: { إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “Haklarında [helak] hükmü geçmiş olanlar dışında” buyruğunu delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Zira O'nun { سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “Hakkında hüküm geçmiş olan” ifadesi, hakkında hüküm geçmiş olan herkesin halinin değişmeyeceğini hissettirmektedir. Bu da,
كَقَوْلِهِ ﵊: «السَّعِيدَ مَنْ سَعِدَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَالشَّقِيَّ مَنْ شَقِيَ فِي بطن أمه» .
O'nun (aleyhisselâm): «Sait (bahtiyar), annesinin karnında sait olandır; şaki (bedbaht) da annesinin karnında şaki olandır» buyruğu gibidir.
[قوله تعالى وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ] النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنْ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ قَوْلُهُ: وَمَنْ آمَنَ قَالُوا كَانُوا ثَمَانِينَ. قَالَ مُقَاتِلٌ: فِي نَاحِيَةِ الْمَوْصِلِ قَرْيَةٌ يُقَالُ لَهَا قَرْيَةُ الثَّمَانِينَ سُمِّيَتْ بِذَلِكَ، لِأَنَّ هَؤُلَاءِ لَمَّا خَرَجُوا مِنَ السَّفِينَةِ بَنَوْهَا، فَسُمِّيَتْ بِهَذَا الِاسْمِ وَذَكَرُوا مَا هُوَ أَزْيَدُ مِنْهُ وَمَا هُوَ أَنْقَصُ مِنْهُ وَذَلِكَ مِمَّا لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَتِهِ إِلَّا أَنَّ اللَّه تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِالْقِلَّةِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
[Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } “...ve iman edenleri... Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti” buyruğuna dair] Bu şeylerin üçüncüsü: O'nun { وَمَنْ آمَنَ } “ve iman edenleri” buyruğudur. Bunların seksen kişi olduklarını söylemişlerdir. Mukâtil şöyle demiştir: Musul civarında Karyetü's-Semânîn (Seksenler Köyü) denilen bir köy vardır; bu adla anılmasının sebebi, bunların gemiden çıktıklarında orayı inşa etmiş olmalarıdır, bu yüzden bu isim verilmiştir. Bundan daha fazla veya daha az olduğunu da zikretmişlerdir; fakat bunu bilmenin bir yolu yoktur, ancak Allah Teâlâ onları azlıkla nitelemiştir ki bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ.
{ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } “Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti.”
فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا كَانَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَدَخَلُوا فِي السَّفِينَةِ كَانُوا جَمَاعَةً فَلِمَ لَمْ يَقُلْ قَلِيلُونَ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ [الشُّعَرَاءِ: ٥٤] .
Eğer: «Onunla birlikte iman edip gemiye binenler bir topluluk olduğuna göre, Şuarâ Suresi 54. ayetteki { إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ } “Şüphesiz bunlar az bir topluluktur” buyruğunda olduğu gibi niçin [çoğul olarak] { قَلِيلُونَ } denilmedi?» denilirse,
قُلْنَا: كِلَا اللَّفْظَيْنِ جَائِزٌ، وَالتَّقْدِيرُ هاهنا وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا نَفَرٌ قَلِيلٌ، فَأَمَّا الَّذِي يُرْوَى أَنَّ إِبْلِيسَ دَخَلَ السَّفِينَةَ فَبَعِيدٌ، لِأَنَّهُ مِنَ الْجِنِّ وَهُوَ جِسْمٌ نَارِيٌّ أَوْ هَوَائِيٌّ وَكَيْفَ يُؤَثِّرُ الْغَرَقُ فِيهِ، وَأَيْضًا كِتَابُ اللَّه تَعَالَى لَمْ يَدُلَّ عَلَيْهِ وَخَبَرٌ صَحِيحٌ مَا وَرَدَ فِيهِ، فَالْأَوْلَى تَرْكُ الْخَوْضِ فِيهِ.
Biz deriz ki: Her iki lafız da caizdir. Buradaki takdir: [وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا نَفَرٌ قَلِيلٌ] "Onunla birlikte az bir gruptan başkası iman etmedi" şeklindedir. İblis'in gemiye bindiğine dair rivayet edilen şeye gelince, bu uzaktır; çünkü o cinlerdendir ve o nârî (ateşten) veya havâî (havadan) bir cisimdir; boğulmak ona nasıl tesir etsin? Ayrıca Allah Teâlâ'nın Kitabı buna delalet etmemiştir ve bu hususta sahih bir haber de gelmemiştir. Dolayısıyla buna dalmayı terk etmek en evla olanıdır.
[سورة هود (١١) : آية ٤١]
[Hûd Suresi (11), Ayet 41]
وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١)
{ وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “[Nûh] dedi ki: «Ona binin! Onun yüzüp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.» (41)”
[في قوله تعالى وَقالَ ارْكَبُوا فِيها] أَمَّا قَوْلُهُ: وَقالَ يَعْنِي نُوحٌ ﵇ لِقَوْمِهِ: ارْكَبُوا وَالرُّكُوبُ الْعُلُوُّ عَلَى ظَهْرِ الشَّيْءِ ومنه ركوب
[Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ ارْكَبُوا فِيها } “[Nûh] dedi ki: «Ona binin!»” buyruğuna dair] O'nun: { وَقالَ } “dedi ki” buyruğuna gelince; yani Nûh (aleyhisselâm) kavmine: { ارْكَبُوا } “binin” demiştir. Rukûb (الرُّكُوب), bir şeyin sırtına/üstüne çıkmak demektir; nitekim
الدَّابَّةِ وَرُكُوبُ السَّفِينَةِ وَرُكُوبُ الْبَحْرِ وَكُلُّ شَيْءٍ عَلَا شَيْئًا فَقَدْ رَكِبَهُ، يُقَالُ رَكِبَهُ الدَّيْنُ قَالَ اللَّيْثُ: وَتُسَمِّي الْعَرَبُ مَنْ يَرْكَبُ السَّفِينَةَ رَاكِبَ السَّفِينَةِ. وَأَمَّا الرُّكْبَانُ وَالرَّكْبُ مَنْ رَكِبُوا الدَّوَابَّ وَالْإِبِلَ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَلَفْظَةُ (فِي) فِي قَوْلِهِ: ارْكَبُوا فِيها لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ صِلَةِ الرُّكُوبِ، لِأَنَّهُ يُقَالُ رَكِبْتُ السَّفِينَةَ وَلَا يُقَالُ رَكِبْتُ فِي السَّفِينَةِ، بَلِ الْوَجْهُ أَنْ يُقَالَ مَفْعُولُ ارْكَبُوا مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ ارْكَبُوا الْمَاءَ فِي السَّفِينَةِ، وَأَيْضًا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَائِدَةُ هَذِهِ الزِّيَادَةِ، أَنَّهُ أَمَرَهُمْ أَنْ يَكُونُوا فِي جَوْفِ الْفُلْكِ لَا عَلَى ظَهْرِهَا فَلَوْ قَالَ ارْكَبُوهَا: لَتَوَهَّمُوا أَنَّهُ أَمَرَهُمْ أَنْ يَكُونُوا عَلَى ظَهْرِ السَّفِينَةِ.
bineğe binmek, gemiye binmek ve denize açılmak (denize binmek) bu köktendir. Bir şeyin üzerine çıkan her şey ona binmiş olur; nitekim [Arapçada] «Borç onun üstüne bindi» denir. Leys şöyle demiştir: Araplar gemiye binene "râkibü's-sefîne" derler. "Rukbân" ve "rakb" ise binek hayvanlarına ve develere binenlerdir. Vâhidî şöyle demiştir: { ارْكَبُوا فِيها } “Ona binin” buyruğundaki "fî" (فِي) lafzının rukûb fiilinin sılası (bağlantı harfi) olması caiz değildir; çünkü [Arapçada] "Gemiye bindim" [رَكِبْتُ السَّفِينَةَ] denir, "Gemiye biniverdim/içinde bindim" [رَكِبْتُ فِي السَّفِينَةِ] denmez. Bilakis uygun olan, { ارْكَبُوا } fiilinin mefulünün mahzuf olduğunu ve takdirin: "Gemi içinde suyun üzerine binin" [ارْكَبُوا الْمَاءَ فِي السَّفِينَةِ] şeklinde olduğunu söylemektir. Ayrıca bu fazlalığın [yani 'fî' edatının] faydasının şu olması da caizdir: Onlara geminin güvertesinde değil, karnında (içinde) bulunmalarını emretmiştir. Şayet { ارْكَبُوهَا } "Ona binin" deseydi, onlara geminin sırtında/güvertesinde bulunmalarını emrettiğini zannedebilirlerdi.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } “Onun yüzüp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عن عاصم مجريها بِفَتْحِ الْمِيمِ وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ الْمِيمِ وَاتَّفَقُوا فِي مُرْسَاهَا أَنَّهُ بِضَمِّ الْمِيمِ، وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قرأ مجاهد مَجْراها وَمُرْساها بِلَفْظِ اسْمِ الْفَاعِلِ مَجْرُورَيِ الْمَحَلِّ صِفَتَيْنِ للَّه تَعَالَى. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْمَجْرَى مَصْدَرٌ كَالْإِجْرَاءِ، وَمِثْلُهُ قوله: مُنْزَلًا مُبارَكاً [المؤمنون: ٢٩] وأَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ [الْإِسْرَاءِ: ٨٠] وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ مَجْراها بِفَتْحِ الْمِيمِ، فَهُوَ أَيْضًا مَصْدَرٌ، مِثْلُ الْجَرْيِ. وَاحْتَجَّ صَاحِبُ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ بِقَوْلِهِ: وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ [هُودٍ: ٤٢] وَلَوْ كَانَ مُجْرَاهَا لَكَانَ وَهِيَ تُجَرِّيهِمْ، وَحُجَّةُ مَنْ ضَمَّ الْمِيمَ أَنَّ جَرَتْ بِهِمْ وَأَجْرَتْهُمْ يَتَقَارَبَانِ فِي المعنى، فإذا قال:
Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs mim harfinin fethasıyla { مَجْرَاهَا } okumuşlar; diğerleri ise mim harfinin dammesiyle [mücrâhâ] okumuşlardır. { مُرْسَاهَا } kelimesinde ise mimin dammeli olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: Mücâhid, { مَجْراها وَمُرْساها } kelimelerini ism-i fail lafzıyla (mücrîhâ ve mürsîhâ), mahallen mecrur olarak Allah Teâlâ'nın iki sıfatı biçiminde okumuştur. Vâhidî şöyle demiştir: el-Mücrâ (الْمُجْرَى), el-İcrâ (الْإِجْرَاءِ) gibi bir mastardır. Bunun benzeri Mü'minûn Suresi 29. ayetteki { مُنْزَلًا مُبارَكاً } “bereketli bir konaklama yeri” ve İsrâ Suresi 80. ayetteki { أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ } “Beni sıdk giriş yeriyle girdir ve beni sıdk çıkış yeriyle çıkar” buyruklarıdır. Mim harfinin fethasıyla { مَجْراها } okuyan kimseye gelince, bu da el-Cery (الْجَرْي) gibi bir mastardır. Bu kıraatin sahibi, Hûd Suresi 42. ayetteki { وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ } “Gemi onları ... yüzüp götürüyordu” buyruğunu delil getirmiştir; şayet [mim harfi dammeli olarak] { مُجْرَاهَا } olsaydı { وَهِيَ تُجَرِّيهِمْ } olurdu. Mim harfini dammeli okuyanın delili ise, [Arapçada] "onları yüzdürdü" [جَرَتْ بِهِمْ] ile "onları akıttı/yürüttü" [أَجْرَتْهُمْ] ifadelerinin anlam bakımından birbirine yakın olmasıdır. Nitekim şöyle dediğinde:
تَجْرِي/ بِهِمْ فَكَأَنَّهُ قَالَ: تُجَرِّيهِمْ، وَأَمَّا الْمُرْسَى فَهُوَ أَيْضًا مَصْدَرٌ كَالْإِرْسَاءِ. يُقَالُ: رَسَا الشَّيْءُ يَرْسُو إِذَا ثَبَتَ وَأَرْسَاهُ غَيْرُهُ، قَالَ تَعَالَى: وَالْجِبالَ أَرْساها [النَّازِعَاتِ: ٣٢] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ تَجْرِي بِسْمِ اللَّه وَقُدْرَتِهِ، وَتَرْسُو بِسْمِ اللَّه وَقُدْرَتِهِ، وَقِيلَ: كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ تَجْرِيَ بِهِمْ قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها فَتَجْرِي، وَإِذَا أَرَادَ أَنْ تَرْسُوَ قَالَ: بِسْمِ اللَّه مُرْسَاهَا فَتَرْسُو.
{ تَجْرِي بِهِمْ } dediğinde sanki [تُجَرِّيهِمْ] demiş gibidir. el-Mürsâ (الْمُرْسَى) kelimesine gelince, bu da el-İrsâ (الْإِرْسَاءِ) gibi bir mastardır. Bir şey sabit durduğunda [رَسَا الشَّيْءُ يَرْسُو], onu başkası durdurduğunda ise [أَرْسَاهُ غَيْرُهُ] denir. Allah Teâlâ Nâziât Suresi 32. ayette { وَالْجِبالَ أَرْساها } “Dağları da dikip sağlamlaştırdı” buyurmuştur. İbn Abbâs şöyle demiştir: [Nûh], Allah'ın ismi ve kudretiyle yüzüp gitmesini ve Allah'ın ismi ve kudretiyle durup demir atmasını murat etmektedir. Şöyle de denilmiştir: [Nûh] geminin onları yüzdürmesini istediğinde: «Bismillâhi mecrâhâ» derdi, o da yüzerdi; durmasını istediğinde ise: «Bismillâhi mürsâhâ» derdi, o da dururdu.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي عَامِلِ الْإِعْرَابِ فِي بِسْمِ اللَّهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: ارْكَبُوا بِسْمِ اللَّه، وَالثَّانِي: ابْدَءُوا بِسْمِ اللَّه، وَالثَّالِثُ: بِسْمِ اللَّه إِجْرَاؤُهَا وَإِرْسَاؤُهَا، وَقِيلَ: إِنَّهَا سَارَتْ لِأَوَّلِ يَوْمٍ مِنْ رَجَبٍ، وَقِيلَ: لِعَشْرٍ مَضَيْنَ مِنْ رَجَبٍ، فَصَارَتْ سِتَّةَ أَشْهُرٍ، وَاسْتَوَتْ يَوْمَ الْعَاشِرِ مِنَ الْمُحَرَّمِ عَلَى الْجُودِيِّ.
İkinci Mesele: { بِسْمِ اللَّهِ } lafzındaki irap amili hususunda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: «Allah'ın adıyla binin». İkincisi: «Allah'ın adıyla başlayın». Üçüncüsü: «Onun yüzdürülmesi de durdurulması da Allah'ın adıyladır». Şöyle de denilmiştir: Gemi Receb ayının ilk gününde yol almaya başlamıştır; Receb ayından on gün geçtikten sonra [yol almaya başladığı] da söylenmiştir; böylece altı ay yol almış ve Muharrem ayının onuncu günü Cûdî üzerine oturmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْآيَةِ احْتِمَالَانِ:
Üçüncü Mesele: Ayette iki ihtimal vardır:
الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ مَجْمُوعُ قَوْلِهِ: وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها كَلَامًا وأحدا، والتقدير: وقال اركبوا فيها بسم مجريها وَمُرْسَاهَا، يَعْنِي يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الرُّكُوبُ مَقْرُونًا بِهَذَا الذِّكْرِ.
Birinci İhtimal: O'nun { وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } “Dedi ki: «Ona binin! Onun yüzüp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır»” buyruğunun tamamının tek bir kelam olmasıdır. Takdiri: "Ona, yüzdüren ve durduranın [Allah'ın] adıyla binin dedi" şeklindedir; yani binmenin bu zikirle bitişik olması gerekir.
وَالِاحْتِمَالُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَا كَلَامَيْنِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّ نُوحًا ﵇ أَمَرَهُمْ بِالرُّكُوبِ، ثم أخبرهم بأن مجريها وَمُرْسَاهَا لَيْسَ إِلَّا بِسْمِ اللَّه وَأَمْرِهِ وَقُدْرَتِهِ.
İkinci İhtimal: İki ayrı kelam olmalarıdır. Takdiri şöyledir: Nûh (aleyhisselâm) onlara binmeyi emretmiş, sonra da geminin yüzmesinin ve durmasının ancak Allah'ın adıyla, O'nun emriyle ve O'nun kudretiyle olduğunu onlara haber vermiştir.
فَالْمَعْنَى الْأَوَّلُ: يُشِيرُ إِلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَشْرَعَ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ إِلَّا وَيَكُونُ فِي وَقْتِ الشُّرُوعِ فِيهِ ذَاكِرًا لِاسْمِ اللَّه تَعَالَى بِالْأَذْكَارِ الْمُقَدَّسَةِ حَتَّى يَكُونَ بِبَرَكَةِ ذَلِكَ الذِّكْرِ سَبَبًا لِتَمَامِ ذَلِكَ الْمَقْصُودِ.
Birinci anlam: İnsanın, herhangi bir işe başlarken o işe başlama anında mukaddes zikirlerle Allah Teâlâ'nın ismini zikredici olması gerektiğine, ta ki o zikrin bereketiyle o maksadın tamamlanmasına bir sebep olsun diye buna işaret etmektedir.
وَالْمَعْنَى الثَّانِي: يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمَّا رَكِبَ السَّفِينَةَ أَخْبَرَ الْقَوْمَ بِأَنَّ السَّفِينَةَ لَيْسَتْ سَبَبًا لِحُصُولِ النَّجَاةِ بَلِ الْوَاجِبُ رَبْطُ الْهِمَّةِ وَتَعْلِيقُ الْقَلْبِ بِفَضْلِ اللَّه تَعَالَى، وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمُجِرِي وَالْمُرْسِي لِلسَّفِينَةِ، فَإِيَّاكُمْ أَنْ تُعَوِّلُوا عَلَى السَّفِينَةِ، بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ تَعْوِيلُكُمْ عَلَى فَضْلِ اللَّه فَإِنَّهُ هُوَ الْمُجِرِي وَالْمُرْسِي لَهَا، فَعَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ كَانَ نُوحٌ ﵇ وَقْتَ رُكُوبِ السَّفِينَةِ فِي مَقَامِ الذِّكْرِ، وعلى التقدير الثاني كان في مقام الكفر والبراءة
İkinci anlam ise şuna delalet eder: O, gemiye bindiğinde kavme, geminin kurtuluşun elde edilmesinde [asıl] sebep olmadığını, bilakis gayreti bağlamanın ve kalbi Allah Teâlâ'nın lütfuna raptetmenin vacip olduğunu bildirmiş; gemiyi yüzdürenin ve durduranın Allah Teâlâ olduğunu onlara haber vererek: «Sakın gemiye güvenip dayanmayın, bilakis güvenip dayanmanız Allah'ın lütfuna olmalıdır; çünkü onu yüzdüren ve durduran O'dur» demiştir. Buna göre birinci takdirde Nûh (aleyhisselâm) gemiye binerken zikir makamında idi; ikinci takdirde ise [sebepleri] inkâr ve teberrî (uzaklaşma)
عَنِ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ وَقَطْعِ النَّظَرِ عَنِ الْأَسْبَابِ وَاسْتِغْرَاقِ الْقَلْبِ فِي نُورِ جَلَالِ مُسَبِّبِ الْأَسْبَابِ.
güç ve kuvvetten [kendi güç ve kuvvetinden arınma], sebeplere bakışı kesme ve kalbi sebeplerin Müsebbibi'nin (yaratanının) celâl nuruna daldırma makamında idi.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا تَفَكَّرَ فِي طَلَبِ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى بِالدَّلِيلِ وَالْحُجَّةِ فَكَأَنَّهُ جَلَسَ فِي سَفِينَةِ التَّفَكُّرِ وَالتَّدَبُّرِ، وَأَمْوَاجُ الظُّلُمَاتِ وَالضَّلَالَاتِ قَدْ عَلَتْ تِلْكَ الْجِبَالَ وَارْتَفَعَتْ إِلَى مَصَاعِدِ الْقِلَالِ، فَإِذَا ابْتَدَأَتْ سَفِينَةُ الْفِكْرَةِ وَالرَّوِيَّةِ بِالْحَرَكَةِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ اعْتِمَادُهُ عَلَى اللَّه تَعَالَى وَتَضَرُّعُهُ/ إِلَى اللَّه تَعَالَى وَأَنْ يَكُونَ بِلِسَانِ الْقَلْبِ وَنَظَرِ الْعَقْلِ. يَقُولُ: بِسْمِ اللَّه مجريها وَمُرْسَاهَا حَتَّى تَصِلَ سَفِينَةُ فِكْرِهِ إِلَى سَاحِلِ النَّجَاةِ وَتَتَخَلَّصَ عَنْ أَمْوَاجِ الضَّلَالَاتِ.
Bil ki insan, delil ve hüccetle Allah Teâlâ'nın marifetini arama hususunda tefekkür ettiğinde, sanki tefekkür ve tedebbür gemisine oturmuş gibidir. Zulmet ve dalâlet dalgaları o dağların üzerine çıkmış ve zirvelerin tepelerine kadar yükselmiştir. Fikir ve düşünce gemisi harekete başladığında, insanın orada dayanağının Allah Teâlâ olması, Allah Teâlâ'ya yalvarması ve kalbin diliyle ve aklın nazarıyla: «Bismillâhi mecrâhâ ve mürsâhâ» demesi gerekir; ta ki fikrinin gemisi kurtuluş sahiline ulaşsın ve dalâlet dalgalarından kurtulsun.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ فَفِيهِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ الْوَقْتَ وَقْتُ الْإِهْلَاكِ وَإِظْهَارِ الْقَهْرِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ هَذَا الذِّكْرُ؟
O'nun: { إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuna gelince; bunda şöyle bir soru vardır: O vakit, helak etme ve kahır izhar etme vaktidir; o halde bu zikir o vakte nasıl uygun düşer?
وَجَوَابُهُ: لَعَلَّ الْقَوْمَ الَّذِينَ رَكِبُوا السَّفِينَةَ اعْتَقَدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ أَنَّا إِنَّمَا نَجَوْنَا بِبَرَكَةِ عِلْمِنَا فاللَّه تَعَالَى نَبَّهَهُمْ بِهَذَا الْكَلَامِ لِإِزَالَةِ ذَلِكَ الْعَجَبِ مِنْهُمْ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَنْفَكُّ عَنْ أَنْوَاعِ الزَّلَّاتِ وَظُلُمَاتِ الشَّهَوَاتِ، وَفِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ فَهُوَ مُحْتَاجٌ إِلَى إِعَانَةِ اللَّه وَفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ، وَأَنْ يَكُونَ رحيما لعقوبته غفورا لذنوبه.
Cevabı şudur: Gemide bulunan topluluk kendi içlerinde: «Biz ancak ilmimizin bereketiyle kurtulduk» diye inanmış olabilirler; Allah Teâlâ da onlardaki bu ucbü (kendini beğenmişliği) gidermek için bu sözle onları uyarmıştır. Zira insan, çeşitli sürçmelerden ve şehvet karanlıklarından uzak kalamaz; her halükarda o, Allah'ın yardımına, lütfuna ve ihsanına; O'nun, azabına karşı merhametli ve günahlarına karşı bağışlayıcı olmasına muhtaçtır.
[سورة هود (١١) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[Hûd Suresi (11), Ayetler 42-43]
وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ (٤٢) قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣)
{ وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ (٤٢) قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣) } “Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları yüzdürüp götürüyordu. Nûh, ayrı bir yerde duran oğluna: «Yavrucuğum! Bizimle beraber bin, kâfirlerle birlikte olma!» diye seslendi. (42) [Oğlu]: «Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım» dedi. [Nûh]: «Bugün Allah'ın rahmet ettiği kimseler dışında O'nun emrinden koruyacak hiçbir koruyucu yoktur» dedi. Derken aralarına dalga girdi de o da boğulanlardan oldu. (43)”
واعلم أن قَوْلِهِ: وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ مَسَائِلُ:
Bil ki O'nun: { وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ } “Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları yüzdürüp götürüyordu” buyruğunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا، فَرَكِبُوا فِيهَا يَقُولُونَ: بِسْمِ اللَّه وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ.
Birinci Mesele: O'nun { وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ } “Gemi ... dalgalar arasında onları yüzdürüp götürüyordu” buyruğu mahzuf bir ifadeye müteallıktır. Takdiri şöyledir: "«Ona binin!» dedi; onlar da «Bismillâh» diyerek ona bindiler ve gemi onları dağlar gibi dalgalar arasında yüzdürüp götürüyordu."
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَمْوَاجُ الْعَظِيمَةُ إِنَّمَا تَحْدُثُ عِنْدَ حُصُولِ الرِّيَاحِ الْقَوِيَّةِ الشَّدِيدَةِ الْعَاصِفَةِ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ حَصَلَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ رِيَاحٌ عَاصِفَةٌ شَدِيدَةٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ: بَيَانُ شِدَّةِ الْهَوْلِ وَالْفَزَعِ.
İkinci Mesele: Büyük dalgalar ancak kuvvetli, şiddetli ve fırtınalı rüzgârların meydana gelmesiyle oluşur. Bu da o vakitte şiddetli fırtınalı rüzgârların meydana geldiğine delalet eder. Bundan maksat ise korku ve dehşetin şiddetini beyan etmektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْجَرَيَانُ فِي الْمَوْجِ، هُوَ أَنْ تَجْرِيَ السَّفِينَةُ دَاخِلَ الْمَوْجِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْغَرَقَ، / فَالْمُرَادُ أَنَّ الْأَمْوَاجَ لَمَّا أَحَاطَتْ بِالسَّفِينَةِ مِنَ الْجَوَانِبِ، شُبِّهَتْ تِلْكَ السَّفِينَةُ بِمَا إِذَا جَرَتْ فِي داخل تلك الأمواج.
Üçüncü Mesele: Dalga içinde yüzüp gitmek, geminin dalganın içinde yüzüp gitmesidir ki bu da boğulmayı gerektirir. Burada murat edilen şudur: Dalgalar gemiyi her taraftan kuşattığı için, o gemi sanki o dalgaların içinde yüzüyormuş gibi teşbih edilmiştir.
[في قوله تعالى ونادى نوح ابنه وكان في معزل] ثُمَّ حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ نَادَى ابْنَهُ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ } “Nûh, ayrı bir yerde duran oğluna seslendi” buyruğuna dair] Sonra Allah Teâlâ, Nûh'un oğluna seslendiğini nakletmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ كَانَ ابْنًا لَهُ، وَفِيهِ أَقْوَالٌ:
Birinci Mesele: Onun gerçekten kendi oğlu olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir; bunda birtakım görüşler vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ابْنُهُ فِي الْحَقِيقَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّهُ تَعَالَى نَصَّ عَلَيْهِ فَقَالَ: وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ ونوح أيضا نص عليه فقال: يا بُنَيَّ وَصَرْفُ هَذَا اللَّفْظِ إِلَى أَنَّهُ رَبَّاهُ، فَأَطْلَقَ عَلَيْهِ اسْمَ الِابْنِ لِهَذَا السَّبَبِ صَرْفٌ لِلْكَلَامِ عَنْ حَقِيقَتِهِ إِلَى مَجَازِهِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ، وَالَّذِينَ خَالَفُوا هَذَا الظَّاهِرَ إِنَّمَا خَالَفُوهُ لِأَنَّهُمُ اسْتَبْعَدُوا أَنْ يَكُونَ وَلَدُ الرَّسُولِ الْمَعْصُومِ كَافِرًا، وَهَذَا بَعِيدٌ، فَإِنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ وَالِدَ رَسُولِنَا ﷺ كَانَ كَافِرًا، وَوَالِدَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ كافرا بنص القرآن، فكذلك هاهنا، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ ﵇ لَمَّا قَالَ: رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نُوحٍ: ٢٦] فَكَيْفَ نَادَاهُ مَعَ كُفْرِهِ؟
Birinci Görüş: O hakikatte onun oğludur. Bunun delili: Allah Teâlâ'nın bunu açıkça belirterek { وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ } “Nûh oğluna seslendi” buyurmasıdır; Nûh da açıkça belirterek: { يا بُنَيَّ } “Yavrucuğum” demiştir. Bu lafzı, "onu büyüttü de bu sebeple ona oğul ismini verdi" şekline hamletmek, kelamı bir zaruret olmaksızın hakikatinden mecazına çevirmektir ve bu caiz değildir. Bu zahire muhalefet edenler ise sadece masum peygamberin çocuğunun kâfir olmasını uzak gördükleri için muhalefet etmişlerdir. Bu ise uzak [bir gerekçe]dir; zira Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in babasının kâfir olduğu sabittir, İbrâhîm (aleyhisselâm)'ın babası da Kur'an'ın nassıyla kâfirdi; dolayısıyla burada da böyledir. Sonra bu görüşü savunanlar, Nûh (aleyhisselâm) Nûh Suresi 26. ayette { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” dediği halde kâfir olmasına rağmen ona nasıl seslendiği hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فَأَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَانَ يُنَافِقُ أَبَاهُ فَظَنَّ نُوحٌ أَنَّهُ مُؤْمِنٌ فَلِذَلِكَ نَادَاهُ وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا أَحَبَّ نَجَاتَهُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ كَافِرٌ، لَكِنَّهُ ظَنَّ أَنَّهُ لَمَّا شَاهَدَ الْغَرَقَ وَالْأَهْوَالَ العظيمة فإنه يقبل الإيمان فصار قوله: يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ طَلَبَ مِنْهُ الْإِيمَانَ وَتَأَكَّدَ هَذَا بِقَوْلِهِ: وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ أَيْ تَابِعْهُمْ فِي الْكُفْرِ وَارْكَبْ مَعَنَا. وَالثَّالِثُ: أَنَّ شَفَقَةَ الْأُبُوَّةِ لَعَلَّهَا حَمَلَتْهُ عَلَى ذَلِكَ النِّدَاءِ، وَالَّذِي تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ كَانَ كَالْمُجْمَلِ فَلَعَلَّهُ ﵇ جَوَّزَ أَنْ لَا يَكُونَ هُوَ دَاخِلًا فِيهِ.
Buna birkaç vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi: Babasına karşı münafıklık yapıyordu, Nûh da onun mümin olduğunu sanmıştı; bu yüzden ona seslenmişti, aksi takdirde kurtulmasını istemezdi. İkincisi: Nûh (aleyhisselâm) onun kâfir olduğunu biliyordu, fakat boğulmayı ve o büyük dehşetleri gördüğünde imanı kabul edeceğini zannetti. Böylece onun: { يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا } “Yavrucuğum! Bizimle beraber bin” sözü, adeta ondan iman talep ettiğine delalet etti; bu husus da: { وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } “kâfirlerle birlikte olma” yani küfürde onlara uyma, bizimle beraber bin sözüyle teyit edildi. Üçüncüsü: Babalık şefkati belki de onu bu nidaya sevk etmişti; daha önce geçen: { إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “Haklarında [helak] hükmü geçmiş olanlar dışında” buyruğu ise mücmel gibiydi, bu yüzden Nûh (aleyhisselâm) onun bu kapsama girmemiş olmasını muhtemel görmüş olabilir.
الْقَوْلُ الثَّانِي:
İkinci Görüş:
أَنَّهُ كَانَ ابْنَ امْرَأَتِهِ وَهُوَ قَوْلُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ
Onun, karısının oğlu (üvey oğlu) olduğudur. Bu, Muhammed b. Ali el-Bâkır'ın sözüdür.
وَقَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ
[ve] Hasen-i Basrî'nin sözüdür.
وَيُرْوَى أَنَّ عَلِيًّا ﵁ قَرَأَ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهَا
Ali (radıyallâhu anh)'ın da [وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهَا] şeklinde okuduğu rivayet edilir.
وَالضَّمِيرُ لِامْرَأَتِهِ.
Zamir [burada] karısına aittir.
وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ ابْنَهَ بِفَتْحِ الْهَاءِ
Muhammed b. Ali ve Urve b. ez-Zübeyr ise he harfinin fethasıyla [ابْنَهَ] okumuşlardır.
يُرِيدُ أَنَّ ابْنَهَا إِلَّا أَنَّهُمَا اكْتَفَيَا بِالْفَتْحَةِ عَنِ الْأَلِفِ، وَقَالَ قَتَادَةُ سَأَلْتُ الْحَسَنَ عَنْهُ فَقَالَ: واللَّه مَا كَانَ ابْنَهُ فَقُلْتُ: إِنَّ اللَّه حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي [هُودٍ: ٤٥] وَأَنْتَ تَقُولُ: مَا كَانَ ابْنًا لَهُ، فَقَالَ: لَمْ يَقُلْ: إِنَّهُ مِنِّي وَلَكِنَّهُ قَالَ مِنْ أَهْلِي وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى قَوْلِي.
[Bununla] "ibnehâ"yı (onun oğlunu) kastetmektedir; ancak ikisi elife bedel fetha ile yetinmişlerdir. Katâde şöyle demiştir: Hasen'e ondan sordum; «Vallahi o, onun oğlu değildi» dedi. Ben de: «Allah Teâlâ Nûh'un: Hûd Suresi 45. ayette { إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” dediğini nakletti; sen ise 'onun oğlu değildi' diyorsun» dedim. Hasen: «'O bendendir' demedi, 'ailemden' dedi; bu da benim sözüme delalet eder» dedi.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ لِغَيْرِ رِشْدَةٍ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي امْرَأَةِ نُوحٍ وَامْرَأَةِ لُوطٍ فَخَانَتَاهُمَا وَهَذَا قَوْلٌ خَبِيثٌ يَجِبُ صَوْنُ مَنْصِبِ الْأَنْبِيَاءِ عَنْ هَذِهِ الْفَضِيحَةِ لَا سِيَّمَا وَهُوَ عَلَى خِلَافِ نَصِّ الْقُرْآنِ. أما قوله تعالى: فَخانَتاهُما فَلَيْسَ فِيهِ أَنَّ تِلْكَ الْخِيَانَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِالسَّبَبِ الَّذِي ذَكَرُوهُ. قِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: مَا كَانَتْ تِلْكَ الْخِيَانَةُ، فَقَالَ: / كَانَتِ امْرَأَةُ نُوحٍ تَقُولُ: زَوْجِي مَجْنُونٌ، وَامْرَأَةُ لُوطٍ تَدُلُّ النَّاسَ عَلَى ضَيْفِهِ إِذَا نَزَلُوا بِهِ. ثُمَّ الدَّلِيلُ الْقَاطِعُ عَلَى فَسَادِ هَذَا الْمَذْهَبِ قَوْلُهُ تَعَالَى: الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثاتِ وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ [النُّورِ: ٢٦] وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ [النُّورِ: ٣] وَبِالْجُمْلَةِ فَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْحَقَّ هُوَ مَقُولُ الْأَوَّلِ.
Üçüncü Görüş: Onun, kendi nikâhı altında meşru olmayan bir yoldan (zina çocuğu olarak) doğduğudur. Bu görüşü savunanlar, Allah Teâlâ'nın Nûh'un karısı ve Lût'un karısı hakkında buyurduğu { فَخَانَتَاهُمَا } “Fakat ikisi de onlara hıyanet etti” ifadesini delil getirmişlerdir. Bu ise çirkin bir sözdür; peygamberlik makamını bu tür bir rezaletten tenzih etmek/korumak vaciptir; hele hele bu görüş Kur'an'ın açık nassına da aykırıdır. Allah Teâlâ'nın: { فَخانَتاهُما } buyruğuna gelince, bunda o hıyanetin onların bahsettiği sebeple gerçekleştiğine dair bir delil yoktur. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'ya: «O hıyanet ne idi?» diye sorulduğunda şöyle demiştir: Nûh'un karısı: «Kocam delidir» derdi; Lût'un karısı ise ona misafirler geldiğinde insanlara haber verirdi. Ayrıca bu mezhebin (görüşün) bâtıl olduğuna kesin delil, Allah Teâlâ'nın Nûr Suresi 26. ayetteki { الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثاتِ وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ } “Kötü kadınlar kötü erkeklere, kötü erkekler de kötü kadınlara; temiz kadınlar temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz kadınlara yakışır” buyruğu ve yine Nûr Suresi 3. ayetteki { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Zina eden erkek ancak zina eden veya müşrik bir kadınla evlenir; zina eden kadınla da ancak zina eden veya müşrik bir erkek evlenir. Bu, müminlere haram kılınmıştır” buyruğudur. Velhasıl, hakkın birinci söylenen görüş olduğuna delil getirmiş bulunuyoruz.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَكانَ فِي مَعْزِلٍ فَاعْلَمْ أَنَّ الْمَعْزِلَ فِي اللُّغَةِ مَعْنَاهُ: مَوْضِعٌ مُنْقَطِعٌ عَنْ غَيْرِهِ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْعَزْلِ، وَهُوَ التَّنْحِيَةُ وَالْإِبْعَادُ. تَقُولُ: كُنْتُ بِمَعْزِلٍ عَنْ كَذَا، أَيْ بِمَوْضِعٍ قَدْ عُزِلَ مِنْهُ.
O'nun: { وَكانَ فِي مَعْزِلٍ } “O ise ayrı bir yerde duruyordu” buyruğuna gelince; bil ki el-Ma'zil (الْمَعْزِل) dilde: Başkasından kopuk/ayrı yer demektir. Aslı, kenara çekmek ve uzaklaştırmak anlamına gelen el-azl (الْعَزْل) kökündendir. [Arapçada]: «Falanca şeyden ma'zilde idim» [كُنْتُ بِمَعْزِلٍ عَنْ كَذَا] dersin; yani ondan ayrılmış/uzaklaşmış bir yerdeydim demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَكانَ فِي مَعْزِلٍ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ فِي مَعْزِلٍ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرُوا وُجُوهًا:
Bil ki O'nun: { وَكانَ فِي مَعْزِلٍ } buyruğu, onun neyden ayrı/uzakta olduğuna delalet etmez; bu sebepten dolayı birtakım vecihler zikretmişlerdir:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَانَ فِي مَعْزِلٍ مِنَ السَّفِينَةِ لِأَنَّهُ كَانَ يَظُنُّ أَنَّ الْجَبَلَ يَمْنَعُهُ مِنَ الْغَرَقِ. الثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ فِي مَعْزِلٍ عَنْ أَبِيهِ وَإِخْوَتِهِ وَقَوْمِهِ: الثَّالِثُ: أَنَّهُ كَانَ فِي مَعْزِلٍ مِنَ الْكُفَّارِ كَأَنَّهُ انْفَرَدَ عَنْهُمْ فَظَنَّ نُوحٌ ﵇ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّهُ أَحَبَّ مُفَارَقَتَهُمْ.
Birincisi: Gemiden ayrı bir yerdeydi; çünkü dağın kendisini boğulmaktan koruyacağını sanıyordu. İkincisi: Babasından, kardeşlerinden ve kavminden ayrı bir yerdeydi. Üçüncüsü: Kâfirlerden ayrı bir yerdeydi; sanki onlardan tek başına ayrılmıştı da Nûh (aleyhisselâm) bunun ancak onlardan ayrılmayı istediği için olduğunu sanmıştı.
أَمَّا قَوْلُهُ: يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ فَنَقُولُ: قَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ يَا بُنَيَّ بِفَتْحِ الْيَاءِ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ وَالْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: الْوَجْهُ الْكَسْرُ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّامَ مِنِ ابْنٍ يَاءٌ أَوْ وَاوٌ فَإِذَا صَغَّرْتَ أَلْحَقْتَ يَاءَ التَّحْقِيرِ، فَلَزِمَ أَنْ تَرُدَّ اللَّامَ الْمَحْذُوفَةَ وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ تُحَرِّكَ يَاءَ التَّحْقِيرِ بِحَرَكَاتِ الْإِعْرَابِ لَكِنَّهَا لَا تُحَرَّكُ لِأَنَّهَا لَوْ حُرِّكَتْ لَزِمَ أَنْ تَنْقَلِبَ كَمَا تَنْقَلِبُ سَائِرُ حُرُوفِ الْمَدِّ وَاللِّينِ إِذَا كَانَتْ حُرُوفَ إِعْرَابٍ، نَحْوُ عَصًا وَقَفًا وَلَوِ انْقَلَبَتْ بَطَلَتْ دَلَالَتُهَا عَلَى التَّحْقِيرِ ثُمَّ أَضَفْتَ إِلَى نفسك اجتمعت ثلاث آيات. الْأُولَى: مِنْهَا لِلتَّحْقِيرِ. وَالثَّانِيَةُ:
O'nun: { يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } “Yavrucuğum! Bizimle beraber bin, kâfirlerle birlikte olma!” buyruğuna gelince, deriz ki: Âsım'dan rivayetle Hafs, Kur'an'ın tamamında ya harfinin fethasıyla { يَا بُنَيَّ } [yâ büneyye] okumuştur; diğerleri ise kesre ile [yâ büneyyi] okumuşlardır. Ebû Ali [el-Fârisî] şöyle demiştir: Doğru vecih kesredir; çünkü "ibn" kelimesinin lâmü'l-fiili ya veya vavdır. Onu tasgir (küçültme) yaptığında tasgir yâ'sını eklersin; bu durumda hazfedilmiş lâmı geri getirmen gerekir, aksi halde tasgir yâ'sını irap harekesiyle harekelemen gerekir. Halbuki o harekelenmez; çünkü harekelenseydi, asa [عَصًا] ve kafa [قَفًا] kelimelerinde olduğu gibi irap harfi olduklarında diğer med ve lîn harflerinin dönüştüğü gibi dönüşmesi gerekirdi; dönüşseydi de küçültmeye delaleti bâtıl olurdu. Sonra onu nefsine (mütekellim zamirine) izafe ettiğinde üç ya bir araya gelir: Bunların birincisi küçültme içindir, ikincisi
لَامُ الْفِعْلِ. وَالثَّالِثَةُ: الَّتِي لِلْإِضَافَةِ تَقُولُ: هَذَا بُنَيَّ فَإِذَا نَادَيْتَهُ صَارَ فِيهِ وَجْهَانِ: إِثْبَاتُ الْيَاءِ وَحَذْفُهَا وَالِاخْتِيَارُ
kelimenin lâmü'l-fiilidir, üçüncüsü ise izafet içindir; nitekim: «Bu benim oğulcuğumdur» [هَذَا بُنَيَّ] dersin. Ona nida ettiğinde iki vecih ortaya çıkar: Ya'yı sabit tutmak veya hazfetmek. Tercih edilen ise,
حَذْفُ الْيَاءِ الَّتِي لِلْإِضَافَةِ وَإِبْقَاءُ الْكَسْرَةِ دَلَالَةً عَلَيْهِ نَحْوَ يَا غُلَامِ وَمَنْ قَرَأَ يَا بُنَيَّ بِفَتْحِ الْيَاءِ فَإِنَّهُ أَرَادَ الْإِضَافَةَ أَيْضًا كَمَا أَرَادَهَا مَنْ قَرَأَ بِالْكَسْرِ لَكِنَّهُ أَبْدَلَ مِنَ الْكَسْرَةِ الْفَتْحَةَ وَمِنَ الْيَاءِ الْأَلِفَ تَخْفِيفًا فَصَارَ يَا بُنَيَّا كَمَا قَالَ:
«Yâ gulâmi» [يَا غُلَامِ] örneğinde olduğu gibi, ona delalet etmesi için kesreyi bırakıp izafet ya'sını hazfetmektir. Ya harfinin fethasıyla { يَا بُنَيَّ } okuyan kimse de kesre ile okuyan kimsenin murat ettiği gibi izafeti murat etmiştir; ancak hafiflik olsun diye kesre yerine fethayı, ya yerine de elifi bedel yapmış ve [şairin] şu sözünde olduğu gibi: "Yâ büneyyâ" [يَا بُنَيَّا] olmuştur:
يَا ابْنَةَ عَمَّا لَا تَلُومِي وَاهْجَعِي
«Ey amcamın kızı! Kınama da uyu»
ثُمَّ حَذَفَ الْأَلِفَ لِلتَّخْفِيفِ.
Sonra hafifletmek için elifi de hazfetmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ نُوحٍ ﵇ أَنَّهُ دَعَاهُ إِلَى أَنْ يَرْكَبَ السَّفِينَةَ حَكَى عَنِ ابْنِهِ أَنَّهُ قَالَ:
Bil ki Allah Teâlâ, Nûh (aleyhisselâm)'ın oğlunu gemiye binmeye çağırdığını naklettikten sonra, oğlunun şöyle dediğini nakletmiştir:
سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِابْنَ كَانَ مُتَمَادِيًا فِي الْكُفْرِ مُصِرًّا عَلَيْهِ مُكَذِّبًا لِأَبِيهِ فِيمَا أَخْبَرَ عَنْهُ فَعِنْدَ هَذَا قَالَ نُوحٌ ﵇: لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَفِيهِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ الَّذِي ﵀ مَعْصُومٌ، فَكَيْفَ يَحْسُنُ اسْتِثْنَاءُ الْمَعْصُومِ مِنَ الْعَاصِمِ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وَذَكَرُوا فِي الْجَوَابِ طُرُقًا كَثِيرَةً.
«{ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ } “Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım” [dedi]. Bu da oğlunun küfürde ısrarcı olduğunu, onda direttiğini ve babasının haber verdiği şeylerde onu yalanladığını gösterir. İşte bunun üzerine Nûh (aleyhisselâm): { لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ } “Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimseden başkası için O'nun emrinden [azabından] koruyucu yoktur” dedi. Burada şöyle bir soru ortaya çıkar: Allah'ın merhamet ettiği kimse korunan (ma'sûm) kimsedir; o halde korunanın, koruyucudan (âsım) istisna edilmesi -ki o da O'nun { لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } sözüdür- nasıl doğru olur? Cevap sadedinde pek çok vecih zikretmişlerdir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ [هود: ٤١] فَبَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى رَحِيمٌ وَأَنَّهُ بِرَحْمَتِهِ يُخَلِّصُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ رَكِبُوا السَّفِينَةَ مِنْ آفَةِ الْغَرَقِ.
Birinci vecih: Allah Teâlâ bu ayetten önce: { وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “[Nûh] dedi ki: 'Ona binin! Onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'” buyurmuştur. Böylece Teâlâ, kendisinin Rahîm (çok merhametli) olduğunu ve rahmetiyle gemiye binenleri boğulma afetinden kurtaracağını açıklamıştır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ ابْنَ نُوحٍ ﵇ لَمَّا قَالَ: سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ قَالَ نُوحٌ ﵇ أَخْطَأْتَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَالْمَعْنَى: إِلَّا ذَلِكَ الَّذِي ذَكَرْتُ أَنَّهُ بِرَحْمَتِهِ يُخَلِّصُ هَؤُلَاءِ مِنَ الْغَرَقِ فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ عَذَابِ اللَّه إِلَّا اللَّه الرَّحِيمُ وَتَقْدِيرُهُ: لَا فِرَارَ مِنَ اللَّه إِلَّا إِلَى اللَّه، وَهُوَ نَظِيرُ
Bunu bildiğinde deriz ki: Nûh (aleyhisselâm)'ın oğlu: { سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ } dediğinde, Nûh (aleyhisselâm) şöyle dedi: Yanıldın, { لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ } [yani] anlamı: "Rahmetiyle bunları boğulmaktan kurtaracağını zikrettiğim O Zat hariç!" Böylece ayetin takdiri şöyle olur: "Bugün Allah'ın azabından koruyan hiçbir koruyucu yoktur; ancak merhamet sahibi olan Allah vardır." Bunun da takdiri şudur: "Allah'tan kaçış ancak Allah'adır." Bu da şunun benzeridir:
قَوْلِهِ ﵇ فِي دُعَائِهِ: «وَأَعُوذُ بِكَ مِنْكَ»
[Peygamber] (aleyhisselâm)'ın duasındaki şu sözü: «Senden yine Sana sığınırım.»
وَهَذَا تَأْوِيلٌ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ.
Bu, son derece güzel bir tevil (yorum)dur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ صَاحِبُ «حَلِّ الْعقدِ» أَنَّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ وَقَعَ مِنْ مُضْمَرٍ هُوَ فِي حُكْمِ الْمَلْفُوظِ لِظُهُورِ دَلَالَةِ اللَّفْظِ عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ لِأَحَدٍ مِنْ أَمْرِ اللَّه إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَهُوَ كَقَوْلِكَ لَا نَضْرِبُ الْيَوْمَ إِلَّا زَيْدًا، فَإِنَّ تَقْدِيرَهُ لَا تَضْرِبْ أَحَدًا إِلَّا زَيْدًا إِلَّا أَنَّهُ تَرَكَ التَّصْرِيحَ بِهِ لِدَلَالَةِ اللَّفْظِ عليه فكذا هاهنا.
Tevildeki ikinci vecih: "Halli'l-ukad" sahibinin zikrettiği görüştür; buna göre bu istisna, lafzın delaletinin açıklığından ötürü telaffuz edilmiş hükmünde olan gizli bir zamirden (müstesna minh'ten) yapılmıştır. Takdiri ise şöyledir: "Bugün Allah'ın emrinden hiç kimse için bir koruyucu yoktur, ancak merhamet ettiği kimse müstesna." Bu, senin: "Bugün ancak Zeyd'i döveriz" sözün gibidir; çünkü bunun takdiri "Zeyd'den başka kimseyi dövme" şeklindedir, ancak lafzın delaleti sebebiyle onu açıkça zikretmeyi bırakmıştır. İşte burada da böyledir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي التَّأْوِيلِ أَنَّ قَوْلَهُ: لَا عاصِمَ أَيْ لَا ذَا عِصْمَةٍ كَمَا قَالُوا: رَامِحٌ وَلَابِنٌ وَمَعْنَاهُ ذُو رُمْحٍ، وَذُو لَبَنٍ وقال تعالى: مِنْ ماءٍ دافِقٍ [الطارق: ٦] وعِيشَةٍ راضِيَةٍ [الحاقة: ٢١] ومعناه ما ذكرنا فكذا هاهنا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: الْعَاصِمُ هُوَ ذُو الْعِصْمَةِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ الْمَعْصُومُ، وَحِينَئِذٍ يَصِحُّ اسْتِثْنَاءُ قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ رَحِمَ مِنْهُ.
Tevildeki üçüncü vecih: O'nun { لَا عاصِمَ } buyruğu "korunmuş hiçbir kimse yoktur [lâ zâ 'ısmetin]" demektir; nitekim Arapçada [mızraklı ve sütlü kimse için] "râmih" ve "lâbin" demişlerdir ki anlamı mızrak sahibi (zû rumh) ve süt sahibi (zû leben) demektir. Nitekim Allah Teâlâ da: { مِنْ ماءٍ دافِقٍ } “atılan bir sudan” ve { عِيشَةٍ راضِيَةٍ } “hoşnut olunan bir hayat” buyurmuştur ki anlamı zikrettiğimiz gibidir. Burada da böyledir. Bu takdire göre "el-Âsım" ismet (korunma) sahibi kimsedir; dolayısıyla korunan (ma'sûm) da buna dahil olur. Bu durumda O'nun { إِلَّا مَنْ رَحِمَ } “merhamet ettiği kimse hariç” sözünün ondan istisna edilmesi sahih olur.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ عَنَى بِقَوْلِهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ نَفْسَهُ، لِأَنَّ نُوحًا وَطَائِفَتَهُ هُمُ الَّذِينَ خَصَّهُمُ اللَّه تَعَالَى بِرَحْمَتِهِ، وَالْمُرَادُ: لَا عَاصِمَ لَكَ إِلَّا اللَّه بِمَعْنَى أَنَّ بِسَبَبِهِ تَحْصُلُ رَحْمَةُ اللَّه، كَمَا أُضِيفَ الْإِحْيَاءُ إِلَى عِيسَى ﵇ في قوله: وَأُحْيِ الْمَوْتى [آلِ عِمْرَانَ: ٤٩] لِأَجْلِ أَنَّ الْإِحْيَاءَ حَصَلَ بِدُعَائِهِ.
Dördüncü vecih: { لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ } buyruğunda { إِلَّا مَنْ رَحِمَ } sözüyle kendisini kastetmiştir; çünkü Allah Teâlâ'nın rahmetine bizzat mazhar kıldığı kimseler Nûh ve beraberindeki topluluktur. Muradı da şudur: "Seni [ancak benim sebebimle] koruyacak kimseden başka bir koruyucu yoktur"; yani Allah'ın rahmeti onun sebebiyle hasıl olmaktadır. Nitekim diriltme İsâ (aleyhisselâm)'ın duasından ötürü hasıl olduğu için O'nun: { وَأُحْيِ الْمَوْتى } “ölüleri diriltirim” buyruğunda diriltme fiili İsâ (aleyhisselâm)'a nispet edilmiştir.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا مَنْ رَحِمَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، وَالْمَعْنَى لَكِنْ مَنْ رَحِمَ اللَّه مَعْصُومٌ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ [النِّسَاءِ: ١٥٧] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بِقَوْلِهِ: وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ أَيْ بِسَبَبِ هَذِهِ الْحَيْلُولَةِ خَرَجَ مِنْ أن يخاطبه نوح فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ.
Beşinci vecih: O'nun { إِلَّا مَنْ رَحِمَ } buyruğu münkati bir istisnadır. Anlamı ise: "Lakin Allah'ın merhamet ettiği kimse korunmuştur" şeklindedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ } “Zanna uymak dışında onların buna dair bir bilgisi yoktur.” Sonra Allah Teâlâ: { وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ } “Ve ikisinin arasına dalga girdi” buyruğuyla açıklamıştır ki; yani araya bu engelin girmesi sebebiyle Nûh'un ona hitap etme imkânı kalmadı, { فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } “böylece boğulanlardan oldu.”
[سورة هود (١١) : آية ٤٤]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 44]
وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤)
{ وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤) } “Ve denildi ki: 'Ey yer, suyunu yut! Ey gök, sen de tut!' Su çekildi, iş bitirildi, [gemi] Cûdî üzerine oturdu ve 'Zalimler topluluğu uzak olsun!' denildi.”
اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ وَصْفٌ آخَرُ لِوَاقِعَةِ الطُّوفَانِ، فَكَانَ التَّقْدِيرُ أَنَّهُ لَمَّا انْتَهَى أَمْرُ الطوفان قيل كذا وكذا يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ يُقَالُ بَلَعَ الْمَاءَ يَبْلَعُهُ بَلْعًا إِذَا شَرِبَهُ وَابْتَلَعَ الطَّعَامَ ابْتِلَاعًا إِذَا لَمْ يَمْضُغْهُ، وَقَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْفَصِيحُ بَلِعَ بِكَسْرِ اللَّامِ يَبْلَعُ بِفَتْحِهَا وَيا سَماءُ أَقْلِعِي يُقَالُ أَقْلَعَ الرَّجُلُ عَنْ عَمَلِهِ إِذَا كَفَّ عَنْهُ، وأقلعت السماء بعد ما مَطَرَتْ إِذَا أَمْسَكَتْ وَغِيضَ الْماءُ يُقَالُ غَاضَ الْمَاءُ يَغِيضُ غَيْضًا وَمَغَاضًا إِذَا نَقَصَ وَغِضْتُهُ أَنَا وَهَذَا مِنْ بَابِ فَعَلَ الشَّيْءُ وَفَعَلْتُهُ أَنَا وَمِثْلُهُ جَبَرَ الْعَظْمُ وَجَبَرْتُهُ وَفَغَرَ الْفَمُ وَفَغَرْتُهُ، وَدَلَعَ اللِّسَانُ وَدَلَعْتُهُ، وَنَقَصَ الشَّيْءُ وَنَقَصْتُهُ، فَقَوْلُهُ: وَغِيضَ الْماءُ أَيْ نَقَصَ وَمَا بَقِيَ مِنْهُ شَيْءٌ.
Bil ki bu sözden maksat, tufan hadisesinin bir diğer tavsifidir. Buna göre takdiri şöyledir: Tufan işi sona erince şöyle şöyle denildi. { يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ } [ifadesine gelince], suyu içtiğinde "Belea'l-mâe yebla'uhû bel'an" (بَلَعَ الْمَاءَ يَبْلَعُهُ بَلْعًا) denilir. Yemeği çiğnemediğinde ise "İbtelea't-taâme ibtilâan" (ابْتَلَعَ الطَّعَامَ ابْتِلَاعًا) denir. Dil ehli şöyle demiştir: Fasih olanı lâmın kesresiyle "beli'a" (بَلِعَ), fethasıyla "yebla'u" (يَبْلَعُ) şeklinde olandır. { وَيا سَماءُ أَقْلِعِي } [ifadesine gelince], adam bir işten vazgeçip el çektiğinde "Akla'a'r-raculu an amelihî" (أَقْلَعَ الرَّجُلُ عَنْ عَمَلِهِ) denir. Gökyüzü yağmur yağdırdıktan sonra yağmuru kestiğinde "Akla'ati's-semâu" (أَقْلَعَتِ السَّمَاءُ) denilir. { وَغِيضَ الْماءُ } [ifadesine gelince], su eksildiğinde "Gâda'l-mâu yegîdu gaydan ve megâdan" (غَاضَ الْمَاءُ يَغِيضُ غَيْضًا وَمَغَاضًا) denir. [Geçişli olarak da] "Gıdtuhû ene" (غِضْتُهُ أَنَا) [onu ben eksilttim] denir. Bu, "şey kendisi yaptı (faale'ş-şey'u) ve ben onu yaptım (fealtuhû ene)" babındandır. Bunun benzeri; kemik kaynadığında ve ben onu kaynattığımda "Cebara'l-azmu ve cebertuhû", ağız açıldığında ve ben onu açtığımda "Feğara'l-femu ve feğartuhû", dil dışarı sarktığında ve ben onu sarkıttığımda "Dela'a'l-lisânu ve dela'tuhû", bir şey eksildiğinde ve ben onu eksilttiğimde "Nekasa'ş-şey'u ve nekastuhû" denmesidir. Dolayısıyla O'nun: { وَغِيضَ الْماءُ } buyruğu; "su eksildi ve ondan hiçbir şey kalmadı" demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَلْفَاظٍ كَثِيرَةٍ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا دَالٌّ عَلَى عَظَمَةِ اللَّه تَعَالَى وَعُلُوِّ كِبْرِيَائِهِ:
Bil ki bu ayet, her biri Allah Teâlâ'nın azametine ve kibriyâsının yüceliğine delalet eden birçok lafzı ihtiva etmektedir:
فَأَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: وَقِيلَ وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ فِي الْجَلَالِ وَالْعُلُوِّ وَالْعَظَمَةِ، بِحَيْثُ أَنَّهُ مَتَى قِيلَ قِيلَ لَمْ يَنْصَرِفِ الْعَقْلُ إِلَّا إِلَيْهِ وَلَمْ يَتَوَجَّهِ الْفِكْرُ إِلَّا إِلَى أَنَّ ذَلِكَ الْقَائِلَ هُوَ هُوَ وَهَذَا تَنْبِيهٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، عَلَى أَنَّهُ تَقَرَّرَ فِي الْعُقُولِ أَنَّهُ لَا حَاكِمَ فِي الْعَالَمِينَ وَلَا مُتَصَرِّفَ فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالْعَالَمِ السُّفْلِيِّ إِلَّا هو. وثانيها: قوله:
Bunların birincisi: O'nun { وَقِيلَ } “Ve denildi ki” buyruğudur. Çünkü bu, O Sübhânehu'nun celâl, yücelik ve azamet bakımından öyle bir mertebede olduğuna delalet eder ki; ne zaman "denildi" dense, akıl ancak O'na yönelir ve fikir ancak o söyleyenin bizzat O olduğu kanaatine varır. Bu yönüyle şu hususa bir tenbihtir: Âlemlerde O'ndan başka hiçbir hâkimin, ulvî ve süflî âlemde O'ndan başka hiçbir mutasarrıfın bulunmadığı akıllarda yerleşmiş bir hakikattir. İkincisi O'nun şu buyruğudur:
يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي فَإِنَّ الْحِسَّ يَدُلُّ عَلَى عَظَمَةِ هَذِهِ الْأَجْسَامِ وَشِدَّتِهَا وَقُوَّتِهَا فَإِذَا شَعَرَ الْعَقْلُ بِوُجُودِ مَوْجُودٍ قَاهِرٍ لِهَذِهِ الْأَجْسَامِ مُسْتَوْلٍ عَلَيْهَا مُتَصَرِّفٍ فِيهَا كَيْفَ شَاءَ وَأَرَادَ، صَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِوُقُوفِ الْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ عَلَى كَمَالِ جَلَالِ اللَّه تَعَالَى وَعُلُوِّ قَهْرِهِ، وَكَمَالِ قُدْرَتِهِ وَمَشِيئَتِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ السماء والأرض من الجمادات فقوله: يا أَرْضُ وَيَا سَماءُ مُشْعِرٌ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ، عَلَى أَنَّ أَمْرَهُ وَتَكْلِيفَهُ نَافِذٌ فِي الْجَمَادَاتِ فَعِنْدَ هَذَا يَحْكُمُ الْوَهْمُ بِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَلِأَنْ يَكُونَ أَمْرُهُ نَافِذًا عَلَى الْعُقَلَاءِ كَانَ أَوْلَى وَلَيْسَ مُرَادِي مِنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى يَأْمُرُ الْجَمَادَاتِ فَإِنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ تَوْجِيهَ صِيغَةِ الْأَمْرِ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ عَلَى هَذِهِ الْجَمَادَاتِ الْقَوِيَّةِ الشَّدِيدَةِ يُقَرِّرُ فِي الْوَهْمِ نَوْعَ عَظَمَتِهِ وَجَلَالِهِ تَقْرِيرًا كَامِلًا.
{ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي } “Ey yer, suyunu yut! Ey gök, sen de tut!” [buyruğudur]. Çünkü duyu organları bu cisimlerin azametine, şiddet ve kuvvetine delalet eder. Akıl, bu cisimlere boyun eğdiren, onlara galebe çalan ve onlarda dilediği ve murat ettiği gibi tasarrufta bulunan bir varlığın mevcudiyetini hissettiğinde, bu durum akıl gücünün Allah Teâlâ'nın celâlinin kemaline, kahrının yüceliğine, kudret ve meşîetinin mükemmelliğine muttali olmasına bir sebep olur. Üçüncüsü: Gök ve yer cansız varlıklardandır (cemâdâttandır). Dolayısıyla O'nun: { يا أَرْضُ } ve { وَيَا سَماءُ } buyruğu, zâhire göre O'nun emrinin ve teklifinin cansız varlıklarda da geçerli olduğunu hissettirir. İşte bu durumda vehim [ve akıl], mademki durum böyledir, o halde O'nun emrinin akıl sahipleri üzerinde geçerli olmasının çok daha evleviyetle geçerli olacağına hükmeder. Bundan muradım Teâlâ'nın cansız varlıklara [mükellef kılarak] emretmesi demek değildir; zira bu bâtıldır. Aksine murat edilen, emir sîgasının zâhir itibarıyla bu güçlü ve muhkem cansız varlıklara yöneltilmesinin, O'nun azamet ve celâlinin mahiyetini vehimde tam bir şekilde yerleştirmesidir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَقُضِيَ الْأَمْرُ فَالْمُرَادُ أَنَّ الَّذِي قَضَى بِهِ وَقَدَّرَهُ فِي الْأَزَلِ قَضَاءٌ جَزْمًا حَتْمًا فَقَدْ وَقَعَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا قَضَى اللَّه تَعَالَى فَهُوَ وَاقِعٌ فِي وَقْتِهِ وَأَنَّهُ لَا دَافِعَ لِقَضَائِهِ وَلَا مَانِعَ مِنْ نَفَاذِ حُكْمِهِ فِي أَرْضِهِ وَسَمَائِهِ.
O'nun: { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “ve iş bitirildi” buyruğuna gelince; murat edilen, O'nun ezelde kesin ve kaçınılmaz bir hükümle takdir edip hükmettiği şeyin vuku bulmuş olmasıdır. Bu da, Allah Teâlâ'nın hükmettiği her şeyin vaktinde vuku bulacağına, O'nun kazasını geri çevirecek hiçbir güç bulunmadığına ve arzında da semasında da hükmünün geçerliliğine engel olacak hiçbir mani olmadığına bir tenbihtir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَلِيقُ بِحِكْمَةِ اللَّه تَعَالَى أَنْ يُغْرِقَ الْأَطْفَالَ بِسَبَبِ جُرْمِ الْكُفَّارِ؟
Eğer: "Kâfirlerin cürmü sebebiyle çocukları boğmak Allah Teâlâ'nın hikmetine nasıl layık olur?" denilirse,
قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ يَقُولُونَ إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَعْقَمَ أَرْحَامَ نِسَائِهِمْ قَبْلَ الْغَرَقِ بِأَرْبَعِينَ سَنَةً فَلَمْ يَغْرَقْ إِلَّا مَنْ بَلَغَ سِنُّهُ إِلَى الْأَرْبَعِينَ.
Deriz ki: Bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi: Müfessirlerin çoğu, Allah Teâlâ'nın boğulma hadisesinden kırk yıl önce onların kadınlarının rahimlerini kısır kıldığını, dolayısıyla yaşı kırka ulaşmış olandan başkasının boğulmadığını söylemektedir.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا ذَكَرْتُمْ، لَكَانَ ذَلِكَ آيَةً عَجِيبَةً قَاهِرَةً. وَيَبْعُدُ مَعَ ظُهُورِهَا اسْتِمْرَارُهُمْ عَلَى الْكُفْرِ، وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّكُمْ ذَكَرْتُمْ مَا ذَكَرْتُمْ فَمَا قَوْلُكُمْ فِي إِهْلَاكِ الطَّيْرِ وَالْوَحْشِ مَعَ أَنَّهُ لَا تَكْلِيفَ عَلَيْهَا الْبَتَّةَ.
Bir söz söyleyen şöyle diyebilir: Eğer durum zikrettiğiniz gibi olsaydı, bu hayret verici ve karşı konulmaz bir mucize (ayet) olurdu; onun ortaya çıkmasıyla birlikte küfürde devam etmeleri ise uzak bir ihtimaldir. Ayrıca farz edelim ki zikrettiğinizi zikrettiniz; üzerlerinde kesinlikle hiçbir teklif (sorumluluk) olmadığı halde kuşların ve vahşi hayvanların helak edilmesi hakkında ne dersiniz?
وَالْجَوَابُ الثَّانِي: وَهُوَ الْحَقُّ أَنَّهُ لَا اعْتِرَاضَ عَلَى اللَّه تعالى في أفعاله لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٣] وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَهُمْ يَقُولُونَ إِنَّهُ تَعَالَى أَغْرَقَ الْأَطْفَالَ وَالْحَيَوَانَاتِ، وَذَلِكَ يَجْرِي مَجْرَى إِذْنِهِ تَعَالَى فِي ذَبْحِ هَذِهِ الْبَهَائِمِ وَفِي اسْتِعْمَالِهَا فِي الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ الشَّدِيدَةِ.
İkinci cevap -ki hak olan da budur-: Allah Teâlâ'ya fiillerinde itiraz edilemez; { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz; onlar ise sorguya çekileceklerdir.” Mutezile'ye gelince; onlar, Allah Teâlâ'nın çocukları ve hayvanları boğduğunu, bunun da Teâlâ'nın bu hayvanların boğazlanmasına ve meşakkatli, ağır işlerde kullanılmasına izin vermesi mesabesinde olduğunu söylerler.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ فَالْمَعْنَى وَاسْتَوَتِ السَّفِينَةُ عَلَى جَبَلٍ بِالْجَزِيرَةِ يُقَالُ لَهُ الْجُودِيُّ، وَكَانَ ذَلِكَ الْجَبَلُ جَبَلًا مُنْخَفِضًا، فَكَانَ اسْتِوَاءُ السَّفِينَةِ عَلَيْهِ دَلِيلًا عَلَى انْقِطَاعِ مَادَّةِ ذَلِكَ الْمَاءِ وَكَانَ ذَلِكَ الِاسْتِوَاءُ يَوْمَ عَاشُورَاءَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ } “ve [gemi] Cûdî üzerine oturdu” buyruğuna gelince; anlamı, geminin el-Cezîre bölgesinde Cûdî adı verilen bir dağın üzerine oturup yerleşmesidir. O dağ alçak bir dağ idi; geminin onun üzerine oturması, o suyun kaynağının kesildiğine delil olmuştur. Bu oturma da Âşûrâ günü vuku bulmuştur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ اللَّعْنِ وَالطَّرْدِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ نُوحٍ ﵇ وَأَصْحَابِهِ لِأَنَّ الْغَالِبَ مِمَّنْ يَسْلَمُ مِنَ الْأَمْرِ الْهَائِلِ بِسَبَبِ اجْتِمَاعِ قَوْمٍ من الظلمة فإذا هلكوا وَنَجَا مِنْهُمْ قَالَ مِثْلَ هَذَا الْكَلَامِ وَلِأَنَّهُ جَارٍ مَجْرَى الدُّعَاءِ عَلَيْهِمْ فَجَعْلُهُ مِنْ كَلَامِ البشر أليق.
Allah Teâlâ'nın: { وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “ve 'Zalimler topluluğu uzak olsun!' denildi” buyruğuna gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun Allah Teâlâ'nın kelâmından olmasıdır; bunu onlara lanet ve [rahmetten] kovma kabilinden söylemiştir. İkincisi: Bunun Nûh (aleyhisselâm) ve ashabının sözünden olmasıdır; çünkü zalimlerden bir topluluğun bir araya gelmesi sebebiyle yaşanan korkunç bir durumdan kurtulan kimse, onlar helak olup kendisi de onlardan kurtulunca genellikle böyle bir söz söyler. Ayrıca bu onların aleyhine dua mesabesinde olduğundan, insan sözü kılınması daha uygundur.
تم الجزء السابع عَشَرَ، وَيَلِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى الْجُزْءُ الثامن عشر وأوله قوله تعالى وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ من سورة هود. أعان اللَّه على إكماله
On yedinci cüz tamamlandı; inşâallâh Teâlâ ardından on sekizinci cüz gelecektir ki onun başı Hûd Sûresi'nden Allah Teâlâ'nın: { وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ } buyruğudur. Allah tamamlamaya yardım eylesin.
الجزء الثامن عشر
On Sekizinci Cüz
[تتمة سورة هود]
[Hûd Sûresi'nin Devamı]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm
[سورة هود (١١) : الآيات ٤٥ الى ٤٧]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 45-47]
وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ (٤٥) قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٤٦) قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٤٧)
{ وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ (٤٥) قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٤٦) قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٤٧) } “Nûh Rabbine nida edip dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir ve şüphesiz Senin vaadin haktır; Sen hüküm verenlerin en adilisin.' [Allah] buyurdu ki: 'Ey Nûh! O kesinlikle senin ailenden değildir; çünkü o, salih olmayan bir ameldir. O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme! Şüphesiz Ben cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum.' [Nûh] dedi ki: 'Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi Senden istemekten Sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen hüsrana uğrayanlardan olurum.'”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Burada iki mesele vardır:
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ] الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي فَقَدْ ذَكَرْنَا الْخِلَافَ فِي أَنَّهُ هَلْ كَانَ ابْنًا لَهُ أَمْ لَا فَلَا نُعِيدُهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّهُ قَالَ: يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ كَانَ ابْنًا لَهُ وَجَبَ حَمْلُ قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ عَلَى أَحَدِ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ دِينِكَ.
[Allah Teâlâ'nın: { وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ } buyruğu hakkında] Birinci Mesele: Bil ki O'nun: { رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” sözüne dair onun gerçekten oğlu olup olmadığı hususundaki ihtilafı zikretmiştik, bu yüzden onu tekrarlamıyoruz. Sonra Teâlâ, [kendisine]: { يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “Ey Nûh! O kesinlikle senin ailenden değildir” buyurduğunu zikretmiştir. Bil ki onun Nûh'un oğlu olduğu delille sabit olunca, O'nun: { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } buyruğunu iki vecihten birine hamletmek vacip olmuştur: Birincisi: Murâdın "O senin dininden olan ehlinden değildir" olmasıdır.
وَالثَّانِي: الْمُرَادُ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ الَّذِينَ وَعَدْتُكَ أَنْ أُنَجِّيَهُمْ مَعَكَ وَالْقَوْلَانِ مُتَقَارِبَانِ.
İkincisi: Murâdın "O, seninle beraber kurtaracağımı vadettiğim ehlinden değildir" olmasıdır. Bu iki görüş birbirine yakındır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعِبْرَةَ بِقَرَابَةِ الدِّينِ لَا بِقَرَابَةِ النَّسَبِ فَإِنَّ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ/ كَانَتْ قَرَابَةُ النَّسَبِ حَاصِلَةً مِنْ أَقْوَى الْوُجُوهِ وَلَكِنْ لَمَّا انْتَفَتْ قَرَابَةُ الدِّينِ لَا جَرَمَ نَفَاهُ اللَّه تَعَالَى بِأَبْلَغِ الْأَلْفَاظِ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ.
İkinci Mesele: Bu ayet, itibarın nesep akrabalığına değil din yakınlığına olduğuna delalet eder. Nitekim bu durumda nesep akrabalığı en kuvvetli vecihlerden hasıl olmuştu; lakin din yakınlığı ortadan kalkınca, şüphesiz Allah Teâlâ onu en beliğ lafızlarla nefyetmiş (reddetmiş) ve: { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “O kesinlikle senin ailenden değildir” buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ قَرَأَ الكسائي: عمل على صيغة الفعل الماضي، وغير بِالنَّصْبِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ ابْنَكَ عَمِلَ عَمَلًا غَيْرَ صَالِحٍ يَعْنِي أَشْرَكَ وَكَذَّبَ، وَكَلِمَةُ غَيْرُ نَصْبٌ، لِأَنَّهَا نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: عَمَلٌ بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ، وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى السُّؤَالِ، يَعْنِي أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ عَمَلٌ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ غَيْرُ صَالِحٍ، لِأَنَّ طَلَبَ نَجَاةِ الْكَافِرِ بَعْدَ أَنْ سَبَقَ الْحُكْمُ، الْجَزْمُ بِأَنَّهُ لَا يُنَجِّي أَحَدًا مِنْهُمْ سُؤَالٌ بَاطِلٌ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ هَذَا الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الِابْنِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِي وَصْفِهِ بِكَوْنِهِ عَمَلًا غَيْرَ صَالِحٍ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَثُرَ عَمَلُهُ وَإِحْسَانُهُ يُقَالُ لَهُ: إِنَّهُ عِلْمٌ وَكَرَمٌ وُجُودٌ، فَكَذَا هاهنا لَمَّا كَثُرَ إِقْدَامُ ابْنِ نُوحٍ عَلَى الْأَعْمَالِ الْبَاطِلَةِ حُكِمَ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ فِي نَفْسِهِ عَمَلٌ بَاطِلٌ.
Sonra Teâlâ: { إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } buyurmuştur. Kisâî, mâzi fiil kalıbıyla "amile" (عَمِلَ) ve nasb ile "ğayra" (غَيْرَ) şeklinde okumuştur. Anlamı ise: "Oğlun salih olmayan bir amel işledi", yani şirk koştu ve yalanladı, demektir. "Ğayra" kelimesi, hazfedilmiş bir masdarın sıfatı (na'tı) olduğu için mansubdur. Diğerleri ise ref ve tenvin ile { عَمَلٌ } şeklinde okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: { إِنَّهُ } buyruğundaki zamirin bu talebe (soruya) raci olmasıdır; yani bu talep -ki o da: "Şüphesiz oğlum benim ailemdendir ve şüphesiz vaadin haktır" sözüdür- salih olmayan bir ameldir. Çünkü onlardan hiçbirini kurtarmayacağına dair kesin hüküm önceden verilmişken kâfirin kurtuluşunu istemek bâtıl bir taleptir. İkincisi: Bu zamirin oğula raci olmasıdır. Bu takdire göre onun salih olmayan bir amel olarak vasfedilmesinde şu vecihler vardır: Birincisi: Bir adamın ameli ve ihsanı çok olduğunda onun hakkında: "O baştan ayağa ilimdir, keremdir ve cömertliktir" denilir; burada da böyledir. Nûh'un oğlunun bâtıl amellere girişmesi çok olunca bizzat kendisinin bâtıl bir amel olduğuna hükmedilmiştir.
الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ ذُو عَمَلٍ بَاطِلٍ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ مَعْنَى قَوْلِهِ: إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ أَيْ إِنَّهُ وَلَدُ زِنًا وَهَذَا الْقَوْلُ بَاطِلٌ قَطْعًا.
İkincisi: Murâdın "O bâtıl bir amel sahibidir [zû amelin bâtıl]" olmasıdır; kelâmın delalet etmesi sebebiyle muzaf hazfedilmiştir. Üçüncüsü: Bazıları { إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } buyruğunun anlamının: "O gayrimeşru (zina mahsulü) bir çocuktur" olduğunu söylemişlerdir; ancak bu görüş kesinlikle bâtıldır.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِنُوحٍ ﵇: فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Teâlâ Nûh (aleyhisselâm)'a: { فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme! Şüphesiz Ben cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ قَدَحَ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ مِنْ وُجُوهٍ:
Birinci Mesele: Peygamberlerin (aleyhimüsselâm) ismetine (masumluğuna) dil uzatan kimseler bu ayetle birkaç vecihten delil getirmişlerdir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ قِرَاءَةَ عَمَلٌ بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ قِرَاءَةٌ مُتَوَاتِرَةٌ فَهِيَ مُحْكَمَةٌ، وَهَذَا يَقْتَضِي عَوْدَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ إِمَّا إِلَى ابْنِ نُوحٍ وَإِمَّا إِلَى ذَلِكَ السُّؤَالِ، فَالْقَوْلُ بِأَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى ابْنِ نُوحٍ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِإِضْمَارٍ وَهُوَ خِلَافُ الظَّاهِرِ. وَلَا يَجُوزُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ إِلَّا عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَلَا ضرورة هاهنا، لِأَنَّا إِذَا حَكَمْنَا بِعَوْدِ الضَّمِيرِ إِلَى السُّؤَالِ الْمُتَقَدِّمِ فَقَدِ اسْتَغْنَيْنَا عَنْ هَذَا الضَّمِيرِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى هَذَا السُّؤَالِ، فَكَانَ التَّقْدِيرُ أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ، أَيْ قَوْلُكَ: إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي لِطَلَبِ نَجَاتِهِ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ كَانَ ذَنْبًا وَمَعْصِيَةً.
Birinci vecih: Ref ve tenvin ile { عَمَلٌ } kıraati mütevatir bir kıraattir, dolayısıyla muhkemdir. Bu da O'nun: { إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } buyruğundaki zamirin ya Nûh'un oğluna ya da o talebe raci olmasını gerektirir. Zamirin Nûh'un oğluna raci olduğunu söylemek ancak takdirle (idmâr ile) tamam olur ki bu da zâhire aykırıdır; zorunluluk olmadıkça buna başvurmak caiz değildir ve burada bir zorunluluk da yoktur. Zira biz zamirin önceki talebe raci olduğuna hükmettiğimizde bu takdire ihtiyaç duymayız. Böylece bu zamirin bu talebe raci olduğu sabit olur. Buna göre takdir: "Bu talep salih olmayan bir ameldir", yani onun kurtuluşunu istemek için söylediğin: "Oğlum benim ailemdendir" sözün salih olmayan bir ameldir, şeklinde olur. Bu da bu talebin bir günah ve masiyet olduğuna delalet eder.
الوجه الثاني: أن قوله: فَلا تَسْئَلْنِ نَهْيٌ لَهُ عَنِ السُّؤَالِ، وَالْمَذْكُورُ السَّابِقُ هُوَ قَوْلُهُ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى نَهَاهُ عَنْ ذَلِكَ السُّؤَالِ فَكَانَ ذَلِكَ السُّؤَالُ ذَنْبًا وَمَعْصِيَةً.
İkinci vecih: O'nun: { فَلا تَسْئَلْنِ } buyruğu, onu bu talepten nehyetmektir (yasaklamaktır). Daha önce zikredilen ise onun: "Şüphesiz oğlum benim ailemdendir" sözüdür. Bu da Teâlâ'nın onu bu talepten nehyettiğine delalet eder; dolayısıyla o talep bir günah ve masiyet olmuştur.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أن قوله: فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ السُّؤَالَ كَانَ قَدْ صَدَرَ لَا عَنِ الْعِلْمِ، وَالْقَوْلُ بِغَيْرِ الْعِلْمِ ذَنْبٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٦٩] .
Üçüncü vecih: O'nun: { فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } buyruğu, bu talebin ilme dayanmaksızın sadır olduğuna delalet eder. İlimsiz söz söylemek ise Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemeniz” buyruğundan ötürü bir günahtır.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ السُّؤَالَ/ كَانَ مَحْضَ الْجَهْلِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ التَّقْرِيعِ وَنِهَايَةِ الزَّجْرِ، وَأَيْضًا جَعْلُ الْجَهْلِ كِنَايَةً عَنِ الذَّنْبِ مَشْهُورٌ فِي الْقُرْآنِ. قَالَ تَعَالَى: يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ [النِّسَاءِ: ١٧] وَقَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ مُوسَى ﵇: أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [الْبَقَرَةِ: ٦٧] .
Dördüncü vecih: Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } buyruğu, o talebin sırf bir cehalet olduğuna delalet eder. Bu da azarlamanın ve men etmenin (zecrin) son noktasına delalet eder. Ayrıca cehaletin günahtan kinaye kılınması Kur'an'da meşhurdur; nitekim Teâlâ: { يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ } “kötülüğü bir cahillikle işleyenler” buyurmuş ve Mûsâ (aleyhisselâm)'dan naklen şöyle buyurmuştur: { أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım.”
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ نُوحًا ﵇ اعْتَرَفَ بِإِقْدَامِهِ عَلَى الذَّنْبِ وَالْمَعْصِيَةِ فِي هَذَا الْمَقَامِ فإنه قال: إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ وَاعْتِرَافُهُ بِذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مُذْنِبًا.
Beşinci vecih: Nûh (aleyhisselâm) bu makamda günah ve masiyete yeltendiğini itiraf etmiştir; zira o: { إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ } demiştir. Bunu itiraf etmesi de onun günah işlemiş olduğuna delalet eder.
الْوَجْهُ السَّادِسُ: فِي التَّمَسُّكِ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ نُوحًا نَادَى رَبَّهُ لِطَلَبِ تَخْلِيصِ وَلَدِهِ مِنَ الْغَرَقِ، وَالْآيَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ وَهِيَ قوله: وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وقال: يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا تَدَلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ طَلَبَ مِنَ ابْنِهِ الْمُوَافَقَةَ. فَنَقُولُ: إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّ طَلَبَ هَذَا الْمَعْنَى مِنَ اللَّه كَانَ سَابِقًا عَلَى طَلَبِهِ مِنَ الْوَلَدِ أَوْ كَانَ بِالْعَكْسِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ طَلَبُ هَذَا الْمَعْنَى مِنَ اللَّه تَعَالَى سَابِقًا عَلَى طَلَبِهِ مِنَ الِابْنِ لَكَانَ قَدْ سَمِعَ مِنَ اللَّه أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُخَلِّصُ ذَلِكَ الِابْنَ مِنَ الْغَرَقِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى نَهَاهُ عَنْ ذَلِكَ الطلب، وبعد هذا كيف قال له: يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا: إِنَّ هَذَا الطَّلَبَ مِنَ الِابْنِ كَانَ مُتَقَدِّمًا فَكَانَ قَدْ سَمِعَ مِنَ الِابْنِ قَوْلَهُ: سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ وَظَهَرَ بِذَلِكَ كُفْرُهُ، فَكَيْفَ طَلَبَ مِنَ اللَّه تَخْلِيصَهُ، وَأَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّ نُوحًا لَمَّا طَلَبَ ذَلِكَ مِنْهُ وَامْتَنَعَ هُوَ صَارَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ فَكَيْفَ يَطْلُبُ مِنَ اللَّه تَخْلِيصَهُ مِنَ الْغَرَقِ بَعْدَ أَنْ صَارَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ، فَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ السِّتَّةِ تَدَلُّ عَلَى صُدُورِ الْمَعْصِيَةِ مِنْ نُوحٍ ﵇.
Bu ayete dayanmadaki altıncı vecih: Bu ayet Nûh'un, çocuğunun boğulmaktan kurtarılmasını talep etmek için Rabbine nida ettiğine delalet eder; önceki ayet olan: { وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ } “Nûh oğluna seslendi” ve { يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا } “Yavrucuğum! Bizimle beraber bin” buyruğu ise Nûh (aleyhisselâm)'ın oğlundan [gemiye binmeye] muvafakat etmesini talep ettiğine delalet eder. Biz de deriz ki: Ya bu talebin Allah'tan yapılmasının çocuğa yönelik talepten önce olduğu söylenecektir ya da aksi söylenecektir. Birincisi bâtıldır; zira bu mananın Allah Teâlâ'dan talep edilmesinin oğlundan talep etmesinden önce olduğu takdirde, Allah Teâlâ'nın o oğlu boğulmaktan kurtarmayacağını ve kendisini bu talepten nehyettiğini Allah'tan işitmiş olurdu; bundan sonra ona nasıl: { يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } der? Şayet: "Oğlundan olan bu talep daha önceydi" dersek, o takdirde oğlundan: { سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ } sözünü işitmiş ve bununla onun küfrü açığa çıkmış olurdu; öyleyse onun kurtarılmasını Allah'tan nasıl istemiştir? Ayrıca Allah Teâlâ, Nûh ondan bunu isteyip o da kaçınınca onun boğulanlardan olduğunu haber vermiştir; o halde boğulanlardan olduktan sonra onun boğulmaktan kurtarılmasını Allah'tan nasıl talep edebilir? Dolayısıyla bu ayet, bu altı vecihten ötürü Nûh (aleyhisselâm)'dan masiyet sadır olduğuna delalet eder [demişlerdir].
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا دَلَّتِ الدَّلَائِلُ الْكَثِيرَةُ عَلَى وُجُوبِ تَنْزِيهِ اللَّه تَعَالَى الْأَنْبِيَاءَ ﵈ مِنَ الْمَعَاصِي، وَجَبَ حَمْلُ هَذِهِ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى تَرْكِ الْأَفْضَلِ وَالْأَكْمَلِ، وَحَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ، فَلِهَذَا السَّبَبِ حَصَلَ
Bil ki pek çok delil, Allah Teâlâ'nın peygamberleri (aleyhimüsselâm) masiyetlerden tenzih etmesinin vacip olduğuna delalet edince; zikredilen bu vecihleri efdal ve ekmel olanı terk etmeye hamletmek vacip olmuştur. "Ebrarın hasenatı, mukarreblerin seyyiatıdır." İşte bu sebepten ötürü
هَذَا الْعِتَابُ وَالْأَمْرُ بِالِاسْتِغْفَارِ، وَلَا يَدُلُّ عَلَى سَابِقَةِ الذَّنْبِ كَمَا قَالَ: إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ [النَّصْرِ: ١- ٣] وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَجِيءَ نَصْرِ اللَّه وَالْفَتْحِ وَدُخُولَ النَّاسِ فِي دِينِ اللَّه أَفْوَاجًا لَيْسَتْ بِذَنْبٍ يُوجِبُ الِاسْتِغْفَارَ وَقَالَ تَعَالَى: وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [مُحَمَّدٍ: ١٩] وَلَيْسَ جَمِيعُهُمْ مُذْنِبِينَ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الِاسْتِغْفَارَ قَدْ يَكُونُ بِسَبَبِ تَرْكِ لأفضل.
bu itap (azarlama) ve istiğfar emri gerçekleşmiştir; yoksa önceden bir günahın işlenmiş olduğuna delalet etmez. Nitekim Teâlâ: { إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ } “Allah'ın yardımı ve fetih geldiğinde ve insanların bölük bölük Allah'ın dinine girdiğini gördüğünde, Rabbini överek tesbih et ve O'ndan bağışlanma dile!” buyurmuştur. Malumdur ki Allah'ın yardımının ve fethin gelmesi, insanların bölük bölük Allah'ın dinine girmesi istiğfarı gerektiren bir günah değildir. Teâlâ yine: { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “Hem kendi günahın hem de mümin erkekler ve mümin kadınlar için bağışlanma dile!” buyurmuştur; halbuki onların hepsi günahkâr değildir. Bu da istiğfarın bazen efdal olanı terk sebebiyle olabileceğine delalet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ بِرِوَايَةِ وَرْشٍ وَإِسْمَاعِيلَ بِتَشْدِيدِ النُّونِ وَإِثْبَاتِ الْيَاءِ تَسْأَلَنِّي وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَنَافِعٌ بِرِوَايَةِ قَالُونَ بِتَشْدِيدِ النُّونِ وَكَسْرِهَا مِنْ غَيْرِ إِثْبَاتِ الْيَاءِ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِتَخْفِيفِ/ النُّونِ وَكَسْرِهَا وَحَذْفِ الْيَاءِ تَسْأَلْنِ أَمَّا التَّشْدِيدُ فَلِلتَّأْكِيدِ وَأَمَّا إِثْبَاتُ الْيَاءِ فَعَلَى الْأَصْلِ، وَأَمَّا تَرْكُ التَّشْدِيدِ وَالْحَذْفُ فَلِلتَّخْفِيفِ مِنْ غَيْرِ إخلال.
İkinci Mesele: Nâfi, Verş ve İsmâil rivayetinde nûn'un şeddesi ve yâ'nın sübûtuyla "tes'elennî" [تَسْأَلَنِّي] okumuştur. İbn Âmir ve Kālûn rivayetinde Nâfi ise nûn'un şeddesi ve kesresiyle, yâ'yı getirmeksizin [tes'elenni] okumuştur. Ebû Amr ise nûn'un şeddesizliği, kesresi ve yâ'nın hazfiyle { تَسْأَلْنِ } [tes'elni] şeklinde okumuştur. Şeddeye gelince, bu tekit içindir; yâ'nın sübûtu ise asıl üzere olmasındandır. Şeddenin terk edilmesi ve hazif ise bir bozulma olmaksızın hafifletme (tahfif) içindir.
[في قوله تعالى رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَهَاهُ عَنْ ذَلِكَ السؤال حكى عنه أَنَّهُ قَالَ: رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تعالى لما قال له: فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَقَالَ عِنْدَ ذَلِكَ قَبِلْتُ يَا رَبِّ هَذَا التَّكْلِيفَ، وَلَا أعوذ إِلَيْهِ إِلَّا أَنِّي لَا أَقْدِرُ عَلَى الِاحْتِرَازِ مِنْهُ إِلَّا بِإِعَانَتِكَ وَهِدَايَتِكَ، فَلِهَذَا بَدَأَ أَوَّلًا بِقَوْلِهِ: إِنِّي أَعُوذُ بِكَ.
[Allah Teâlâ'nın: { رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ } buyruğu hakkında] Bil ki Teâlâ onu bu talepten nehyedince, onun şöyle dediğini nakletmiştir: { رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ } “[Nûh] dedi ki: 'Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi Senden istemekten Sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen hüsrana uğrayanlardan olurum.'” Manası şudur: Teâlâ ona: { فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } deyince, o da bunun üzerine şöyle demiştir: "Kabul ettim ya Rabbi bu mükellefiyeti, buna bir daha dönmem; ne var ki bundan sakınmaya ancak Senin yardımın ve hidayetinle güç yetirebilirim." İşte bundan ötürü önce: { إِنِّي أَعُوذُ بِكَ } “Sana sığınırım” sözüyle başlamıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ إِخْبَارٌ عَمَّا فِي الْمُسْتَقْبَلِ، أَيْ لَا أَعُودُ إِلَى هَذَا الْعَمَلِ، ثُمَّ اشْتَغَلَ بِالِاعْتِذَارِ عَمَّا مَضَى، فَقَالَ: وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ وَحَقِيقَةُ التَّوْبَةِ تَقْتَضِي أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَهُوَ الْعَزْمُ عَلَى التَّرْكِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَالثَّانِي: فِي الْمَاضِي وَهُوَ النَّدَمُ عَلَى مَا مَضَى وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ وَنَخْتِمُ هَذَا الْكَلَامَ بِالْبَحْثِ عَنِ الزَّلَّةِ الَّتِي صَدَرَتْ عَنْ نُوحٍ ﵇ فِي هَذَا الْمَقَامِ.
Bil ki onun: { إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ } sözü geleceğe dair bir haberdir, yani "bu amele bir daha dönmeyeceğim" [demektir]. Sonra geçmişe dair mazeret beyan etmekle meşgul olup şöyle demiştir: { وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen hüsrana uğrayanlardan olurum.” Tevbenin hakikati iki şeyi gerektirir: Birincisi: Geleceğe aittir ki o da [günahı] terk etme azmidir; { إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ } sözüyle buna işaret edilmiştir. İkincisi: Geçmişe aittir ki o da geçmişe pişmanlık duymaktır; { وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ } sözüyle de buna işaret edilmiştir. Bu bahsi Nûh (aleyhisselâm)'dan bu makamda sadır olan zelle'yi (sürçmeyi) araştırarak bitirelim.
فَنَقُولُ: إِنَّ أُمَّةَ نُوحٍ ﵇ كَانُوا عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ كَافِرٌ يَظْهَرُ كُفْرُهُ وَمُؤْمِنٌ يُعْلَمُ إِيمَانُهُ وَجَمْعٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، وَقَدْ كَانَ حُكْمُ الْمُؤْمِنِينَ هُوَ النَّجَاةُ وَحُكْمُ الْكَافِرِينَ هُوَ الْغَرَقُ، وَكَانَ ذَلِكَ مَعْلُومًا، وَأَمَّا أَهْلُ النِّفَاقِ فَبَقِيَ حُكْمُهُمْ مَخْفِيًّا وَكَانَ ابْنُ نُوحٍ مِنْهُمْ وَكَانَ يَجُوزُ فِيهِ كَوْنُهُ مُؤْمِنًا، وَكَانَتِ الشَّفَقَةُ الْمُفْرِطَةُ الَّتِي تَكُونُ مِنَ الْأَبِ فِي حَقِّ الِابْنِ تَحْمِلُهُ عَلَى حَمْلِ أَعْمَالِهِ وَأَفْعَالِهِ لَا عَلَى كَوْنِهِ كَافِرًا، بَلْ عَلَى الْوُجُوهِ الصَّحِيحَةِ، فَلَمَّا رَآهُ بِمَعْزِلٍ عَنِ الْقَوْمِ طَلَبَ مِنْهُ أَنْ يَدْخُلَ السَّفِينَةَ فَقَالَ: سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ وَذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى كُفْرِهِ لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ قَدْ ظَنَّ أَنَّ الصُّعُودَ عَلَى الْجَبَلِ يَجْرِي مَجْرَى الرُّكُوبِ فِي السَّفِينَةِ فِي أَنَّهُ يَصُونُهُ عَنِ الْغَرَقِ، وَقَوْلُ نُوحٍ:
Deriz ki: Nûh (aleyhisselâm)'ın kavmi üç kısım idi: Küfrü açık olan kâfir, imanı bilinen mümin ve münafıklardan bir topluluk. Müminlerin hükmü kurtuluş, kâfirlerin hükmü ise boğulmaktı ve bu biliniyordu. Münafıklara gelince; onların hükmü gizli kalmıştı. Nûh'un oğlu da onlardandı ve onun mümin olması da muhtemeldi. Bir babanın oğluna karşı duyduğu aşırı şefkat, onu oğlunun amel ve fiillerini kâfir olduğuna değil, doğru vecihlere hamletmeye sevk ediyordu. Nitekim onu kavimden ayrı bir yerde görünce gemiye binmesini istedi; o ise: { سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ } “Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım” dedi. Bu söz onun kâfir olduğuna delalet etmez; zira dağa çıkmanın kendisini boğulmaktan korumada gemiye binmek gibi olduğunu sanmış olması caizdir. Nûh'un şu sözü de:
لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ لَا يَدُلُّ إِلَّا عَلَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ يُقَرِّرُ عِنْدَ ابْنِهِ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُهُ إِلَّا الْإِيمَانُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ، وَهَذَا أَيْضًا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عَلِمَ مِنَ ابْنِهِ أَنَّهُ كَانَ كَافِرًا فَعِنْدَ هَذِهِ الْحَالَةِ كَانَ قَدْ بَقِيَ فِي قَلْبِهِ ظَنُّ أَنَّ ذَلِكَ الِابْنَ مُؤْمِنٌ، فَطَلَبَ مِنَ اللَّه تَعَالَى تَخْلِيصَهُ بِطَرِيقٍ مِنَ الطُّرُقِ إِمَّا بِأَنْ يُمَكِّنَهُ مِنَ الدُّخُولِ فِي السَّفِينَةِ، وَإِمَّا أَنْ يَحْفَظَهُ عَلَى قُلَّةِ جَبَلٍ، فَعِنْدَ ذَلِكَ أَخْبَرَهُ اللَّه تَعَالَى بِأَنَّهُ مُنَافِقٌ وَأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ دِينِهِ، فَالزَّلَّةُ الصَّادِرَةُ عَنْ نُوحٍ ﵇ هُوَ أَنَّهُ لَمْ يَسْتَقْصِ فِي تَعْرِيفِ مَا يَدُلُّ عَلَى نِفَاقِهِ وَكُفْرِهِ، بَلِ اجْتَهَدَ فِي ذَلِكَ وَكَانَ يَظُنُّ أَنَّهُ مُؤْمِنٌ، مَعَ أَنَّهُ أَخْطَأَ فِي ذَلِكَ الِاجْتِهَادِ، لِأَنَّهُ كَانَ كَافِرًا فَلَمْ يَصْدُرْ عَنْهُ إِلَّا الْخَطَأُ فِي هَذَا الِاجْتِهَادِ، كَمَا قَرَّرْنَا ذَلِكَ فِي أَنَّ آدَمَ ﵇ لَمْ تَصْدُرْ عَنْهُ تِلْكَ الزَّلَّةُ إِلَّا لِأَنَّهُ أَخْطَأَ فِي هَذَا الِاجْتِهَادِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الصَّادِرَ عَنْ نُوحٍ ﵇ مَا كَانَ مِنْ بَابِ الْكَبَائِرِ وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ باب الخطأ في الاجتهاد، واللَّه أعلم.
{ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ } “Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimseden başkası için O'nun emrinden koruyucu yoktur” [sözü], sadece Nûh (aleyhisselâm)'ın oğluna iman ve salih amelden başka hiçbir şeyin fayda vermeyeceğini pekiştirdiğine delalet eder. Bu da yine oğlunun kâfir olduğunu bildiğine delalet etmez. İşte bu durumda kalbinde o oğlun mümin olduğuna dair zannı baki kalmıştı; bu sebeple Allah Teâlâ'dan yollardan biriyle onu kurtarmasını talep etti: Ya gemiye girmesine imkân vererek yahut onu bir dağın zirvesinde koruyarak. İşte o vakit Allah Teâlâ ona oğlunun münafık olduğunu ve kendi dininin ehlinden olmadığını haber verdi. Nûh (aleyhisselâm)'dan sadır olan zelle ise, onun nifak ve küfrüne delalet eden şeyleri inceden inceye araştırmamış olmasıdır; aksine bu hususta ictihad etmiş ve onun mümin olduğunu zannetmişti. Ne var ki bu ictihadında yanılmıştı, çünkü oğlu bir kâfirdi. Dolayısıyla ondan bu ictihaddaki hatadan başkası sadır olmamıştır. Nitekim Âdem (aleyhisselâm)'dan da o zellenin ancak bu ictihadda yanıldığı için sadır olduğunu beyan etmiştik. Zikrettiklerimizle sabit oldu ki Nûh (aleyhisselâm)'dan sadır olan şey büyük günahlar kabilinden değildir, ancak ictihaddaki hata kabilindendir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة هود (١١) : آية ٤٨]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 48]