Binûn

Hûd Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَالْيَوْمَ أُشْرَبْ غير مستحقب

“Bugün günah yüklenmeksizin [şarabı] içerim.”

[سورة هود (١١) : الآيات ٢٩ الى ٣١]

[Hûd Suresi (11), Ayetler 29-31]

وَيا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ (٢٩) وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٣٠) وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ إِنِّي إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٣١)

{ وَيا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ (٢٩) وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٣٠) وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ إِنِّي إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٣١) } “«Ey kavmim! Buna karşılık ben sizden herhangi bir mal istemiyorum. Benim mükâfatım ancak Allah’a aittir. Ben iman edenleri kovacak da değilim; çünkü onlar Rablerine kavuşacaklardır. Fakat ben sizi, cahillik eden bir kavim olarak görüyorum. Ey kavmim! Şayet ben onları kovarsam, Allah’a karşı beni kim savunabilir? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız? Ben size: ‘Allah’ın hazineleri benim yanımdadır’ demiyorum, gaybı da bilmem. ‘Ben bir meleğim’ de demiyorum. Gözlerinizin hor gördüğü kimseler için: ‘Allah onlara asla bir hayır vermez’ de diyemem. Onların içlerinde olanı Allah daha iyi bilir. [Aksi halde] ben elbette zalimlerden olurdum.»”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْجَوَابُ عَنِ الشُّبْهَةِ الثَّانِيَةِ وَهِيَ قَوْلُهُمْ لَا يَتَّبِعُكَ إِلَّا الْأَرَاذِلُ مِنَ النَّاسِ وَتَقْرِيرُ هَذَا الْجَوَابِ مِنْ وُجُوهٍ:

Birinci Mesele: Bil ki bu, onların «Sana ancak insanların en aşağı tabakası uymaktadır» şeklindeki ikinci şüphelerine verilmiş cevaptır. Bu cevabın açıklaması birkaç yöndendir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ:

Birinci Yön:

أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «أَنَا لَا أَطْلُبُ عَلَى تَبْلِيغِ دَعْوَةِ الرِّسَالَةِ مَالًا حَتَّى يَتَفَاوَتَ الْحَالُ بِسَبَبِ كَوْنِ الْمُسْتَجِيبِ فَقِيرًا أَوْ غَنِيًّا وَإِنَّمَا أَجْرِي عَلَى هَذِهِ الطَّاعَةِ الشَّاقَّةِ عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ»

O (aleyhisselâm) şöyle demiştir: «Ben peygamberlik tebliğime karşılık bir mal istemiyorum ki, icabet edenin fakir ya da zengin olması sebebiyle durum değişsin. Benim bu meşakkatli itaate karşılık ecrim ancak Âlemlerin Rabbi'ne aittir.»

وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَسَوَاءٌ كَانُوا فُقَرَاءَ أَوْ أَغْنِيَاءَ لَمْ يَتَفَاوَتِ الْحَالُ فِي ذَلِكَ.

Durum böyle olunca, onların fakir ya da zengin olmaları bu hususta hiçbir şeyi değiştirmez.

الْوَجْهُ الثَّانِي: كَأَنَّهُ ﵊ قَالَ لَهُمْ إِنَّكُمْ لَمَّا نَظَرْتُمْ إِلَى ظَوَاهِرِ الْأُمُورِ وَجَدْتُمُونِي فَقِيرًا وَظَنَنْتُمْ أَنِّي إِنَّمَا اشْتَغَلْتُ بِهَذِهِ الْحِرْفَةِ لِأَتَوَسَّلَ بِهَا إِلَى أَخْذِ أَمْوَالِكُمْ وَهَذَا الظن منكم خطأ فإني لا أسئلكم عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ فَلَا تَحْرِمُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ سَعَادَةِ الدِّينِ بِسَبَبِ هَذَا الظَّنِّ الْفَاسِدِ.

İkinci Yön: Sanki o (aleyhisselâm) onlara şöyle demiştir: «Siz işlerin zâhirine bakarak beni fakir gördünüz ve bu işle [peygamberlikle], mallarınızı almaya vesile kılmak için uğraştığımı zannettiniz. Bu zannınız yanlıştır; zira ben risaleti tebliğime karşılık sizden bir ücret istemiyorum; benim ecrim ancak Âlemlerin Rabbi'ne aittir. Dolayısıyla bu bozuk zandan ötürü kendinizi dinin saadetinden mahrum etmeyiniz.»

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْجَوَابِ أَنَّهُمْ قَالُوا: مَا نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا إِلَى قَوْلِهِ: وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ [هود: ٢٧] فَهُوَ ﵇ بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَاهُ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً تُوجِبُ فَضْلَهُ عَلَيْهِمْ وَلِذَلِكَ لَمْ يَسْعَ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا يَسْعَى فِي طَلَبِ الدِّينِ، وَالْإِعْرَاضُ عَنِ الدُّنْيَا مِنْ أُمَّهَاتِ الْفَضَائِلِ بِاتِّفَاقِ الْكُلِّ، فَلَعَلَّ الْمُرَادَ تَقْرِيرُ حُصُولِ الْفَضِيلَةِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.

Bu cevabın takririndeki üçüncü yön şudur: Onlar: { مَا نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا } “Seni sadece bizim gibi bir insan olarak görüyoruz” sözünden { وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } “sizin bize karşı bir üstünlüğünüzü de görmüyoruz” [Hûd 27] sözüne kadar olan iddiaları öne sürmüşlerdi. Nûh (aleyhisselâm) ise Allah Teâlâ'nın kendisine, onların üzerine bir fazilet kazandıracak pek çok nimet verdiğini açıkladı; bu sebepledir ki o dünyaya talip olmamış, bilakis dine talip olmuştur. Dünyadan yüz çevirmek ise herkesin ittifakıyla faziletlerin en esaslılarındandır. Dolayısıyla murat edilen, bu cihetten faziletin varlığını ortaya koymak olabilir.

فَأَمَّا قَوْلُهُ: وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا فَهَذَا كَالدَّلِيلِ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ سَأَلُوهُ طَرْدَهُمْ رَفْعًا لِأَنْفُسِهِمْ عَنْ مُشَارَكَةِ أُولَئِكَ الْفُقَرَاءِ. رَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ أَحْبَبْتَ يَا نُوحُ أَنْ نَتَّبِعَكَ فَاطْرُدْهُمْ فَإِنَّا لَا نَرْضَى بِمُشَارَكَتِهِمْ فَقَالَ ﵊: وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا وَقَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ [هُودٍ: ٢٧] كَالدَّلِيلِ عَلَى أَنَّهُمْ طَلَبُوا مِنْهُ طَرْدَهُمْ لِأَنَّهُ كَالدَّلِيلِ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: لَوِ اتَّبَعَكَ أَشْرَافُ الْقَوْمِ لَوَافَقْنَاهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ مَا طَرَدَهُمْ، وَذَكَرَ فِي بَيَانِ مَا يُوجِبُ الِامْتِنَاعَ مِنْ هَذَا الطَّرْدِ أُمُورًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَهَذَا الْكَلَامُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا مِنْهَا أَنَّهُمْ قَالُوا هُمْ مُنَافِقُونَ فِيمَا أَظْهَرُوا فَلَا تَغْتَرَّ بِهِمْ فَأَجَابَ بِأَنَّ هَذَا الْأَمْرَ يَنْكَشِفُ عِنْدَ لِقَاءِ رَبِّهِمْ فِي الْآخِرَةِ. وَمِنْهَا أَنَّهُ جَعَلَهُ عِلَّةً فِي الِامْتِنَاعِ مِنَ الطرد وأراد أنهم ملاقوا مَا وَعَدَهُمْ رَبُّهُمْ، فَإِنْ طَرَدْتُهُمُ اسْتَخْصَمُونِي فِي الْآخِرَةِ، وَمِنْهَا أَنَّهُ نَبَّهَ بِذَلِكَ الْأَمْرِ عَلَى أَنَّا نَجْتَمِعُ فِي الْآخِرَةِ فَأُعَاقَبُ عَلَى طَرْدِهِمْ فَلَا أَجِدُ مَنْ يَنْصُرُنِي، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ يَبْنُونَ أَمْرَهُمْ عَلَى الْجَهْلِ بِالْعَوَاقِبِ وَالِاغْتِرَارِ بِالظَّوَاهِرِ فَقَالَ وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ.

Onun: { وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ben iman edenleri kovacak da değilim” sözüne gelince; bu, o kavmin o fakirlerle bir arada bulunmayı kendilerine yediremeyerek Nûh'tan onları kovmasını istediklerinin bir delili gibidir. İbn Cüreyc, onların şöyle dediklerini rivayet etmiştir: «Ey Nûh! Eğer sana uymamızı istiyorsan onları kov; zira biz onlarla bir arada bulunmaya razı olmayız.» Bunun üzerine Nûh (aleyhisselâm): { وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ben iman edenleri kovacak değilim” dedi. Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ } “Sana sadece basit görüşlü ayak takımımızın uyduğunu görüyoruz” [Hûd 27] sözü de onların Nûh'tan müminleri kovmasını talep ettiklerine bir delil gibidir; zira bu söz, onların: «Eğer sana kavmin ileri gelenleri uysaydı biz de onlara katılırdık» dediklerini gösterir gibidir. Sonra Allah Teâlâ, Nûh'un onları kovmadığını hikâye etmiş ve bu kovmadan imtina etmeyi gerektiren hususları şöyle zikretmiştir: Birincisi: Onların Rablerine kavuşacak olmalarıdır. Bu ifade birkaç ihtimal taşır: Birincisi; kâfirler «Onlar zâhiren münafıklık yapıyorlar, onlara aldanma» demişler, Nûh da bu durumun ahirette Rablerine kavuştukları vakit açığa çıkacağını söyleyerek cevap vermiştir. İkincisi; Nûh bunu kovmaktan imtina etmenin gerekçesi kılmış ve onların Rablerinin kendilerine vadettiği mükâfata kavuşacaklarını kastederek: «Eğer onları kovarsam ahirette benden davacı olurlar» demek istemiştir. Üçüncüsü; bu hususla ahirette bir araya geleceğimizi, onları kovduğum için cezalandırılacağımı ve bana yardım edecek kimse bulamayacağımı hatırlatmıştır. Sonra onların işlerini akıbetleri bilmemek ve zâhire aldanmak üzerine kurduklarını beyan ederek: { وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ } “Fakat ben sizi, cahillik eden bir kavim olarak görüyorum” buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْعَقْلَ والشرع تطابقا

Ardından şöyle dedi: { وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Ey kavmim! Şayet ben onları kovarsam, Allah’a karşı beni kim savunabilir? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” Bunun anlamı şudur: Akıl ve şeriat,

عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَعْظِيمِ الْمُؤْمِنِ الْبَرِّ التَّقِيِّ وَمِنْ إِهَانَةِ الْفَاجِرِ الْكَافِرِ، فَلَوْ قَلَبْتَ الْقِصَّةَ/ وَعَكَسْتَ الْقَضِيَّةَ وَقَرَّبْتَ الْكَافِرَ الْفَاجِرَ عَلَى سَبِيلِ التَّعْظِيمِ، وَطَرَدْتَ الْمُؤْمِنَ التَّقِيَّ عَلَى سَبِيلِ الْإِهَانَةِ كُنْتَ عَلَى ضِدِّ أَمْرِ اللَّه تَعَالَى، وَعَلَى عَكْسِ حُكْمِهِ وَكُنْتَ فِي هَذَا الْحُكْمِ عَلَى ضِدِّ مَا أَمَرَ اللَّه تَعَالَى مِنْ إِيصَالِ الثَّوَابِ إِلَى الْمُحِقِّينَ، وَالْعِقَابِ إِلَى الْمُبْطِلِينَ وَحِينَئِذٍ أَصِيرُ مُسْتَوْجِبًا لِلْعِقَابِ الْعَظِيمِ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّه تَعَالَى وَمَنِ الَّذِي يُخَلِّصُنِي مِنْ عَذَابِ اللَّه أَفَلَا تَذَكَّرُونَ فَتَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَصِحُّ ثُمَّ أَكَّدَ هَذَا الْبَيَانَ بِوَجْهٍ ثَالِثٍ فَقَالَ: وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ أَيْ كَمَا لَا أَسْأَلُكُمْ فَكَذَلِكَ لَا أَدَّعِي أَنِّي أَمْلِكُ مَالًا وَلَا لِي غَرَضٌ فِي الْمَالِ لَا أَخْذًا وَلَا دَفْعًا، وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ حَتَّى أَصِلَ بِهِ إِلَى مَا أُرِيدُ لِنَفْسِي وَلَا أَتْبَاعِي وَلَا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ حَتَّى أَتَعَظَّمَ بِذَلِكَ عَلَيْكُمْ، بَلْ طَرِيقِي الْخُضُوعُ وَالتَّوَاضُعُ وَمَنْ كَانَ هَذَا شَأْنَهُ وَطَرِيقَهُ فَإِنَّهُ لَا يَسْتَنْكِفُ عَنْ مُخَالَطَةِ الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ، وَلَا يَطْلُبُ مُجَالَسَةَ الْأُمَرَاءِ وَالسَّلَاطِينِ وَإِنَّمَا شَأْنُهُ طَلَبُ الدِّينَ وَسِيرَتُهُ مُخَالَطَةُ الْخَاضِعِينَ وَالْخَاشِعِينَ فَلَمَّا كَانَتْ طَرِيقَتِي تُوجِبُ مُخَالَطَةَ الْفُقَرَاءِ فَكَيْفَ جَعَلْتُمْ ذَلِكَ عَيْبًا عَلَيَّ، ثُمَّ إِنَّهُ أَكَّدَ هَذَا الْبَيَانَ بِطَرِيقٍ رَابِعٍ فَقَالَ: وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ وَهَذَا كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَنْسُبُونَ أَتْبَاعَهُ مَعَ الْفَقْرِ وَالذِّلَّةِ إِلَى النِّفَاقِ فَقَالَ: إِنِّي لَا أَقُولُ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ مِنْ بَابِ الْغَيْبِ وَالْغَيْبُ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّه، فَرُبَّمَا كَانَ بَاطِنُهُمْ كَظَاهِرِهِمْ فَيُؤْتِيهِمُ اللَّه مُلْكَ الْآخِرَةِ فَأَكُونُ كَاذِبًا فِيمَا أَخْبَرْتُ بِهِ، فَإِنِّي إِنْ فَعَلْتُ ذَلِكَ كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ لِنَفْسِي وَمِنَ الظَّالِمِينَ لَهُمْ فِي وَصْفِهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا خَيْرَ لَهُمْ مَعَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى آتَاهُمُ الْخَيْرَ فِي الْآخِرَةِ.

iyi ve takva sahibi mümini yüceltmenin, günahkâr kâfiri ise zelil kılmanın zorunlu olduğu hususunda ittifak etmiştir. Eğer durumu tersine çevirip meseleyi altüst eder de, tazim maksadıyla günahkâr kâfiri yaklaştırır ve aşağılamak kastıyla takva sahibi mümini kovarsan, Allah Teâlâ'nın emrine ve hükmüne tamamen aykırı hareket etmiş olursun. Bu hükümde, Allah Teâlâ'nın hak sahiplerine sevabı, bâtıl ehline ise cezayı ulaştırma yönündeki emrinin zıddına davranmış olursun. O takdirde ben büyük bir cezayı hak etmiş olurum; bu durumda Allah Teâlâ'ya karşı bana kim yardım edebilir, Allah'ın azabından beni kim kurtarabilir? Hâlâ düşünüp de bunun doğru olamayacağını anlamaz mısınız? Sonra bu açıklamayı üçüncü bir yönle pekiştirerek şöyle dedi: { وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } “Ben size: ‘Allah’ın hazineleri benim yanımdadır’ demiyorum”; yani tıpkı sizden bir şey istemediğim gibi, bir mala sahip olduğumu da iddia etmiyorum; alma veya verme noktasında mala dair hiçbir gayem yoktur. { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Gaybı da bilmem” ki onunla kendim veya tâbilerim için istediğim şeylere ulaşayım. { وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ } “‘Ben bir meleğim’ de demiyorum” ki bununla size karşı büyüklük taslayayım. Bilakis benim yolum boyun eğmek ve tevazu göstermektir. Şanı ve yolu böyle olan bir kimse, fakirler ve miskinlerle iç içe olmaktan gocunmaz; emirler ve hükümdarlarla oturup kalkmayı arzulamaz. Onun işi yalnızca din talebidir, yaşantısı ise boyun eğen ve huşû duyan kimselerle beraber olmaktır. Mademki benim tuttuğum yol fakirlerle hemhâl olmayı gerektiriyor, öyleyse siz bunu nasıl bana bir ayıp olarak yüklersiniz? Ardından bu açıklamayı dördüncü bir yolla teyit ederek şöyle dedi: { وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ } “Gözlerinizin hor gördüğü kimseler için: ‘Allah onlara asla bir hayır vermez’ de diyemem. Onların içlerinde olanı Allah daha iyi bilir.” Bu, onların Nûh'un tâbilerini fakirlik ve zilletlerinin yanında münafıklıkla da itham ettiklerinin bir göstergesidir. Nûh dedi ki: «Ben öyle bir şey söylemem; zira bu gayb konusudur ve gaybı Allah'tan başkası bilemez. Belki de onların içleri dışları gibidir de Allah onlara ahiret mülkünü verir; o takdirde ben verdiğim haberde yalancı çıkmış olurum. Eğer böyle yaparsam hem kendime zulmetmiş hem de Allah Teâlâ ahirette kendilerine hayır vermişken onları 'kendilerinde hiçbir hayır olmayan kimseler' olarak nitelemekle onlara zulmetmiş olurum.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ قَوْمٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى تَفْضِيلِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَقَالُوا: إِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا قَالَ: أَنَا لَا أَدَّعِي كَذَا وَكَذَا، فَهَذَا إِنَّمَا يَحْسُنُ إِذَا كَانَ ذَلِكَ الشَّيْءُ أَشْرَفَ مِنْ أَحْوَالِ ذَلِكَ الْقَائِلِ فَلَمَّا كَانَ قَائِلُ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ نُوحٌ ﵇ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ دَرَجَةُ الْمَلَائِكَةِ أَعْلَى وَأَشْرَفَ مِنْ دَرَجَاتِ الْأَنْبِيَاءِ، ثُمَّ قَالُوا: وَكَيْفَ لَا يَكُونُ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَالْمَلَائِكَةُ دَاوَمُوا عَلَى عِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى طُولَ الدُّنْيَا مُذْ خُلِقُوا إِلَى أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ، وَتَمَامُ التَّقْرِيرِ أَنَّ الْفَضَائِلَ الْحَقِيقِيَّةَ الرُّوحَانِيَّةَ لَيْسَتْ إِلَّا ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: الِاسْتِغْنَاءُ الْمُطْلَقُ وَجَرَتِ الْعَادَةُ فِي الدُّنْيَا أَنَّ مَنْ مَلَكَ الْمَالَ الْكَثِيرَ فَإِنَّهُ يُوصَفُ بِكَوْنِهِ غَنِيًّا فَقَوْلُهُ: وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنِّي لَا أَدَّعِي الِاسْتِغْنَاءَ الْمُطْلَقَ وَثَانِيهَا: الْعِلْمُ التَّامُّ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَثَالِثُهَا: الْقُدْرَةُ التَّامَّةُ الْكَامِلَةُ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْخَوَاطِرِ أَنَّ أَكْمَلَ الْمَخْلُوقَاتِ فِي الْقُدْرَةِ وَالْقُوَّةِ هُمُ الْمَلَائِكَةُ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ وَالْمَقْصُودُ من ذكر هذه الأمور الثلاثة بيان أنه مَا حَصَلَ عِنْدِي مِنْ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ الثَّلَاثَةِ إِلَّا مَا يَلِيقُ بِالْقُوَّةِ الْبَشَرِيَّةِ وَالطَّاقَةِ الْإِنْسَانِيَّةِ، فَأَمَّا الْكَمَالُ الْمُطْلَقُ فَأَنَا لَا أَدَّعِيهِ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ/ فَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ أَكْمَلُ مِنَ الْبَشَرِ، وَأَيْضًا يُمْكِنُ جَعْلُ هَذَا الْكَلَامِ جَوَابًا عَمَّا ذَكَرُوهُ مِنَ الشُّبْهَةِ فَإِنَّهُمْ طَعَنُوا فِي أَتْبَاعِهِ بِالْفَقْرِ فَقَالَ: وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ حَتَّى أَجْعَلَهُمْ أَغْنِيَاءَ وَطَعَنُوا فِيهِمْ أَيْضًا بِأَنَّهُمْ مُنَافِقُونَ فَقَالَ: وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ حَتَّى أَعْرِفَ كَيْفِيَّةَ بَاطِنِهِمْ وَإِنَّمَا أُجْرِي الْأَحْوَالَ عَلَى الظَّوَاهِرِ وَطَعَنُوا فِيهِمْ بِأَنَّهُمْ قَدْ يَأْتُونَ بِأَفْعَالٍ لَا كَمَا يَنْبَغِي فَقَالَ: وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ حَتَّى أَكُونَ مُبَرَّأً عَنْ جَمِيعِ الدَّوَاعِي الشَّهْوَانِيَّةِ وَالْبَوَاعِثِ النَّفْسَانِيَّةِ.

İkinci Mesele: Bir grup insan bu ayeti, meleklerin peygamberlerden üstün olduğuna delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Bir insan «Ben şöyle şöyle bir iddiada bulunmuyorum» dediğinde bu ancak o şeyin, söyleyenin hallerinden daha şerefli olması durumunda güzel olur. Bu sözü söyleyen Nûh (aleyhisselâm) olduğuna göre, meleklerin derecesinin peygamberlerin derecelerinden daha yüce ve daha şerefli olması gerekir. Sonra şöyle dediler: Durum nasıl böyle olmasın ki! Melekler yaratıldıkları andan kıyamet kopuncaya kadar bütün dünya müddetince Allah Teâlâ'ya ibadete devam ederler. Bu meselenin tam açıklaması şudur: Hakiki ruhanî faziletler ancak üç şeyden ibarettir: Birincisi: Mutlak zenginlik/ihtiyaçsızlıktır (istiğnâ). Dünyada çok mala sahip olan kimsenin 'zengin' olarak nitelenmesi âdet olmuştur. Dolayısıyla onun: { وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } “Ben size: ‘Allah’ın hazineleri benim yanımdadır’ demiyorum” sözü, mutlak bir ihtiyaçsızlık iddia etmediğime işarettir. İkincisi: Tam ilimdir. Buna da { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Gaybı da bilmem” sözüyle işaret edilmiştir. Üçüncüsü: Tam ve kâmil kudrettir. Zihinlerde kudret ve kuvvet bakımından yaratılmışların en mükemmelinin melekler olduğu yer etmiştir; buna da { وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ } “‘Ben bir meleğim’ de demiyorum” sözüyle işaret edilmiştir. Bu üç hususun zikredilmesinden maksat, bende bu üç mertebeden ancak beşerî kuvvete ve insan takatine uygun düşen kısmın bulunduğunu; mutlak kemali ise iddia etmediğimi beyan etmektir. Durum böyle olunca, onun: { وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ } “‘Ben bir meleğim’ demiyorum” sözünün meleklerin beşerden daha üstün olduğuna delalet ettiği anlaşılmıştır. Ayrıca bu sözü, onların getirdiği şüpheye bir cevap kılmak da mümkündür; zira onlar Nûh'un tâbilerini fakirlikle ayıplamışlardı, Nûh da: { وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } “Ben size: ‘Allah’ın hazineleri benim yanımdadır’ demiyorum” diyerek onları zengin kılacak bir iddiada bulunmadığını belirtti. Onları münafıklıkla da itham etmişlerdi, Nûh: { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Gaybı da bilmem” diyerek içlerinin keyfiyetini bilemeyeceğini, işleri ancak zâhire göre yürüttüğünü ifade etti. Yine tâbilerini uygunsuz fiiller işleyebilecekleri gerekçesiyle ayıplamışlardı, Nûh da: { وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ } “‘Ben bir meleğim’ de demiyorum” diyerek bütün şehvanî dürtülerden ve nefsanî saiklerden büsbütün arınmış [bir melek] olduğunu iddia etmediğini söyledi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ قَوْمٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صُدُورِ الذَّنْبِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَقَالُوا: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ طَرْدَ الْمُؤْمِنِينَ لِطَلَبِ مَرْضَاةِ الْكُفَّارِ مِنْ أُصُولِ الْمَعَاصِي، ثُمَّ إِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ طَرَدَ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِينَ لِطَلَبِ مَرْضَاةِ الْكُفَّارِ

Üçüncü Mesele: Bir grup, bu ayeti peygamberlerden günah sâdır olabileceğine delil göstererek şöyle demişlerdir: Bu ayet, kâfirlerin rızasını kazanmak amacıyla müminleri kovmanın büyük günahlardan olduğuna delalet etmiştir. Nitekim Muhammed ﷺ de kâfirlerin rızasını kazanmak için fakir müminleri uzaklaştırmıştı;

حَتَّى عَاتَبَهُ اللَّه تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ [الْأَنْعَامِ: ٥٢] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى إِقْدَامِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى الذَّنْبِ.

hatta Allah Teâlâ: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } “Sabah akşam Rablerine, O’nun rızasını dileyerek dua edenleri kovma!” [En‘âm 52] buyurarak onu azarlamıştır. Bu da Muhammed ﷺ'in günah işlemeye yöneldiğine delalet eder.

وَالْجَوَابُ: يُحْمَلُ الطَّرْدُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الطَّرْدِ الْمُطْلَقِ عَلَى سَبِيلِ التَّأْبِيدِ، وَالطَّرْدُ الْمَذْكُورُ فِي وَاقِعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، عَلَى التَّقْلِيلِ فِي أَوْقَاتٍ مُعَيَّنَةٍ لِرِعَايَةِ الْمَصَالِحِ.

Cevap: Bu ayette zikredilen kovma, mutlak ve ebedî surette kovmaya hamledilir; Hz. Muhammed ﷺ'in hadisesinde zikredilen kovma ise maslahatları gözetmek amacıyla belirli vakitlerde bir arada bulunmayı azaltmaya hamledilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ عَلَى أَنَّهُ لَا تَجُوزُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَ اللَّه فِي دَفْعِ الْعِقَابِ بِقَوْلِ نُوحٍ ﵇ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ مَعْنَاهُ إِنْ كَانَ هَذَا الطَّرْدُ مُحَرَّمًا فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّه، أَيْ مَنِ الَّذِي يُخَلِّصُنِي مِنْ عِقَابِهِ وَلَوْ كَانَتِ الشَّفَاعَةُ جَائِزَةً لَكَانَتْ فِي حَقِّ نُوحٍ ﵇ أَيْضًا جَائِزَةً وَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ قَوْلُهُ:

Dördüncü Mesele: Cübbâî, cezayı savma hususunda Allah katında şefaatin caiz olmadığına, Nûh (aleyhisselâm)'ın: { مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ } “Şayet ben onları kovarsam, Allah’a karşı beni kim savunabilir?” sözünü delil getirmiştir. Bunun anlamı şudur: «Eğer bu kovma haram ise, beni Allah'a karşı kim savunabilir; yani beni O'nun azabından kim kurtarabilir?» Eğer şefaat caiz olsaydı, Nûh (aleyhisselâm) hakkında da caiz olurdu; o takdirde de onun:

مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ يُشْبِهُ اسْتِدْلَالَهُمْ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً إِلَى قَوْلِهِ: وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ [الْبَقَرَةِ: ٤٨، ١٢٣] وَالْجَوَابُ الْمَذْكُورُ هُنَاكَ هُوَ الْجَوَابُ عَنْ هَذَا الْكَلَامِ.

{ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ } “Allah'a karşı bana kim yardım edebilir?” sözü geçersiz olurdu. Bil ki bu istidlal, onların bu meselede Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “Öyle bir günden sakının ki, hiçbir kimse başkası adına bir şey ödeyemez...” sözünden { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “onlara yardım da edilmez” [Bakara 48, 123] sözüne kadar olan ayetlerle istidlal etmelerine benzemektedir. Orada zikredilen cevap, bu söze verilecek cevabın ta kendisidir.

[سورة هود (١١) : الآيات ٣٢ الى ٣٤]

[Hûd Suresi (11), Ayetler 32-34]

قالُوا يَا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٣٢) قالَ إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٣٣) وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ هُوَ رَبُّكُمْ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٣٤)

{ قالُوا يَا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٣٢) قالَ إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٣٣) وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ هُوَ رَبُّكُمْ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٣٤) } “Dediler ki: «Ey Nûh! Bizimle gerçekten mücadele ettin ve bize karşı mücadeleyi çok uzattın. Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!» Dedi ki: «Onu size ancak dilerse Allah getirir ve siz [O’nu] aciz bırakacak değilsiniz. Allah sizi saptırmayı dilemişse, ben size öğüt vermek istesem de öğüdüm size fayda vermez. O sizin Rabbinizdir ve O’na döndürüleceksiniz.»”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا أَوْرَدُوا تِلْكَ الشُّبْهَةَ.

Birinci Mesele: Bil ki kâfirler o şüpheyi ileri sürüp,

وَأَجَابَ نُوحٌ ﵇ عَنْهَا بِالْجَوَابَاتِ الْمُوَافِقَةِ الصَّحِيحَةِ أَوْرَدَ الْكُفَّارُ عَلَى نُوحٍ كَلَامَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ وَصَفُوهُ بِكَثْرَةِ الْمُجَادَلَةِ فَقَالُوا: يَا نُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ قَدْ أَكْثَرَ فِي الْجِدَالِ مَعَهُمْ، وَذَلِكَ الْجِدَالُ مَا كَانَ إِلَّا فِي إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجِدَالَ فِي تَقْرِيرِ الدَّلَائِلِ وَفِي إِزَالَةِ الشُّبُهَاتِ حِرْفَةُ الْأَنْبِيَاءِ، وَعَلَى أَنَّ التَّقْلِيدَ وَالْجَهْلَ وَالْإِصْرَارَ عَلَى الْبَاطِلِ حِرْفَةُ الْكُفَّارِ.

Nûh (aleyhisselâm) da buna uygun ve doğru cevaplarla karşılık verince, kâfirler Nûh'a iki söz yönelttiler. Birincisi: Onu çok mücadele etmekle niteleyip: «Ey Nûh! Bizimle mücadele ettin ve bize karşı mücadeleyi çok uzattın» dediler. Bu durum, Nûh (aleyhisselâm)'ın onlarla çokça mücadele ettiğini gösterir; o mücadele ise ancak tevhid, nübüvvet ve meâdı (ahireti) ispat hususundaydı. Bu da delilleri açıklamak ve şüpheleri gidermek için mücadele etmenin peygamberlerin mesleği olduğuna; taklit, cehalet ve bâtılda ısrar etmenin ise kâfirlerin mesleği olduğuna delalet eder.

وَالثَّانِي: أَنَّهُمُ اسْتَعْجَلُوا الْعَذَابَ الَّذِي كَانَ يَتَوَعَّدُهُمْ بِهِ، فَقَالُوا: فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ أَجَابَ عَنْهُ بِجَوَابٍ صَحِيحٍ فَقَالَ: إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّ إِنْزَالَ الْعَذَابِ لَيْسَ إِلَيَّ وَإِنَّمَا هُوَ خَلْقُ اللَّه تَعَالَى فَيَفْعَلُهُ إِنْ شَاءَ كَمَا شَاءَ، وَإِذَا أَرَادَ إِنْزَالَ الْعَذَابِ فَإِنَّ أَحَدًا لَا يُعْجِزُهُ، أَيْ لَا يَمْنَعُهُ مِنْهُ، وَالْمُعْجِزُ هُوَ الَّذِي يَفْعَلُ مَا عِنْدَهُ لِتَعَذُّرِ مُرَادِ الْغَيْرِ فَيُوَصَفُ بِأَنَّهُ أَعْجَزَهُ، فَقَوْلُهُ: وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ أَيْ لَا سَبِيلَ لَكُمْ إِلَى فِعْلِ مَا عِنْدَهُ، فَلَا يَمْتَنِعُ عَلَى اللَّه تَعَالَى مَا يَشَاءُ مِنَ الْعَذَابِ إِنْ أَرَادَ إِنْزَالَهُ بِكُمْ، وَقَدْ قِيلَ مَعْنَاهُ: وَمَا أَنْتُمْ بِمَانِعِينَ، وَقِيلَ: وَمَا أَنْتُمْ بِمَصُونِينَ، وَقِيلَ: وَمَا أَنْتُمْ بِسَابِقِينَ إِلَى الْخَلَاصِ، وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ مُتَقَارِبَةٌ.

İkincisi: Kendilerini tehdit ettiği azabın çarçabuk gelmesini isteyerek: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!” dediler. Sonra Nûh (aleyhisselâm) buna doğru bir cevap vererek: { إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Onu size ancak dilerse Allah getirir ve siz [O’nu] aciz bırakacak değilsiniz” dedi. Anlamı şudur: Azabı indirmek benim elimde değildir; o ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyladır, dilerse dilediği gibi yapar. O azabı indirmeyi dilediğinde ise hiç kimse O'nu aciz bırakamaz, yani O'na engel olamaz. ‘Mu'ciz’ (aciz bırakan), başkasının muradını imkânsız kılmak için elinden geleni yapan ve böylece onu aciz bıraktığı söylenen kimsedir. Dolayısıyla O'nun: { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “siz aciz bırakacak değilsiniz” sözü; sizin O'nun karşısında bir şey yapmaya gücünüz yetmez, bu sebeple Allah Teâlâ size indirmeyi murat ederse dilediği hiçbir azap O'na engel olunamaz, demektir. Ayetin anlamının “Siz engel olamazsınız”, “Siz korunamazsınız” ve “Siz kurtuluşa doğru öne geçemezsiniz” şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu görüşler birbirine yakındır.

وَاعْلَمْ أَنَّ نُوحًا ﵇ لَمَّا أَجَابَ عَنْ شُبُهَاتِهِمْ خَتَمَ الْكَلَامَ بِخَاتِمَةٍ قَاطِعَةٍ، فَقَالَ: وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ أَيْ إِنْ كَانَ اللَّه يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ فَإِنَّهُ لَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي الْبَتَّةَ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ يُرِيدُ الْكُفْرَ مِنَ الْعَبْدِ، وَأَنَّهُ إِذَا أَرَادَ مِنْهُ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يَمْتَنِعُ صُدُورُ الْإِيمَانِ مِنْهُ،

Bil ki Nûh (aleyhisselâm) onların şüphelerine cevap verince, sözü kesin bir sonuca bağlayarak şöyle dedi: { وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ } “Ben size öğüt vermek istesem de öğüdüm size fayda vermez”; yani eğer Allah sizi saptırmak istiyorsa, benim öğüdüm size kesinlikle fayda vermez. Mezhebimiz âlimleri (Ehl-i Sünnet), Allah Teâlâ'nın kuldan küfrü dileyebileceğine ve kuldan bunu dilediğinde o kimseden imanın sâdır olmasının imkânsızlaşacağına dair bu ayeti delil getirmişlerdir.

قَالُوا: إِنَّ نُوحًا ﵇ قَالَ: وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ وَالتَّقْدِيرُ: لَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ كَانَ اللَّه يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ وَيُضِلَّكُمْ، وَهَذَا صَرِيحٌ فِي مَذْهَبِنَا، أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَإِنَّهُمْ قَالُوا ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى إِنْ أَرَادَ إِغْوَاءَ الْقَوْمِ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِنُصْحِ الرَّسُولِ، وَهَذَا مُسَلَّمٌ، فَإِنَّا نَعْرِفُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَوْ أَرَادَ إِغْوَاءَ عَبْدٍ فَإِنَّهُ لَا يَنْفَعُهُ نُصْحُ النَّاصِحِينَ، لَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ هَذَا الْإِغْوَاءَ فَإِنَّ النِّزَاعَ مَا وَقَعَ إِلَّا فِيهِ، بَلْ نَقُولُ إِنَّ نُوحًا ﵇ إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَغْوَاهُمْ، بَلْ فَوَّضَ الِاخْتِيَارَ إِلَيْهِمْ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵇ بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَرَادَ إِغْوَاءَهُمْ لَمَا بَقِيَ فِي النُّصْحِ فَائِدَةٌ فَلَوْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ فَائِدَةٌ لَمَا أَمَرَهُ بِأَنْ يَنْصَحَ الْكُفَّارَ، وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ ﵇ مَأْمُورٌ/ بِدَعْوَةِ الْكُفَّارِ وَنَصِيحَتِهِمْ، فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذَا النُّصْحَ غَيْرُ خَالٍ عَنِ الْفَائِدَةِ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ خَالِيًا عَنِ الْفَائِدَةِ وَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّهُ تَعَالَى مَا أَغْوَاهُمْ، فَهَذَا صَارَ حُجَّةً لَنَا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. الثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ ثَبَتَ الْحُكْمُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَغْوَاهُمْ لَصَارَ هَذَا عُذْرًا لهم في عدم إتيانهم بالإيمان ولصار نوع مُنْقَطِعًا فِي مُنَاظَرَتِهِمْ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ لَهُ إِنَّكَ سلمت أن اللَّه إذا أَغْوَانَا فَإِنَّهُ لَا يَبْقَى فِي نُصْحِكَ وَلَا فِي جِدِّنَا وَاجْتِهَادِنَا فَائِدَةٌ، فَإِذَا ادَّعَيْتَ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ أَغْوَانَا فَقَدْ جَعَلْتَنَا مَعْذُورِينَ فَلَمْ يَلْزَمْنَا قَبُولُ هَذِهِ الدَّعْوَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْأَمْرَ لَوْ كَانَ كَمَا قَالَهُ الْخَصْمُ، لَصَارَ هَذَا حُجَّةً لِلْكُفَّارِ عَلَى نُوحٍ ﵇، وَمَعْلُومٌ أَنَّ نُوحًا ﵇ لَا يَجُوزُ أَنْ يَذْكُرَ كَلَامًا يَصِيرُ بِسَبَبِهِ مُفْحَمًا مُلْزَمًا عَاجِزًا عَنْ تَقْرِيرِ حُجَّةِ اللَّه تَعَالَى، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا تَدُلُّ عَلَى قَوْلِ الْمُجَبِّرَةِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ ذَكَرُوا وُجُوهًا مِنَ التَّأْوِيلَاتِ: الْأَوَّلُ:

Şöyle dediler: Nûh (aleyhisselâm): { وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ } “Allah sizi saptırmayı dilemişse, ben size öğüt vermek istesem de öğüdüm size fayda vermez” demiştir. İfadenin takdiri şöyledir: «Eğer Allah sizi saptırmayı ve dalalete düşürmeyi diliyorsa, benim nasihatim size fayda vermez.» Bu da bizim mezhebimiz lehine açıktır. Mutezile'ye gelince; onlar şöyle demişlerdir: Ayetin zâhiri, Allah Teâlâ o kavmi saptırmayı dilerse Resul'ün nasihatinden faydalanamayacaklarına delalet eder; bu kabulümüzdür. Zira biz de biliriz ki Allah Teâlâ bir kulu saptırmayı dilerse, nasihat edenlerin nasihati ona fayda vermez. Fakat siz O Teâlâ'nın bu saptırmayı dilediğini nereden çıkardınız? İhtilaf ancak bu husustadır. Bilakis biz deriz ki: Nûh (aleyhisselâm) bu sözü, Allah Teâlâ'nın onları saptırmadığını, bilakis seçimi kendilerine bıraktığını göstermek için zikretmiştir. Bunun açıklaması iki yöndendir: Birincisi: Nûh (aleyhisselâm), Allah Teâlâ onları saptırmayı dilemiş olsaydı nasihatte hiçbir fayda kalmayacağını; şayet onda bir fayda olmasaydı kâfirlere nasihat etmesini ona emretmeyeceğini açıklamıştır. Müslümanlar ise onun kâfirleri davet etmek ve onlara nasihat etmekle emrolunduğu hususunda icma etmişlerdir. Buradan anladık ki bu nasihat faydadan hâlî değildir. Faydadan hâlî olmadığına göre, Allah Teâlâ'nın onları saptırmadığını kesin olarak kabul etmek gerekir; böylece bu husus bu cihetten bizim lehimize bir delil olmuştur. İkincisi: Eğer Allah Teâlâ'nın onları saptırdığı hükmü sabit olsaydı, bu durum onların iman etmemeleri hususunda bir mazeret haline gelir ve Nûh onlarla münazarada susturulmuş olurdu. Çünkü onlar Nûh'a şöyle derlerdi: «Sen kabul ettin ki, Allah bizi saptırdığında ne senin nasihatinde ne de bizim çaba ve gayretimizde bir fayda kalır. Eğer Allah Teâlâ'nın bizi saptırdığını iddia ediyorsan bizi mazeretli kılmış olursun; dolayısıyla bu daveti kabul etmemiz gerekmez.» Böylece sabit oldu ki, mesele hasmın (Ehl-i Sünnet'in) dediği gibi olsaydı, bu durum kâfirlerin Nûh (aleyhisselâm)'a karşı bir hücceti haline gelirdi. Nûh (aleyhisselâm)'ın ise kendisi yüzünden susturulacağı, aciz bırakılacağı ve Allah Teâlâ'nın delilini ortaya koymaktan âciz kalacağı bir söz söylemesi caiz değildir. Zikrettiğimiz şeylerle sabit oldu ki bu ayet Mücbire'nin (Ehl-i Sünnet'in) görüşüne delalet etmez. Ardından tevil hususunda birkaç yön zikrettiler: Birincisi:

أُولَئِكَ الْكُفَّارُ كَانُوا مُجَبِّرَةً، وَكَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ كُفْرَهُمْ بِإِرَادَةِ اللَّه تَعَالَى، فَعِنْدَ هَذَا قَالَ نُوحٌ ﵇: إِنَّ نُصْحَهُ لَا يَنْفَعُهُمْ إِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قَالُوا، وَمِثَالُهُ أَنْ يُعَاقِبَ الرَّجُلُ وَلَدَهُ عَلَى ذَنْبِهِ فَيَقُولُ الْوَلَدُ: لَا أَقْدِرُ عَلَى غَيْرِ مَا أَنَا عَلَيْهِ، فَيَقُولُ الْوَالِدُ فَلَنْ يَنْفَعَكَ إِذًا نُصْحِي وَلَا زَجْرِي، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ يُصَدِّقُهُ عَلَى مَا ذَكَرَهُ بَلْ عَلَى وَجْهِ الْإِنْكَارِ لِذَلِكَ. الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ مَعْنَى يُغْوِيَكُمْ أَيْ يُعَذِّبَكُمْ، وَالْمَعْنَى: لَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي الْيَوْمَ إِذَا نَزَلَ بِكُمُ الْعَذَابُ فَآمَنْتُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ لَا يُقْبَلُ، وَإِنَّمَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِذَا آمَنْتُمْ قَبْلَ مُشَاهَدَةِ الْعَذَابِ. الثَّالِثُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْغَوَايَةُ هِيَ الْخَيْبَةُ مِنَ الطَّلَبِ بِدَلِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا [مَرْيَمَ: ٥٩] أَيْ خَيْبَةً مِنْ خَيْرِ الْآخِرَةِ قَالَ الشَّاعِرُ:

O kâfirler Mücbire idiler ve küfürlerinin Allah Teâlâ'nın iradesiyle olduğunu söylüyorlardı. İşte bunun üzerine Nûh (aleyhisselâm): Durum onların dediği gibi olduğu takdirde nasihatinin kendilerine fayda vermeyeceğini söyledi. Bunun misali, bir adamın çocuğunu günahından dolayı cezalandırması, çocuğun da: «Ben içinde bulunduğum halden başkasına güç yetiremem» demesi, bunun üzerine babanın: «O halde sana ne nasihatim ne de azarlamam fayda verir» demesidir. Buradaki maksat onun söylediğini doğrulamak değil, bilakis bunu inkâr etmektir. İkincisi: Hasan demiştir ki: «Yuğviyeküm»ün (يُغْوِيَكُمْ) anlamı «size azap etmesi»dir. Anlamı şudur: Bugün üzerinize azap indiğinde ve o vakitte iman ettiğinizde nasihatim size fayda vermez; zira azap indiği andaki iman kabul olunmaz. Nasihatim size ancak azabı görmeden önce iman ederseniz fayda verir. Üçüncüsü: Cübbâî demiştir ki: İğvâ (saptırma), Allah Teâlâ'nın: { فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } “Onlar yakında bir hüsranla karşılaşacaklardır” [Meryem 59] ayetinin delaletiyle talep edilen şeyde hüsrana uğramaktır; yani ahiret hayrından mahrumiyettir. Şair şöyle demiştir:

وَمَنْ يَغْوَ لَا يَعْدَمْ عَلَى الْغَيِّ لَائِمَا

“Hüsrana uğrayan kimse, hüsranı üzerine kınayıcıdan mahrum kalmaz.”

الرَّابِعُ: أَنَّهُ إِذَا أَصَرَّ عَلَى الْكُفْرِ وَتَمَادَى فِيهِ مَنَعَهُ اللَّه تَعَالَى الْأَلْطَافَ وَفَوَّضَهُ إِلَى نَفْسِهِ، فَهَذَا شَبِيهُ مَا إِذَا أَرَادَ إِغْوَاءَهُ فَلِهَذَا السَّبَبِ حَسُنَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَغْوَاهُ هَذَا جُمْلَةُ كَلِمَاتِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي هَذَا الْبَابِ. وَالْجَوَابُ عَنْ أَمْثَالِ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ قَدْ ذَكَرْنَاهُ مِرَارًا وَأَطْوَارًا فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.

Dördüncüsü: Kul küfürde ısrar edip onda aşırı gidince Allah Teâlâ lütuflarını ondan meneder ve onu kendi haline bırakır. Bu durum, onu saptırmayı dilemesine benzer; işte bu sebeple Allah Teâlâ'nın onu saptırdığı söylenmesi güzel olmuştur. Mutezile'nin bu konudaki sözlerinin özeti budur. Bu gibi sözlere verilecek cevabı defalarca ve türlü şekillerde zikretmiştik; dolayısıyla tekrar etmenin bir faydası yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ جَزَاءٌ مُعَلَّقٌ عَلَى شَرْطٍ بَعْدَهُ شَرْطٌ آخَرُ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الشَّرْطُ الْمُؤَخَّرُ فِي اللَّفْظِ مُقَدَّمًا فِي الْوُجُودِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ طَالِقٌ إِنْ دَخَلْتِ الدَّارَ، كَانَ الْمَفْهُومُ كَوْنَ ذَلِكَ الطَّلَاقِ مِنْ لَوَازِمِ ذَلِكَ الدُّخُولِ، فَإِذَا ذَكَرَ بَعْدَهُ شَرْطًا آخَرَ مِثْلَ أَنْ يَقُولَ: إِنْ أَكَلْتِ الْخُبْزَ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّ تَعَلُّقَ ذَلِكَ الْجَزَاءِ بِذَلِكَ الشَّرْطِ الْأَوَّلِ مَشْرُوطٌ بِحُصُولِ هَذَا الشَّرْطِ الثَّانِي وَالشَّرْطُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمَشْرُوطِ فِي الْوُجُودِ فَعَلَى هَذَا إِنْ حَصَلَ الشَّرْطُ الثَّانِي تَعَلَّقَ ذَلِكَ الْجَزَاءُ بِذَلِكَ الشَّرْطِ الْأَوَّلِ أَمَّا إِنْ/ لَمْ يُوجَدِ الشَّرْطُ الْمَذْكُورُ ثَانِيًا لَمْ يَتَعَلَّقْ ذَلِكَ الْجَزَاءُ بِذَلِكَ الشَّرْطِ الْأَوَّلِ،

İkinci Mesele: { وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ } “Allah sizi saptırmayı dilemişse, ben size öğüt vermek istesem de öğüdüm size fayda vermez” ayeti, ardından başka bir şartın geldiği bir şarta bağlanmış cezadır (sonuçtur). Bu durum, lafızda sonra gelen şartın varlıkta önce olmasını gerektirir. Çünkü bir adam karısına: «Eve girersen boşsun» derse, anlaşılan mânâ bu talakın o girişin gereklerinden biri olduğudur. Eğer bundan sonra «Ekmek yersen» diyerek başka bir şart zikrederse, anlamı; o cezanın o birinci şarta bağlanmasının, bu ikinci şartın gerçekleşmesine bağlı olduğudur. Şart ise varlıkta meşruttan (şarta bağlanandan) öncedir. Buna göre ikinci şart gerçekleşirse o ceza birinci şarta bağlanır; lâkin ikinci olarak zikredilen şart bulunmazsa o ceza birinci şarta bağlanmaz.

هَذَا هُوَ التَّحْقِيقُ فِي هَذَا التَّرْكِيبِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ الْفُقَهَاءُ: إِنَّ الشَّرْطَ الْمُؤَخَّرَ فِي اللَّفْظِ مُقَدَّمٌ فِي الْمَعْنَى، وَالْمُقَدَّمَ فِي اللَّفْظِ مُؤَخَّرٌ فِي الْمَعْنَى.

Bu terkipten çıkan dakik hakikat budur. İşte bu mânâdan ötürü fakihler şöyle demişlerdir: «Lafızda sonraya bırakılan şart mânâda öndedir; lafızda öne alınan şart ise mânâda sonradır.»

وَاعْلَمْ أَنَّ نُوحًا ﵇ لَمَّا قَرَّرَ هَذِهِ الْمَعَانِيَ قَالَ: هُوَ رَبُّكُمْ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ وَهَذَا نِهَايَةُ الْوَعِيدِ أَيْ هُوَ إِلَهُكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَرَبَّاكُمْ وَيَمْلِكُ التَّصَرُّفَ فِي ذَوَاتِكُمْ وَفِي صِفَاتِكُمْ قَبْلَ الْمَوْتِ وَعِنْدَ الْمَوْتِ وَبَعْدَ الْمَوْتِ مَرْجِعُكُمْ إِلَيْهِ وَهَذَا يُفِيدُ نهاية التحذير.

Bil ki Nûh (aleyhisselâm) bu mânâları ortaya koyunca: { هُوَ رَبُّكُمْ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “O sizin Rabbinizdir ve O’na döndürüleceksiniz” dedi. Bu ise tehdidin son noktasıdır; yani O, sizi yaratan, terbiye eden, ölümden önce, ölüm anında ve ölümden sonra zatlarınızda ve sıfatlarınızda tasarruf sahibi olan ilahınızdır; dönüşünüz ancak O'nadır. Bu da sakındırmanın son noktasını ifade eder.

[سورة هود (١١) : آية ٣٥]

[Hûd Suresi (11), Ayet 35]

أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ (٣٥)

{ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ (٣٥) } “Yoksa ‘Onu uydurdu’ mu diyorlar? De ki: ‘Eğer onu ben uydurmuşsam günahım bana aittir. Ben ise sizin işlemekte olduğunuz günahlardan uzağım.’”

اعْلَمْ أَنَّ مَعْنَى افْتَرَاهُ اخْتَلَقَهُ وَافْتَعَلَهُ وَجَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ، وَالْهَاءُ تَرْجِعُ إِلَى الْوَحْيِ الَّذِي بَلَّغَهُ إِلَيْهِمْ، وَقَوْلُهُ: فَعَلَيَّ إِجْرامِي الْإِجْرَامُ اقْتِرَاحُ الْمَحْظُورَاتِ وَاكْتِسَابُهَا، وَهَذَا مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى:

Bil ki «ifterâhu»nun (افْتَرَاهُ) anlamı; onu uydurdu, düzüp koştu ve kendiliğinden getirdi demektir. Buradaki bitişik zamir (hâ), onlara tebliğ ettiği vahye racidir. O'nun: { فَعَلَيَّ إِجْرامِي } “günahım bana aittir” sözüne gelince; «el-İcrâm» (الْإِجْرَامُ), yasakları irtikâp etmek ve onları kazanmaktır. Bu, muzâfın hazfedilmesi kabilindendir; çünkü anlamı:

فَعَلَيَّ عِقَابُ إِجْرَامِي، وَفِي الْآيَةِ مَحْذُوفٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْمَعْنَى: إِنْ كُنْتُ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ عِقَابُ جُرْمِي، وَإِنْ كُنْتُ صَادِقًا وَكَذَّبْتُمُونِي فَعَلَيْكُمْ عِقَابُ ذَلِكَ التَّكْذِيبِ، إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ هَذِهِ الْبَقِيَّةَ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ [الزُّمَرِ: ٩] وَلَمْ يَذْكُرِ الْبَقِيَّةَ، وَقَوْلُهُ: وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ أَيْ أَنَا بَرِيءٌ مِنْ عِقَابِ جُرْمِكُمْ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ هَذَا مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ نُوحٍ ﵇، وَهَذِهِ الْآيَةُ وَقَعَتْ فِي قِصَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي أَثْنَاءِ حِكَايَةِ نُوحٍ، وَقَوْلُهُمْ بَعِيدٌ جِدًّا، وَأَيْضًا قَوْلُهُ: قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ شَاكًّا، إِلَّا أَنَّهُ قَوْلٌ يُقَالُ عَلَى وَجْهِ الْإِنْكَارِ عِنْدَ الْيَأْسِ مِنَ القبول.

«İcramımın (günahımın) cezası banadır» demektir. Ayette başka bir hazif daha vardır ki o da şudur: Mânâ; «Eğer onu ben uydurduysam cürmümün cezası banadır; şayet ben doğru sözlü isem ve siz beni yalanladıysanız bu yalanlamanın cezası da sizedir» şeklindedir. Ancak sözün delaleti sebebiyle bu geri kalan kısmı hazfetmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ } “Yoksa o gece saatlerinde ibadet eden kimse mi...” [Zümer 9] buyurup cümlenin devamını zikretmemesi gibidir. O'nun: { وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ } “Ben ise sizin işlemekte olduğunuz günahlardan uzağım” sözü; «Ben sizin cürmünüzün cezasından uzağım» demektir. Müfessirlerin çoğu bunun Nûh (aleyhisselâm)'ın sözünün devamı olduğu görüşündedir; bu ayet Nûh kıssası anlatılırken Hz. Muhammed ﷺ'in kıssası içinde yer almıştır; onların bu sözü [yani Nûh'a ait olduğu görüşü] oldukça uzaktır. Ayrıca O'nun: { قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي } “De ki: ‘Eğer onu ben uydurmuşsam günahım bana aittir’” sözü, onun şüphe içinde olduğuna delalet etmez; bilakis bu, kabulden ümit kesildiği vakit inkâr amacıyla söylenen bir sözdür.

[سورة هود (١١) : آية ٣٦]

[Hûd Suresi (11), Ayet 36]

وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلاَّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦)

{ وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلاَّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦) } “Nûh’a vahyolundu ki: «Kavminden, daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla inanmayacaktır. Artık onların yaptıklarına üzülme!»”

فِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا جَاءَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى دَعَا عَلَى قَوْمِهِ فَقَالَ:

Birinci Mesele: İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Allah Teâlâ katından bu [vahiy] gelince Nûh kavmine beddua etti ve şöyle dedi:

رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نُوحٍ: ٢٦] وَقَوْلُهُ: فَلا تَبْتَئِسْ أَيْ لَا تَحْزَنْ، قَالَ أَبُو زَيْدٍ:

{ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” [Nûh 26]. O'nun: { فَلا تَبْتَئِسْ } “üzülme” sözü; kederlenme demektir. Ebû Zeyd şöyle demiştir:

ابْتَأَسَ الرَّجُلُ إِذَا بَلَغَهُ شَيْءٌ يَكْرَهُهُ، وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ:

Kişiye hoşlanmadığı bir şey ulaştığında «ibteese'r-racül» (ابْتَأَسَ الرَّجُلُ) denir. Ebû Ubeyde şu beyti inşad etmiştir:

مَا يَقْسِمُ اللَّه أَقْبَلْ غَيْرَ مُبْتَئِسٍ ... بِهِ وَأَقْعُدْ كَرِيمًا نَاعِمَ الْبَالِ

“Allah'ın taksim ettiğini ona üzülmeksizin kabul ederim... ve cömert, gönlü rahat biri olarak otururum.”

أَيْ غَيْرَ حَزِينٍ وَلَا كَارِهٍ.

Yani mahzun olmadan ve kerih görmeden [kabul ederim].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ فِي الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ وَقَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ قَوْمِهِ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بَعْدَ ذَلِكَ، فَلَوْ حَصَلَ إِيمَانُهُمْ لَكَانَ إِمَّا مَعَ بَقَاءِ هَذَا الْخَبَرِ صِدْقًا، وَمَعَ بَقَاءِ هَذَا الْعِلْمِ عِلْمًا أَوْ مَعَ انْقِلَابِ هَذَا الْخَبَرِ كَذِبًا وَمَعَ انْقِلَابِ هَذَا الْعَلَمِ جَهْلًا وَالْأَوَّلُ ظَاهِرُ الْبُطْلَانِ لِأَنَّ وُجُودَ الْإِيمَانِ مَعَ أَنْ يَكُونَ الْإِخْبَارُ عَنْ عَدَمِ الْإِيمَانِ صِدْقًا، وَمَعَ كَوْنِ الْعِلْمِ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ حَاصِلًا حَالَ وُجُودِ الْإِيمَانِ جَمْعٌ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ، وَالثَّانِي أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ انْقِلَابَ خَبَرِ اللَّه كَذِبًا وَعِلْمِ اللَّه جَهْلًا مُحَالٌ، وَلَمَّا كَانَ صُدُورُ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَلَى هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ وَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُحَالٌ كَانَ صُدُورُ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ مُحَالًا مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا مَأْمُورِينَ بِهِ، وَأَيْضًا الْقَوْمُ كَانُوا مَأْمُورِينَ بِالْإِيمَانِ وَمِنَ الْإِيمَانِ تَصْدِيقُ اللَّه تَعَالَى فِي كُلِّ مَا أَخْبَرَ عَنْهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

İkinci Mesele: Mezhebimiz âlimleri (Ehl-i Sünnet), kaza ve kader konusundaki görüşlerinin doğruluğuna bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ kavminin bundan sonra iman etmeyeceğini haber vermiştir. Şayet onların imanı gerçekleşseydi, bu durum ya bu haberin doğruluk üzere kalması ve bu ilmin ilim olarak kalmasıyla olacaktı yahut bu haberin yalana ve bu ilmin cehalete dönüşmesiyle olacaktı. Birincisi apaçık bâtıldır; zira imanın yokluğuna dair haberin doğru olması ve imanın yokluğuna dair ilmin bulunmasıyla birlikte bizzat imanın var olması çelişkili iki şeyin (nakîzân) bir araya gelmesidir. İkincisi de bâtıldır; çünkü Allah'ın haberinin yalana, Allah'ın ilminin de cehalete dönüşmesi muhaldir. Onlardan imanın sâdır olması mutlaka bu iki kısımdan biri üzere olacağına ve her birinin de muhal olduğu sabit olduğuna göre, kendilerine iman emredilmiş olmakla birlikte onlardan imanın sâdır olması muhal idi. Ayrıca o kavim iman etmekle mükellefti; imanın bir parçası da Allah Teâlâ'yı haber verdiği her şeyde tasdik etmektir. O'nun:

أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَيَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ كَانُوا مَأْمُورِينَ بِأَنْ يُؤْمِنُوا بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ الْبَتَّةَ.

{ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ } “Kavminden, daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla inanmayacaktır” sözü de bundandır. Dolayısıyla onların, asla iman etmeyeceklerine inanmakla emrolundukları sonucu çıkar.

وَذَلِكَ تَكْلِيفُ الْجَمْعِ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ، وَتَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ قَدْ مَرَّ فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا وَأَطْوَارًا.

Bu ise iki zıddı/çelişiği birleştirmeyi teklif etmektir (teklîf-i mâ lâ yutâk). Bu sözün açıklaması bu kitapta defalarca ve türlü şekillerde geçmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ الْمُعْتَزِلَةُ فِي أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ أَنْ يُنَزِّلَ اللَّه تَعَالَى عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ عَلَى قَوْمٍ كَانَ فِي الْمَعْلُومِ أَنَّ فِيهِمْ مَنْ يُؤْمِنُ أَوْ كَانَ فِي أَوْلَادِهِمْ مَنْ يُؤْمِنُ، فَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ. وَاحْتَجُّوا بِمَا حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْ نُوحٍ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً [نُوحٍ: ٢٦، ٢٧] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا حَسُنَ مِنْهُ تَعَالَى إِنْزَالُ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ عَلَيْهِمْ، لِأَجْلِ أَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ مَنْ يُؤْمِنُ، وَلَا فِي أَوْلَادِهِمْ أَحَدٌ يُؤْمِنُ. قَالَ الْقَاضِي وَقَالَ كَثِيرٌ مِنْ عُلَمَائِنَا: إِنَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّه تَعَالَى جَائِزٌ وَإِنْ كَانَ مِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ. وَأَمَّا قَوْلُ نُوحٍ ﵇: رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً فَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا سَأَلَ ذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ كَانَ فِي الْمَعْلُومِ أَنَّهُمْ يُضِلُّونَ عِبَادَهُ وَلَا يَلِدُونَ إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْحُكْمَ كَانَ قَوْلًا بِمَجْمُوعِ هَاتَيْنِ الْعِلَّتَيْنِ، وَأَيْضًا فَلَا دَلِيلَ فِيهِ عَلَى أَنَّهُمَا لَوْ لَمْ يَحْصُلَا لَمَا جَازَ إِنْزَالُ الْإِهْلَاكِ، وَالْأَقْرَبُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ نُوحًا ﵇ لِشِدَّةِ مَحَبَّتِهِ لِإِيمَانِهِمْ كَانَ سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يُبْقِيَهُمْ، فَأَعْلَمَهُ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ مِنْهُمْ أَحَدٌ لِيَزُولَ عَنْ قَلْبِهِ مَا كَانَ قَدْ حَصَلَ/ فِيهِ مِنْ تِلْكَ الْمَحَبَّةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى مِنْ بَعْدُ: فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ أَيْ لَا تَحْزَنْ مِنْ ذَلِكَ وَلَا تَغْتَمَّ وَلَا تَظُنَّ أَنَّ فِي ذَلِكَ مَذَلَّةً، فَإِنَّ الدِّينَ عَزِيزٌ، وَإِنْ قَلَّ عَدَدُ مَنْ يَتَمَسَّكُ بِهِ، وَالْبَاطِلَ ذَلِيلٌ وَإِنْ كثر عدد من يقول به.

Üçüncü Mesele: Mutezile, içlerinde iman edecek kimselerin veya soylarından iman edecek birilerinin bulunacağı malum olan bir kavme Allah Teâlâ'nın köklerini kurutan toptan helak azabını (isti’sâl) indirmesinin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmiştir. Bir grup: «Bu caiz değildir» demiş ve Allah Teâlâ'nın Nûh (aleyhisselâm)'dan naklettiği şu sözü delil getirmişlerdir: { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma! Çünkü Sen onları bırakırsan kullarını saptırırlar ve ancak ahlâksız, pek inkârcı nesiller yetiştirirler” [Nûh 26, 27]. Bu durum, Allah Teâlâ'nın onlar üzerine toptan helak azabını indirmesinin ancak içlerinde iman edecek kimse olmadığını ve soylarından da kimsenin iman etmeyeceğini bilmesinden ötürü uygun olduğunu gösterir. Kâdı dedi ki: Âlimlerimizin çoğu şöyle demiştir: «İçlerinden iman edecek kimseler bulunsa dahi Allah Teâlâ'nın bunu yapması caizdir.» Nûh (aleyhisselâm)'ın: { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” sözüne gelince; bu durum onun bunu, kullarını saptıracaklarının ve ancak ahlâksız pek inkârcı kimseler doğuracaklarının malum olması cihetinden istediğine delalet eder. Bu da o hükmün bu iki illetin toplamıyla verildiğini gösterir. Ayrıca bu iki illet gerçekleşmeseydi helak indirmenin caiz olmayacağına dair bir delil de yoktur. En uygun olanı şöyle demektir: Nûh (aleyhisselâm) onların iman etmelerine olan aşırı arzusu sebebiyle Rabbinden onları yaşatmasını istemişti; bunun üzerine Allah Teâlâ, kalbinde hâsıl olan o arzunun zail olması için onlardan hiçbirinin iman etmeyeceğini ona bildirdi. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ ardından: { فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ } “Artık onların yaptıklarına üzülme!” buyurdu; yani bundan dolayı mahzun olma, kederlenme ve bunda bir zillet olduğunu sanma! Zira dine sarılanların sayısı az da olsa din azizdir; bâtılı söyleyenlerin sayısı çok da olsa bâtıl zelildir.

[سورة هود (١١) : آية ٣٧]

[Hûd Suresi (11), Ayet 37]

وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٣٧)

{ وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “Gözetimimiz altında ve vahyimiz doğrultusunda gemiyi yap. Zulmedenler hakkında Bana bir şey söyleme; çünkü onlar mutlaka suda boğulacaklardır!” (37)

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ [هود: ٣٦] يَقْتَضِي تَعْرِيفَ نُوحٍ ﵇ أَنَّهُ مُعَذِّبُهُمْ وَمُهْلِكُهُمْ، فَكَانَ يَحْتَمِلُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِوُجُوهِ التَّعْذِيبِ، فَعَرَّفَهُ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ يُعَذِّبُهُمْ بِهَذَا الْجِنْسِ الَّذِي هُوَ الْغَرَقُ، وَلَمَّا كَانَ السَّبِيلُ الَّذِي بِهِ يَحْصُلُ النَّجَاةُ مِنَ الْغَرَقِ تَكْوِينَ السَّفِينَةِ. لا جرم أمر اللَّه تَعَالَى بِإِصْلَاحِ السَّفِينَةِ وَإِعْدَادِهَا، فَأَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِ أَنْ يَصْنَعَهَا عَلَى مِثَالِ جُؤْجُؤِ الطَّائِرِ.

Bil ki Allah Teâlâ'nın: { أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ } “Haberin olsun, daha önce iman etmiş olanlar dışında kavminden hiç kimse asla iman etmeyecektir” [Hûd 36] buyruğu, Nûh (aleyhisselâm)'a, kendisinin onları cezalandırıp helak edeceğini bildirmesini gerektirmektedir. Bu cezanın çeşitli azap türleriyle olması muhtemeldi; bu sebeple Allah Teâlâ ona, kendilerini suda boğulma türünden bir azapla cezalandıracağını bildirdi. Suda boğulmaktan kurtulmanın yolu ise bir gemi inşa etmek olunca, şüphesiz Allah Teâlâ geminin yapılmasını ve hazırlanmasını emretti. Böylece Allah Teâlâ ona, gemiyi bir kuşun göğsü şeklinde yapmasını vahyetti.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاصْنَعِ الْفُلْكَ أَمْرُ إِيجَابٍ أَوْ أَمْرُ إِبَاحَةٍ.

Eğer: «Allah Teâlâ'nın { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ } “Gemiyi yap” buyruğu bir vücub (farziyet) emri midir, yoksa bir ibahe (mübah kılma) emri midir?» denilirse,

قُلْنَا: الْأَظْهَرُ أَنَّهُ أَمْرُ إِيجَابٍ، لِأَنَّهُ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى صَوْنِ رُوحِ نَفْسِهِ وَأَرْوَاحِ غَيْرِهِ عَنِ الْهَلَاكِ إِلَّا بِهَذَا الطَّرِيقِ وَصَوْنُ النَّفْسِ عَنِ الْهَلَاكِ وَاجِبٌ وَمَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ لَا يَكُونَ ذَلِكَ الْأَمْرُ أَمْرَ إِيجَابٍ بَلْ كَانَ أَمْرَ إِبَاحَةٍ، وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ أَنْ يَتَّخِذَ الْإِنْسَانُ لِنَفْسِهِ دَارًا لِيَسْكُنَهَا وَيُقِيمَ بِهَا.

Biz deriz ki: Daha zahir olan, bunun bir vücub emri olmasıdır. Zira onun kendi canını ve başkalarının canlarını helak olmaktan korumasının bu yoldan başka bir çaresi yoktu. Canı helak olmaktan korumak vaciptir; vacibin kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir. Bununla birlikte, o emrin vücub emri olmayıp bir ibahe emri olması da muhtemeldir; bu da insanın oturmak ve ikamet etmek için kendisine bir ev edinmesi gibidir.

أَمَّا قَوْلُهُ: بِأَعْيُنِنا فَهَذَا لَا يُمْكِنُ إِجْرَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ للَّه تَعَالَى أَعْيُنٌ كَثِيرَةٌ. وَهَذَا يُنَاقِضُ ظَاهِرَ قَوْلِهِ تعالى: وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي [طه: ٣٩] وَثَانِيهَا: أَنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ يَصْنَعَ نُوحٌ ﵇ ذَلِكَ الْفُلْكَ بِتِلْكَ الْأَعْيُنِ، كَمَا يُقَالُ: قَطَعْتُ بِالسِّكِّينِ، وَكَتَبْتُ بِالْقَلَمِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ.

O'nun: { بِأَعْيُنِنا } “Gözetimimiz altında” buyruğuna gelince; bunun zahiri üzere bırakılması şu açılardan mümkün değildir: Birincisi: Bu, Allah Teâlâ'nın birçok gözünün bulunmasını gerektirir. Bu ise O'nun: { وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي } “Gözetimim altında yetiştirilmen için” [Tâhâ 39] buyruğunun zahirine zıttır. İkincisi: Bu durum Nûh (aleyhisselâm)'ın o gemiyi, «bıçakla kestim» ve «kalemle yazdım» denildiği gibi, o gözlerle yapmasını gerektirir; oysa bunun batıl olduğu malumdur.

وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ الْعَقْلِيَّةِ كَوْنُهُ تَعَالَى مُنَزَّهًا عَنِ الْأَعْضَاءِ وَالْجَوَارِحِ وَالْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ، فَوَجَبَ الْمَصِيرُ فِيهِ إِلَى التَّأْوِيلِ، وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَعْنَى بِأَعْيُنِنا أَيْ بِعَيْنِ الْمَلَكِ الَّذِي كَانَ يُعَرِّفُهُ كَيْفَ يَتَّخِذُ السَّفِينَةَ، يُقَالُ فُلَانٌ عَيْنٌ عَلَى فُلَانٍ نُصِّبَ عليه ليكون منفحصا عَنْ أَحْوَالِهِ وَلَا تُحَوَّلُ عَنْهُ عَيْنُهُ. الثَّانِي: أَنَّ مَنْ كَانَ عَظِيمَ الْعِنَايَةِ بِالشَّيْءِ فَإِنَّهُ يَضَعُ عَيْنَهُ عَلَيْهِ، فَلَمَّا كَانَ وَضْعُ الْعَيْنِ عَلَى الشَّيْءِ سَبَبًا لِمُبَالَغَةِ الِاحْتِيَاطِ وَالْعِنَايَةِ جَعَلَ الْعَيْنَ كِنَايَةً/ عَنِ الِاحْتِيَاطِ، فَلِهَذَا قَالَ الْمُفَسِّرُونَ مَعْنَاهُ بِحِفْظِنَا إِيَّاكَ حِفْظَ مَنْ يَرَاكَ وَيَمْلِكُ دَفْعَ السُّوءِ عَنْكَ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ إِقْدَامَهُ عَلَى عَمَلِ السَّفِينَةِ مَشْرُوطٌ بِأَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ لَا يَمْنَعَهُ أَعْدَاؤُهُ عَنْ ذَلِكَ الْعَمَلِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِأَنَّهُ كَيْفَ يَنْبَغِي تَأْلِيفُ السَّفِينَةِ وَتَرْكِيبُهَا وَدَفْعُ الشَّرِّ عَنْهُ، وَقَوْلُهُ: وَوَحْيِنا

Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın organlardan, uzuvlardan, cüzlerden ve parçalardan münezzeh olduğu kesin akli delillerle sabittir. Bu sebeple bu lafzı tevil etmek zorunlu olmuştur; bu da birkaç cihettendir: Birincisi: { بِأَعْيُنِنا } ifadesinin anlamı, ona gemiyi nasıl yapacağını öğreten meleğin gözetiminde demektir. Nitekim durumunu araştırsın ve gözünü üzerinden ayırmasın diye başına dikilen kimse hakkında «falanca, falancanın üzerinde bir gözdür» denilir. İkincisi: Bir şeye son derece özen gösteren kimse gözünü onun üzerine diker. Gözü bir şeye dikmek aşırı dikkatin ve özenin sebebi olunca, göz [kelimesi] dikkatin/özenin kinayesi kılınmıştır. İşte bu sebeple müfessirler bunun manasının, «seni gören ve senden kötülüğü savmaya gücü yeten kimsenin koruması gibi, bizim seni korumamız altında» olduğunu söylemişlerdir. Sözün özü şudur: Onun gemi yapımına girişmesi iki şarta bağlıdır: Birincisi: Düşmanlarının onu bu işten alıkoymaması; ikincisi ise geminin nasıl bir araya getirileceğini, nasıl kurulacağını ve kötülüğün kendisinden nasıl savuşturulacağını biliyor olmasıdır. O'nun: { وَوَحْيِنا }

إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ كَيْفَ يَنْبَغِي عَمَلُ السَّفِينَةِ حَتَّى يَحْصُلَ مِنْهُ الْمَطْلُوبُ.

“Ve vahyimiz doğrultusunda” buyruğu, maksadın hâsıl olması için gemi yapımının nasıl olması gerektiğini Allah Teâlâ'nın ona vahyedeceğine bir işarettir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: يَعْنِي لَا تَطْلُبْ مِنِّي تَأْخِيرَ الْعَذَابِ عَنْهُمْ فَإِنِّي قَدْ حَكَمْتُ عَلَيْهِمْ بِهَذَا الْحُكْمِ، فَلَمَّا عَلِمَ نُوحٌ ﵇ ذَلِكَ دَعَا عَلَيْهِمْ بَعْدَ ذَلِكَ وَقَالَ:

O'nun: { وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “Zulmedenler hakkında Bana bir şey söyleme; çünkü onlar mutlaka suda boğulacaklardır!” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Yani onlardan azabın ertelenmesini Benden talep etme; zira Ben onlar hakkında bu hükmü vermiş bulunmaktayım. Nûh (aleyhisselâm) bunu öğrenince, bunun ardından onların aleyhine dua etti ve şöyle dedi:

رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نُوحٍ: ٢٦] الثَّانِي: وَلا تُخاطِبْنِي فِي تَعْجِيلِ ذَلِكَ الْعِقَابِ عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا، فَإِنِّي لَمَّا قَضَيْتُ إِنْزَالَ ذَلِكَ الْعَذَابِ فِي وَقْتٍ مُعَيَّنٍ كَانَ تَعْجِيلُهُ مُمْتَنِعًا، الثَّالِثُ: الْمُرَادُ بالذين ظلموا امرأته وابنه كنعان.

{ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” [Nûh 26]. İkincisi: Zulmedenler üzerine o cezanın acele gelmesi hususunda Bana başvurma; zira Ben o azabın belirli bir vakitte inmesine hükmettiğim için onun öne alınması imkânsızdır. Üçüncüsü: «Zulmedenler» ile kastedilen kimseler, onun karısı ve oğlu Kenan'dır.

[سورة هود (١١) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]

[Hûd Suresi (11), Ayetler 38-39]

وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ (٣٨) فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٩)

{ وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ (٣٨) فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Gemiyi yapıyordu. Kavminden ileri gelenler her ne zaman yanına uğrasalar onunla alay ediyorlardı. O da dedi ki: «Eğer bizimle alay ediyorsanız, sizin alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz! Kendisini rezil rüsva edecek bir azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini pek yakında bileceksiniz!»” (38-39)

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } “Gemiyi yapıyordu” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ حِكَايَةُ حَالٍ مَاضِيَةٍ أَيْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ يَصْنَعُ الْفُلْكَ. الثَّانِي: التَّقْدِيرُ وَأَقْبَلَ يَصْنَعُ الْفُلْكَ فَاقْتَصَرَ عَلَى قَوْلِهِ: وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ.

Birinci Mesele: O'nun: { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } “Gemiyi yapıyordu” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bunun geçmiş bir halin hikâyesi (hikaye-i hal-i maziye) olmasıdır; yani o vakitte onun gemi yapıyor olduğu doğruydu. İkincisi: Cümlenin takdiri «gemi yapmaya koyuldu» şeklindedir ve { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } sözüyle yetinilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي صِفَةِ السَّفِينَةِ أَقْوَالًا كَثِيرَةً: فَأَحَدُهَا: أَنَّ نُوحًا ﵇ اتَّخَذَ السَّفِينَةَ فِي سَنَتَيْنِ، وَقِيلَ فِي أَرْبَعِ سِنِينَ وَكَانَ طُولُهَا ثلاثمائة ذِرَاعٍ وَعَرْضُهَا خَمْسُونَ ذِرَاعًا وَطُولُهَا فِي السَّمَاءِ ثَلَاثُونَ ذِرَاعًا، وَكَانَتْ مِنْ خَشَبِ السَّاجِ وَجَعَلَ لَهَا ثَلَاثَ بُطُونٍ فَحَمَلَ فِي الْبَطْنِ الْأَسْفَلِ الْوُحُوشَ وَالسِّبَاعَ وَالْهَوَامَّ، وَفِي الْبَطْنِ الْأَوْسَطِ الدَّوَابَّ وَالْأَنْعَامَ، وَفِي الْبَطْنِ الْأَعْلَى جَلَسَ هُوَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ مَعَ مَا احْتَاجُوا إِلَيْهِ مِنَ الزَّادِ، وَحَمَلَ مَعَهُ جَسَدَ آدَمَ ﵇، وَثَانِيهَا: قَالَ الْحَسَنُ/ كَانَ طُولُهَا أَلْفًا وَمِائَتَيْ ذِرَاعٍ وَعَرْضُهَا سِتَّمِائَةِ ذِرَاعٍ.

İkinci Mesele: Geminin vasfı hakkında pek çok görüş zikretmişlerdir: Bunlardan birincisi: Nûh (aleyhisselâm) gemiyi iki yılda yapmıştır; dört yılda [yaptığı da] söylenmiştir. Uzunluğu üç yüz arşın, genişliği elli arşın ve yüksekliği otuz arşındı. Abanoz (sac) ağacındandı ve onun için üç kat yapmıştı. Alt kata vahşi hayvanları, yırtıcıları ve haşereleri; orta kata binek ve sağmal hayvanları yerleştirdi; en üst kata ise ihtiyaç duydukları azıklarla birlikte kendisi ve beraberindekiler oturdu. Ayrıca yanında Âdem (aleyhisselâm)'ın cesedini de taşıdı. İkincisi: Hasan dedi ki: Uzunluğu bin iki yüz arşın, genişliği altı yüz arşındı.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَمْثَالَ هَذِهِ الْمَبَاحِثِ لَا تُعْجِبُنِي لِأَنَّهَا أُمُورٌ لَا حَاجَةَ إِلَى مَعْرِفَتِهَا الْبَتَّةَ وَلَا يَتَعَلَّقُ بِمَعْرِفَتِهَا فَائِدَةٌ أَصْلًا وَكَانَ الْخَوْضُ فِيهَا مِنْ بَابِ الْفُضُولِ لَا سِيَّمَا مَعَ الْقَطْعِ بِأَنَّهُ لَيْسَ هاهنا مَا يَدُلُّ عَلَى الْجَانِبِ الصَّحِيحِ وَالَّذِي نَعْلَمُهُ أَنَّهُ كَانَ فِي السَّعَةِ بِحَيْثُ يَتَّسِعُ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ قَوْمِهِ وَلِمَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ وَلِحُصُولِ زَوْجَيْنِ مِنْ كُلِّ حَيَوَانٍ، لِأَنَّ هَذَا الْقَدْرَ مَذْكُورٌ فِي الْقُرْآنِ، فَأَمَّا غَيْرُ ذَلِكَ الْقَدْرِ فَغَيْرُ مَذْكُورٍ.

Bil ki bu gibi araştırmalar benim hoşuma gitmez; zira bunlar bilinmesine kesinlikle ihtiyaç duyulmayan ve bilinmesinde hiçbir fayda bulunmayan konulardır. Özellikle burada doğru tarafa delalet eden bir şeyin bulunmadığı kesin olduğuna göre bunlara dalmak lüzumsuzluk kabilindendir. Bizim bildiğimiz husus, geminin, kavminden olan müminleri, ihtiyaç duydukları şeyleri ve her hayvandan birer çifti alacak genişlikte olduğudur; çünkü bu kadarı Kur'an'da zikredilmiştir. Bu miktarın dışındakiler ise zikredilmemiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ فَفِي تَفْسِيرِ الْمَلَأِ وَجْهَانِ قِيلَ جَمَاعَةٌ وَقِيلَ طَبَقَةٌ مِنْ أَشْرَافِهِمْ وَكُبَرَائِهِمْ وَاخْتَلَفُوا فِيمَا لِأَجْلِهِ كَانُوا يَسْخَرُونَ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: يَا نُوحُ كُنْتَ تَدَّعِي رِسَالَةَ اللَّه تَعَالَى فَصِرْتَ بَعْدَ ذَلِكَ نَجَّارًا. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لَهُ: لَوْ كُنْتَ صَادِقًا فِي دَعْوَاكَ لَكَانَ إِلَهُكَ يُغْنِيكَ عَنْ هَذَا الْعَمَلِ الشَّاقِّ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ مَا رَأَوُا السَّفِينَةَ قَبْلَ ذَلِكَ وَمَا عَرَفُوا كَيْفِيَّةَ الِانْتِفَاعِ بِهَا وَكَانُوا يَتَعَجَّبُونَ مِنْهُ وَيَسْخَرُونَ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ تِلْكَ السَّفِينَةَ كَانَتْ كَبِيرَةً وَهُوَ كَانَ يَصْنَعُهَا فِي مَوْضِعٍ بَعِيدٍ عَنِ الماء جدا وكانوا يقولون: ليس هاهنا مَاءٌ وَلَا يُمْكِنُكَ نَقْلُهَا إِلَى الْأَنْهَارِ الْعَظِيمَةِ وَإِلَى الْبِحَارِ، فَكَانُوا يَعُدُّونَ ذَلِكَ مِنْ بَابِ السَّفَهِ وَالْجُنُونِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ لَمَّا طَالَتْ مُدَّتُهُ مَعَ الْقَوْمِ وَكَانَ يُنْذِرُهُمْ بِالْغَرَقِ وَمَا شَاهَدُوا مِنْ ذَلِكَ الْمَعْنَى خَبَرًا وَلَا أَثَرًا غَلَبَ عَلَى ظُنُونِهِمْ كَوْنُهُ كَاذِبًا فِي ذَلِكَ الْمَقَالِ فَلَمَّا اشْتَغَلَ بِعَمَلِ السَّفِينَةِ لَا جَرَمَ سَخِرُوا مِنْهُ وَكُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ مُحْتَمَلَةٌ.

Allah Teâlâ'nın: { وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ } “Kavminden ileri gelenler her ne zaman yanına uğrasalar onunla alay ediyorlardı” buyruğuna gelince; «mele'» kelimesinin tefsirinde iki vecih vardır: Bir topluluk olduğu söylenmiştir; ileri gelenlerinden ve büyüklerinden bir zümre olduğu da söylenmiştir. Hangi gerekçeyle alay ettikleri hususunda ihtilaf etmişlerdir; bunda şu vecihler vardır: Birincisi: Onlar, «Ey Nûh! Allah Teâlâ'nın elçisi olduğunu iddia ediyordun, bundan sonra ise marangoz mu oldun?» diyorlardı. İkincisi: Ona, «Eğer davanda doğru sözlü olsaydın, ilahın seni bu meşakkatli işe muhtaç etmezdi» diyorlardı. Üçüncüsü: Bundan önce hiç gemi görmemişlerdi ve ondan nasıl faydalanılacağını bilmiyorlardı; bu yüzden ona şaşıyor ve alay ediyorlardı. Dördüncüsü: O gemi çok büyüktü ve o, gemiyi sudan çok uzak bir yerde yapıyordu. Onlar da: «Burada su yok; onu büyük nehirlere ve denizlere taşıman da mümkün değil» diyorlar ve bunu beyinsizlik ve delilik kabilinden sayıyorlardı. Beşincisi: Kavimle olan birlikteliği uzayıp onları boğulmakla uyardığında ve onlar bu anlama dair hiçbir haber ve iz görmeyince, onun bu sözde yalancı olduğu zannı onlara galip geldi. Gemi yapımıyla meşgul olunca da şüphesiz onunla alay ettiler. Bu vecihlerin hepsi muhtemeldir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ وَفِيهِ وُجُوهٌ:

Daha sonra Allah Teâlâ onun şöyle dediğini nakletmiştir: { إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ } “Eğer bizimle alay ediyorsanız, sizin alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz!” Bunda birkaç vecih vardır:

الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فِي هَذِهِ السَّاعَةِ فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ سُخْرِيَةً مِثْلَ سُخْرِيَتِكُمْ إِذَا وَقَعَ عَلَيْكُمُ الْغَرَقُ فِي الدُّنْيَا وَالْخِزْيُ فِي الْآخِرَةِ. الثَّانِي: إِنْ حَكَمْتُمْ عَلَيْنَا بِالْجَهْلِ فِيمَا نَصْنَعُ فَإِنَّا نَحْكُمُ عَلَيْكُمْ بِالْجَهْلِ فِيمَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالتَّعَرُّضِ لِسُخْطِ اللَّه تَعَالَى وَعَذَابِهِ فَأَنْتُمْ أَوْلَى بِالسُّخْرِيَةِ مِنَّا. الثَّالِثُ: إِنْ تَسْتَجْهِلُونَا فَإِنَّا نَسْتَجْهِلُكُمْ وَاسْتِجْهَالُكُمْ أَقْبَحُ وَأَشَدُّ، لِأَنَّكُمْ لَا تَسْتَجْهِلُونَ إِلَّا لِأَجْلِ الْجَهْلِ بِحَقِيقَةِ الْأَمْرِ وَالِاغْتِرَارِ بِظَاهِرِ الْحَالِ كَمَا هُوَ عَادَةُ الْأَطْفَالِ وَالْجُهَّالِ.

Birincisi: Cümlenin takdiri şöyledir: «Eğer şu anda bizimle alay ediyorsanız, dünyada suda boğulma ve ahirette rezillik başınıza geldiğinde, sizin alayınız gibi biz de sizinle alay edeceğiz.» İkincisi: «Eğer yaptığımız işte bizim cahil olduğumuza hükmediyorsanız, biz de içinde bulunduğunuz küfür ile Allah Teâlâ'nın gazabına ve azabına maruz kalma hususunda sizin cahil olduğunuza hükmediyoruz; dolayısıyla siz alaya alınmaya bizden daha layıksınız.» Üçüncüsü: «Eğer bizi cahil sayıyorsanız, biz de sizi cahil sayıyoruz; sizin cahil sayılmanız ise daha çirkin ve daha şiddetlidir. Çünkü siz ancak işin hakikatini bilmemekten ve çocukların ve cahillerin âdeti olduğu üzere durumun zahirine aldanmaktan ötürü [bizi] cahil sayıyorsunuz.»

فَإِنْ قِيلَ: السُّخْرِيَةُ مِنْ آثَارِ الْمَعَاصِي فَكَيْفَ يَلِيقُ ذَلِكَ بِالْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ.

Eğer: «Alay etmek günahların eserlerindendir, bu peygamberlere (aleyhimusselâm) nasıl yakışır?» denilirse,

قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى سَمَّى الْمُقَابَلَةَ سُخْرِيَةً كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] .

Biz deriz ki: Allah Teâlâ, O'nun: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, ona denk bir kötülüktür” [Şûrâ 40] buyruğunda olduğu gibi, [yapılan işe aynıyla] karşılık vermeyi alay olarak isimlendirmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ أَيْ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِالسُّخْرِيَةِ وَمَنْ هُوَ أَحْمَدُ عَاقِبَةً، وَفِي قَوْلِهِ: مَنْ يَأْتِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ اسْتِفْهَامًا بِمَعْنَى أَيْ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ أَيُّنَا يَأْتِيهِ عَذَابٌ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَمَحَلُّ «مَنْ» رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ. وَالثَّانِي: أَنْ/ يَكُونَ بِمَعْنَى الَّذِي وَيَكُونُ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ أَيْ يَجِبُ عَلَيْهِ وَيَنْزِلُ به.

Allah Teâlâ'nın: { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ } “Kendisini rezil rüsva edecek bir azabın kime geleceğini pek yakında bileceksiniz!” buyruğuna gelince; yani alaya alınmaya kimin daha layık olduğunu ve akıbeti kimin daha övgüye değer olduğunu yakında bileceksiniz demektir. { مَنْ يَأْتِيهِ } ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: İstifham (soru) olup «hangisi» anlamında olmasıdır; sanki «hangimize azabın geleceğini yakında bileceksiniz» denilmiş gibidir. Bu veche göre «men (مَنْ)» lafzının iraptaki yeri mübteda olarak ref konumundadır. İkincisi: «Ellezî (الَّذِي)» (o kimse ki) anlamında olmasıdır ve nasb konumunda bulunur. Allah Teâlâ'nın: { وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini [bileceksiniz]” buyruğu ise, «ona vacip olup üzerine inecek» demektir.

[سورة هود (١١) : آية ٤٠]

[Hûd Suresi (11), Ayet 40]

حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ (٤٠)

{ حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ } “Nihayet emrimiz gelip de tandır kaynayınca dedik ki: «Her cinsten birer çifti ve haklarında [helak] hükmü geçmiş olanlar dışındaki aileni ve iman edenleri gemiye bindir!» Zaten onunla birlikte pek az kimse iman etmişti.” (40)

[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “Nihayet emrimiz gelip de tandır kaynayınca dedik ki: «Her cinsten birer çifti gemiye bindir!»” buyruğu hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» حَتَّى هِيَ الَّتِي يُبْتَدَأُ بَعْدَهَا الْكَلَامُ أُدْخِلَتْ عَلَى الْجُمْلَةِ مِنَ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ وَوَقَعَتْ غَايَةً لِقَوْلِهِ: وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ أَيْ فَكَانَ يَصْنَعُهَا إِلَى أَنْ جَاءَ وَقْتُ الْمَوْعِدِ.

Birinci Mesele: «el-Keşşâf» sahibi dedi ki: «Hattâ (حَتَّى)», kendisinden sonra söze başlanan (ibtida edatı) türdendir; şart ve ceza cümlesinin başına gelmiştir ve { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } “Gemiyi yapıyordu” sözü için gaye (son sınır) olmuştur. Yani vaat edilen vakit gelinceye kadar onu yapmaktaydı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يَحْدُثُ شَيْءٌ إِلَّا بِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى كَمَا قَالَ: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْلِ: ٤٠] فَكَانَ الْمُرَادُ هَذَا. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ من الأمر هاهنا هُوَ الْعَذَابَ الْمُوعَدَ بِهِ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا } “Nihayet emrimiz gelince” buyruğundaki «el-emr (الْأَمْرُ)» iki ihtimal taşır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona söyleyeceğimiz söz sadece «Ol!» dememizdir; o da hemen oluverir” [Nahl 40] buyurduğu gibi, hiçbir şeyin Allah Teâlâ'nın emri olmadan meydana gelmeyeceğini açıklamış olmasıdır; dolayısıyla murat budur. İkincisi: Buradaki emirden maksadın, vaat edilen azap olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي التَّنُّورِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ التَّنُّورُ الَّذِي يُخْبَزُ فِيهِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ غَيْرُهُ، أَمَّا الْأَوَّلُ وَهُوَ أَنَّهُ التَّنُّورُ الَّذِي يُخْبَزُ فِيهِ فَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ عَظِيمَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ كَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ. وَهَؤُلَاءِ اخْتَلَفُوا، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ تَنُّورٌ لِنُوحٍ ﵇، وَقِيلَ: كَانَ لِآدَمَ قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ تَنُّورًا مِنْ حِجَارَةٍ، وَكَانَ لِحَوَّاءَ حَتَّى صَارَ لِنُوحٍ ﵇، وَاخْتَلَفُوا فِي مَوْضِعِهِ فَقَالَ الشَّعْبِيُّ: إِنَّهُ كَانَ بِنَاحِيَةِ الْكُوفَةِ،

Üçüncü Mesele: «et-Tennûr (التَّنُّورُ)» hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İçinde ekmek pişirilen tandır olmasıdır. İkincisi: Ondan başkası olmasıdır. Birincisi, yani içinde ekmek pişirilen tandır olması, İbn Abbâs, Hasan ve Mücâhid gibi müfessirlerden büyük bir cemaatin görüşüdür. Bunlar da kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir: İçlerinden bir kısmı bunun Nûh (aleyhisselâm)'a ait bir tandır olduğunu söylemiştir; Âdem'e ait olduğu da söylenmiştir. Hasan dedi ki: Taştan bir tandırdı ve Nûh (aleyhisselâm)'a intikal edinceye kadar Havvâ'ya aitti. Bulunduğu yer hakkında da ihtilaf etmişlerdir: Şa'bî, Kûfe tarafında olduğunu söylemiştir.

وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ فِي مَسْجِدِ الْكُوفَةِ، قَالَ: وَقَدْ صَلَّى فِيهِ سَبْعُونَ نَبِيًّا،

Ali (radıyallâhu anh)'dan onun Kûfe Mescidi'nde olduğu rivayet edilmiştir; o: «Orada yetmiş peygamber namaz kılmıştır» demiştir.

وَقِيلَ بِالشَّامِ بِمَوْضِعٍ يُقَالُ لَهُ: عين ووردان وَهُوَ قَوْلُ مُقَاتِلٍ وَقِيلَ: فَارَ التَّنُّورُ بِالْهِنْدِ، وَقِيلَ: إِنَّ امْرَأَتَهُ كَانَتْ تَخْبِزُ فِي ذَلِكَ التَّنُّورِ فَأَخْبَرَتْهُ بِخُرُوجِ الْمَاءِ مِنْ ذَلِكَ التَّنُّورِ فَاشْتَغَلَ فِي الْحَالِ بِوَضْعِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ فِي السَّفِينَةِ.

Şam'da Ayn-ı Verde denilen bir yerde olduğu söylenmiştir ki bu Mukâtil'in görüşüdür. Tandırın Hindistan'da kaynadığı da söylenmiştir. Karısının o tandırda ekmek pişirmekte olduğu ve o tandırdan suyun çıktığını ona haber verdiği, bunun üzerine onun derhal o şeyleri gemiye koymakla meşgul olduğu da söylenmiştir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ التَّنُّورِ تَنُّورَ الْخُبْزِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ انْفَجَرَ الْمَاءُ مِنْ وَجْهِ الْأَرْضِ كَمَا قَالَ: فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ [الْقَمَرِ:

İkinci Görüş: Tandır ile kastedilen ekmek tandırı değildir. Bu takdire göre bunda şu görüşler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ } “Biz de boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık. Yeryüzünü de kaynaklar halinde fışkırttık; böylece sular takdir edilmiş bir iş için birleşti” [Kamer 11-12] buyurduğu gibi,

١١، ١٢] وَالْعَرَبُ تُسَمِّي وَجْهَ الْأَرْضِ تَنُّورًا. الثَّانِي: أَنَّ التَّنُّورَ أَشْرَفُ مَوْضِعٍ فِي الْأَرْضِ وَأَعْلَى مَكَانٍ فِيهَا وَقَدْ أَخْرَجَ إِلَيْهِ

suyun yeryüzünden fışkırmasıdır. Araplar yeryüzüne «tennûr» derler. İkincisi: Tennûr, yeryüzünün en şerefli ve en yüksek yeridir. Kendisine bir mucize olsun diye Allah suyu o mekândan

الْمَاءَ مِنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ لِيَكُونَ ذَلِكَ مُعْجِزَةً لَهُ، وَأَيْضًا/ الْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا نَبَعَ الْمَاءُ مِنْ أَعَالِي الْأَرْضِ، وَمِنَ الْأَمْكِنَةِ الْمُرْتَفِعَةِ فَشُبِّهَتْ لارتفاعها بالتنانير. الثالث: فارَ التَّنُّورُ أَيْ

çıkarmıştır. Ayrıca anlam şöyledir: Su yeryüzünün yüksek yerlerinden ve tümsek mekânlardan kaynayınca, bu yerler yüksekliklerinden ötürü tandırlara benzetilmiştir. Üçüncüsü: { فارَ التَّنُّورُ } “Tandır kaynadı” ifadesi,

طَلَعَ الصُّبْحُ وَهُوَ مَنْقُولٌ عَنْ علي ﵁.

«sabah doğdu» demektir; bu da Ali (radıyallâhu anh)'dan nakledilmiştir.

الرابع: فارَ التَّنُّورُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَشَدَّ الْأَمْرِ كَمَا يُقَالُ: حَمِيَ الْوَطِيسُ وَمَعْنَى الْآيَةِ إِذَا رَأَيْتَ الْأَمْرَ يَشْتَدُّ وَالْمَاءَ يَكْثُرُ فَانْجُ بِنَفْسِكَ وَمَنْ مَعَكَ إِلَى السَّفِينَةِ.

Dördüncüsü: { فارَ التَّنُّورُ } “Tandır kaynadı” ifadesinin, «savaş kızıştı (iş şiddetlendi)» anlamında kullanılan «Hamiye'l-vatîs (حَمِيَ الْوَطِيسُ)» gibi, işin şiddetlenmesi anlamına gelmesi muhtemeldir. Ayetin anlamı da: «İşin şiddetlendiğini ve suyun çoğaldığını gördüğün zaman, kendinle ve beraberindekilerle birlikte gemiye sığınarak kurtul» demektir.

فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الأصح من هذه اقوال؟

Eğer: «Bu görüşlerden en doğrusu hangisidir?» denilirse,

قُلْنَا: الْأَصْلُ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَلَفْظُ التَّنُّورِ حَقِيقَةٌ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي يُخْبَزُ فِيهِ فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ وَلَا امْتِنَاعَ فِي الْعَقْلِ فِي أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْمَاءَ نَبَعَ أَوَّلًا مِنْ مَوْضِعٍ مُعَيَّنٍ وَكَانَ ذَلِكَ الْمَوْضِعُ تَنُّورًا.

Biz deriz ki: Asıl olan, sözü hakiki anlamına hamletmektir; «tennûr» lafzı ise hakikat olarak içinde ekmek pişirilen yerdir. Dolayısıyla lafzı buna hamletmek vaciptir. Suyun ilk olarak belirli bir yerden kaynadığı ve o yerin de bir tandır olduğu söylenmesinde aklen hiçbir imkânsızlık yoktur.

فَإِنْ قِيلَ: ذَكَرَ التَّنُّورَ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ وَهَذَا إِنَّمَا يَكُونُ مَعْهُودٌ سَابِقٌ مُعَيَّنٌ مَعْلُومٌ عِنْدَ السَّامِعِ وَلَيْسَ فِي الْأَرْضِ تَنُّورٌ هَذَا شَأْنُهُ، فَوَجَبَ أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ إِذَا رَأَيْتَ الْمَاءَ يَشْتَدُّ نُبُوعُهُ وَالْأَمْرَ يَقْوَى فَانْجُ بِنَفْسِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ.

Eğer: «Tandır kelimesini harf-i tarif (el-) ile zikretmiştir; bu ise ancak dinleyicinin nezdinde önceden bilinen belirli bir tandır için söz konusu olur, oysa yeryüzünde bu vasıfta bir tandır yoktur. Dolayısıyla bunun, «suyun kaynamasının şiddetlendiğini ve işin güçlendiğini gördüğün zaman kendinle ve seninle olanlarla kurtul» manasına hamledilmesi vaciptir» denilirse,

قُلْنَا: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ذَلِكَ التَّنُّورَ كَانَ لِنُوحٍ ﵇ بِأَنْ كَانَ تَنُّورَ آدَمَ أَوْ حَوَّاءَ أَوْ كَانَ تَنُّورًا عَيَّنَهُ اللَّه تَعَالَى لِنُوحٍ ﵇ وَعَرَّفَهُ أَنَّكَ إِذَا رَأَيْتَ الْمَاءَ يَفُورُ فَاعْلَمْ أَنَّ الْأَمْرَ قَدْ وَقَعَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى صَرْفِ الْكَلَامِ عَنْ ظَاهِرِهِ.

Biz deriz ki: Şöyle denilmesi uzak değildir: O tandır, Âdem veya Havvâ'nın tandırı olması hasebiyle Nûh (aleyhisselâm)'a aitti yahut Allah Teâlâ'nın Nûh (aleyhisselâm) için belirlediği ve ona, «suyun kaynadığını gördüğün vakit işin vuku bulduğunu bil» diyerek tanıttığı bir tandırdı. Bu takdire göre sözü zahirinden saptırmaya gerek yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَعْنَى فارَ نَبَعَ عَلَى قُوَّةٍ وَشِدَّةٍ تَشْبِيهًا بِغَلَيَانِ الْقِدْرِ عِنْدَ قُوَّةِ النَّارِ وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ نَفْسَ التَّنُّورِ لَا يَفُورُ فَالْمُرَادُ فَارَ الْمَاءُ مِنَ التَّنُّورِ، وَالَّذِي رُوِيَ أَنَّ فَوْرَ التَّنُّورِ كَانَ عَلَامَةً لِهَلَاكِ الْقَوْمِ لَا يَمْتَنِعُ لِأَنَّ هَذِهِ وَاقِعَةٌ عَظِيمَةٌ، وَقَدْ وَعَدَ اللَّه تَعَالَى الْمُؤْمِنِينَ النَّجَاةَ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَجْعَلَ لَهُمْ عَلَامَةً بِهَا يَعْرِفُونَ الْوَقْتَ الْمُعَيَّنَ، فَلَا يَبْعُدُ جَعَلَ هَذِهِ الْحَالَةَ عَلَامَةً لِحُدُوثِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ.

Dördüncü Mesele: «Fâre (فارَ)» fiilinin manası, ateşin şiddetlendiği andaki kazanın kaynamasına benzetilerek, suyun kuvvet ve şiddetle kaynayıp fışkırmasıdır. Tandırın kendisinin kaynamayacağında şüphe yoktur; bu sebeple maksat tandırdan suyun kaynamasıdır. Tandırın kaynamasının kavmin helaki için bir alamet olduğuna dair yapılan rivayet de imkânsız değildir; çünkü bu büyük bir hadisedir ve Allah Teâlâ müminlere kurtuluş vaat etmiştir. Dolayısıyla onlar için belirli vakti bilecekleri bir alamet kılması kaçınılmazdır. Bu durumun söz konusu hadisenin gerçekleşmesine alamet kılınması uzak bir ihtimal değildir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ اللَّيْثُ: التَّنُّورُ لَفْظَةٌ عَمَّتْ بِكُلِّ لِسَانٍ وَصَاحِبُهُ تَنَّارٌ، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْمَ قَدْ يَكُونُ أَعْجَمِيًّا فَتُعَرِّبُهُ الْعَرَبُ فَيَصِيرُ عَرَبِيًّا، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ الْأَصْلَ تَنَّارٌ وَلَا يُعْرَفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ تَنُّورٌ قَبْلَ هَذَا، وَنَظِيرُهُ مَا دَخَلَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مِنْ كَلَامِ الْعَجَمِ الدِّيبَاجُ وَالدِّينَارُ وَالسُّنْدُسُ وَالْإِسْتَبْرَقُ فَإِنَّ الْعَرَبَ لَمَّا تَكَلَّمُوا بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ صَارَتْ عَرَبِيَّةً.

Beşinci Mesele: Leys dedi ki: «et-Tennûr», her dilde yaygınlaşmış bir lafızdır ve onun sahibine «tennâr» denir. Ezherî dedi ki: Bu durum bir ismin yabancı (a'cemî) olabileceğini, Arapların onu Arapçalaştırmasıyla Arapça haline geldiğini gösterir. Bunun delili ise asıl kelimenin «tennâr» olmasıdır ve bundan önce Arap kelamında «tennûr» bilinmez. Bunun benzeri, yabancı dilden Arap kelamına girmiş olan dîbâc (ipek kumaş), dînâr, sündüs (ince ipek) ve istebrak (kalın ipek) kelimeleridir; zira Araplar bu lafızları konuştuklarında bunlar Arapça olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا فَارَ التَّنُّورُ فَعِنْدَ ذَلِكَ أَمَرَهُ اللَّه تَعَالَى بِأَنْ يَحْمِلَ فِي السَّفِينَةِ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ. فَالْأَوَّلُ:

Bil ki tandır kaynadığı zaman, işte o vakitte Allah Teâlâ ona gemiye üç tür şeyi yüklemesini emretti. Bunlardan birincisi:

قَوْلُهُ: قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ قَالَ الْأَخْفَشُ: تَقُولُ الِاثْنَانِ هُمَا زَوْجَانِ قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ [الذَّارِيَاتِ: ٤٩] فَالسَّمَاءُ زَوْجٌ وَالْأَرْضُ زَوْجٌ وَالشِّتَاءُ زَوْجٌ وَالصَّيْفُ زَوْجٌ وَالنَّهَارُ زَوْجٌ وَاللَّيْلُ زَوْجٌ، وَتَقُولُ لِلْمَرْأَةِ هِيَ زَوْجٌ وَهُوَ زَوْجُهَا قَالَ تَعَالَى: وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها [النِّسَاءِ: ١] يَعْنِي الْمَرْأَةَ، وَقَالَ: وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى [النَّجْمِ: ٤٥] فَثَبَتَ أَنَّ الْوَاحِدَ قَدْ يُقَالُ لَهُ: زَوْجٌ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ ومِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ [الأنعام: ١٤٣] .

O'nun: { قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “Dedik ki: «Her cinsten birer çifti gemiye bindir!»” buyruğudur. Ahfeş dedi ki: «İki olan şeyler bir çifttir» dersin. Nitekim Allah Teâlâ: { وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ } “Biz her şeyden iki çift yarattık” [Zâriyât 49] buyurmuştur. Gök bir eştir, yer bir eştir; kış bir eştir, yaz bir eştir; gündüz bir eştir, gece bir eştir. Kadın için «o bir zevctir (eştir) ve adam onun zevcidir (eşidir)» dersin. Allah Teâlâ: { وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها } “Ondan da eşini yarattı” [Nisâ 1] buyurmuştur; yani kadını kastetmektedir. Yine: { وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } “Şüphesiz O iki çifti, erkeği ve dişiyi yarattı” [Necm 45] buyurmuştur. Böylece tek bir taneye de «zevc (eş/çift)» denilebileceği sabit olmuştur. Buna delalet eden şeylerden biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ ومِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ } “Sekiz eş; koyundan iki, keçiden iki, deveden iki ve sığırdan iki” [En'âm 143].

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الزَّوْجَانِ عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ شَيْئَيْنِ يَكُونُ أَحَدُهُمَا ذَكَرًا وَالْآخَرُ أُنْثَى وَالتَّقْدِيرُ كُلُّ شَيْئَيْنِ هُمَا كَذَلِكَ فَاحْمِلْ مِنْهُمَا فِي السَّفِينَةِ اثْنَيْنِ وَاحِدٌ ذَكَرٌ وَالْآخَرُ أُنْثَى، وَلِذَلِكَ قَرَأَ حَفْصٌ مِنْ كُلٍّ بِالتَّنْوِينِ

Bunu bildiğinde deriz ki: İki zevc (çift), biri erkek diğeri dişi olan her iki şeyden ibarettir. Cümlenin takdiri şöyledir: «Böyle olan her iki şeyden, biri erkek diğeri dişi olmak üzere iki tanesini gemiye yükle.» İşte bundan dolayı Hafs, tenvin ile { مِنْ كُلٍّ } şeklinde okumuştur.

وَأَرَادُوا حَمَلَ مِنْ كُلِّ شَيْءِ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ الذَّكَرُ زَوْجٌ وَالْأُنْثَى زَوْجٌ لَا يُقَالُ عَلَيْهِ إِنَّ الزَّوْجَيْنِ لَا يَكُونَانِ إِلَّا اثْنَيْنِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ لِأَنَّا نَقُولُ هَذَا عَلَى مِثَالِ قَوْلِهِ: لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ [النَّحْلِ: ٥١] وَقَوْلِهِ: نَفْخَةٌ واحِدَةٌ [الْحَاقَّةِ: ١٣] وَأَمَّا على القراءة المشهورة، فهذا السؤال غير وأراد وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ دَخَلَ فِي قَوْلِهِ: زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ غَيْرُ الْحَيَوَانِ أَمْ لَا؟ فَنَقُولُ: أَمَّا الْحَيَوَانُ فَدَاخِلٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ الْحَيَوَانَاتِ، وَأَمَّا النَّبَاتُ فَاللَّفْظُ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، إِلَّا أَنَّهُ بِحَسَبِ قَرِينَةِ الْحَالِ لَا يَبْعُدُ بِسَبَبِ أَنَّ النَّاسَ مُحْتَاجُونَ إِلَى النَّبَاتِ بِجَمِيعِ أَقْسَامِهِ،

Onlar, «erkek bir zevc (eş), dişi bir zevc (eş) olmak üzere her şeyden iki eş yükledi» manasını kastetmişlerdir. «Zevceyn (çift) ancak iki şeyden ibarettir, o halde { زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “iki çift” buyruğundaki fayda nedir?» diye bir itiraz öne sürülemez; çünkü biz deriz ki bu, O'nun: { لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “İki ilah edinmeyin!” [Nahl 51] ve { نَفْخَةٌ واحِدَةٌ } “Tek bir üfleme” [Hâkka 13] buyrukları kabilindendir. Meşhur kıraate göre ise bu soru zaten varit olmaz. { زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } buyruğuna hayvan dışındakilerin girip girmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Biz deriz ki: Hayvana gelince, o [şüphesiz] dahildir; çünkü { مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } buyruğuna bütün hayvanlar girer. Bitkiye gelince, lafız buna delalet etmez; ancak insanların bütün kısımlarıyla bitkiye muhtaç olmaları sebebiyle halin karinesi bakımından [onun da dahil olması] uzak bir ihtimal değildir.

وَجَاءَ فِي الرِّوَايَاتِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: لَمْ يَسْتَطِعْ نُوحٌ ﵇ أَنْ يَحْمِلَ الْأَسَدَ حَتَّى أُلْقِيَتْ عَلَيْهِ الْحُمَّى وَذَلِكَ أَنَّ نُوحًا ﵇ قَالَ: يَا رَبِّ فَمِنْ أَيْنَ أُطْعِمُ الْأَسَدَ إِذَا حَمَلْتُهُ قَالَ تَعَالَى: «فَسَوْفَ أَشْغَلُهُ عَنِ الطَّعَامِ» فَسَلَّطَ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِ الْحُمَّى

İbn Mes'ûd (radıyallâhu anh)'dan gelen rivayetlerde şöyle dediği nakledilmiştir: «Nûh (aleyhisselâm) üzerine sıtma ateşi verilinceye kadar aslanı yüklemeye güç yetiremedi. Zira Nûh (aleyhisselâm): «Ey Rabbim! Aslanı yüklediğimde onu nereden doyuracağım?» demişti. Allah Teâlâ da: «Onu yemekten alıkoyacağım» buyurdu ve Allah Teâlâ onun üzerine sıtma ateşini musallat etti.»

وَأَمْثَالُ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ الْأَوْلَى تَرْكُهَا، فَإِنَّ حَاجَةَ الْفِيلِ إِلَى الطَّعَامِ أَكْثَرُ وَلَيْسَ بِهِ حُمَّى. الثَّانِي: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي أَمَرَ اللَّه نُوحًا ﵇ بِحَمْلِهَا فِي السَّفِينَةِ.

Bu gibi sözlerin terk edilmesi daha uygundur; zira filin yiyeceğe olan ihtiyacı daha fazladır, oysa onda sıtma ateşi yoktur. Allah'ın, Nûh (aleyhisselâm)'a gemiye yüklemesini emrettiği şeylerin ikincisi:

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ قَالُوا: كَانُوا سَبْعَةً نُوحٌ ﵇ وَثَلَاثَةُ أَبْنَاءٍ لَهُ وَهُمْ سَامٌ وَحَامٌ وَيَافِثُ، وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ زَوْجَةٌ، وَقِيلَ أَيْضًا كَانُوا ثَمَانِيَةً، هَؤُلَاءِ وَزَوْجَةَ نُوحٍ ﵇.

Allah Teâlâ'nın: { وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “Haklarında [helak] hükmü geçmiş olanlar dışındaki aileni [de bindir!]” buyruğudur. Dediler ki: Bunlar yedi kişiydi: Nûh (aleyhisselâm), üç oğlu Sâm, Hâm ve Yâfes ve her birinin birer karısı. Sekiz kişi oldukları, bunların yanında bir de Nûh (aleyhisselâm)'ın karısının bulunduğu da söylenmiştir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ فَالْمُرَادُ ابْنُهُ وَامْرَأَتُهُ وَكَانَا كَافِرَيْنِ، حَكَمَ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِمْ بِالْهَلَاكِ.

O'nun: { إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “Haklarında [helak] hükmü geçmiş olanlar dışında” buyruğuna gelince; bununla kastedilen onun oğlu ve karısıdır. Her ikisi de kâfirdi ve Allah Teâlâ haklarında helak hükmü vermişti.

فَإِنْ قِيلَ: الْإِنْسَانُ أَشْرَفُ مِنْ جَمِيعِ الْحَيَوَانَاتِ فَمَا السَّبَبُ أَنَّهُ وَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِذِكْرِ الْحَيَوَانَاتِ؟

Eğer: «İnsan bütün hayvanlardan daha şereflidir; o halde hayvanların zikriyle başlanmasının sebebi nedir?» denilirse,

قُلْنَا: الْإِنْسَانُ عَاقِلٌ وَهُوَ لِعَقْلِهِ كَالْمُضْطَرِّ إِلَى دَفْعِ أَسْبَابِ الْهَلَاكِ عَنْ نَفْسِهِ، فَلَا حَاجَةَ فِيهِ إِلَى الْمُبَالَغَةِ فِي التَّرْغِيبِ، بِخِلَافِ السَّعْيِ فِي تَخْلِيصِ سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ وَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِهِ.

Biz deriz ki: İnsan akıl sahibidir ve o, aklı sebebiyle helak sebeplerini kendisinden savuşturmaya adeta mecburdur; dolayısıyla insan hakkında teşvikte aşırı gitmeye ihtiyaç yoktur. Diğer hayvanların kurtarılmasına çalışmak ise böyle değildir; işte bu sebepten dolayı onunla başlanmıştır.