Binûn

Hûd Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ وَإِنْ كَانَا مُحْتَمَلَيْنِ إِلَّا أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَقْوَى وَأَتَمُّ.

Bil ki bu iki görüş muhtemel olmakla birlikte, birinci görüş daha kuvvetli ve daha eksiksizdir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ كِتَابَ مُوسَى ﵇ بِكَوْنِهِ إِمَامًا وَرَحْمَةً، وَمَعْنَى كَوْنِهِ إِمَامًا أَنَّهُ كَانَ مُقْتَدَى الْعَالِمِينَ، وَإِمَامًا لَهُمْ يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ فِي مَعْرِفَةِ الدِّينِ وَالشَّرَائِعِ، وَأَمَّا كَوْنُهُ رَحْمَةً فَلِأَنَّهُ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ فِي الدُّنْيَا وَالدِّينِ، وَذَلِكَ سَبَبٌ لِحُصُولِ الرَّحْمَةِ وَالثَّوَابِ فَلَمَّا كَانَ سَبَبًا لِلرَّحْمَةِ أَطْلَقَ اسْمَ الرَّحْمَةِ عَلَيْهِ إِطْلَاقًا لِاسْمِ الْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبِ.

Bil ki Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ın Kitab'ını bir önder (imam) ve rahmet olarak nitelendirmiştir. Onun önder olmasının anlamı; âlemlerin kendisine uyduğu, din ve şeriatların bilinmesinde müracaat ettikleri bir rehber olmasıdır. Rahmet olmasına gelince; o, dünyada ve dinde hakka hidayet ettiği içindir ki bu da rahmet ve sevabın elde edilmesine sebeptir. Dolayısıyla rahmete sebep olduğu için, sebebe müsebbebin (sonucun) adının verilmesi kabilinden ona rahmet adı verilmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ الَّذِينَ وَصَفَهُمُ اللَّه بِأَنَّهُمْ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِمْ فِي صِحَّةِ هَذَا الدِّينِ يُؤْمِنُونَ.

Sonra Allah Teâlâ: { أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } “İşte onlar ona inanırlar” buyurmuştur. Anlam şudur: Allah'ın, bu dinin sıhhati hususunda Rablerinden apaçık bir delil üzere olduklarını nitelediği kimseler iman ederler.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَطَالِبَ عَلَى قِسْمَيْنِ مِنْهَا مَا يُعْلَمُ صِحَّتُهَا بِالْبَدِيهَةِ، وَمِنْهَا مَا يُحْتَاجُ فِي تَحْصِيلِ الْعِلْمِ بِهَا إِلَى طَلَبٍ وَاجْتِهَادٍ، وَهَذَا الْقِسْمُ الثَّانِي عَلَى قِسْمَيْنِ، لِأَنَّ طَرِيقَ تَحْصِيلِ الْمَعَارِفِ إِمَّا الْحُجَّةُ وَالْبُرْهَانُ الْمُسْتَنْبَطُ بِالْعَقْلِ وَإِمَّا الِاسْتِفَادَةُ مِنَ الوحي والإلهام، فهذا الطَّرِيقَانِ هُمَا الطَّرِيقَانِ اللَّذَانِ يُمْكِنُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِمَا فِي تَعْرِيفِ الْمَجْهُولَاتِ، فَإِذَا اجْتَمَعَا وَاعْتَضَدَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ بَلَغَا الْغَايَةَ فِي الْقُوَّةِ وَالْوُثُوقِ، ثُمَّ إِنَّ فِي أَنْبِيَاءِ اللَّه تَعَالَى كَثْرَةً، فَإِذَا تَوَافَقَتْ كَلِمَاتُ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى صِحَّتِهِ، وَكَانَ الْبُرْهَانُ الْيَقِينِيُّ قَائِمًا عَلَى صِحَّتِهِ، فَهَذِهِ الْمَرْتَبَةُ قَدْ بَلَغَتْ فِي الْقُوَّةِ إِلَى حَيْثُ لَا يُمْكِنُ الزِّيَادَةُ فَقَوْلُهُ: أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ الْمُرَادُ بِالْبَيِّنَةِ الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ الْيَقِينِيَّةُ، وَقَوْلُهُ: وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْوَحْيِ الَّذِي حَصَلَ لِمُحَمَّدٍ ﵇، وَقَوْلُهُ: وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماماً وَرَحْمَةً/ إِشَارَةٌ إِلَى الْوَحْيِ الَّذِي حَصَلَ لِمُوسَى ﵇، وَعِنْدَ اجْتِمَاعِ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ قَدْ بَلَغَ هَذَا الْيَقِينُ فِي الْقُوَّةِ وَالظُّهُورِ وَالْجَلَاءِ إِلَى حَيْثُ لَا يُمْكِنُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهِ.

Bil ki maksatlar iki kısımdır: Bir kısmı sıhhati apaçık (bedihî) olarak bilinendir; bir kısmı da hakkında bilgi edinmek için araştırmaya ve ictihada ihtiyaç duyulandır. Bu ikinci kısım da iki kısımdır. Çünkü bilgileri elde etmenin yolu ya akılla istinbat edilen delil ve bürhandır ya da vahiy ve ilhamdan istifade etmektir. İşte bu iki yol, bilinmeyenlerin tarifinde kendilerine başvurulabilecek iki yoldur. Bunlar bir araya gelip biri diğeriyle desteklendiğinde güç ve güvenilirlik açısından son noktaya ulaşır. Ayrıca Allah Teâlâ'nın peygamberleri çok sayıdadır. Eğer peygamberlerin sözleri onun sıhhati üzerinde uyuşursa ve kesin bürhan da onun sıhhatine delalet ederse, bu mertebe güç bakımından artık artırılamayacak bir dereceye ulaşmış olur. Dolayısıyla O'nun: { أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunan kimse mi?..” sözündeki delilden (beyyine) maksat kesin aklî delillerdir. O'nun: { وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ } “ve onu kendisinden bir şahit takip eden” sözü Muhammed aleyhisselâm'a gelen vahye işarettir. O'nun: { وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماماً وَرَحْمَةً } “Ondan önce de bir önder ve rahmet olarak Mûsâ'nın kitabı varken...” sözü ise Mûsâ aleyhisselâm'a gelen vahye işarettir. Bu üçü bir araya geldiğinde, söz konusu yakîn güç, açıklık ve berraklıkta daha fazlası mümkün olmayacak bir dereceye ulaşmış olur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ وَالْمُرَادُ مِنَ الْأَحْزَابِ أَصْنَافُ الْكُفَّارِ، فَيَدْخُلُ فِيهِمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسُ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ } “Topluluklardan her kim onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir” buyurmuştur. “Gruplar”dan (el-ahzâb) maksat kâfirlerin fırkalarıdır; Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecûsîler de bunların içine girer.

رَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ أَبِي مُوسَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا يَسْمَعُ بِي يَهُودِيٌّ وَلَا نَصْرَانِيٌّ فَلَا يُؤْمِنُ بِي إِلَّا كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ» قَالَ أَبُو مُوسَى: فَقُلْتُ فِي نَفْسِي إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَا يَقُولُ مِثْلَ هَذَا

Saîd b. Cübeyr, Ebû Mûsâ'dan rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Beni işitip de bana iman etmeyen hiçbir Yahudi ve Hristiyan yoktur ki cehennemlik olmasın” buyurmuştur. Ebû Mûsâ dedi ki: İçimden dedim ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem böyle bir şeyi

إِلَّا عَنِ الْقُرْآنِ، فَوَجَدْتُ اللَّه تَعَالَى يَقُولُ: وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ

ancak Kur'an'a dayanarak söyler. Nitekim Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğunu gördüm: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ } “Topluluklardan her kim onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir”.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَمَّا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَنْ يَكْفُرُ بِهِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ، دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مَنْ لَا يَكْفُرُ بِهِ لَمْ تَكُنِ النَّارُ مَوْعِدَهُ.

Bazıları şöyle demiştir: Ayet onu inkâr edenin varacağı yerin ateş olduğuna delalet edince, onu inkâr etmeyenin varacağı yerin ateş olmadığına da delalet etmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْ صِحَّةِ هَذَا الدِّينِ، وَمِنْ كَوْنِ الْقُرْآنِ نَازِلًا مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى، فَكَانَ مُتَعَلِّقًا بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ [هود: ١٣] الثَّانِي: فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْ أَنَّ موعد الكافر النار أو قرئ مُرْيَةٍ بِضَمِّ الْمِيمِ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “Artık bundan şüphe içinde olma; şüphesiz o, Rabbinden gelen haktır” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bu dinin sıhhatinden ve Kur'an'ın Allah Teâlâ katından indirildiğinden şüphe içinde olma; bu durumda [bu ifade], Allah Teâlâ'nın daha önce geçen: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” [Hûd 13] sözüyle bağlantılı olur. İkincisi: Kâfirin varacağı yerin cehennem olduğundan şüphe içinde olma. { مِرْيَةٍ } kelimesi mîm'in zammesiyle { مُرْيَةٍ } şeklinde de okunmuştur.

ثُمَّ قَالَ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ وَالتَّقْدِيرُ: لَمَّا ظَهَرَ الْحَقُّ ظُهُورًا فِي الْغَايَةِ، فَكُنْ أَنْتَ مُتَابِعًا لَهُ وَلَا تُبَالِ بِالْجُهَّالِ سَوَاءٌ آمَنُوا أَوْ لَمْ يُؤْمِنُوا، وَالْأَقْرَبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ لَا يُؤْمِنُونَ بما تقدم ذكره من وصف القرآن.

Sonra: { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ } “Fakat insanların çoğu inanmazlar” buyurmuştur. Takdiri şöyledir: Hak son derece açık bir şekilde ortaya çıktığına göre, sen ona tâbi ol; ister iman etsinler ister etmesinler cahillere aldırma! En uygun olanı, [bundan] maksadın Kur'an'ın daha önce zikredilen vasıflarına inanmamaları olmasıdır.

[سورة هود (١١) : الآيات ١٨ الى ١٩]

[Hûd Suresi (11), 18-19. Ayetler]

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ وَيَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٨) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (١٩)

{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ وَيَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٨) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (١٩) } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? İşte onlar Rablerinin huzuruna çıkarılacaklar ve şahitler: 'Rablerine karşı yalan söyleyenler bunlardır' diyeceklerdir. Haberiniz olsun ki Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir. (18) Onlar, Allah'ın yolundan alıkoyan ve onu eğriltmek isteyenlerdir; ahireti inkâr edenler de onlardır. (19)”

[قَوْلُهُ تَعَالَى وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً] اعْلَمْ أَنَّ الْكُفَّارَ كَانَتْ لَهُمْ عَادَاتٌ كَثِيرَةٌ وَطُرُقٌ مُخْتَلِفَةٌ، فَمِنْهَا شِدَّةُ حِرْصِهِمْ عَلَى الدُّنْيَا وَرَغْبَتُهُمْ فِي تَحْصِيلِهَا، وَقَدْ أَبْطَلَ اللَّه هَذِهِ الطَّرِيقَةَ بِقَوْلِهِ: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها [هود: ١٥] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، وَمِنْهَا أَنَّهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَ نُبُوَّةَ الرَّسُولِ ﷺ، وَيَقْدَحُونَ في معجزاته، وقد أبطل اللَّه تعالى بِقَوْلِهِ: أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ [هود: ١٧] وَمِنْهَا أَنَّهُمْ كَانُوا يَزْعُمُونَ فِي الْأَصْنَامِ أَنَّهَا شُفَعَاؤُهُمْ عِنْدَ اللَّه، وَقَدْ أَبْطَلَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ افْتِرَاءٌ عَلَى اللَّه تَعَالَى، فَلَمَّا بَيَّنَ وَعِيدَ الْمُفْتَرِينَ عَلَى اللَّه، فَقَدْ دَخَلَ فِيهِ هَذَا الْكَلَامُ.

[Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” sözü] Bil ki kâfirlerin pek çok âdeti ve farklı yolları vardı: Bunlardan biri, dünyaya aşırı hırsları ve onu elde etme arzularıydı. Allah: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها } “Kim dünya hayatını ve onun süsünü isterse...” [Hûd 15] ayetinin sonuna kadar olan kısımla bu yolu iptal etmiştir. Diğeri, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr etmeleri ve mucizelerini karalamalarıydı; Allah Teâlâ bunu: { أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunan kimse mi?..” [Hûd 17] sözüyle iptal etmiştir. Bir diğeri de putların Allah katında kendilerine şefaatçi olacağını iddia etmeleriydi; Allah Teâlâ da bunu bu ayetle iptal etmiştir. Çünkü bu söz Allah Teâlâ'ya bir iftiradır. Allah'a iftira edenlerin tehdidini açıklayınca bu söz de onun kapsamına girmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلُهُ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنَّمَا يُورَدُ فِي مَعْرِضِ الْمُبَالَغَةِ. وَفِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الِافْتِرَاءَ عَلَى اللَّه تَعَالَى أَعْظَمُ أَنْوَاعِ الظُّلْمِ.

Bil ki O'nun: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” sözü mübalağa makamında getirilmiştir. Bunda, Allah Teâlâ'ya iftira etmenin zulmün en büyük türü olduğuna delalet vardır.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ وَعِيدَ هَؤُلَاءِ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ [إلى آخر الآية] وَمَا وَصَفَهُمْ بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ مُخْتَصُّونَ بِذَلِكَ الْعَرْضِ، لِأَنَّ الْعَرْضَ عَامٌّ فِي كُلِّ الْعِبَادِ كَمَا قال: عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا

Sonra Allah Teâlâ bunların tehdidini: { أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinin huzuruna çıkarılacaklar...” [ayetin sonuna kadar] sözüyle beyan etmiştir. Onları bununla nitelemesi, huzura çıkarılmanın sadece onlara mahsus olmasından ötürü değildir; zira huzura çıkarılma: { عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا } “Rabbinin huzuruna sıra sıra çıkarıldılar”

[الْكَهْفِ: ٤٨] وَإِنَّمَا أَرَادَ بِهِ أَنَّهُمْ يُعْرَضُونَ فَيُفْتَضَحُونَ بِأَنْ يَقُولَ الْأَشْهَادُ عِنْدَ عَرْضِهِمْ هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ فَحَصَلَ لَهُمْ مِنَ الْخِزْيِ وَالنَّكَالِ مَا لَا مَزِيدَ عَلَيْهِ، وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

[Kehf 48] buyurduğu gibi bütün kullar için geneldir. Bununla sadece onların huzura çıkarılıp rezil edileceklerini kastetmiştir; şöyle ki onlar çıkarıldıklarında şahitler: { هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ } “Rablerine karşı yalan söyleyenler bunlardır” diyecekler ve onlar için bundan daha ötesi olmayan bir rüsvaylık ve ceza meydana gelecektir. Bunda birkaç soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: إِذَا لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ اللَّه تَعَالَى فِي مَكَانٍ، فَكَيْفَ قَالَ: يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ وَالْجَوَابُ:

Birinci Soru: Allah Teâlâ'nın bir mekânda bulunması caiz olmadığına göre nasıl: { يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ } “Rablerinin huzuruna çıkarılacaklar” buyurmuştur? Cevap:

أَنَّهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَى الْأَمَاكِنِ الْمُعَدَّةِ لِلْحِسَابِ وَالسُّؤَالِ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ عَرْضًا عَلَى مَنْ شَاءَ اللَّه مِنَ الْخَلْقِ بِأَمْرِ اللَّه مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَالْمُؤْمِنِينَ.

Onlar hesap ve sorgu için hazırlanmış mekânlara arz olunurlar. Bunun, melekler, peygamberler ve müminlerden Allah'ın emriyle mahlukattan dilediği kimselere arz olunmaları anlamına gelmesi de caizdir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَنِ الْأَشْهَادُ الَّذِينَ أُضِيفَ إِلَيْهِمْ هَذَا الْقَوْلُ؟

İkinci Soru: Kendilerine bu söz nispet edilen şahitler (el-eşhâd) kimlerdir?

الْجَوَابُ قَالَ مُجَاهِدٌ: هُمُ الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ كَانُوا يَحْفَظُونَ أَعْمَالَهُمْ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ:

Cevap: Mücâhid şöyle demiştir: Onlar, dünyada onların aleyhine amellerini koruyan/kaydeden meleklerdir. Katâde ve Mukâtil ise şöyle demiştir:

الْأَشْهادُ الناس كما يقال على رؤوس الأشهاد، يعني على رؤوس النَّاسِ. وَقَالَ الْآخَرُونَ: هُمُ الْأَنْبِيَاءُ عَلَيْهِمُ

Şahitler (el-eşhâd), insanlardır; nitekim “şahitlerin huzurunda” denir ki yani “insanların huzurunda” demektir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Onlar, üzerlerine

الصلاة والسلام. قال اللَّه تعالى: فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ [الْأَعْرَافِ: ٦] وَالْفَائِدَةُ فِي اعْتِبَارِ قَوْلِ الْأَشْهَادِ الْمُبَالَغَةُ فِي إِظْهَارِ الْفَضِيحَةِ.

salât ve selâm olsun peygamberlerdir. Allah Teâlâ: { فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ } “Elbette kendilerine peygamber gönderilenleri sorguya çekeceğiz ve peygamberleri de elbette sorguya çekeceğiz” [A'râf 6] buyurmuştur. Şahitlerin sözünün dikkate alınmasındaki fayda, rezilliğin açığa vurulmasında mübalağa yapılmasıdır.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: الْأَشْهَادُ جَمْعٌ فَمَا وَاحِدُهُ؟

Üçüncü Soru: Eşhâd çoğuldur, tekili nedir?

وَالْجَوَابُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ شَاهِدٍ مِثْلُ صَاحِبٍ وَأَصْحَابٍ، وَنَاصِرٍ وَأَنْصَارٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ شَهِيدٍ مِثْلُ شَرِيفٍ وَأَشْرَافٍ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَهَذَا كَأَنَّهُ أَرْجَحُ، لِأَنَّ مَا جَاءَ مِنْ ذَلِكَ فِي التَّنْزِيلِ جَاءَ عَلَى فَعِيلٍ، كَقَوْلِهِ: وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النِّسَاءِ: ٤١] ثُمَّ لَمَّا أَخْبَرَ عَنْ حَالِهِمْ فِي عَذَابِ الْقِيَامَةِ أَخْبَرَ عَنْ حَالِهِمْ فِي الْحَالِ فَقَالَ: أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ فِي الْحَالِ لَمَلْعُونُونَ مِنْ عِنْدِ اللَّه، ثُمَّ ذَكَرَ مِنْ صِفَاتِهِمْ أَنَّهُمْ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا يَعْنِي أَنَّهُمْ كَمَا ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْتِزَامِ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ، فَقَدْ أَضَافُوا إِلَيْهِ الْمَنْعَ مِنَ الدِّينِ الْحَقِّ وَإِلْقَاءَ الشُّبُهَاتِ، وَتَعْوِيجَ الدَّلَائِلِ الْمُسْتَقِيمَةِ، لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ فِي الْعَاصِي يَبْغِي/ عِوَجًا، وَإِنَّمَا يُقَالُ ذَلِكَ فِيمَنْ يَعْرِفُ كَيْفِيَّةَ الِاسْتِقَامَةِ، وَكَيْفِيَّةَ الْعِوَجِ بِسَبَبِ إِلْقَاءِ الشُّبُهَاتِ وَتَقْرِيرِ الضَّلَالَاتِ.

Cevap: Sâhib-ashâb ve nâsır-ensâr gibi “şâhid” kelimesinin çoğulu olması caiz olduğu gibi, şerîf-eşrâf gibi “şehîd” kelimesinin çoğulu olması da caizdir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Bu [ikincisi] daha tercihe şayan gibidir; zira Kur'an'da buna dair gelenler: { وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “Peygamber de size şahit olsun” [Bakara 143] ve { وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Seni de bunlara şahit getirdik” [Nisâ 41] ayetlerinde olduğu gibi 'faîl' vezninde gelmiştir. Sonra onların kıyamet azabındaki hallerini haber verince, şimdiki hallerini de haber verip: { أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Haberiniz olsun ki Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir” buyurmuş ve onların şu anda da Allah katından lanetlenmiş olduklarını açıklamıştır. Ardından onların sıfatlarından olarak Allah'ın yolundan alıkoyduklarını ve onu eğriltmek istediklerini zikretmiştir; yani onlar küfür ve sapıklığı benimseyerek nefislerine zulmettikleri gibi, buna bir de hak dinden alıkoymayı, şüpheler atmayı ve dosdoğru delilleri eğriltmeyi eklemişlerdir. Zira [sadece] günahkâr olan kimse hakkında “eğrilik arıyor” denilmez; bu ancak şüpheler atarak ve sapıklıkları yerleştirerek doğruluğun nasıl olduğunu ve eğriliğin nasıl olduğunu bilen kimse hakkında söylenir.

ثُمَّ قَالَ: وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ قَالَ الزَّجَّاجُ: كَلِمَةُ «هُمْ» كُرِّرَتْ عَلَى جِهَةِ التَّوْكِيدِ لِثَبَاتِهِمْ فِي الْكُفْرِ.

Sonra: { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ } “Ahireti inkâr edenler de onlardır” buyurmuştur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Hüm” (onlar) kelimesi, küfürdeki sebatlarından ötürü tekit amacıyla tekrar edilmiştir.

[سورة هود (١١) : الآيات ٢٠ الى ٢٢]

[Hûd Suresi (11), 20-22. Ayetler]

أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ (٢٠) أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٢١) لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ (٢٢)

{ أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ (٢٠) أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٢١) لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ (٢٢) } “Onlar yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdi ve onların Allah'tan başka dostları da yoktu. Onlar için azap kat kat artırılacaktır. Onlar [hakkı] işitmeye güç yetiremiyorlar ve göremiyorlardı. (20) İşte onlar kendilerini ziyana uğratanlardır ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir. (21) Şüphe yok ki onlar ahirette en çok ziyana uğrayacak olanlardır. (22)”

اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى وَصَفَ هَؤُلَاءِ الْمُنْكِرِينَ الْجَاحِدِينَ بِصِفَاتٍ كَثِيرَةٍ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ.

Bil ki Allah Teâlâ bu inkârcı ve inatçı kimseleri yerme makamında birçok sıfatla nitelemiştir:

الصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهُمْ مُفْتَرِينَ عَلَى اللَّه، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً [هود: ١٨] .

Birinci Sıfat: Allah'a iftira etmeleridir ki bu, O'nun: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” [Hûd 18] sözüdür.

وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَى اللَّه فِي مَوْقِفِ الذُّلِّ وَالْهَوَانِ وَالْخِزْيِ وَالنَّكَالِ وَهِيَ قَوْلُهُ: أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ [هود: ١٨] .

İkinci Sıfat: Zillet, aşağılanma, rüsvaylık ve ceza makamında Allah'ın huzuruna çıkarılacak olmalarıdır ki bu, O'nun: { أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinin huzuruna çıkarılacaklar” [Hûd 18] sözüdür.

وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: حُصُولُ الْخِزْيِ وَالنَّكَالِ وَالْفَضِيحَةِ الْعَظِيمَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَيَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ [هود: ١٨] .

Üçüncü Sıfat: Rüsvaylık, ceza ve büyük bir rezilliğin meydana gelmesidir ki bu, O'nun: { وَيَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ } “ve şahitler: 'Rablerine karşı yalan söyleyenler bunlardır' diyeceklerdir” [Hûd 18] sözüdür.

وَالصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: كَوْنُهُمْ مَلْعُونِينَ مِنْ عِنْدِ اللَّه، وَهِيَ قَوْلُهُ: أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ [هُودٍ: ١٨] .

Dördüncü Sıfat: Allah katından lanetlenmiş olmalarıdır ki bu, O'nun: { أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Haberiniz olsun ki Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir” [Hûd 18] sözüdür.

وَالصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: كَوْنُهُمْ صَادِّينَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه مَانِعِينَ عَنْ مُتَابَعَةِ الْحَقِّ، وَهِيَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [هود: ١٩] .

Beşinci Sıfat: Allah'ın yolundan alıkoyan ve hakka tâbi olmayı engelleyen kimseler olmalarıdır ki bu, O'nun: { الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Onlar, Allah'ın yolundan alıkoyanlardır” [Hûd 19] sözüdür.

وَالصِّفَةُ السَّادِسَةُ: سَعْيُهُمْ فِي إِلْقَاءِ الشُّبُهَاتِ، وَتَعْوِيجِ الدلائل المستقيمة، وهي قوله: وَيَبْغُونَها عِوَجاً [هود: ١٩] .

Altıncı Sıfat: Şüpheler atmaya ve dosdoğru delilleri eğriltmeye çalışmalarıdır ki bu, O'nun: { وَيَبْغُونَها عِوَجاً } “ve onu eğriltmek isteyenlerdir” [Hûd 19] sözüdür.

وَالصِّفَةُ السَّابِعَةُ: كَوْنُهُمْ كَافِرِينَ، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ [هود: ١٩] .

Yedinci Sıfat: Kâfir olmalarıdır ki bu, O'nun: { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ } “ahireti inkâr edenler de onlardır” [Hûd 19] sözüdür.

وَالصِّفَةُ الثَّامِنَةُ: كَوْنُهُمْ عَاجِزِينَ عَنِ الْفِرَارِ مِنْ عَذَابِ اللَّه، وَهِيَ قَوْلُهُ: أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي

Sekizinci Sıfat: Allah'ın azabından kaçmaktan aciz olmalarıdır ki bu, O'nun: { أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي

الْأَرْضِ

الْأَرْضِ } “Onlar yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdi” sözüdür.

قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَعْنَى الْإِعْجَازِ الْمَنْعُ مِنْ تَحْصِيلِ الْمُرَادِ. يُقَالُ أَعْجَزَنِي فُلَانٌ أَيْ مَنَعَنِي عَنْ مُرَادِي، وَمَعْنَى مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ أَيْ لَا يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَهْرُبُوا مِنْ عَذَابِنَا فَإِنَّ هَرَبَ الْعَبْدِ مِنْ عَذَابِ اللَّه مُحَالٌ، لِأَنَّهُ ﷾ قَادِرٌ عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ، وَلَا تَتَفَاوَتُ قُدْرَتُهُ بِالْبُعْدِ وَالْقُرْبِ وَالْقُوَّةِ وَالضَّعْفِ.

el-Vâhidî şöyle demiştir: İ'câzın (aciz bırakmanın) anlamı, murat edilen şeyin elde edilmesine engel olmaktır. “Falanca beni aciz bıraktı” (a'cezenî) denir ki yani “muradıma engel oldu” demektir. “Yeryüzünde aciz bırakıcılar” olmalarının anlamı; onların Bizim azabımızdan kaçmalarının mümkün olmamasıdır. Zira kulun Allah'ın azabından kaçması imkânsızdır; çünkü O celle celâluhû bütün mümkünlere kādirdir ve O'nun kudreti uzaklık, yakınlık, güç veya zayıflıkla değişiklik göstermez.

وَالصِّفَةُ التَّاسِعَةُ: أَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ أَوْلِيَاءُ يَدْفَعُونَ عَذَابَ اللَّه عَنْهُمْ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الرَّدُّ عَلَيْهِمْ فِي وَصْفِهِمُ الْأَصْنَامَ بِأَنَّهَا شُفَعَاؤُهُمْ عِنْدَ اللَّه وَالْمَقْصُودُ أَنَّ قَوْلَهُ: أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ لَا قُدْرَةَ لَهُمْ عَلَى الْفِرَارِ وَقَوْلُهُ: وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ هُوَ أَنَّ أَحَدًا لَا يَقْدِرُ عَلَى تَخْلِيصِهِمْ مِنْ ذَلِكَ الْعَذَابِ، فَجَمَعَ تَعَالَى بَيْنَ مَا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ وَبَيْنَ مَا يَرْجِعُ إِلَى غَيْرِهِمْ وَبَيَّنَ بِذَلِكَ انْقِطَاعَ حِيَلِهِمْ فِي الْخَلَاصِ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَالَ قَوْمٌ الْمُرَادُ أَنَّ عَدَمَ نُزُولِ الْعَذَابِ لَيْسَ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ قَدَرُوا عَلَى مَنْعِ اللَّه مِنْ إِنْزَالِ الْعَذَابِ وَلَا لِأَجْلِ أَنَّ لَهُمْ نَاصِرًا يَمْنَعُ ذَلِكَ الْعَذَابَ عَنْهُمْ، بَلْ إِنَّمَا حَصَلَ ذَلِكَ الْإِمْهَالُ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمْهَلَهُمْ كَيْ يَتُوبُوا فَيَزُولُوا عَنْ كُفْرِهِمْ فَإِذَا أَبَوْا إِلَّا الثَّبَاتَ عَلَيْهِ فَلَا بُدَّ مِنْ مُضَاعَفَةِ الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ الْمُرَادُ أَنْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ للَّه عَمَّا يُرِيدُ إِنْزَالَهُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ أَوْ فِي الدُّنْيَا وَلَا يَجِدُونَ وَلِيًّا يَنْصُرُهُمْ وَيَدْفَعُ ذَلِكَ عَنْهُمْ.

Dokuzuncu Sıfat: Allah'ın azabını kendilerinden savacak dostlarının olmamasıdır. Bundan maksat, putları Allah katında şefaatçileri olarak nitelemeleri hususunda onlara reddiyedir. Maksat şudur: O'nun: { أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ } “Onlar yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdi” sözü kaçmaya güçlerinin yetmediğine delalet etmiştir; { وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ } “ve onların Allah'tan başka dostları da yoktu” sözü ise hiç kimsenin onları o azaptan kurtarmaya güç yetiremeyeceğini ifade etmektedir. Böylece Allah Teâlâ kendilerine dönen durum ile başkalarına dönen durumu bir arada zikretmiş ve bununla dünya ve ahiret azabından kurtulma hususunda çarelerinin tükendiğini açıklamıştır. Sonra ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk demiştir ki: Maksat, azabın inmemesinin onların Allah'ı azap indirmekten engellemeye güç yetirdikleri için veya kendilerinden o azabı engelleyecek bir yardımcıları bulunduğu için olmadığıdır. Bilakis bu mühlet, tövbe edip küfürlerinden vazgeçsinler diye Allah Teâlâ'nın kendilerine mühlet vermesinden ötürü meydana gelmiştir; şayet küfürde sebat etmekten başka bir şeye yanaşmazlarsa ahirette azabın kat kat artırılması kaçınılmazdır. Bazıları da şöyle demiştir: Bilakis maksat, ahirette veya dünyada Allah'ın üzerlerine indirmek istediği azap hususunda Allah'ı aciz bırakamayacakları ve kendilerine yardım edip bunu onlardan savacak bir dost da bulamayacaklarıdır.

وَالصِّفَةُ الْعَاشِرَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ قِيلَ سَبَبُ تَضْعِيفِ الْعَذَابِ فِي حَقِّهِمْ أَنَّهُمْ كَفَرُوا باللَّه وَبِالْبَعْثِ وَبِالنُّشُورِ، فَكُفْرُهُمْ بِالْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ صَارَ سَبَبًا لِتَضْعِيفِ الْعَذَابِ، وَالْأَصْوَبُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ مَعَ ضَلَالِهِمُ الشَّدِيدِ، سَعَوْا فِي الْإِضْلَالِ وَمَنْعِ النَّاسِ عَنِ الدِّينِ الْحَقِّ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى حَصَلَ هَذَا التَّضْعِيفُ عَلَيْهِمْ.

Onuncu Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ } “Onlar için azap kat kat artırılacaktır” sözüdür. Onlar hakkında azabın kat kat artırılmasının sebebinin Allah'ı, yeniden dirilmeyi ve neşri inkâr etmeleri olduğu söylenmiştir; binaenaleyh mebde (başlangıç) ve meâdı (ahiret) inkâr etmeleri azabın kat kat artırılmasına sebep olmuştur. Daha doğru olan ise şöyle denilmesidir: Onlar şiddetli sapıklıklarıyla birlikte, saptırmaya ve insanları hak dinden alıkoymaya da çabalamışlardır; işte bu anlamdan ötürü onlar hakkında bu katlama gerçekleşmiştir.

الصِّفَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ: مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ وَالْمُرَادُ مَا هُمْ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا مِنْ صَمَمِ الْقَلْبِ وَعَمَى النَّفْسِ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَخْلُقُ فِي الْمُكَلَّفِ مَا يَمْنَعُهُ الْإِيمَانَ، رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمَا أَنَّهُ قَالَ إِنَّهُ تَعَالَى مَنَعَ الْكَافِرَ مِنَ الْإِيمَانِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فهو قوله:

On Birinci Sıfat: O'nun: { مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ } “Onlar [hakkı] işitmeye güç yetiremiyorlar ve göremiyorlardı” sözüdür. Maksat, dünyada bulundukları kalp sağırlığı ve nefis körlüğüdür. Arkadaşlarımız (Eş'arî âlimleri), Allah Teâlâ'nın mükellefte onu imandan alıkoyacak şeyi yaratabileceğine bu ayetle delil getirmişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ kâfiri dünyada ve ahirette imandan alıkoymuştur; dünyada O'nun: { مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ } “Onlar [hakkı] işitmeye güç yetiremiyorlar ve göremiyorlardı” sözünde, ahirette ise O'nun şu sözündedir:

يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ [الْقَلَمِ: ٤٢] وَحَاصِلُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الِاسْتِدْلَالِ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعَ الْأَصْوَاتِ وَالْحُرُوفِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ/ كَوْنَهُمْ عَاجِزِينَ عَنِ الْوُقُوفِ عَلَى دَلَائِلِ اللَّه تَعَالَى، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْبَدِيهَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُمْ كانوا يسمعون الأصوات والحروف، وجب حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الثَّانِي أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ بِأَنَّ السَّمْعَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنِ الْحَاسَّةِ الْمَخْصُوصَةِ، أَوْ عَنْ مَعْنَى يَخْلُقُهُ اللَّه تَعَالَى فِي صِمَاخِ الْأُذُنِ، وَكِلَاهُمَا لَا يَقْدِرُ الْعَبْدُ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَوِ اجْتَهَدَ فِي أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ أَوْ يَتْرُكَهُ لَتَعَذَّرَ عَلَيْهِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا كَانَ إِثْبَاتُ الِاسْتِطَاعَةِ فِيهِ مُحَالًا، وَإِذَا كَانَ إِثْبَاتُهَا مُحَالًا كَانَ نَفْيُ الِاسْتِطَاعَةِ عَنْهُ هُوَ الْحَقَّ، فَثَبَتَ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ لَا يَقْدَحُ فِي قَوْلِنَا. ثُمَّ قَالَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ إِهْمَالُهُمْ لَهُ وَنُفُورُهُمْ عَنْهُ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: هَذَا كَلَامٌ لَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَسْمَعَهُ، وَهَذَا مِمَّا يَمُجُّهُ سَمْعِي وَذَكَرَ غَيْرُ الْجُبَّائِيِّ عُذْرًا آخَرَ، فَقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى نَفَى أَنْ يَكُونَ لَهُمْ أَوْلِيَاءُ وَالْمُرَادُ الْأَصْنَامُ ثُمَّ بَيَّنَ نَفْيَ كَوْنِهِمْ أَوْلِيَاءَ بِقَوْلِهِ: مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ فَكَيْفَ يَصْلُحُونَ لِلْوِلَايَةِ.

{ يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ } “Secdeye çağrılırlar da güç yetiremezler” [Kalem 42]. Bu istidlaldeki sözün özü şudur: Allah Teâlâ onların işitmeye güç yetiremediklerini haber vermiştir; bundan maksat ya sesleri ve harfleri işitmeye güç yetirememeleri ya da Allah Teâlâ'nın delillerini anlamaktan aciz olmalarıdır. Birinci görüş batıldır, çünkü apaçık duyusal bilgi (bedihe) onların sesleri ve harfleri işittiklerini göstermiştir; o halde lafzı ikinci anlama hamletmek vacip olmuştur. el-Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: İşitme ya özel bir duyudan ibarettir ya da Allah Teâlâ'nın kulak zarında yarattığı bir manadan ibarettir; her ikisine de kulun gücü yetmez, çünkü bunu yapmaya veya terk etmeye ne kadar çabalasa da bu ona imkânsız gelir. Bu sabit olunca, onda istitaat (güç) ispat etmek imkânsız olur; bunu ispat etmek imkânsız olunca ondan istitaatin nefyedilmesi hak olur; böylece ayetin zahirinin bizim görüşümüzü zedelemediği sabit olur. Sonra şöyle demiştir: O'nun: { مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ } sözünden maksat, bir kimsenin “Bu sözü dinlemeye tahammül edemiyorum, bu kulağımın reddettiği bir şeydir” demesi gibi, onların onu ihmal etmeleri ve ondan nefret etmeleridir. Cübbâî'den başkası da başka bir mazeret zikrederek şöyle demiştir: Allah Teâlâ onların dostlarının olmasını nefyetmiştir ki bundan maksat putlardır; sonra: { مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ } “Onlar işitmeye güç yetiremiyorlar ve göremiyorlardı” sözüyle onların dost olmalarının nefyini beyan etmiştir; o halde bunlar nasıl dostluğa elverişli olabilirler?

وَالْجَوَابُ: أَمَّا حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُمْ عَلَى خلق الحاسة وعلى خلق المعنى فيها باطل، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَرَدَتْ فِي مَعْرِضِ الْوَعِيدِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَعْنًى مُخْتَصًّا بِهِمْ، وَالْمَعْنَى الَّذِي قَالُوهُ حَاصِلٌ فِي

Cevap: Ayeti, onların duyuyu yaratmaya ve onun içindeki manayı yaratmaya güçlerinin olmadığına hamletmek batıldır; çünkü bu ayet tehdit makamında varit olmuştur, dolayısıyla bunun onlara mahsus bir mana olması gerekir; oysa onların söyledikleri mana

الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ فَكَيْفَ يُمْكِنُ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ إِنَّ ذَلِكَ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَثْقِلُونَ سَمَاعَ كَلَامِ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَإِبْصَارَ صُورَتِهِ.

meleklerde ve peygamberlerde de mevcuttur; o halde lafız buna nasıl hamledilebilir? Bunun, onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünü dinlemeyi ve suretini görmeyi ağır bulduklarına hamledilmesi görüşüne gelince:

فَالْجَوَابُ أَنَّهُ تَعَالَى نَفَى الِاسْتِطَاعَةَ فَحَمَلَهُ عَلَى مَعْنًى آخَرَ خِلَافَ الظَّاهِرِ، وَأَيْضًا أَنَّ حُصُولَ ذَلِكَ الِاسْتِثْقَالِ إِمَّا أَنْ يَمْنَعَ مِنَ الْفَهْمِ وَالْوُصُولِ إِلَى الْغَرَضِ أَوْ لَمْ يَمْنَعْ، فَإِنْ مَنَعَ فَهُوَ الْمَقْصُودُ، وَإِنْ لَمْ يَمْنَعْ مِنْهُ فَحِينَئِذٍ كَانَ ذَلِكَ سَبَبًا أَجْنَبِيًّا عَنِ الْمَعَانِي الْمُعْتَبَرَةِ فِي الْفَهْمِ وَالْإِدْرَاكِ، وَلَا تَخْتَلِفُ أَحْوَالُ الْقَلْبِ فِي الْعِلْمِ وَالْمَعْرِفَةِ بِسَبَبِهِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ جَعْلُهُ ذَمًّا لَهُمْ فِي هَذَا الْمَعْرِضِ، وَأَيْضًا قَدْ بَيَّنَّا مِرَارًا كَثِيرَةً فِي هَذَا الْكِتَابِ أَنَّ حُصُولَ الْفِعْلِ مَعَ قِيَامِ الصَّارِفِ مُحَالٌ، فَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى كَوْنَ هَذَا الْمَعْنَى صَارِفًا عَنْ قَبُولِ الدِّينِ الْحَقِّ وَبَيَّنَ فِيهِ أَنَّهُ حَصَلَ حُصُولًا عَلَى سَبِيلِ اللُّزُومِ بِحَيْثُ لَا يَزُولُ الْبَتَّةَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ الْمُكَلَّفُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَمْنُوعًا عَنِ الْإِيمَانِ، وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الْمَطْلُوبُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ فَإِنَّا نَجْعَلُ هَذِهِ الصِّفَةَ مِنْ صِفَةِ الْأَوْثَانِ فَبَعِيدٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ثُمَّ قَالَ: مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمُتَأَخِّرَةِ عَائِدًا إِلَى عَيْنِ مَا عَادَ إِلَيْهِ الضَّمِيرُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأُولَى. وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَما كانُوا يُبْصِرُونَ فَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْبَصِيرَةُ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُمْ عَدَلُوا عَنْ إِبْصَارِ مَا يَكُونُ حُجَّةً لَهُمْ.

Cevap şudur: Allah Teâlâ istitaati (güç yetirmeyi) nefyetmiştir, dolayısıyla bunu başka bir manaya hamletmek zahire aykırıdır. Ayrıca bu ağır bulma durumu ya anlamaya ve hedefe ulaşmaya engel olur ya da engel olmaz. Şayet engel oluyorsa maksat hasıl olmuştur. Eğer engel olmuyorsa, o takdirde anlama ve idrakte muteber olan manalara yabancı bir sebep olur ve onun sebebiyle kalbin ilim ve marifetteki halleri değişmez; o halde bu makamda bunun onlar için bir yergi kılınması nasıl mümkün olabilir? Ayrıca bu kitapta defalarca açıkladık ki engelleyici (sârif) varken fiilin meydana gelmesi imkânsızdır. Allah Teâlâ bu mananın hak dini kabul etmekten alıkoyan bir engelleyici olduğunu açıklayıp onun o vakitte kesinlikle zail olmayacak şekilde zorunlu olarak meydana geldiğini beyan edince, mükellef o vakitte imandan engellenmiş olur ve bu durumda aranan gaye gerçekleşir. Onun: “Biz bu sıfatı putların sıfatı kılarız” sözüne gelince, bu uzaktır; çünkü Allah Teâlâ: { يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ } “Onlar için azap kat kat artırılacaktır” buyurmuş, sonra da: { مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ } “İşitmeye güç yetiremiyorlardı” buyurmuştur; dolayısıyla bu sonraki ayetteki zamirin, önceki ayette zikredilen zamirin döndüğü şeyin aynısına dönmesi vaciptir. O'nun: { وَما كانُوا يُبْصِرُونَ } “ve göremiyorlardı” sözüne gelince; bundan maksadın basiret (kalp gözü) olduğu söylenmiştir; maksadın kendileri için delil olacak şeyleri görmekten yüz çevirmeleri olduğu da söylenmiştir.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ: أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ

On İkinci Sıfat: O'nun: { أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “İşte onlar kendilerini ziyana uğratanlardır” sözüdür.

وَمَعْنَاهُ أَنَّهُمُ اشْتَرَوْا عِبَادَةَ الْآلِهَةِ بِعِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى فَكَانَ هَذَا الْخُسْرَانُ أَعْظَمَ وُجُوهِ الْخُسْرَانِ.

Bunun anlamı; onların Allah Teâlâ'ya ibadet karşılığında ilahlara tapmayı satın almış olmalarıdır; bu hüsran da hüsran türlerinin en büyüğü olmuştur.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ: وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ

On Üçüncü Sıfat: O'nun: { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir” sözüdür.

وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَمَّا بَاعُوا الدِّينَ بِالدُّنْيَا فَقَدْ خَسِرُوا، لِأَنَّهُمْ أَعْطَوُا الشَّرِيفَ، وَرَضُوا بِأَخْذِ الْخَسِيسِ، وَهَذَا عَيْنُ الْخُسْرَانِ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ فِي الْآخِرَةِ فَهَذَا الْخَسِيسُ يَضِيعُ وَيَهْلَكُ وَلَا يَبْقَى مِنْهُ أَثَرٌ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ.

Anlam şudur: Onlar dini dünya karşılığında sattıklarında ziyana uğramışlardır; çünkü onlar şerefli olanı vermiş ve değersiz olanı almaya razı olmuşlardır. Bu ise dünyadaki hüsranın ta kendisidir; sonra ahirette de bu değersiz şey zayi olup yok olacak ve ondan hiçbir iz kalmayacaktır. O'nun: { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir” sözünden maksat da budur.

الصِّفَةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ: لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ وَتَقْرِيرُهُ مَا تَقَدَّمَ، وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا أَعْطَى الشَّرِيفَ الرَّفِيعَ وَرَضِيَ بِالْخَسِيسِ الْوَضِيعِ فَقَدْ خَسِرَ فِي التِّجَارَةِ. ثُمَّ لَمَّا كَانَ هَذَا الْخَسِيسُ بِحَيْثُ لَا يَبْقَى بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَهْلَكَ وَيَفْنَى انْقَلَبَتْ تِلْكَ التِّجَارَةُ إِلَى النِّهَايَةِ فِي صِفَةِ الْخَسَارَةِ، فَلِهَذَا قَالَ: لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ وَقَوْلُهُ لَا جَرَمَ قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهَا بِمَنْزِلَةِ قَوْلِنَا لَا بُدَّ وَلَا مَحَالَةَ، ثُمَّ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهَا حَتَّى صَارَتْ بِمَنْزِلَةِ حَقًّا، تَقُولُ الْعَرَبُ: لَا جَرَمَ أَنَّكَ مُحْسِنٌ، عَلَى مَعْنَى حَقًّا إِنَّكَ مُحْسِنٌ، وَأَمَّا النَّحْوِيُّونَ فَلَهُمْ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: لَا حَرْفُ نَفْيٍ وَجَزْمٍ، أَيْ قَطْعٍ، فَإِذَا قُلْنَا: لَا جَرَمَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا قَطْعَ قَاطِعٍ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ. الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ إِنَّ كَلِمَةَ لَا نفي لما ظنوا أنه ينفعهم، وجَرَمَ مَعْنَاهُ كَسَبَ ذَلِكَ الْفِعْلُ، وَالْمَعْنَى: لَا يَنْفَعُهُمْ ذَلِكَ وَكَسَبَ ذَلِكَ الْفِعْلُ لَهُمُ الْخُسْرَانَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَذَكَرْنَا جَرَمَ بِمَعْنَى كَسَبَ فِي تفسير قوله تعالى: لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ [الْمَائِدَةِ: ٢] قَالَ الْأَزْهَرِيُّ، وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي هَذَا الْبَابِ، الثَّالِثُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ وَالْأَخْفَشُ: لَا رَدٌّ عَلَى أهل الكفر كما ذكرنا وجرم معناه حق وصحح، وَالتَّأْوِيلُ أَنَّهُ حَقُّ كُفْرِهِمْ وُقُوعُ الْعَذَابِ وَالْخُسْرَانِ بِهِمْ. وَاحْتَجَّ سِيبَوَيْهِ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:

On Dördüncü Sıfat: O'nun: { لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ } “Şüphe yok ki onlar ahirette en çok ziyana uğrayacak olanlardır” sözüdür. Bunun açıklaması daha önce geçendir; o da şudur: Kişi şerefli ve yüce olanı verip değersiz ve aşağılık olana razı olunca ticarette zarar etmiştir. Sonra bu değersiz şey kalıcı olmayıp kesinlikle yok ve helak olunca, o ticaret hüsran niteliğinde son dereceye varmıştır. İşte bu yüzden: { لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ } “Şüphe yok ki onlar ahirette en çok ziyana uğrayacak olanlardır” buyurmuştur. O'nun: “Lâ cereme” (لَا جَرَمَ) sözüne gelince; el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu, bizim “lâ büdde” ve “lâ mehâlete” (kaçınılmaz olarak/şüphesiz) sözümüz mesabesindedir; sonra kullanımı o kadar çoğalmıştır ki “hakkan” (gerçekten) mesabesine gelmiştir. Araplar: “Lâ cereme enneke muhsinun” derler ki bu “gerçekten sen iyilik edensin” anlamındadır. Nahivcilere gelince, bu konuda birkaç vecihleri vardır: Birincisi: “Lâ”, nefiy ve cezm, yani kesinlik harfidir. Buna göre “lâ cereme” dediğimizde anlamı; ahirette en çok ziyana uğrayacak olanların onlar olduğu hususunda hiçbir engelleyicinin bunu engelleyemeyeceğidir. İkincisi: ez-Zeccâc demiştir ki: “Lâ” kelimesi, kendilerine fayda vereceğini zannettikleri şeyin nefyidir; “cereme” ise “o fiil kazandırdı” demektir. Anlam şudur: Bu onlara fayda vermez ve o fiil onlara dünya ve ahirette hüsran kazandırmıştır. Biz “cereme”yi “kesebet” (kazandırdı) anlamında Allah Teâlâ'nın: { لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ } “Bir kavme olan kininiz sizi sakın [günaha/haddi aşmaya] sevk etmesin” [Mâide 2] sözünün tefsirinde zikretmiştik. el-Ezherî: “Bu, bu konuda söylenenlerin en güzellerindendir” demiştir. Üçüncüsü: Sîbeveyh ve el-Ahfeş şöyle demiştir: “Lâ”, zikrettiğimiz üzere kâfirlere bir reddir; “cereme”nin anlamı ise “hak oldu ve kesinleşti” demektir. Tevil şudur: Onların küfrü, azabın ve hüsranın üzerlerine gerçekleşmesini hak kılmıştır. Sîbeveyh şairin şu sözünü delil getirmiştir:

وَلَقَدْ طَعَنْتُ أبا عيينة طعنة ... جرمت فزاة بَعْدَهَا أَنْ يَغْضَبُوا

“Ebû Uyeyne'ye öyle bir mızrak darbesi vurdum ki, / Ondan sonra Fezâre'nin öfkelenmesini hak kıldı [kaçınılmaz kıldı].”

أَرَادَ حَقَّتِ الطَّعْنَةُ فَزَارَةَ أن يغضبوا.

Mızrak darbesinin Fezâre'nin öfkelenmesini hak kıldığını [gerektirdiğini] kastetmiştir.

[سورة هود (١١) : آية ٢٣]

[Hûd Sûresi (11), Âyet 23]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَأَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٣)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَأَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyen ve Rablerine gönülden boyun eğenler (ihbât edenler) var ya, işte onlar cennet ehlidirler. Onlar orada ebedî kalacaklardır.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ عُقُوبَةَ الْكَافِرِينَ وَخُسْرَانَهُمْ، أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ أَحْوَالِ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْإِخْبَاتُ هُوَ الْخُشُوعُ وَالْخُضُوعُ وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْخَبْتِ وَهُوَ الْأَرْضُ الْمُطْمَئِنَّةُ وَخَبَتَ ذِكْرُهُ أَيْ خَفِيَ، / فَقَوْلُهُ: «أَخْبَتَ» أَيْ دَخَلَ فِي الْخَبْتِ، كَمَا يُقَالُ فِيمَنْ صَارَ إِلَى نَجْدٍ أَنْجَدَ وَإِلَى تِهَامَةَ أَتْهَمَ، وَمِنْهُ الْمُخْبِتُ مِنَ النَّاسِ الَّذِي أَخْبَتَ إِلَى رَبِّهِ أَيِ اطْمَأَنَّ إِلَيْهِ، وَلَفْظُ الْإِخْبَاتِ يَتَعَدَّى بِإِلَى وَبِاللَّامِ، فَإِذَا قُلْنَا: أَخْبَتَ فُلَانٌ إِلَى كَذَا فَمَعْنَاهُ اطْمَأَنَّ إِلَيْهِ، وَإِذَا قُلْنَا أَخْبَتَ لَهُ فَمَعْنَاهُ خَشَعَ لَهُ.

Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin cezasını ve hüsranını zikredince, bunun peşinden müminlerin hallerini zikretmiştir. İhbât (إِخْبَات), huşû ve boyun eğmektir (hudû); bu da alçak ve düz arazi anlamına gelen el-habt (الْخَبْت) kelimesinden türetilmiştir. “Habete zikruhû” denildiğinde “namı gizlendi” demektir. / Dolayısıyla O'nun: “Ahbete” (أَخْبَتَ) sözü, tıpkı Necid'e giden kimse için “encade” (أَنْجَدَ), Tihâme'ye giden kimse için “etheme” (أَتْهَمَ) denildiği gibi “habte (alçak yere) girdi” demektir. İnsanlardan “muhbit” (bağlanan/teslim olan) de bundan gelir ki bu, Rabbine ihbât eden yani O'na güvenip huzur bulan (itminan duyan) kimsedir. İhbât lafzı “ilâ” (إِلَى) ve “lâm” (لِ) harf-i cerleriyle geçişli olur. “Falanca şuna ihbât etti (ahbete ilâ)” dediğimizde bunun anlamı “ona güvenip huzur buldu”; “ona ihbât etti (ahbete lehû)” dediğimizde ise “ona boyun eğip huşû duydu” demektir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِشَارَةٌ إِلَى جَمِيعِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَقَوْلُهُ وَأَخْبَتُوا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَعْمَالَ لَا تَنْفَعُ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَعَ الْأَحْوَالِ الْقَلْبِيَّةِ ثُمَّ إِنْ فَسَرَّنَا الْإِخْبَاتَ بِالطُّمَأْنِينَةِ كَانَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ اللَّه وَكَانَتْ قُلُوبُهُمْ عِنْدَ أَدَاءِ الْعِبَادَاتِ مُطْمَئِنَّةً بِذِكْرِ اللَّه فَارِغَةً عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى مَا سِوَى اللَّه تَعَالَى أَوْ يُقَالُ إِنَّمَا قُلُوبُهُمْ صَارَتْ مُطْمَئِنَّةً إِلَى صِدْقِ اللَّه بِكُلِّ مَا وَعَدَهُمْ مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَأَمَّا إِنْ فَسَّرْنَا الْإِخْبَاتَ بِالْخُشُوعِ كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يَأْتُونَ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ خَائِفِينَ وَجِلِينَ مِنْ أَنْ يَكُونُوا أَتَوْا بِهَا مَعَ وُجُودِ الْإِخْلَالِ وَالتَّقْصِيرِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ مَنْ حَصَلَ لَهُ هَذِهِ الصِّفَاتُ الثَّلَاثَةُ فَهُمْ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ، وَيَحْصُلُ لَهُمُ الخلود في الجنة.

Bunu bildiğine göre şöyle deriz: O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler” sözü bütün salih amellere bir işarettir. O'nun: { وَأَخْبَتُوا } “ve ihbât edenler (gönülden bağlananlar)” sözü ise bu amellerin ahirette ancak kalbî hallerle birlikte fayda vereceğine bir işarettir. Sonra eğer ihbâtı itminan (kalp huzuru ve güven) ile tefsir edersek, maksat; onların Allah'a ibadet etmeleri ve ibadetleri ifa ederken kalplerinin Allah'ın zikriyle mutmain olup Allah Teâlâ'dan başkasına yönelmekten uzak bulunmasıdır; yahut kalplerinin Allah'ın kendilerine vadettiği sevap ve cezanın doğruluğuna tam inanıp mutmain olması demektir. Şayet ihbâtı huşû ile tefsir edersek, bunun anlamı; salih amelleri bir kusur ve noksanlık ile yapmış olmaktan endişe edip titreyerek ve korkarak yerine getirmeleridir. Sonra [Allah Teâlâ], kendisinde bu üç sıfat bulunan kimselerin cennet ehli olduğunu ve onlar için cennette ebedîliğin hasıl olacağını açıklamıştır.

[سورة هود (١١) : آية ٢٤]

[Hûd Sûresi (11), Âyet 24]

مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٢٤)

{ مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Bu iki zümrenin durumu; kör ve sağır ile gören ve işiten kimse gibidir. Bunlar misal bakımından hiç eşit olurlar mı? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْفَرِيقَيْنِ ذَكَرَ فِيهِمَا مِثَالًا مُطَابِقًا ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقِيلَ: إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى مَنْ ذُكِرَ آخِرًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ مِنْ قَبْلُ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ رَجَعَ إِلَى قَوْلِهِ: أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ [هُودٍ: ١٧] ثُمَّ ذَكَرَ مِنْ بَعْدِهِ الْكَافِرِينَ وَوَصَفَهُمْ بِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَلَا يُبْصِرُونَ، وَالسَّمِيعُ وَالْبَصِيرُ هُمُ الَّذِينَ وَصَفَهُمُ اللَّه بِأَنَّهُمْ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِمْ.

Bil ki Allah Teâlâ iki fırkayı zikredince, onlar hakkında tam uyuşan bir misal verdi. Sonra ihtilaf ettiler; bir görüşe göre bu, en son zikredilen müminlere ve onlardan önceki kâfirlere dönüktür. Diğerleri ise şöyle dediler: Bilakis O'nun: { أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse mi...” [Hûd 17] sözüne dönüktür; sonra O'nun ardından kâfirleri zikretmiş ve onları işitmeye güç yetiremeyen ve görmeyen kimseler olarak nitelemiştir. İşiten ve gören ise Allah'ın Rablerinden apaçık bir delil üzere olduklarını nitelediği kimselerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ التَّشْبِيهِ هُوَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مُرَكَّبًا مِنَ الْجَسَدِ وَمِنَ النَّفْسِ، وَكَمَا أَنَّ لِلْجَسَدِ بَصَرًا وَسَمْعًا فَكَذَلِكَ حَصَلَ لِجَوْهَرِ الرُّوحِ سَمْعٌ وَبَصَرٌ، وَكَمَا أَنَّ الْجَسَدَ إِذَا كَانَ أَعْمَى أَصَمَّ بَقِيَ مُتَحَيِّرًا لَا يَهْتَدِي إِلَى شَيْءٍ مِنَ الْمَصَالِحِ، بَلْ يَكُونُ كَالتَّائِهِ فِي حَضِيضِ الظُّلُمَاتِ لَا يُبْصِرُ نُورًا يَهْتَدِي بِهِ وَلَا يَسْمَعُ صَوْتًا، فَكَذَلِكَ الْجَاهِلُ الضَّالُّ الْمُضِلُّ، يَكُونُ أَعْمَى وَأَصَمَّ الْقَلْبِ، فَيَبْقَى فِي ظُلُمَاتِ الضَّلَالَاتِ حَائِرًا تَائِهًا.

Bil ki benzetmenin yönü (vech-i şebeh) şudur: Sübhânehu ve Teâlâ insanı beden ve nefisten mürekkep olarak yaratmıştır. Bedenin bir görmesi ve işitmesi olduğu gibi, ruhun cevheri için de bir işitme ve görme vardır. Beden kör ve sağır olduğunda maslahatlardan hiçbirine yol bulamayıp şaşkın kaldığı gibi, hatta zifiri karanlıkların çukurunda yol bulabileceği bir ışık görmeyen ve bir ses işitmeyen şaşkın gibi olduğu gibi; aynı şekilde sapkın ve saptırıcı olan cahil de kalbi kör ve sağır olur da dalaletlerin karanlıkları içinde şaşkın ve perişan kalır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَفَلا تَذَكَّرُونَ مُنَبِّهًا عَلَى أَنَّهُ يُمْكِنُهُ عِلَاجُ هَذَا الْعَمَى وَهَذَا الصَّمَمِ، وَإِذَا كَانَ/ الْعِلَاجُ مُمْكِنًا مِنَ الضَّرَرِ الْحَاصِلِ بِسَبَبِ حُصُولِ هَذَا الْعَمَى وَهَذَا الصَّمَمِ وَجَبَ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَسْعَى فِي ذَلِكَ الْعِلَاجِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ.

Sonra Allah Teâlâ: { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” buyurarak bu körlüğün ve bu sağırlığın tedavisinin mümkün olduğuna dikkat çekmiştir. Bu körlük ve bu sağırlığın meydana gelmesi sebebiyle hasıl olan zararın tedavisi mümkün olduğuna göre, / akıl sahibine gücü yettiğince o tedavi yolunda gayret göstermek vacip olur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ جَرَتِ الْعَادَةُ بِأَنَّهُ تعالى إذا ورد عَلَى الْكَافِرِ أَنْوَاعَ الدَّلَائِلِ أَتْبَعَهَا بِالْقَصَصِ، لِيَصِيرَ ذِكْرُهَا مُؤَكِّدًا لِتِلْكَ الدَّلَائِلِ عَلَى مَا قَرَّرْنَا هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، وَفِي هَذِهِ السُّورَةِ ذَكَرَ أَنْوَاعًا مِنَ الْقَصَصِ.

Bil ki âdet-i ilâhiyye şöyledir: Allah Teâlâ kâfire çeşitli delilleri zikrettiğinde, bu delilleri pekiştirici olsun diye bunların ardından kıssaları getirir; nitekim bu anlamı pek çok yerde açıklamıştık. Bu sûrede de kıssalardan çeşitli türler zikretmiştir.

القصة الأولى قصة نوح ﵇

Birinci Kıssa: Nûh aleyhisselâm'ın Kıssası

[سورة هود (١١) : الآيات ٢٥ الى ٢٦]

[Hûd Sûresi (11), Âyetler 25-26]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٢٥) أَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلاَّ اللَّهَ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٢٦)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ * أَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلاَّ اللَّهَ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ } “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik; [onlara şöyle dedi:] 'Ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım. Allah'tan başkasına ibadet etmeyin. Doğrusu ben sizin adınıza can yakıcı bir günün azabından korkuyorum.'”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ بَدَأَ بِذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي سُورَةِ يُونُسَ وَقَدْ أَعَادَهَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَيْضًا لِمَا فِيهَا مِنْ زَوَائِدِ الْفَوَائِدِ وَبَدَائِعِ الْحِكَمِ، وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik; [onlara şöyle dedi:] 'Ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım'” sözü hakkında] Bil ki Allah Teâlâ bu kıssayı zikretmeye Yûnus Sûresi'nde başlamış, içerdiği ilave faydalar ve eşsiz hikmetler sebebiyle bu sûrede de onu tekrar etmiştir. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ أَنِّي بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، وَالْمَعْنَى: أَرْسَلْنَا نُوحًا بِأَنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ، وَمَعْنَاهُ أَرْسَلْنَاهُ مُلْتَبِسًا بِهَذَا الْكَلَامِ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ فَلَمَّا اتَّصَلَ بِهِ حَرْفُ الْجَرِّ وَهُوَ الْبَاءُ فُتِحَ كَمَا فُتِحَ فِي كَانَ، وَأَمَّا سَائِرُ الْقُرَّاءِ فَقَرَءُوا إِنِّي بِالْكَسْرِ عَلَى مَعْنَى قَالَ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ.

Birinci Mesele: İbn Kesîr, Ebû Amr ve el-Kisâî hemzenin fethasıyla “ennî” (أَنِّي) şeklinde okumuşlardır. Anlamı: “Nûh'u, Ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım [mesajıyla] gönderdik” demektir. Yani onu, “ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım” şeklindeki bu sözü tebliğ edici olarak gönderdik demektir. Başına harf-i cer olan “bâ” bitiştiğinde, fetha olmuştur. Diğer kurrâ ise, “Dedi ki: Şüphesiz ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım” anlamında hemzenin kesrasıyla “innî” (إِنِّي) okumuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ مِنَ النَّذِيرِ كَوْنُهُ مُهَدِّدًا لِلْعُصَاةِ بِالْعِقَابِ، وَمِنَ الْمُبِينِ كَوْنُهُ مُبَيِّنًا مَا أَعَدَّ اللَّه لِلْمُطِيعِينَ مِنَ الثَّوَابِ، وَالْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّهُ نَذِيرٌ لِلْعُصَاةِ مِنَ الْعِقَابِ وَأَنَّهُ مُبِينٌ بِمَعْنَى أَنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ الْإِنْذَارَ عَلَى الطَّرِيقِ الْأَكْمَلِ وَالْبَيَانِ الْأَقْوَى الْأَظْهَرِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ الْإِنْذَارَ إِنَّمَا حَصَلَ فِي النَّهْيِ عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّه وَفِي الْأَمْرِ بِعِبَادَةِ اللَّه لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ النَّفْيِ وَهُوَ يُوجِبُ نَفْيَ غَيْرِ الْمُسْتَثْنَى.

İkinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: “Nezîr”den maksat, isyankârları azapla tehdit etmesi; “mübîn”den maksat ise, itaat edenler için Allah'ın hazırladığı mükâfatı açıklamasıdır. Evla olan ise anlamın şöyle olmasıdır: O, isyankârları azapla uyaran bir nezîrdir; “mübîn” olması da bu uyarıyı en mükemmel şekilde ve en güçlü, en açık beyanla açıklamış olması anlamındadır. Sonra Allah Teâlâ bu uyarının Allah'tan başkasına ibadeti yasaklamakta ve Allah'a ibadeti emretmekte gerçekleştiğini beyan etmiştir. Zira O'nun: { أَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına ibadet etmeyin” sözü nefiyden istisnadır ve bu da müstesna dışındakilerin nefyini gerektirir.

وَاعْلَمْ أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ بهذا الكلام وهو قوله: إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ.

Bil ki ayetin takdiri sanki Allah Teâlâ'nın: “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine bu sözle gönderdik” buyurması gibidir; bu da O'nun: { إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım” sözüdür.

ثُمَّ قَالَ: أَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ فَقَوْلُهُ: أَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ ثُمَّ إِنَّهُ أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا حَصَلَ الْأَلَمُ الْعَظِيمُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ أُسْنِدَ ذَلِكَ الْأَلَمُ إِلَى الْيَوْمِ، كَقَوْلِهِمْ نَهَارُكَ صَائِمٌ، وَلَيْلُكَ قائم.

Sonra: { أَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına ibadet etmeyin” buyurmuştur. O'nun: { أَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına ibadet etmeyin” sözü, O'nun: { إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ } “Ben sizin için bir uyarıcıyım” sözünden bedeldir. Sonra bunu O'nun: { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ } “Doğrusu ben sizin adınıza can yakıcı bir günün azabından korkuyorum” sözüyle pekiştirmiştir. Anlam şudur: O günde büyük bir elem meydana geldiği için, Arapların “nehâruke sâimun” (gündüzün oruçludur) ve “leylüke kâimun” (gecen ayaktadır/ibadettedir) sözlerinde olduğu gibi bu elem güne isnat edilmiştir.

[سورة هود (١١) : آية ٢٧]

[Hûd Sûresi (11), Âyet 27]

فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا نَراكَ إِلاَّ بَشَراً مِثْلَنا وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ (٢٧)

{ فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا نَراكَ إِلاَّ بَشَراً مِثْلَنا وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni ancak bizim gibi bir insan olarak görüyoruz. Sana uyanların da ancak ilk bakışta/düşüncesizce hareket eden en ayak takımımız (en aşağılıklarımız) olduğunu görüyoruz. Sizin bize karşı hiçbir üstünlüğünüzü de görmüyoruz; bilakis sizi yalancılar sanıyoruz.'”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ نُوحٍ ﵇ أَنَّهُ دَعَا قَوْمَهُ إِلَى عِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ طَعَنُوا في نبوته بثلاثة أنوع مِنَ الشُّبُهَاتِ.

Bil ki Allah Teâlâ, Nûh aleyhisselâm'ın kavmini Allah Teâlâ'ya ibadete davet ettiğini nakledince, onların da onun peygamberliğine üç tür şüphe ile itiraz edip dil uzattıklarını nakletmiştir.

فَالشُّبْهَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ بَشَرٌ مِثْلُهُمْ، وَالتَّفَاوُتُ الْحَاصِلُ بَيْنَ آحَادِ الْبَشَرِ يَمْتَنِعُ انْتِهَاؤُهُ إلى حيث يصير الواحد منهم واجب الطَّاعَةُ لِجَمِيعِ الْعَالَمِينَ.

Birinci Şüphe: Onun kendileri gibi bir insan olmasıdır; insan fertleri arasında meydana gelen farklılığın, içlerinden birinin bütün âlemlere itaati vacip bir kimse haline geleceği noktaya varması imkânsızdır.

وَالشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: كَوْنُهُ مَا اتَّبَعَهُ إِلَّا أَرَاذِلُ مِنَ الْقَوْمِ كَالْحِيَاكَةِ وَأَهْلِ الصَّنَائِعِ الْخَسِيسَةِ، قَالُوا وَلَوْ كُنْتَ صَادِقًا لَاتَّبَعَكَ الْأَكْيَاسُ مِنَ النَّاسِ وَالْأَشْرَافُ مِنْهُمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ [الشُّعَرَاءِ: ١١١] .

İkinci Şüphe: Ona dokumacılar ve bayağı meslek sahipleri gibi ancak kavmin en aşağı tabakasının uymuş olmasıdır. Şöyle dediler: Şayet sen doğru sözlü olsaydın, sana insanların akıllı ve şerefli olanları uyardı. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın Şuarâ Sûresi'ndeki: { أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana hiç inanır mıyız?” [Şuarâ 111] sözüdür.

وَالشُّبْهَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ وَالْمَعْنَى: لَا نَرَى لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ لَا فِي الْعَقْلِ وَلَا فِي رِعَايَةِ الْمَصَالِحِ الْعَاجِلَةِ وَلَا فِي قُوَّةِ الْجَدَلِ فَإِذَا لَمْ نُشَاهِدْ فَضْلَكَ عَلَيْنَا فِي شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَحْوَالِ

Üçüncü Şüphe: Allah Teâlâ'nın: { وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } “Sizin bize karşı hiçbir üstünlüğünüzü de görmüyoruz” sözüdür. Anlamı şudur: Ne akılda ne dünyevî maslahatları gözetmede ne de münazara gücünde bize karşı hiçbir üstünlüğünüzü görmüyoruz. Bu zâhirî hallerden hiçbirinde senin bize karşı üstünlüğünü görmediğimize göre

الظَّاهِرَةِ فَكَيْفَ نَعْتَرِفُ بِفَضْلِكَ عَلَيْنَا فِي أَشْرَفِ الدَّرَجَاتِ وَأَعْلَى الْمَقَامَاتِ، فَهَذَا خُلَاصَةُ الْكَلَامِ فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الشُّبُهَاتِ.

en şerefli derecelerde ve en yüce makamlarda senin bize üstünlüğünü nasıl kabul ederiz? İşte bu şüphelerin takririne dair sözün özeti budur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الشُّبْهَةَ الْأُولَى لَا تَلِيقُ إِلَّا بِالْبَرَاهِمَةِ الَّذِينَ يُنْكِرُونَ نُبُوَّةَ الْبَشَرِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، أَمَّا الشُّبْهَتَانِ الْبَاقِيَتَانِ فَيُمْكِنُ أَنْ يَتَمَسَّكَ بِهِمَا مَنْ أَقَرَّ بِنُبُوَّةِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ، وَفِي لَفْظِ الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki birinci şüphe, ancak insanın peygamberliğini mutlak olarak inkâr eden Berâhime'ye (Brahmanlara) yakışır. Geriye kalan iki şüpheye gelince, diğer peygamberlerin peygamberliğini ikrar eden kimse de bunlara tutunabilir. Ayetin lafzında meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَلَأُ الْأَشْرَافُ وَفِي اشْتِقَاقِهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ مَلِيءٌ بِكَذَا إِذَا كَانَ مطيقا لَهُ وَقَدْ مُلْئِوا بِالْأَمْرِ، وَالسَّبَبُ فِي إِطْلَاقِ هَذَا اللَّفْظِ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ مُلِئُوا بِتَرْتِيبِ الْمُهِمَّاتِ/ وَأَحْسَنُوا فِي تَدْبِيرِهَا.

Birinci Mesele: “el-Mele'” (الْمَلَأُ), ileri gelenler ve eşraftır. İştikakında (türeyişinde) vecihler vardır: Birincisi: Bir şeye güç yetirdiğinde söylenen “melîun bi-kezâ” (buna ehildir/güç yetirir) ve “o işle dolup taşmıştır/ehil olmuştur” sözünden alınmış olmasıdır. Bu lafzın onlara verilmesinin sebebi; mühim işleri tertip etmeye / ehil olmaları ve onları en güzel şekilde idare etmeleridir.

الثَّانِي: أَنَّهُمْ وُصِفُوا بِذَلِكَ لأنهم يتمالؤون أَيْ يَتَظَاهَرُونَ عَلَيْهِ. الثَّالِثُ: وُصِفُوا بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يملؤون الْقُلُوبَ هَيْبَةً وَالْمَجَالِسَ أُبَّهَةً. الرَّابِعُ: وُصِفُوا بِهِ لأنهم ملؤوا الْعُقُولَ الرَّاجِحَةَ وَالْآرَاءَ الصَّائِبَةَ.

İkincisi: Bununla nitelenmelerinin sebebi, birbirlerine arka çıkmaları yani birbirleriyle yardımlaşmalarıdır (yetemâleûn). Üçüncüsü: Kalpleri heybetle, meclisleri de ihtişamla doldurdukları (yemleûn) için böyle nitelenmişlerdir. Dördüncüsü: Üstün akıllar ve isabetli görüşlerle dolup taştıkları için bununla nitelenmişlerdir.

ثُمَّ حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُمُ الشُّبْهَةَ الْأُولَى، وَهِيَ قَوْلُهُمْ: مَا نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا وَهُوَ مِثْلُ مَا حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْ بَعْضِ الْعَرَبِ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ [الْأَنْعَامِ: ٨] وَهَذَا جَهْلٌ، لِأَنَّ مِنْ حَقِّ الرَّسُولِ أَنْ يُبَاشِرَ الْأُمَّةَ بِالدَّلِيلِ وَالْبُرْهَانِ وَالتَّثَبُّتِ وَالْحُجَّةِ، لَا بِالصُّورَةِ وَالْخِلْقَةِ، بَلْ نَقُولُ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى لَوْ بَعَثَ إِلَى الْبَشَرِ مَلَكًا لَكَانَتِ الشُّبْهَةُ أَقْوَى فِي الطَّعْنِ عَلَيْهِ فِي رِسَالَتِهِ لِأَنَّهُ يَخْطُرُ بِالْبَالِ أَنَّ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي ظَهَرَتْ لَعَلَّ هَذَا الْمَلَكَ هُوَ الَّذِي أَتَى بِهَا مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ بِسَبَبِ أَنَّ قُوَّتَهُ أَكْمَلُ وَقُدْرَتَهُ أَقْوَى، فَلِهَذِهِ الْحِكْمَةِ مَا بَعَثَ اللَّه إِلَى الْبَشَرِ رَسُولًا إِلَّا مِنَ الْبَشَرِ.

Sonra Allah Teâlâ onlardan birinci şüpheyi nakletmiştir ki o da: { مَا نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا } “Biz seni ancak bizim gibi bir insan olarak görüyoruz” sözleridir. Bu, Allah Teâlâ'nın bazı Araplardan naklettiği: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “Ona bir melek indirilseydi ya!” [En‘âm 8] sözleri gibidir. Bu bir cehalettir; zira elçinin görevi ümmete suret ve yaratılışla değil, delil, bürhan, sebat ve hüccet ile muamele etmektir. Hatta biz deriz ki: Allah Teâlâ insanlara bir melek gönderseydi, onun elçiliğine itiraz etmek için şüphe daha güçlü olurdu; çünkü akla, ortaya çıkan bu mucizeleri kuvveti daha mükemmel ve kudreti daha üstün olduğu için belki de bu meleğin kendiliğinden getirdiği ihtimali gelirdi. İşte bu hikmetten dolayı Allah insanlara ancak insanlardan bir elçi göndermiştir.

ثُمَّ حَكَى الشُّبْهَةَ الثَّانِيَةَ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ وَالْمُرَادُ منه قلة ما لهم وقلة جاههم ودناءة حرفهم وصناعتهم هذا أَيْضًا جَهْلٌ، لِأَنَّ الرِّفْعَةَ فِي الدِّينِ لَا تَكُونُ بِالْحَسَبِ وَالْمَالِ وَالْمَنَاصِبِ الْعَالِيَةِ، بَلِ الْفَقْرُ أَهْوَنُ عَلَى الدِّينِ مِنَ الْغِنَى، بَلْ نَقُولُ: الْأَنْبِيَاءُ مَا بُعِثُوا إِلَّا لِتَرْكِ الدُّنْيَا وَالْإِقْبَالِ عَلَى الْآخِرَةِ فَكَيْفَ تُجْعَلُ قِلَّةُ الْمَالِ فِي الدُّنْيَا طَعْنًا فِي النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ.

Sonra ikinci şüpheyi nakletmiştir ki o da O'nun: { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ } “Sana uyanların da ancak ilk bakışta/düşüncesizce hareket eden en ayak takımımız olduğunu görüyoruz” sözüdür. Bundan maksat mallarının azlığı, mevkilerinin düşüklüğü ve zanaat ve mesleklerinin bayağılığıdır. Bu da bir cehalettir; çünkü dinde yücelik soy, mal ve yüksek mevkilerle olmaz; bilakis fakirlik din için zenginlikten daha hafiftir (kolaydır). Hatta biz deriz ki: Peygamberler ancak dünyayı terk edip ahirete yönelmek için gönderilmişlerdir; o halde dünyada mal azlığı nasıl olur da peygamberlik ve risalete bir itiraz sebebi yapılabilir?

ثُمَّ حَكَى اللَّه تَعَالَى الشُّبْهَةَ الثَّالِثَةَ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ وَهَذَا أَيْضًا جَهْلٌ، لِأَنَّ الْفَضِيلَةَ الْمُعْتَبَرَةَ عِنْدَ اللَّه لَيْسَتْ إِلَّا بِالْعِلْمِ وَالْعَمَلِ، فَكَيْفَ اطَّلَعُوا عَلَى بَوَاطِنِ الْخَلْقِ حَتَّى عَرَفُوا نَفْيَ هَذِهِ الْفَضِيلَةِ، ثُمَّ قَالُوا بَعْدَ ذِكْرِ هَذِهِ الشُّبُهَاتِ لِنُوحٍ ﵇ وَمَنِ اتَّبَعَهُ بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ:

Sonra Allah Teâlâ üçüncü şüpheyi nakletmiştir ki o da O'nun: { وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } “Sizin bize karşı hiçbir üstünlüğünüzü de görmüyoruz” sözüdür. Bu da bir cehalettir; çünkü Allah katında muteber olan fazilet ancak ilim ve amel iledir; yaratılanların iç hallerine nasıl vâkıf oldular da bu faziletin yokluğunu bildiler? Sonra bu şüpheleri zikrettikten sonra Nûh aleyhisselâm'a ve ona uyanlara: { بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ } “bilakis sizi yalancılar sanıyoruz” dediler. Bunda iki vecih vardır: Birincisi:

أَنْ يَكُونَ هَذَا خِطَابًا مَعَ نُوحٍ وَمَعَ قَوْمِهِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ تَكْذِيبُ نُوحٍ فِي دَعْوَى الرِّسَالَةِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ هَذَا خِطَابًا مَعَ الْأَرَاذِلِ فَنَسَبُوهُمْ إِلَى أَنَّهُمْ كَذَبُوا فِي أَنْ آمَنُوا بِهِ وَاتَّبَعُوهُ.

Bunun Nûh ve kavmiyle bir hitap olmasıdır; bundan maksat, Nûh'u elçilik davasında yalanlamaktır. İkincisi: Bunun ayak takımı olan kimselerle bir hitap olmasıdır ki, onları ona iman etmelerinde ve ona uymalarında yalan söylemekle itham etmişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْأَرْذَلُ جَمْعُ رَذْلٍ وَهُوَ الدُّونُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ فِي مَنْظَرِهِ وَحَالَاتِهِ وَرَجُلٌ رَذْلُ الثِّيَابِ وَالْفِعْلِ. وَالْأَرَاذِلُ جَمْعُ الْأَرْذَلِ، كَقَوْلِهِمْ أَكَابِرُ مُجْرِمِيهَا،

İkinci Mesele: el-Vâhidî demiştir ki: “el-Erzel” (الْأَرْذَلُ), görünüşünde ve hallerinde her şeyin aşağısı anlamına gelen “rezl”in (رَذْل) çoğuludur; nitekim “elbisesi ve fiili rezil/bayağı adam” denir. “el-Erâzil” (الْأَرَاذِلُ) ise tıpkı “ekâbiru mücrimîhâ” (oradaki günahkârların ileri gelenleri) sözlerindeki gibi “el-erzel”in çoğuludur.

وَقَوْلِهِ ﵊: «أَحَاسِنُكُمْ أَخْلَاقًا»

Ve [Peygamber] aleyhisselâm'ın: “Ahlakça en güzelleriniz (ehâsinüküm)” sözü gibidir.

فَعَلَى هَذَا الْأَرَاذِلُ جَمْعُ الْجَمْعِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْأَصْلُ فِيهِ أَنْ يُقَالَ: هُوَ أَرْذَلُ مِنْ كَذَا ثُمَّ كَثُرَ حَتَّى قَالُوا: هُوَ الْأَرْذَلُ فَصَارَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ عِوَضًا عَنِ الْإِضَافَةِ وَقَوْلُهُ: بادِيَ الرَّأْيِ الْبَادِي هُوَ الظَّاهِرُ مِنْ قَوْلِكَ:

Buna göre “erâzil” çoğulun çoğuludur (cemu'l-cem'). Bazıları da şöyle demiştir: Bundaki asıl, “O şundan daha aşağılıktır (erzelu min kezâ)” denilmesidir; sonra kullanımı o kadar çoğalmıştır ki “O en aşağılıktır (el-erzel)” demişler, böylece elif-lâm izafetin yerine geçmiştir. O'nun: { بادِيَ الرَّأْيِ } “bâdiye'r-re'yi” sözüne gelince; “el-Bâdî” (الْبَادِي), şu sözünden gelen “zâhir/ortada olan” anlamındadır:

بَدَا الشَّيْءُ إِذَا ظَهَرَ، وَمِنْهُ يُقَالُ: بَادِيَةٌ لِظُهُورِهَا وَبُرُوزِهَا لِلنَّاظِرِ، وَاخْتَلَفُوا فِي بَادِيَ الرَّأْيِ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا:

“Bedâ eş-şey'u” (şey ortaya çıktığında) denir. Bakana göründüğü ve açıkta olduğu için “bâdiye” (çöl/kır) de bundan gelir. “Bâdiye'r-re'y” hakkında ihtilaf etmişler ve onda birkaç vecih zikretmişlerdir:

الْأَوَّلُ: اتَّبَعُوكَ فِي الظَّاهِرِ وَبَاطِنُهُمْ بِخِلَافِهِ، وَالثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ اتَّبَعُوكَ فِي ابْتِدَاءِ حُدُوثِ الرَّأْيِ وَمَا احْتَاطُوا فِي/ ذَلِكَ الرَّأْيِ وَمَا أَعْطَوْهُ حَقَّهُ مِنَ الْفِكْرِ الصَّائِبِ وَالتَّدَبُّرِ الْوَافِي. الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ لَمَّا وَصَفُوا الْقَوْمَ

Birincisi: Sana zâhirde uydular, iç dünyaları ise bunun aksinedir. İkincisi: Maksadın; fikrin ilk ortaya çıkışında sana uymuş olmaları, / o fikirde ihtiyatlı davranmamış, ona isabetli düşünce ve eksiksiz bir tefekkür hakkını vermemiş olmaları caizdir. Üçüncüsü: Onlar o kavmi

بِالرَّذَالَةِ قَالُوا: كَوْنُهُمْ كَذَلِكَ بَادِيَ الرَّأْيِ أَمْرٌ ظَاهِرٌ لِكُلِّ مَنْ يَرَاهُمْ، وَالرَّأْيُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مِنْ رَأْيِ الْعَيْنِ لَا مِنْ رَأْيِ الْقَلْبِ وَيَتَأَكَّدُ هَذَا التَّأْوِيلُ بِمَا نُقِلَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أراذلنا بادي رأي الْعَيْنِ.

aşağılıkla niteleyince şöyle demişlerdir: Onların böyle olmaları (bâdiye'r-re'y), onları gören herkes için apaçık bir durumdur. Bu anlama göre “er-re'y”, kalp görüşünden (fikirden) değil göz görüşünden (bizzat görmekten) gelir. Bu tevil, Mücâhid'den nakledilen şu kıraatle de teyit edilir: O, “İllâllezîne hüm erâzilünâ bâdiye re'yi'l-ayn” (ancak gözle açıkça görülen ayak takımımız) şeklinde okuyordu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَنُصَيْرٌ عَنِ الْكِسَائِيِّ بَادِئَ بِالْهَمْزَةِ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ غَيْرَ مَهْمُوزٍ فَمَنْ قَرَأَ بَادِئَ بِالْهَمْزَةِ فَالْمَعْنَى أَوَّلُ الرَّأْيِ وَابْتِدَاؤُهُ وَمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ غَيْرَ مَهْمُوزٍ كان من بدا يبدو أي ظهر وبادِيَ نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ كَقَوْلِكَ: ضَرَبْتُ أَوَّلَ الضَّرْبِ.

Üçüncü Mesele: Ebû Amr ve el-Kisâî'den rivayetle Nusayr hemze ile “bâdie” (بَادِئَ) şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise hemzesiz olarak yâ ile okumuşlardır. Hemze ile “bâdie” okuyana göre anlam, görüşün ilki ve başlangıcıdır. Hemzesiz yâ ile okuyana göre ise “bedâ yebdû” yani zâhir oldu (belirdi) kökünden gelir. “Bâdiye” ise tıpkı “darabtü evvele'd-darbi” (vuruşun ilkinde vurdum) sözünde olduğu gibi mastar üzere mansub kılınmıştır.

[سورة هود (١١) : آية ٢٨]

[Hûd Sûresi (11), Âyet 28]

قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ أَنُلْزِمُكُمُوها وَأَنْتُمْ لَها كارِهُونَ (٢٨)

{ قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ أَنُلْزِمُكُمُوها وَأَنْتُمْ لَها كارِهُونَ } “[Nûh] dedi ki: 'Ey kavmim! Ne dersiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzere isem ve O bana kendi katından bir rahmet vermiş de bu size gizli tutulmuşsa (göremez olmuşsanız)? Siz onu istemezken biz onu size zorla mı kabul ettireceğiz?'”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى شُبُهَاتِ مُنْكِرِي نُبُوَّةِ نُوحٍ ﵊ حَكَى بَعْدَهُ مَا يَكُونُ جَوَابًا عَنْ تِلْكَ الشُّبُهَاتِ.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ, Nûh aleyhisselâm'ın peygamberliğini inkâr edenlerin şüphelerini nakledince, onun ardından bu şüphelere cevap teşkil edecek şeyleri nakletmiştir.

فَالشُّبْهَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُمْ: مَا نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا فَقَالَ نُوحٌ حُصُولُ الْمُسَاوَاةِ فِي الْبَشَرِيَّةِ لَا يَمْنَعُ مِنْ حُصُولِ الْمُفَارَقَةِ فِي صِفَةِ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ الطَّرِيقَ الدَّالَّ عَلَى إِمْكَانِهِ، فَقَالَ: أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي مِنْ مَعْرِفَةِ ذَاتِ اللَّه وَصِفَاتِهِ وَمَا يَجِبُ وَمَا يَمْتَنِعُ وَمَا يَجُوزُ عَلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى آتَانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ، وَالْمُرَادُ بِتِلْكَ الرَّحْمَةِ إِمَّا النُّبُوَّةُ وَإِمَّا الْمُعْجِزَةُ الدَّالَّةُ عَلَى النُّبُوَّةِ فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ أَيْ صَارَتْ مَظِنَّةً مُشْتَبِهَةً مُلْتَبِسَةً فِي عُقُولِكُمْ، فَهَلْ أَقْدِرُ عَلَى أَنْ أَجْعَلَكُمْ بِحَيْثُ تَصِلُونَ إِلَى مَعْرِفَتِهَا شِئْتُمْ أَمْ أَبَيْتُمْ؟ وَالْمُرَادُ أَنِّي لَا أَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ الْبَتَّةَ، وَعَنْ قَتَادَةَ: واللَّه لَوِ اسْتَطَاعَ نَبِيُّ اللَّه لَأُلْزِمَهَا وَلَكِنَّهُ لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا: وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ [هود: ٢٧] ذَكَرَ نُوحٌ ﵇ أَنَّ ذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّ الْحُجَّةَ عُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ وَاشْتَبَهَتْ، فَأَمَّا لَوْ تَرَكْتُمُ الْعِنَادَ وَاللَّجَاجَ وَنَظَرْتُمْ فِي الدَّلِيلِ لَظَهَرَ الْمَقْصُودُ، وَتَبَيَّنَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى آتَانَا عَلَيْكُمْ فَضْلًا عَظِيمًا.

Birinci şüphe: Onların: { مَا نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا } “Biz seni ancak bizim gibi bir insan olarak görüyoruz” sözleridir. Nûh dedi ki: İnsanlıkta eşitliğin bulunması, peygamberlik ve risalet sıfatında bir farklılığın bulunmasına engel teşkil etmez. Sonra bunun imkânına delalet eden yolu zikrederek şöyle dedi: Allah'ın zatını, sıfatlarını ve O'nun hakkında vacip, caiz ve mümteni olan şeyleri bilme hususunda; { أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “Ne dersiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzere isem”, sonra Allah Teâlâ kendi katından bana bir rahmet vermişse —bu rahmetten maksat ya nübüvvettir ya da nübüvvete delalet eden mucizedir— { فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ } “ve bu size gizli tutulmuşsa” yani akıllarınızda şüpheli, kapalı ve belirsiz bir hale gelmişse; siz isteseniz de istemeseniz de onu bilecek bir hale sizi getirmeye benim gücüm yeter mi? Maksat şudur: Ben buna asla güç yetiremem. Katâde'den şöyle rivayet edilmiştir: “Vallahi Allah'ın nebisi güç yetirebilseydi onu onlara zorla kabul ettirirdi (ilzam ederdi), fakat buna güç yetiremedi.” Sözün özeti şudur: Onlar: { وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } “Sizin bize karşı hiçbir üstünlüğünüzü de görmüyoruz” [Hûd 27] deyince, Nûh aleyhisselâm bunun delilin kendilerine kapalı kalması ve karışması sebebiyle olduğunu; şayet inat ve çekişmeyi bırakıp delile baksalardı maksadın ortaya çıkacağını ve Allah Teâlâ'nın bize karşı size büyük bir üstünlük bahşettiğinin açığa çıkacağını zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ بِضَمِّ الْعَيْنِ وَتَشْدِيدِ الْمِيمِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، بِمَعْنَى أُلْبِسَتْ وَشُبِّهَتْ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْعَيْنِ مُخَفَّفَةَ الْمِيمِ، أَيِ الْتَبَسَتْ وَاشْتَبَهَتْ.

İkinci Mesele: Hamza, el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, mechul fiil (fâili isimlendirilmeyen) olarak ayn'ın zammesi ve mîm'in şeddesiyle “fe-ummiyet aleyküm” (فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ) şeklinde okumuşlardır ki “size kapalı ve şüpheli kılındı” demektir. Diğerleri ise ayn'ın fethası ve mîm'in şeddesiz haliyle [“fe-amiyet aleyküm”] okumuşlardır ki “size kapalı ve şüpheli geldi” demektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الشَّيْءَ إِذَا بَقِيَ مَجْهُولًا مَحْضًا أَشْبَهَ الْمُعَمَّى، لِأَنَّ الْعِلْمَ نُورُ الْبَصِيرَةِ الْبَاطِنَةِ وَالْأَبْصَارَ نُورُ الْبَصَرِ الظَّاهِرِ فَحَسُنَ جَعْلُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا مَجَازًا عَنِ الْآخَرِ وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ الْبَيِّنَةَ تُوصَفُ بِالْأَبْصَارِ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً [النَّمْلِ: ١٣] وَكَذَلِكَ تُوصَفُ بِالْعَمَى، قَالَ تَعَالَى: فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ [الْقَصَصِ:

Bil ki bir şey tamamen meçhul kaldığında, üzeri kapatılmış (muammâ) şeye benzer. Çünkü ilim bâtınî basiretin nurudur; görmek (ibsâr) ise zâhirî gözün nurudur. Dolayısıyla bunların her birini diğeri için mecaz yapmak güzel olmuştur. Bunun açıklaması şudur: Apaçık delil (beyyine), görmekle nitelenir; nitekim Allah Teâlâ: { فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً } “Ayetlerimiz onlara aydınlatıcı/göz açıcı olarak gelince” [Neml 13] buyurmuştur. Aynı şekilde körlükle de nitelenir; nitekim Allah Teâlâ: { فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ } “Artık haberler onlara kapkaranlık (görünmez) olmuştur” [Kasas

٦٦] وَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ.

66] buyurmuş, bu ayette de: { فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ } “bu size gizli tutulmuşsa” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنُلْزِمُكُمُوها فِيهِ ثَلَاثُ مُضْمَرَاتٍ: ضَمِيرُ الْمُتَكَلِّمِ وَضَمِيرُ الْغَائِبِ وَضَمِيرُ الْمُخَاطَبِ، وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ إِسْكَانَ الْمِيمِ الْأُولَى، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو قَالَ: وَذَلِكَ أَنَّ الْحَرَكَاتِ تَوَالَتْ فَسُكِّنَتِ الْمِيمُ وَهِيَ أَيْضًا مَرْفُوعَةٌ وَقَبْلَهَا كَسْرَةٌ وَالْحَرَكَةُ الَّتِي بَعْدَهَا ضَمَّةٌ ثَقِيلَةٌ، قَالَ الزَّجَّاجُ: جَمِيعُ النَّحْوِيِّينَ الْبَصْرِيِّينَ لَا يُجِيزُونَ إِسْكَانَ حَرْفِ الْإِعْرَابِ إِلَّا فِي ضَرُورَةِ الشِّعْرِ وَمَا يُرْوَى عَنْ أَبِي عَمْرٍو فَلَمْ يَضْبِطْهُ عَنْهُ الْفَرَّاءُ، وَرُوِيَ عَنْ سِيبَوَيْهِ أَنَّهُ كَانَ يُخَفِّفُ الْحَرَكَةَ وَيَخْتَلِسُهَا، وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ وَإِنَّمَا يَجُوزُ الْإِسْكَانُ فِي الشِّعْرِ كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:

Üçüncü Mesele: { أَنُلْزِمُكُمُوها } “onu size zorla mı kabul ettireceğiz?” ifadesinde üç zamir vardır: Mütekellim (birinci tekil/çoğul şahıs) zamiri, gâib (üçüncü tekil dişil şahıs) zamiri ve muhâtap (ikinci çoğul şahıs) zamiri. el-Ferrâ ilk mîm'in sükûnunu caiz görmüştür; bu, Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. O şöyle demiştir: Çünkü harekeler peş peşe gelmiştir; bu sebeple mîm meczum kılınmıştır (sâkin kılınmıştır), ayrıca o merfûdur, öncesinde kesra vardır ve sonrasındaki hareke ise ağır bir dammedir. ez-Zeccâc demiştir ki: Bütün Basralı nahivciler, şiir zarureti dışında irab harfinin sâkin kılınmasını caiz görmezler; Ebû Amr'dan rivayet edilen şeyi ise el-Ferrâ ondan tam zabtedememiştir. Sîbeveyh'ten rivayet edildiğine göre o, harekeyi hafifletir ve ihtilas yapardı (hızlıca geçerdi); doğru olan da budur. İskân (sâkin kılma) ise İmruülkays'ın şu sözünde olduğu gibi ancak şiirde caizdir: