فَأَجَابَ اللَّه تَعَالَى بِأَنَّهُ إِذَا جَاءَ الْوَقْتُ الَّذِي عَيَّنَهُ اللَّه لِنُزُولِ ذَلِكَ العذاب الذي كانوا يستهزؤن بِهِ لَمْ يَنْصَرِفْ ذَلِكَ الْعَذَابُ عَنْهُمْ وَأَحَاطَ بهم ذلك العذاب. بقي هاهنا سُؤَالَاتٌ:
Allah Teâlâ buna, kendisiyle alay ettikleri o azabın inmesi için Allah'ın belirlediği vakit geldiğinde, o azabın onlardan savuşturulamayacağı ve o azabın kendilerini kuşatacağı şeklinde cevap vermiştir. Burada geriye [bazı] sorular kalmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْعَذَابِ هُوَ عَذَابُ الدُّنْيَا أَوْ عَذَابُ الْآخِرَةِ؟
Birinci Soru: Bu azaptan maksat dünya azabı mıdır, yoksa ahiret azabı mıdır?
الْجَوَابُ: لِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَى حُكْمِ اللَّه فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا يُعَذِّبُ أَحَدًا مِنْهُمْ بِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ وَأَخَّرَ ذَلِكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَلَمَّا أَخَّرَ اللَّه عَنْهُمْ ذَلِكَ الْعَذَابَ قَالُوا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ مَا الَّذِي حَبَسَهُ عَنَّا؟ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ الْأَمْرُ بِالْجِهَادِ وَمَا نَزَلَ بِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَأَوَّلُوا قَوْلَهُ: وَحاقَ بِهِمْ أَيْ نَزَلَ بِهِمْ هَذَا الْعَذَابُ يَوْمَ بَدْرٍ.
Cevap: Müfessirlerin bu konuda birkaç vechi (görüşü) vardır: Birincisi: Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: “Allah'ın bu ayetteki hükmünün manası; onlardan hiçbirini kökünü kazıyacak bir azapla cezalandırmayacağı ve bunu kıyamet gününe ertelediğidir. Allah o azabı kendilerinden erteleyince alay yollu: 'Onu bizden alıkoyan nedir?' dediler.” İkincisi: Maksat, cihad emri ve Bedir günü başlarına gelenlerdir. Bu veçhe göre O'nun: { وَحاقَ بِهِمْ } “Ve kendilerini kuşatmıştır” sözünü, yani “Bedir günü bu azap onların başına inmiştir” şeklinde tevil etmişlerdir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ.
İkinci Soru: O'nun: { إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ } “Sayılı bir süreye kadar” sözünden maksat nedir?
الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْأُمَّةِ هُمُ النَّاسُ وَالْفِرْقَةُ فَإِذَا قُلْتَ: جَاءَنِي أُمَّةٌ مِنَ النَّاسِ.
Cevap iki vecihtendir: Birincisi: “Ümmet” kelimesinin asıl anlamı insanlar ve bir topluluktur. Nitekim “Bana insanlardan bir ümmet geldi” dediğinde;
فَالْمُرَادُ طَائِفَةٌ مُجْتَمِعَةٌ قَالَ تَعَالَى: وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ [الْقَصَصِ: ٢٣] وَقَوْلُهُ: وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ [يُوسُفَ: ٤٥] أَيْ بعد انقضاء أمة وفنائها فكذا هاهنا قَوْلُهُ: وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ أَيْ إِلَى حِينِ تَنْقَضِي أُمَّةٌ مِنَ النَّاسِ انْقَرَضَتْ بَعْدَ هَذَا الْوَعِيدِ بِالْقَوْلِ، لَقَالُوا مَاذَا يَحْبِسُهُ عَنَّا وَقَدِ انْقَرَضَ مِنَ النَّاسِ الَّذِينَ كَانُوا مُتَوَعَّدِينَ بِهَذَا الْوَعِيدِ؟ وَتَسْمِيَةُ الشَّيْءِ بِاسْمِ مَا يَحْصُلُ فِيهِ كَقَوْلِكَ: كُنْتُ عِنْدَ فُلَانٍ صَلَاةَ الْعَصْرِ، أَيْ فِي ذَلِكَ الْحِينِ. الثَّانِي: أَنَّ اشْتِقَاقَ الْأُمَّةِ مِنَ الْأَمِّ، وَهُوَ الْقَصْدُ، كَأَنَّهُ يَعْنِي الْوَقْتَ الْمَقْصُودَ بِإِيقَاعِ هَذَا الْمَوْعُودِ فِيهِ.
kastedilen bir araya gelmiş bir topluluktur. Allah Teâlâ: { وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ } “Orada hayvanlarını sulayan bir grup insan buldu” [Kasas 23] ve O'nun: { وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } “Ve bir süre sonra hatırladı” [Yûsuf 45] yani bir neslin geçip yok olmasından sonra [hatırladı] buyurmuştur. Burada da böyledir; O'nun: { وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ } “Andolsun, eğer biz onlardan azabı sayılı bir süreye kadar ertelesek” sözü, yani bu sözlü tehditten sonra nesli tükenen insanlardan bir nesil gelip geçinceye kadar [ertelesek], “Bu tehditle tehdit edilen insanlar yok olup gittiği halde onu bizden alıkoyan nedir?” derlerdi, demektir. Bir şeyin, içinde gerçekleştiği şeyin adıyla isimlendirilmesi; senin “İkindi namazında falanın yanındaydım” yani “o vakitte” demen gibidir. İkincisi: “Ümmet” kelimesinin türeyişi “el-emm”den yani kastetmekten gelir; sanki bununla vaat edilen bu şeyin içinde vuku bulması kastedilen vakit kastedilmektedir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ قَالَ: وَحاقَ عَلَى لَفْظِ الْمَاضِي مَعَ أَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَقَعْ؟
Üçüncü Soru: Bu [azap henüz] vuku bulmadığı halde niçin geçmiş zaman lafzıyla { وَحاقَ } “kuşatmış olacaktır” buyurmuştur?
وَالْجَوَابُ: قَدْ مَرَّ فِي هَذَا الْكِتَابِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ، وَالضَّابِطُ فِيهَا أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ بِلَفْظِ الماضي مبالغة في التأكيد والتقرير.
Cevap: Bu kitapta bu türden pek çok ayet geçmişti. Bu husustaki genel kural şudur: Allah Teâlâ, tekit ve pekiştirmede mübalağa kastıyla kıyamet hallerini geçmiş zaman lafzıyla haber vermiştir.
[سورة هود (١١) : الآيات ٩ الى ١١]
[Hûd Suresi (11) : Ayetler 9-11]
وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ إِنَّهُ لَيَؤُسٌ كَفُورٌ (٩) وَلَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ (١٠) إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ (١١)
{ وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ إِنَّهُ لَيَؤُسٌ كَفُورٌ (٩) وَلَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ (١٠) إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ (١١) } “Ve eğer insana tarafımızdan bir rahmet tattırır, sonra da onu kendisinden çekip alırsak, şüphesiz o çok ümitsiz, çok nankördür. (9) Ve eğer kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra ona bir nimet tattırırsak, mutlaka: 'Kötülükler benden gitti' der. Şüphesiz o şımarıktır, övüngendir. (10) Ancak sabredip salih ameller işleyenler müstesnadır. İşte onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır. (11)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ عَذَابَ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ وَإِنْ تَأَخَّرَ إِلَّا أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَحِيقَ بِهِمْ، ذَكَرَ بَعْدَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى كُفْرِهِمْ، وَعَلَى كَوْنِهِمْ مُسْتَحِقِّينَ لِذَلِكَ الْعَذَابِ فَقَالَ: وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ o kâfirlerin azabı gecikse bile mutlaka onları kuşatacağını zikredince, ardından onların inkârına ve o azabı hak etmiş olduklarına delalet eden hususu zikredip: { وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ } “Ve eğer insana tattırırsak” buyurmuştur. Bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَفْظُ الْإِنْسانَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِيهِ قَوْلَانِ:
Birinci Mesele: Bu ayetteki { الْإِنْسانَ } “insan” lafzı hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مُطْلَقُ الْإِنْسَانِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَثْنَى مِنْهُ قَوْلَهُ: إِلَّا
Birinci Görüş: Bundan maksat mutlak insandır. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ bundan: { إِلَّا } “müstesnadır”
الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ
{ الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “sabredip salih ameller işleyenler” sözünü istisna etmiştir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ يُخْرِجُ مِنَ الْكَلَامِ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِنْسَانَ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَاخِلٌ فِيهِ الْمُؤْمِنُ وَالْكَافِرُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى مَا قُلْنَاهُ. الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُوَافِقَةٌ عَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [الْعَصْرِ: ١- ٣] وَمُوَافِقَةٌ أَيْضًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً [الْمَعَارِجِ: ١٩- ٢١] الثَّالِثُ: أَنَّ مِزَاجَ الْإِنْسَانِ مَجْبُولٌ عَلَى الضَّعْفِ وَالْعَجْزِ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ يَا ابْنَ آدَمَ إِذَا نزلت لك نِعْمَةٌ مِنَ اللَّه فَأَنْتَ كَفُورٌ، فَإِذَا نُزِعَتْ منك فيؤس قَنُوطٌ.
İstisna ise o olmasaydı söze dahil olacak olan şeyi sözden çıkarır. Böylece bu ayette zikredilen insanın içine müminin de kâfirin de dahil olduğu sabit olmuştur ki bu da dediğimize delalet eder. İkincisi: Bu ayet bu takrire göre Allah Teâlâ'nın: { وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Asra andolsun ki insan kesinlikle bir hüsrandadır. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” [Asr 1-3] sözüne ve yine Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً } “Gerçekten insan pek sabırsız/hırslı yaratılmıştır; kendisine bir kötülük dokunduğunda sızlanır, ona bir hayır dokunduğunda ise cimrileşir” [Meâric 19-21] sözüne uygundur. Üçüncüsü: İnsanın tabiatı zayıflık ve acziyet üzere yaratılmıştır. İbn Cüreyc bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: “Ey Âdemoğlu! Sana Allah'tan bir nimet indiğinde çok nankörsün; o senden çekip alındığında ise çok ümitsiz, pek karamsarsın.”
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْكَافِرُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْمُفْرَدِ الْمُحَلَّى بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى المعهود السابق لولا المانع، وهاهنا لَا مَانِعَ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَيْهِ/ وَالْمَعْهُودُ السَّابِقُ هُوَ الْكَافِرُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ. الثَّانِي: أَنَّ الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةَ لِلْإِنْسَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِالْكَافِرِ لِأَنَّهُ وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ يؤسا، وَذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ الْكَافِرِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ [يُوسُفَ: ٧٨] وَوَصَفَهُ أَيْضًا بِكَوْنِهِ كَفُورًا، وَهُوَ تَصْرِيحٌ بِالْكُفْرِ وَوَصَفَهُ أَيْضًا بِأَنَّهُ عِنْدَ وِجْدَانِ الرَّاحَةِ يَقُولُ:
İkinci Görüş: Bundan maksat kâfirdir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Harf-i tarifli (elif-lâmlı) tekil kelimede asıl olan, bir engel bulunmadıkça önceden bilinen ve geçen [varlığa] hamledilmesidir. Burada bir engel yoktur; dolayısıyla ona hamledilmesi gerekir. Önceden bilinen ve geçen ise önceki ayette zikredilen kâfirdir. İkincisi: Bu ayette insan için zikredilen sıfatlar ancak kâfire yakışır. Çünkü onu çok ümitsiz olmakla nitelemiştir ki bu, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmetinden kâfirler topluluğundan başkası ümit kesmez” [Yûsuf 87] sözü sebebiyle kâfirin sıfatlarındandır. Onu ayrıca çok nankör olmakla nitelemiştir ki bu küfrü açıkça ifade etmektedir. Onu ayrıca rahata kavuştuğunda:
ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي، [هود: ١٠] وذلك جزاءة عَلَى اللَّه تَعَالَى، وَوَصَفَهُ أَيْضًا بِكَوْنِهِ فَرِحًا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ [القصص: ٧٦] وَوَصَفَهُ أَيْضًا بِكَوْنِهِ فَخُورًا، وَذَلِكَ لَيْسَ مِنْ صِفَاتِ أَهْلِ الدِّينِ. ثُمَّ قَالَ النَّاظِرُونَ لِهَذَا الْقَوْلِ: وَجَبَ أَنْ يُحْمَلَ الِاسْتِثْنَاءُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ حَتَّى لَا تَلْزَمْنَا هَذِهِ الْمَحْذُورَاتُ.
{ ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي } “Kötülükler benden gitti” [Hûd 10] demekle nitelemiştir ki bu, Allah Teâlâ'ya karşı bir cürettir. Onu ayrıca { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Şüphesiz Allah şımarıkları sevmez” [Kasas 76] ayeti gereğince şımarık olmakla ve övüngen olmakla nitelemiştir; bunlar ise din ehlinin sıfatlarından değildir. Sonra bu görüşü savunanlar şöyle demişlerdir: “Bu sakıncalar bize terettüp etmesin diye bu ayette zikredilen istisnanın munkatı istisnaya (bağlantısız istisnaya) hamledilmesi vacip olmuştur.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَفْظُ الْإِذَاقَةِ وَالذَّوْقِ يُفِيدُ أَقَلَّ مَا يُوجَدُ بِهِ الطَّعْمُ، فَكَانَ الْمُرَادُ أَنَّ الْإِنْسَانَ بِوِجْدَانِ أَقَلِّ الْقَلِيلِ مِنَ الْخَيْرَاتِ الْعَاجِلَةِ يَقَعُ فِي التَّمَرُّدِ وَالطُّغْيَانِ، وَبِإِدْرَاكِ أَقَلِّ الْقَلِيلِ مِنَ الْمِحْنَةِ وَالْبَلِيَّةِ يَقَعُ فِي الْيَأْسِ وَالْقُنُوطِ وَالْكُفْرَانِ فَالدُّنْيَا فِي نَفْسِهَا قَلِيلَةٌ، وَالْحَاصِلُ مِنْهَا لِلْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ قَلِيلٌ، وَالْإِذَاقَةُ مِنْ ذَلِكَ الْمِقْدَارِ خَيْرٌ قَلِيلٌ ثُمَّ إِنَّهُ فِي سُرْعَةِ الزَّوَالِ يُشْبِهُ أَحْلَامَ النَّائِمِينَ وَخَيَالَاتِ الموسوسين، فهذه الإذاقة مِنْ قَلِيلٍ، وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ لَا طَاقَةَ لَهُ بِتَحَمُّلِهَا وَلَا صَبْرَ لَهُ عَلَى الْإِتْيَانِ بِالطَّرِيقِ الْحَسَنِ مَعَهَا. وَأَمَّا النَّعْمَاءُ فَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّهَا إِنْعَامٌ يَظْهَرُ أَثَرُهُ عَلَى صَاحِبِهِ، وَالضَّرَّاءُ مَضَرَّةٌ يَظْهَرُ أَثَرُهَا عَلَى صَاحِبِهَا، لِأَنَّهَا خَرَجَتْ مَخْرَجَ الْأَحْوَالِ الظَّاهِرَةِ نَحْوُ حَمْرَاءَ وَعَوْرَاءَ، وَهَذَا هُوَ الْفَرْقُ بَيْنَ النِّعْمَةِ وَالنَّعْمَاءِ، وَالْمَضَرَّةِ وَالضَّرَّاءِ.
İkinci Mesele: İzafe (tattırma) ve zevk (tatma) lafzı, tadın kendisiyle algılandığı en az miktarı ifade eder. Dolayısıyla maksat şudur: İnsan peşin hayırların en azını bile bulmakla serkeşliğe ve azgınlığa düşer; sıkıntı ve belanın en azını tatmakla da ümitsizliğe, karamsarlığa ve nankörlüğe düşer. Zira dünya bizatihi azdır, ondan tek bir insana düşen pay da azdır; o miktardan tattırılan şey ise pek az bir hayırdır. Üstelik çabucak yok olup gitmesi bakımından uyuyanların rüyalarına ve vesveselilerin hayallerine benzer. İşte bu tattırma pek az bir şeydendir; buna rağmen insanın onu taşımaya gücü yetmez ve onun karşısında güzel bir yol tutmaya sabrı yoktur. Na'mâ (نَعْمَاء) kelimesine gelince, Vâhidî şöyle demiştir: “O, eseri sahibinin üzerinde görünen bir nimettir; darrâ (ضَرَّاء) ise eseri sahibinin üzerinde görünen bir zarardır. Çünkü bunlar hamrâ (kırmızı) ve avrâ (tek gözü kör) gibi zahir haller kalıbında gelmiştir. Nimet ile na'mâ, mazarrat ile darrâ arasındaki fark işte budur.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ أَحْوَالَ الدُّنْيَا غَيْرُ بَاقِيَةٍ، بَلْ هِيَ أَبَدًا فِي التَّغَيُّرِ وَالزَّوَالِ، وَالتَّحَوُّلِ وَالِانْتِقَالِ، إِلَّا أَنَّ الضَّابِطَ فِيهِ أَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَتَحَوَّلَ مِنَ النِّعْمَةِ إِلَى الْمِحْنَةِ، وَمِنَ اللَّذَّاتِ إِلَى الْآفَاتِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ بِالْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ، وَهُوَ أَنْ يَنْتَقِلَ مِنَ الْمَكْرُوهِ إِلَى الْمَحْبُوبِ، وَمِنَ الْمُحَرَّمَاتِ إِلَى الطَّيِّبَاتِ.
Üçüncü Mesele: Bil ki dünya halleri kalıcı değildir; bilakis daima değişim, zeval, başkalaşım ve intikal halindedir. Ancak bu husustaki kural şudur: Ya nimetten sıkıntıya ve lezzetlerden afetlere dönüşür ya da bunun aksine olur ki o da hoşa gitmeyenden sevilene, sıkıntılardan/haram kılınanlardan güzel ve hoş şeylere intikal etmesidir.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ إِنَّهُ لَيَؤُسٌ كَفُورٌ وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَى هَذَا الْإِنْسَانِ بِأَنَّهُ يَئُوسٌ كَفُورٌ وَتَقْرِيرُهُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ حَالَ زَوَالِ تِلْكَ النِّعْمَةِ يَصِيرُ يؤسا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكَافِرَ يَعْتَقِدُ أَنَّ السَّبَبَ فِي حُصُولِ تِلْكَ النِّعْمَةِ سَبَبٌ اتِّفَاقِيٌّ، ثُمَّ إِنَّهُ يَسْتَبْعِدُ حُدُوثَ ذَلِكَ الِاتِّفَاقِ مَرَّةً أُخْرَى فَلَا جَرَمَ يَسْتَبْعِدُ عَوْدَ تِلْكَ النِّعْمَةِ فَيَقَعُ فِي الْيَأْسِ. وَأَمَّا الْمُسْلِمُ الَّذِي يَعْتَقِدُ أَنَّ تِلْكَ النِّعْمَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ مِنَ اللَّه تَعَالَى وَفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ وَطَوْلِهِ فَإِنَّهُ لَا يَحْصُلُ لَهُ الْيَأْسُ، بَلْ يَقُولُ لَعَلَّهُ تَعَالَى يَرُدُّهَا إِلَيَّ بَعْدَ ذَلِكَ أَكْمَلَ وَأَحْسَنَ وَأَفْضَلَ مِمَّا كَانَتْ، وَأَمَّا حَالَ كَوْنِ تِلْكَ النِّعْمَةِ حَاصِلَةً فَإِنَّهُ يَكُونُ كَفُورًا لِأَنَّهُ لَمَّا اعْتَقَدَ أَنَّ حُصُولَهَا إِنَّمَا كَانَ عَلَى سَبِيلِ الِاتِّفَاقِ أَوْ بِسَبَبِ أَنَّ الْإِنْسَانَ حَصَّلَهَا بِسَبَبِ جِدِّهِ وَجُهْدِهِ، فَحِينَئِذٍ لَا يشتغل بشكر
Birinci kısma gelince; O'nun: { وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ إِنَّهُ لَيَؤُسٌ كَفُورٌ } “Ve eğer insana tarafımızdan bir rahmet tattırır, sonra da onu kendisinden çekip alırsak, şüphesiz o çok ümitsiz, çok nankördür” sözünden maksat budur. Sözün özü şudur: Allah Teâlâ bu insan hakkında onun pek ümitsiz ve çok nankör olduğuna hükmetmiştir. Bunun açıklaması şöyle yapılabilir: O, o nimetin zail olduğu anda pek ümitsiz olur. Çünkü kâfir, o nimetin elde edilmesindeki sebebin tesadüfi bir sebep olduğuna inanır; sonra bu tesadüfün bir daha meydana gelmesini uzak bir ihtimal görür, dolayısıyla o nimetin geri dönmesini imkânsız/uzak görerek ümitsizliğe düşer. O nimetin ancak Allah Teâlâ'dan, O'nun lütfundan, ihsanından ve bağışından hâsıl olduğuna inanan Müslümana gelince, onda ümitsizlik hâsıl olmaz; bilakis: “Umulur ki Allah Teâlâ bundan sonra onu bana eskisinden daha mükemmel, daha güzel ve daha üstün olarak geri verir” der. O nimetin mevcut olduğu andaki haline gelince, o zaman da çok nankör olur; çünkü onun meydana gelişinin tesadüfi olduğuna yahut insanın onu kendi gayreti ve çabasıyla elde ettiğine inandığı için o vakit şükrüyle meşgul olmaz,
اللَّه تَعَالَى عَلَى تِلْكَ النِّعْمَةِ. فَالْحَاصِلُ أَنَّ الكافر يكون عند زوال تلك النعمة يؤوسا وَعِنْدَ حُصُولِهَا يَكُونُ كَفُورًا.
o nimetten dolayı Allah Teâlâ'ya [şükretmez]. Özetle kâfir, o nimetin yok oluşu anında pek ümitsiz, elde edilişi anında ise çok nankör olur.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يَنْتَقِلَ الْإِنْسَانُ مِنَ الْمَكْرُوهِ إِلَى الْمَحْبُوبِ، وَمِنَ الْمِحْنَةِ إِلَى النِّعْمَةِ، فَهَهُنَا الْكَافِرُ يَكُونُ فَرِحًا فَخُورًا. أَمَّا قُوَّةُ الْفَرَحِ فَلِأَنَّ مُنْتَهَى طَمَعِ الْكَافِرِ هُوَ الْفَوْزُ بِهَذِهِ السَّعَادَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَهُوَ مُنْكِرٌ لِلسَّعَادَاتِ الْأُخْرَوِيَّةِ الرُّوحَانِيَّةِ، فَإِذَا وَجَدَ الدُّنْيَا فَكَأَنَّهُ قَدْ فَازَ بِغَايَةِ السَّعَادَاتِ فَلَا جَرَمَ يَعْظُمُ فَرَحُهُ بِهَا، وَأَمَّا كَوْنُهُ فَخُورًا فَلِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْفَوْزُ بِسَائِرِ الْمَطْلُوبِ نِهَايَةَ السَّعَادَةِ لَا جَرَمَ يَفْتَخِرُ بِهِ، فَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْكَافِرَ عِنْدَ الْبَلَاءِ لَا يَكُونُ مِنَ الصَّابِرِينَ، وَعِنْدَ الْفَوْزِ بِالنَّعْمَاءِ لَا يَكُونُ مِنَ الشَّاكِرِينَ. ثُمَّ لَمَّا قَرَّرَ ذَلِكَ قَالَ:
İkinci kısma, yani insanın hoşa gitmeyenden sevilene, sıkıntıdan nimete intikal etmesine gelince; burada kâfir pek şımarık ve övüngen olur. Sevinç ve şımarıklığının şiddetine gelince; çünkü kâfirin emelinin son noktası bu dünyevi mutluluklara nail olmaktır; o ise uhrevi ve ruhani mutlulukları inkâr etmektedir. Dünyayı bulduğunda sanki mutlulukların zirvesine erişmiş gibi olur, dolayısıyla onunla sevinip şımarması büyür. Övüngen olmasına gelince; çünkü bütün istenen şeylere nail olmak mutluluğun zirvesi olunca, elbette onunla övünür. Sözün özü; Allah Teâlâ kâfirin bela anında sabredenlerden olmadığını, nimetlere nail olduğunda da şükredenlerden olmadığını açıklamıştır. Bunu ortaya koyduktan sonra şöyle buyurmuştur:
إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ ضِدُّ مَا تَقَدَّمَ فَقَوْلُهُ: إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ عِنْدَ الْبَلَاءِ مِنَ الصَّابِرِينَ، وَقَوْلُهُ: وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ عِنْدَ الرَّاحَةِ وَالْخَيْرِ مِنَ الشَّاكِرِينَ.
{ إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Ancak sabredip salih ameller işleyenler müstesnadır”. Bundan maksat, daha önce geçen durumun zıddıdır. Dolayısıyla O'nun: { إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا } “Ancak sabredenler müstesna” sözünden maksat, bela anında sabredenlerden olması; O'nun: { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “ve salih ameller işleyenler” sözünden maksat ise rahatlık ve hayır anında şükredenlerden olmasıdır.
ثُمَّ بَيَّنَ حَالَهُمْ فَقَالَ: أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ فَجَمَعَ لَهُمْ بَيْنَ هَذَيْنِ الْمَطْلُوبَيْنِ. أَحَدُهُمَا: زَوَالُ الْعِقَابِ وَالْخَلَاصُ مِنْهُ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَالثَّانِي: الْفَوْزُ بِالثَّوَابِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَجْرٌ كَبِيرٌ وَمَنْ وَقَفَ عَلَى هَذَا التَّفْصِيلِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ عَلِمَ أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ الْكَرِيمَ كَمَا أَنَّهُ مُعْجِزٌ بِحَسَبِ أَلْفَاظِهِ فَهُوَ أَيْضًا مُعْجِزٌ بحسب معانيه.
Sonra onların durumunu açıklayarak: { أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ } “İşte onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır” buyurmuş ve onlar için bu iki arzu edilen şeyi bir arada toplamıştır: Birincisi: Cezanın kalkması ve ondan kurtulmaktır ki O'nun: { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } “onlar için bir bağışlanma vardır” sözünden maksat budur. İkincisi: Sevaba nail olmaktır ki O'nun: { وَأَجْرٌ كَبِيرٌ } “ve büyük bir mükâfat” sözünden maksat budur. Zikrettiğimiz bu tafsilata vâkıf olan kimse, bu Kerîm Kitab'ın lafızları bakımından mucize olduğu gibi anlamları bakımından da mucize olduğunu anlar.
[سورة هود (١١) : آية ١٢]
[Hûd Suresi (11) : Ayet 12]
فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٢)
{ فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “Belki de sen, onların: 'Ona bir hazine indirilseydi ya da beraberinde bir melek gelseydi ya!' demelerinden ötürü sana vahyolunanın bir kısmını terk edecek olursun ve bundan dolayı göğsün daralır. Sen ancak bir uyarıcısın. Allah ise her şeye vekildir.” (12)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ كَلِمَاتِ الْكُفَّارِ، واللَّه تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ قَلْبَ الرَّسُولِ ضَاقَ بِسَبَبِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَوَّاهُ وَأَيَّدَهُ بِالْإِكْرَامِ وَالتَّأْيِيدِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu, kâfirlerin sözlerinden bir başka türdür; Allah Teâlâ Resûl'ün kalbinin bu sebeple daraldığını açıklamış, sonra da ikram ve destekle onu güçlendirip teyit etmiştir. Bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:
Birinci Mesele:
رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ رُؤَسَاءَ مَكَّةَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ اجْعَلْ لَنَا جِبَالَ مَكَّةَ ذَهَبًا إِنْ كُنْتَ رَسُولًا، وَقَالَ آخَرُونَ: ائْتِنَا بِالْمَلَائِكَةِ يَشْهَدُونَ بِنُبُوَّتِكَ. فَقَالَ: لَا أَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Mekke'nin ileri gelenleri: “Ey Muhammed! Eğer peygamber isen Mekke'nin dağlarını bizim için altın yap!” dediler. Başkaları da: “Peygamberliğine şahitlik edecek melekleri bize getir” dediler. O da: “Ben buna güç yetiremem” dedi ve bu ayet indi.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: تارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحى إِلَيْكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمَا قَالَ الْمُشْرِكُونَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: «ائْتِنَا بِكِتَابٍ لَيْسَ فِيهِ شَتْمُ آلِهَتِنَا حَتَّى نَتَّبِعَكَ وَنُؤْمِنَ بِكَ، وَقَالَ الْحَسَنُ اطْلُبُوا مِنْهُ لَا يَقُولُ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ [طه: ١٥] وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ نِسْبَتُهُمْ إِلَى الْجَهْلِ وَالتَّقْلِيدِ وَالْإِصْرَارِ عَلَى الْبَاطِلِ.
O'nun: { تارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحى إِلَيْكَ } “sana vahyolunanın bir kısmını terk edecek olursun” sözünden ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Sana uyup inanmamız için bize içinde ilahlarımıza sövgü bulunmayan bir kitap getir' dediler.” Hasan [el-Basrî] ise: “Ondan: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ } 'Şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir' [Tâhâ 15] sözünü söylememesini istediler” demiştir. Bazıları da maksadın, onların cehalete, taklide ve batılda ısrara nispet edilmeleri olduğunu söylemişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ عَلَى الرَّسُولِ ﵊ أَنْ يَخُونَ فِي الْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ وَأَنْ يَتْرُكَ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْهِ، لِأَنَّ تَجْوِيزَهُ يُؤَدِّي إِلَى الشَّكِّ فِي كُلِّ الشَّرَائِعِ وَالتَّكَالِيفِ وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي النُّبُوَّةِ وَأَيْضًا فَالْمَقْصُودُ مِنَ الرِّسَالَةِ تَبْلِيغُ تَكَالِيفِ اللَّه تَعَالَى وَأَحْكَامِهِ فَإِذَا لَمْ تَحْصُلْ هَذِهِ الْفَائِدَةُ فَقَدْ خَرَجَتِ الرِّسَالَةُ عَنْ أَنْ تُفِيدَ فَائِدَتَهَا الْمَطْلُوبَةَ مِنْهَا، وَإِذَا ثبت هذا وجب أن يكون المراد من قَوْلِهِ: فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحى إِلَيْكَ شَيْئًا آخَرَ سِوَى أَنَّهُ ﵇ فَعَلَ ذَلِكَ وَلِلنَّاسِ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ فِي مَعْلُومِ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ إنما ترك التَّقْصِيرَ فِي أَدَاءِ الْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ لِسَبَبٍ يَرِدُ عليه من اللَّه تعالى أمثال هذه التهديدات.
İkinci Mesele: Müslümanlar, Resûl aleyhisselâm'ın vahiy ve tenzilde hıyanet etmesinin ve kendisine vahyolunanın bir kısmını terk etmesinin caiz olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Çünkü buna cevaz vermek bütün şeriatlarda ve mükellefiyetlerde şüpheye yol açar ki bu da nübüvvete halel getirir. Ayrıca peygamberlikten maksat Allah Teâlâ'nın mükellefiyetlerini ve hükümlerini tebliğ etmektir; bu fayda gerçekleşmediği takdirde risalet kendisinden beklenen asıl faydayı vermekten çıkmış olur. Bu sabit olunca, O'nun: { فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحى إِلَيْكَ } “Belki de sen sana vahyolunanın bir kısmını terk edersin” sözünden maksadın, onun aleyhisselâm bunu fiilen yapmış olması dışında başka bir şey olması vacip olmuştur. İnsanların bu hususta birkaç vechi vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın ilminde, vahyi ve tenzili eda etmede kusur göstermeyi sırf Allah Teâlâ'dan kendisine bu gibi tehditler gelmesi sebebiyle terk ettiği [bilgisinin] bulunması imkânsız değildir.
الْبَلِيغَةِ الثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَعْتَقِدُونَ بِالْقُرْآنِ وَيَتَهَاوَنُونَ بِهِ، فَكَانَ يَضِيقُ صَدْرُ الرَّسُولِ ﷺ أَنْ يُلْقِيَ إِلَيْهِمْ مَا لَا يَقْبَلُونَهُ وَيَضْحَكُونَ مِنْهُ، فَهَيَّجَهُ اللَّه تَعَالَى لِأَدَاءِ الرِّسَالَةِ وَطَرْحِ الْمُبَالَاةِ بِكَلِمَاتِهِمُ الْفَاسِدَةِ وَتَرْكِ الِالْتِفَاتِ إِلَى اسْتِهْزَائِهِمْ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ إِنْ أَدَّى ذَلِكَ الْوَحْيَ وَقَعَ فِي سُخْرِيَّتِهِمْ وَسَفَاهَتِهِمْ وَإِنْ لَمْ يُؤَدِّ ذَلِكَ
belîğ [tehditler...]. İkincisi: Onlar Kur'an'a inanmıyor ve onu hafife alıyorlardı; bundan dolayı Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabul etmeyecekleri ve kendisiyle alay edecekleri şeyi onlara tebliğ etmekten göğsü daralıyordu. Allah Teâlâ da risaleti eda etmesi, onların bozuk sözlerine aldırış etmemesi ve alaylarına iltifatı terk etmesi için onu teşvik edip harekete geçirdi. Bundan maksat; eğer o vahyi tebliğ ederse onların alayına ve beyinsizliğine maruz kalacağına, şayet o
الْوَحْيَ إِلَيْهِمْ وَقَعَ فِي تَرْكِ وَحْيِ اللَّه تَعَالَى وَفِي إِيقَاعِ الْخِيَانَةِ فِيهِ، فَإِذًا لَا بُدَّ مِنْ تَحَمُّلِ أَحَدِ الضَّرَرَيْنِ وَتَحَمُّلُ سَفَاهَتِهِمْ أَسْهَلُ مِنْ تَحَمُّلِ إِيقَاعِ الْخِيَانَةِ فِي وَحْيِ اللَّه تَعَالَى، وَالْغَرَضُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ التَّنْبِيهُ عَلَى هَذِهِ الدَّقِيقَةِ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا عَلِمَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ طَرَفَيِ الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ يَشْتَمِلُ عَلَى ضَرَرٍ عَظِيمٍ، ثُمَّ عَلِمَ أَنَّ الضَّرَرَ فِي جَانِبِ التَّرْكِ أَعْظَمُ وَأَقْوَى سَهُلَ عَلَيْهِ ذَلِكَ الْفِعْلُ وَخَفَّ، فَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ مَا ذَكَرْنَاهُ.
vahyi onlara tebliğ etmezse Allah Teâlâ'nın vahyini terk etme ve ona hıyanet etme durumuna düşeceğine dikkat çekmektir. O halde iki zarardan birine katlanmak kaçınılmazdır ve onların beyinsizliğine katlanmak, Allah Teâlâ'nın vahyine hıyanet etmeye katlanmaktan daha kolaydır. Bu sözün zikredilmesinden maksat bu inceliğe dikkat çekmektir; çünkü insan yapma ve terk etme taraflarının her birinin büyük bir zarar içerdiğini bilip ardından terk tarafındaki zararın daha büyük ve daha şiddetli olduğunu anlarsa, o fiili yapmak ona kolay ve hafif gelir. Dolayısıyla bu sözün zikredilmesinden maksat zikrettiğimiz husustur.
فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: فَلَعَلَّكَ كَلِمَةُ شَكٍّ فَمَا الْفَائِدَةُ فِيهَا؟
Eğer: “O'nun: { فَلَعَلَّكَ } 'Belki de sen' sözü şüphe bildiren bir kelimedir; peki bunda ne fayda vardır?” denilirse,
قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنْهُ الزَّجْرُ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِلرَّجُلِ إِذَا أَرَادُوا إِبْعَادَهُ عَنْ أَمْرٍ لَعَلَّكَ تَقْدِرُ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا مَعَ أَنَّهُ لَا شَكَّ فِيهِ، وَيَقُولُ لِوَلَدِهِ لَوْ أَمَرَهُ لَعَلَّكَ تُقَصِّرُ فِيمَا أَمَرْتُكَ بِهِ وَيُرِيدُ تَوْكِيدَ الْأَمْرِ فَمَعْنَاهُ لَا تَتْرُكْ.
deriz ki: Bundan maksat sakındırmaktır. Nitekim Araplar bir adamı bir işten uzaklaştırmak istediklerinde, onda hiçbir şüphe olmamasına rağmen: “Belki de sen şöyle yapmaya güç yetirirsin” derler. Kişi çocuğuna bir şey emrettiğinde emri pekiştirmek isteyerek: “Belki de sana emrettiğim şeyde kusur edersin” der. Dolayısıyla [ayetin] manası: “Sakın terk etme!” demektir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ فَالضَّائِقُ بِمَعْنَى الضَّيِّقِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ الضَّائِقَ يَكُونُ بِضِيقٍ عَارِضٍ غَيْرِ لَازِمٍ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّه ﷺ كَانَ أَفْسَحَ النَّاسِ صَدْرًا، وَمِثْلُهُ قَوْلُكَ: زَيْدٌ سَيِّدٌ جَوَادٌ تُرِيدُ السِّيَادَةَ وَالْجُودَ الثَّابِتَيْنِ الْمُسْتَقِرَّيْنِ، فَإِذَا أَرَدْتَ الْحُدُوثَ قُلْتَ: سَائِدٌ/ وَجَائِدٌ، وَالْمَعْنَى: ضَائِقٌ صَدْرُكَ لِأَجْلِ أَنْ يَقُولُوا: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ.
O'nun: { وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ } “ve bundan dolayı göğsün daralır” sözüne gelince; dâık (ضَائِق) kelimesi dayyık (ضَيِّق / dar) anlamındadır. Vâhidî şöyle demiştir: “İkisi arasındaki fark şudur: Dâık kelimesi geçici ve süreksiz bir darlık için kullanılır. Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanların en geniş göğüslüsüydü. Bunun benzeri; sabit ve yerleşik efendilik ve cömertliği kastettiğinde: 'Zeyd efendidir, cömerttir (seyyid, cevâd)' demendir. Sonradan meydana gelişi kastettiğinde ise: 'Efendilik etmektedir, cömertlik etmektedir (sâid, câid)' dersin. Mana şöyledir: Onların: 'Ona indirilseydi ya...' demelerinden ötürü göğsün daralır.”
فَإِنْ قِيلَ: الْكَنْزُ كَيْفَ يَنْزِلُ؟
Eğer: “Hazine nasıl iner?” denilirse,
قُلْنَا: الْمُرَادُ مَا يُكْنَزُ وَجَرَتِ الْعَادَةُ عَلَى أَنَّهُ يُسَمَّى الْمَالُ الْكَثِيرُ بِهَذَا الِاسْمِ، فَكَأَنَّ الْقَوْمَ قَالُوا: إِنْ كُنْتَ صَادِقًا فِي أَنَّكَ رَسُولُ الْإِلَهِ الَّذِي تَصِفُهُ بِالْقُدْرَةِ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَأَنَّكَ عَزِيزٌ عِنْدَهُ فَهَلَّا أَنْزَلَ عَلَيْكَ مَا تَسْتَغْنِي بِهِ وَتُغْنِي أَحْبَابَكَ مِنَ الْكَدِّ وَالْعَنَاءِ وَتَسْتَعِينُ بِهِ عَلَى مُهِمَّاتِكَ وَتُعِينُ أَنْصَارَكَ وَإِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَهَلَّا أَنْزَلَ اللَّه مَعَكَ مَلَكًا يَشْهَدُ لَكَ عَلَى صِدْقِ قَوْلِكَ وَيُعِينُكَ عَلَى تَحْصِيلِ مَقْصُودِكَ فَتَزُولَ الشُّبْهَةُ فِي أَمْرِكَ، فَلَمَّا لَمْ يَفْعَلْ إِلَهُكَ ذَلِكَ فَأَنْتَ غَيْرُ صَادِقٍ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ رَسُولٌ مُنْذِرٌ بِالْعِقَابِ وَمُبَشِّرٌ بِالثَّوَابِ وَلَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى إِيجَادِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ.
deriz ki: Maksat biriktirilen şeydir (hazineye konan maldır); çok mala bu ismin verilmesi adet olmuştur. Sanki o topluluk şöyle demiştir: “Eğer her şeye gücü yettiğini vasfettiğin ve katında değerli olduğunu söylediğin İlah'ın elçisi olduğun iddiasında doğru sözlü isen, zahmet ve meşakkatten kendin müstağni kalasın ve sevdiklerini zengin kılasın, önemli işlerinde kendisinden yardım alasın ve yardımcılarına destek olasın diye sana bir mal indirseydi ya! Ve eğer doğru sözlü isen, Allah senin sözünün doğruluğuna şahitlik edecek ve maksadını elde etmene yardım edecek bir meleği seninle birlikte indirseydi ya da durumundaki şüphe ortadan kalksaydı! İlah'ın bunu yapmadığına göre sen doğru sözlü değilsin.” Allah Teâlâ onun cezayla uyaran ve mükâfatla müjdeleyen bir elçi olduğunu, bu şeyleri var etmeye ise gücünün yetmeyeceğini beyan etmiştir.
وَالَّذِي أَرْسَلَهُ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى ذَلِكَ فَإِنْ شَاءَ فَعَلَ وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَفْعَلْ وَلَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ فِي فِعْلِهِ وَفِي حُكْمِهِ.
Onu gönderen [Allah] ise buna kâdirdir; dilerse yapar, dilerse yapmaz ve fiilinde de hükmünde de hiç kimsenin O'na itiraz hakkı yoktur.
وَمَعْنَى وَكِيلٌ حَفِيظٌ أَيْ يَحْفَظُ عَلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ، أَيْ يُجَازِيهِمْ بِهَا وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: تَبارَكَ الَّذِي إِنْ شاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْراً مِنْ ذلِكَ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَيَجْعَلْ لَكَ قُصُوراً [الْفُرْقَانِ: ١٠] وَقَوْلُهُ:
{ وَكِيلٌ } kelimesinin manası hafîzdir (koruyup gözetendir); yani amellerini onların aleyhine kaydeder, yani o amellerle onları cezalandırır/karşılık verir. Bu ayetin benzeri Allah Teâlâ'nın: { تَبارَكَ الَّذِي إِنْ شاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْراً مِنْ ذلِكَ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَيَجْعَلْ لَكَ قُصُوراً } “Dilerse sana bundan daha hayırlısını, altından ırmaklar akan cennetleri veren ve senin için saraylar kılan [Allah] ne yücedir!” [Furkân 10] sözü ile O'nun:
قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ إِلَى قَوْلِهِ: قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا [الإسراء: ٩٠- ٩٣] .
{ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } “Dediler ki: 'Biz sana asla inanmayacağız...'” sözünden O'nun: { قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } “De ki: 'Rabbimi tenzih ederim; ben elçi olan bir beşerden başkası mıyım?'” [İsrâ 90-93] sözüne kadar olan ayetlerdir.
[سورة هود (١١) : آية ١٣]
[Hûd Suresi (11) : Ayet 13]
أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٣)
{ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Yoksa: 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, haydi onun benzeri uydurulmuş on sure getirin ve Allah'tan başka gücünüzün yettiklerini de çağırın!'” (13)
اعلم أن القول لَمَّا طَلَبُوا مِنْهُ الْمُعْجِزَ قَالَ مُعْجِزِي هَذَا الْقُرْآنُ وَلَمَّا حَصَلَ الْمُعْجِزُ الْوَاحِدُ كَانَ طَلَبُ الزِّيَادَةِ بَغْيًا وَجَهْلًا، ثُمَّ قَرَّرَ كَوْنَهُ مُعْجِزًا بِأَنْ تَحَدَّاهُمْ بِالْمُعَارَضَةِ، وَتَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ بِالِاسْتِقْصَاءِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ وَفِي سُورَةِ يُونُسَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki onlar kendisinden mucize istediklerinde o: “Benim mucizem bu Kur'an'dır” dedi; tek bir mucize gerçekleştiğinde fazlasını istemek ise azgınlık ve cehaletti. Sonra Kur'an'ın mucize olduğunu onlara meydan okuyarak (muâraza teklif ederek) ortaya koydu. Bu bahsin etraflıca açıklaması Bakara ve Yûnus surelerinde geçmişti. Ayette [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: افْتَراهُ عَائِدٌ إِلَى مَا سَبَقَ مِنْ قَوْلِهِ: يُوحى إِلَيْكَ أَيْ إِنْ قَالُوا إِنَّ هَذَا الَّذِي يُوحَى إِلَيْكَ مُفْتَرًى فَقُلْ لَهُمْ حَتَّى يَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ وَقَوْلُهُ مِثْلِهِ بِمَعْنَى أَمْثَالِهِ حَمْلًا عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ السُّوَرِ وَلَا يَبْعُدُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ الْمَجْمُوعَ، لِأَنَّ مَجْمُوعَ السُّوَرِ الْعَشْرَةِ شَيْءٌ وَاحِدٌ.
Birinci Mesele: O'nun: { افْتَراهُ } “Onu uydurdu” sözündeki zamir, daha önce geçen: { يُوحى إِلَيْكَ } “sana vahyolunan” sözüne dönmektedir; yani “Eğer sana bu vahyolunan şeyin uydurma olduğunu söylüyorlarsa, onlara onun benzeri uydurulmuş on sure getirmelerini söyle” demektir. O'nun: { مِثْلِهِ } “onun benzeri” sözü, o surelerin her birine hamledilerek “onun benzerleri” manasındadır. Maksadın [surelerin] tamamı (toplamı) olması da uzak bir ihtimal değildir; zira on surenin tamamı tek bir şeydir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذِهِ السُّورَةُ الَّتِي وَقَعَ بِهَا هَذَا التَّحَدِّي مُعَيَّنَةٌ، وَهِيَ سُورَةُ/ الْبَقَرَةِ وَآلِ
İkinci Mesele: İbn Abbâs şöyle demiştir: “Kendisiyle bu meydan okumanın vuku bulduğu sureler belirlidir; onlar Bakara, Âl-i
عمران والنساء والمائدة والأنعام والأعراف والأنفال والتوبة وَيُونُسَ وَهُودٍ ﵉، وَقَوْلُهُ: فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ إِشَارَةٌ إِلَى السُّوَرِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى هَذِهِ السُّورَةِ، وَهَذَا فِيهِ إِشْكَالٌ، لِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ، وَبَعْضَ السُّوَرِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى هَذِهِ السُّورَةِ مَدَنِيَّةٌ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْعَشْرِ سُوَرٍ الَّتِي مَا نَزَلَتْ عِنْدَ هَذَا الْكَلَامِ، فَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ التَّحَدِّي وَقَعَ بِمُطْلَقِ السُّوَرِ الَّتِي يَظْهَرُ فِيهَا قُوَّةُ تَرْكِيبِ الْكَلَامِ وَتَأْلِيفِهِ.
İmrân, Nisâ, Mâide, En'âm, A'râf, Enfâl, Tevbe, Yûnus ve Hûd sureleridir.” O'nun: { فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ } “Haydi onun benzeri uydurulmuş on sure getirin” sözü bu sureden önceki surelere işarettir. Fakat bunda bir müşkillik vardır; zira bu sure Mekkî'dir, bu sureden önceki surelerin bazıları ise Medenî'dir. O halde bu söz [söylendiği] sırada henüz inmemiş olan surelerin bu on sure ile kastedilmesi nasıl mümkün olabilir? Dolayısıyla evla olan; meydan okumanın, içinde sözün diziliş ve telif gücünün zahir olduğu mutlak surelerle vuku bulduğunu söylemektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّحَدِّيَ بِعَشْرِ سُوَرٍ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ سَابِقًا عَلَى التَّحَدِّي بِسُورَةٍ وَاحِدَةٍ، وَهُوَ مِثْلُ أَنْ يقول الرجل لغيره أكتب عشرة أسطر مثل ما أَكْتُبُ، فَإِذَا ظَهَرَ عَجْزُهُ عَنْهُ قَالَ: قَدِ اقْتَصَرْتُ مِنْهَا عَلَى سَطْرٍ وَاحِدٍ مِثْلِهِ.
Bil ki on sure ile meydan okumanın tek bir sure ile meydan okumaktan önce olması gerekir. Bu, bir adamın bir başkasına: “Benim yazdığım gibi on satır yaz” demesine benzer; adamın bundan aciz olduğu ortaya çıkınca da: “Bunu senin için onun benzeri tek bir satıra indirdim” der.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: التَّحَدِّي بِالسُّورَةِ الْوَاحِدَةِ وَرَدَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَفِي سُورَةِ يُونُسَ كَمَا تَقَدَّمَ، أَمَّا تَقَدُّمُ هَذِهِ السُّورَةِ عَلَى سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَظَاهِرٌ، لِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ، وَسُورَةَ الْبَقَرَةِ مَدَنِيَّةٌ، وَأَمَّا فِي سُورَةِ يُونُسَ فَالْإِشْكَالُ زَائِلٌ أَيْضًا، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ السُّورَتَيْنِ مَكِّيَّةٌ، وَالدَّلِيلُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ سُورَةُ هُودٍ مُتَقَدِّمَةً فِي النُّزُولِ عَلَى سُورَةِ يُونُسَ حَتَّى يَسْتَقِيمَ الْكَلَامُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Tek bir sure ile meydan okuma daha önce geçtiği üzere Bakara Suresi'nde ve Yûnus Suresi'nde varid olmuştur. Bu surenin Bakara Suresi'nden önce oluşu açıktır; çünkü bu sure Mekkî, Bakara Suresi ise Medenî'dir. Yûnus Suresi'ne gelince; buradaki müşkillik de ortadan kalkmaktadır, zira bu iki surenin her biri Mekkî'dir ve zikrettiğimiz delil, zikrettiğimiz sözün tutarlı olabilmesi için Hûd Suresi'nin nüzul bakımından Yûnus Suresi'nden önce olmasını gerektirir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْوَجْهِ الَّذِي لِأَجْلِهِ كَانَ الْقُرْآنُ مُعْجِزًا، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ الْفَصَاحَةُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ الْأُسْلُوبُ، وَقَالَ ثَالِثٌ: هُوَ عَدَمُ التَّنَاقُضِ، وَقَالَ رَابِعٌ: هُوَ اشْتِمَالُهُ عَلَى الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ، وَقَالَ خَامِسٌ: هُوَ الصَّرْفُ، وَقَالَ سَادِسٌ: هُوَ اشْتِمَالُهُ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنِ الْغُيُوبِ، وَالْمُخْتَارُ عِنْدِي وَعِنْدَ الْأَكْثَرِينَ أَنَّهُ مُعْجِزٌ بِسَبَبِ الْفَصَاحَةِ، وَاحْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ وَجْهُ الْإِعْجَازِ هُوَ كَثْرَةَ الْعُلُومِ أَوِ الْإِخْبَارَ عَنِ الْغُيُوبِ أَوْ عَدَمَ التَّنَاقُضِ لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ: مُفْتَرَياتٍ مَعْنًى أَمَّا إِذَا كَانَ وَجْهُ الْإِعْجَازِ هُوَ الْفَصَاحَةَ صَحَّ ذَلِكَ لِأَنَّ فَصَاحَةَ الْفَصِيحِ تَظْهَرُ بِالْكَلَامِ، سَوَاءٌ كَانَ الْكَلَامُ صِدْقًا أَوْ كَذِبًا، وَأَيْضًا لَوْ كَانَ الْوَجْهُ فِي كَوْنِهِ مُعْجِزًا هُوَ الصَّرْفَ لَكَانَ دَلَالَةُ الْكَلَامِ الرَّكِيكِ النَّازِلِ فِي الْفَصَاحَةِ عَلَى هَذَا الْمَطْلُوبِ أَوْكَدَ مِنْ دَلَالَةِ الْكَلَامِ الْعَالِي فِي الْفَصَاحَةِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَرَّرَ وَجْهَ التَّحَدِّي قَالَ: وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَالْمُرَادُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِي ادِّعَاءِ كَوْنِهِ مُفْتَرًى كَمَا قَالَ: أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ.
Üçüncü Mesele: İnsanlar Kur'an'ın hangi cihetten mucize olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “O [cihet], fesahattir” demiş; bazıları: “Üsluptur” demiş; üçüncüsü: “Çelişki bulunmayışıdır” demiş; dördüncüsü: “Pek çok ilmi içermesidir” demiş; beşincisi: “Sarfe (insanların güçlerinin Allah tarafından engellenmesi) teorisidir” demiş; altıncısı: “Gayb haberlerini içermesidir” demiştir. Benim katımda ve çoğunluğun nezdinde tercih edilen görüş, onun fesahat sebebiyle mucize olduğudur. Kendi görüşlerinin doğruluğuna bu ayetle delil getirmişlerdir; çünkü şayet mucize oluş yönü ilimlerin çokluğu, gaybı haber vermesi yahut çelişkisizlik olsaydı, O'nun: { مُفْتَرَياتٍ } “uydurulmuş olarak” sözünün bir anlamı kalmazdı. Fakat mucize oluş yönü fesahat olduğunda bu [ifade] doğru olur; çünkü fasih birinin fesahati, söz doğru olsun veya yalan olsun sözün kendisiyle ortaya çıkar. Ayrıca şayet onun mucize oluşundaki vecih sarfe olsaydı, fesahat bakımından düşük ve bozuk sözün bu maksada delaleti, fesahatte zirve olan sözün delaletinden daha kuvvetli olurdu. Sonra Allah Teâlâ meydan okuma yönünü ortaya koyunca: { وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz, Allah'tan başka gücünüzün yettiklerini de çağırın!” buyurmuştur. Maksat, O'nun: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa: 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” buyurduğu gibi, onun uydurma olduğu iddiasında eğer doğru sözlü iseniz, demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي إِثْبَاتِ الدِّينِ مِنْ تَقْرِيرِ الدَّلَائِلِ وَالْبَرَاهِينِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَوْرَدَ فِي إِثْبَاتِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵇ هَذَا الدَّلِيلَ وَهَذِهِ الْحُجَّةَ، وَلَوْلَا أَنَّ الدِّينَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بالدليل لم يكن في ذكره فائدة.
Bil ki bu söz, dinin ispatında delil ve burhanların ortaya konulmasının zorunlu olduğuna delalet eder. Zira Allah Teâlâ, Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğini ispat hususunda bu delili ve bu hücceti zikretmiştir. Şayet din ancak delille tamamlanıyor olmasaydı, bunu zikretmenin bir faydası olmazdı.
[سورة هود (١١) : آية ١٤]
[Hûd Suresi (11), Âyet 14]
فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ وَأَنْ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٤)
{ فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ وَأَنْ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Eğer size cevap veremezlerse, bilin ki o ancak Allah'ın ilmiyle indirilmiştir ve O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Artık siz Müslüman oluyor musunuz?” (14)
اعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ اشْتَمَلَتْ عَلَى خِطَابَيْنِ: أَحَدُهُمَا: خِطَابُ الرَّسُولِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَالثَّانِي: خِطَابُ الْكُفَّارِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ [هود: ١٣] فلما أتبعه بقوله: فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ الْكُفَّارَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا فِي الْمُعَارَضَةِ لِتَعَذُّرِهَا عَلَيْهِمْ، وَاحْتَمَلَ أَنَّ مَنْ يَدْعُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّه لَمْ يَسْتَجِيبُوا، فَلِهَذَا السَّبَبِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى قَوْلَيْنِ: فَبَعْضُهُمْ قَالَ: هَذَا خِطَابٌ لِلرَّسُولِ ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ، وَالْمُرَادُ أَنَّ الْكُفَّارَ إِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فِي الْإِتْيَانِ بِالْمُعَارَضَةِ، فَاعْلَمُوا أَنَّمَا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّه. وَالْمَعْنَى: فَاثْبُتُوا عَلَى الْعِلْمِ الَّذِي أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَازْدَادُوا يَقِينًا وَثَبَاتَ قَدَمٍ عَلَى أَنَّهُ مُنَزَّلٌ
Bil ki önceki ayet iki hitabı içermekteydi: Birincisi: Resul'e hitap olup O'nun: { قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ } “De ki: Haydi onun benzeri uydurulmuş on sure getirin” sözüdür. İkincisi: Kâfirlere hitap olup O'nun: { وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [Hûd 13] “Allah'tan başka gücünüzün yettiklerini de çağırın” sözüdür. [Allah Teâlâ] bunun peşinden: { فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ } “Eğer size cevap veremezlerse” buyurunca, maksadın, kâfirlerin kendileri için imkânsız olmasından dolayı nazire getirmeye cevap verememeleri olması muhtemel olduğu gibi, Allah'tan başka çağırdıkları kimselerin cevap verememesi olması da muhtemel olmuştur. Bu sebeple müfessirler iki görüşe ayrılmışlardır: Bazıları şöyle demiştir: Bu, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere yönelik bir hitaptır. Maksat şudur: Eğer kâfirler nazire getirme hususunda size cevap veremezlerse, bilin ki o ancak Allah'ın ilmiyle indirilmiştir. Anlamı ise: Üzerinde bulunduğunuz ilim üzere sebat edin ve onun indirilmiş olduğuna dair yakininizi ve sebatınızı artırın,
مِنْ عِنْدِ اللَّه، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ أَيْ فَهَلْ أَنْتُمْ مُخْلِصُونَ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ فِيهِ إِضْمَارٌ، وَالتَّقْدِيرُ:
Allah katından olduğuna dair [sebatınızı artırın]. O'nun: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Artık siz Müslüman oluyor musunuz?” sözünün anlamı ise: “Artık siz ihlaslı kimseler misiniz?” demektir. Onlardan bazıları ise burada bir takdir (gizli söz) olduğunu söylemiştir; takdiri şöyledir:
فَقُولُوا أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ لِلْكُفَّارِ اعْلَمُوا أَنَّمَا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّه.
“Ey Müslümanlar, kâfirlere deyin ki: Bilin ki o ancak Allah'ın ilmiyle indirilmiştir.”
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا خِطَابٌ مَعَ الْكُفَّارِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّه إِذَا لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فِي الْإِعَانَةِ عَلَى الْمُعَارَضَةِ، فَاعْلَمُوا أَيُّهَا الْكُفَّارُ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ إِنَّمَا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّه فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ بَعْدَ لُزُومِ الْحُجَّةِ عَلَيْكُمْ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ قَالُوا هَذَا أَوْلَى مِنَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّكُمْ فِي الْقَوْلِ الْأَوَّلِ احْتَجْتُمْ إِلَى أَنْ حَمَلْتُمْ قَوْلَهُ: فَاعْلَمُوا عَلَى الْأَمْرِ بِالثَّبَاتِ أَوْ عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ، وَعَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ لَا حَاجَةَ فِيهِ إِلَى إِضْمَارٍ، فَكَانَ هَذَا أَوْلَى، وَأَيْضًا فَعَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورِينَ وَاجِبٌ، وَأَقْرَبُ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ هَذَا الِاحْتِمَالُ الثَّانِي، وَأَيْضًا أَنَّ الْخِطَابَ الْأَوَّلَ كَانَ مَعَ الرَّسُولِ ﵊ وَحْدَهُ بِقَوْلِهِ: قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ [هود: ١٣] وَالْخِطَابَ الثَّانِيَ كَانَ مَعَ جَمَاعَةِ الْكُفَّارِ بِقَوْلِهِ: وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ [هود: ١٣] وقوله: فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ خِطَابٌ مَعَ الْجَمَاعَةِ فَكَانَ حَمْلُهُ عَلَى هَذَا الَّذِي قُلْنَاهُ أَوْلَى.
İkinci Görüş: Bu, kâfirlere yönelik bir hitaptır. Anlamı şudur: Allah'tan başka çağırdığınız kimseler nazire getirme hususunda size yardım etmeye icabet etmezlerse, ey kâfirler, bilin ki bu Kur'an ancak Allah'ın ilmiyle indirilmiştir; artık aleyhinize delil sabit olduktan sonra Müslüman oluyor musunuz? Bu görüşü savunanlar şöyle demişlerdir: Bu [görüş], birinci görüşten daha evladır; çünkü siz birinci görüşte O'nun: { فَاعْلَمُوا } “bilin ki” sözünü sebat emrine veya gizli bir “deyin ki” sözüne hamletmek zorunda kaldınız. Bu ihtimalde ise herhangi bir takdire ihtiyaç yoktur, dolayısıyla bu daha evladır. Ayrıca zamirin zikredilenlerin en yakınına dönmesi vaciptir; bu ayette zikredilenlerin en yakını da bu ikinci ihtimaldir. Bir de ilk hitap O'nun: { قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ } [Hûd 13] “De ki: On sure getirin” sözüyle yalnızca Resul aleyhisselâm'a idi; ikinci hitap ise O'nun: { وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [Hûd 13] “Allah'tan başka gücünüzün yettiklerini de çağırın” sözüyle kâfirler topluluğuna idi. O'nun: { فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ } “Eğer size cevap veremezlerse” sözü de topluluğa hitaptır; dolayısıyla bunu söylediğimiz anlama hamletmek daha evladır.
بَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
Ayette geriye bazı sorular kalmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الشَّيْءُ الَّذِي لَمْ يَسْتَجِيبُوا فِيهِ؟
Birinci Soru: İcabet etmedikleri (cevap veremedikleri) şey nedir?
الْجَوَابُ: الْمَعْنَى فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فِي مُعَارَضَةِ الْقُرْآنِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فِي جُمْلَةِ الْإِيمَانِ وَهُوَ بَعِيدٌ.
Cevap: Anlam, “Kur'an'a nazire getirme hususunda size icabet etmezlerse” şeklindedir. Bazıları ise “İmanın bütünü hususunda size icabet etmezlerse” demiştir ki bu uzaktır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَنِ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بقوله: لَكُمْ؟
İkinci Soru: O'nun: { لَكُمْ } “size” sözüyle işaret edilen kimdir?
والجواب: إن حملنا قوله: فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فَذَلِكَ ظَاهِرٌ، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الرَّسُولِ فَعَنْهُ جَوَابَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ الرَّسُولَ ﵇ وَالْمُؤْمِنِينَ كَانُوا يَتَحَدُّونَهُمْ، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ. وَالثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْجَمْعُ لِتَعْظِيمِ رَسُولِ اللَّه ﷺ.
Cevap: Şayet O'nun: { فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ } “Eğer size cevap veremezlerse” sözünü müminlere hamledersek bu açıktır. Eğer Resul'e hamledersek buna iki cevap verilir: Birincisi: Maksat, “Eğer sana ve müminlere cevap veremezlerse” demektir; zira Resul aleyhisselâm ve müminler onlara meydan okuyorlardı. Başka bir yerde ise: { فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ } “Eğer sana cevap veremezlerse bil ki...” buyurmuştur. İkincisi: Çoğul kipinin Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tazim için olması caizdir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَيُّ تَعَلُّقٍ بَيْنَ الشَّرْطِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ مَا فِيهَا مِنَ الْجَزَاءِ.
Üçüncü Soru: Bu ayette zikredilen şart ile oradaki ceza (şartın sonucu) arasında nasıl bir irtibat vardır?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْقَوْمَ ادَّعَوْا كَوْنَ الْقُرْآنِ مُفْتَرًى عَلَى اللَّه تَعَالَى، فَقَالَ: لَوْ كَانَ مُفْتَرًى عَلَى اللَّه لَوَجَبَ أَنْ يَقْدِرَ الْخَلْقُ عَلَى مِثْلِهِ وَلَمَّا لَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهِ، ثَبَتَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّه، فَقَوْلُهُ: أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّه وَمِنْ قِبَلِهِ، كَمَا يَقُولُ الْحَاكِمُ هَذَا الْحُكْمُ جَرَى بِعِلْمِي.
Cevap: O kavim Kur'an'ın Allah Teâlâ'ya karşı bir uydurma olduğunu iddia etmişti. [Allah Teâlâ] da buyurdu ki: Şayet o Allah'a karşı bir uydurma olsaydı, yaratılmışların onun benzerini getirmeye güç yetirmesi gerekirdi. Onlar buna güç yetiremeyince, onun Allah katından olduğu sabit oldu. O'nun: { أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ } “onun ancak Allah'ın ilmiyle indirildiğini [bilin]” sözü, tıpkı hâkimin “Bu hüküm benim bilgim dâhilinde gerçekleşti” demesi gibi, onun Allah katından ve O'nun tarafından olduğuna kinayedir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: أَيُّ تَعَلُّقٍ لِقَوْلِهِ: وَأَنْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ يعجزهم عَنِ الْمُعَارَضَةِ.
Dördüncü Soru: O'nun: { وَأَنْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “ve O'ndan başka ilah olmadığını [bilin]” sözünün, onların nazire getirmekten âciz kalmalarıyla ne ilgisi vardır?
وَالْجَوَابُ فِيهِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ مُحَمَّدًا ﷺ حَتَّى يَطْلُبَ مِنَ الْكُفَّارِ أَنْ يَسْتَعِينُوا بِالْأَصْنَامِ فِي تَحْقِيقِ الْمُعَارَضَةِ ثُمَّ ظَهَرَ عَجْزُهُمْ عَنْهَا فَحِينَئِذٍ ظَهَرَ أَنَّهَا لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ فِي شَيْءٍ مِنَ الْمَطَالِبِ الْبَتَّةَ، وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ، فَقَدْ بَطَلَ الْقَوْلُ بِإِثْبَاتِ كونهم آلهة، فصار عجز القوم الْمُعَارَضَةِ بَعْدَ الِاسْتِعَانَةِ بِالْأَصْنَامِ مُبْطِلًا لِإِلَهِيَّةِ الْأَصْنَامِ وَدَلِيلًا عَلَى ثُبُوتِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَكَانَ قَوْلُهُ: وَأَنْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ إِشَارَةً إِلَى مَا ظَهَرَ مِنْ فَسَادِ الْقَوْلِ بِإِلَهِيَّةِ الْأَصْنَامِ. الثَّانِي: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ أَنَّ الْقَوْلَ بِنَفْيِ الشَّرِيكِ عَنِ اللَّه مِنَ الْمَسَائِلِ الَّتِي يُمْكِنُ إِثْبَاتُهَا بِقَوْلِ الرَّسُولِ ﵇، وَعَلَى هَذَا فَكَأَنَّهُ قِيلَ: لَمَّا ثَبَتَ عَجْزُ الْخُصُومِ عَنِ الْمُعَارَضَةِ ثَبَتَ كَوْنُ الْقُرْآنِ حَقًّا، وَثَبَتَ كَوْنِ مُحَمَّدٍ ﷺ صَادِقًا فِي دَعْوَى الرِّسَالَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ كَانَ يُخْبِرُ عَنْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه فَلَمَّا ثَبَتَ كَوْنُهُ محقا في
Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, nazire getirmeyi gerçekleştirmede kâfirlerin putlardan yardım istemelerini talep etmesini emredip ardından da bundan âciz oldukları ortaya çıkınca, o vakit onların hiçbir talepte kesinlikle fayda veya zarar veremeyeceği açığa çıkmıştır. Durum böyle olunca, onların ilah olduklarını iddia eden söz bâtıl olmuştur. Böylece kavmin, putlardan yardım istedikten sonra nazire getirmekten âciz kalması, putların ilahlığını boşa çıkaran ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin sübutuna bir delil olmuştur. Dolayısıyla O'nun: { وَأَنْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “ve O'ndan başka ilah olmadığını [bilin]” sözü, putların ilahlığı iddiasının bâtıllığının ortaya çıkışına bir işarettir. İkincisi: Usul ilminde Allah'tan ortağın nefyedilmesi sözünün, Resul aleyhisselâm'ın sözüyle ispatlanması mümkün olan meselelerden olduğu sabit olmuştur. Buna göre sanki şöyle denilmiştir: Hasımların nazire getirmekten âciz olduğu sabit olunca Kur'an'ın hak olduğu sabit olmuş, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risalet davasında doğru sözlü olduğu sabit olmuştur. Sonra o, Allah'tan başka ilah olmadığını haber veriyordu; binaenaleyh onun
دعوى النبوة ثبت قوله: أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الثَّالِثُ: أَنَّ ذِكْرَ قَوْلِهِ: وَأَنْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ جَارٍ مَجْرَى التَّهْدِيدِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: لَمَّا ثَبَتَ بِهَذَا الدَّلِيلِ كَوْنُ مُحَمَّدٍ ﵇ صَادِقًا فِي دَعْوَى الرِّسَالَةِ وَعَلِمْتُمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه، فَكُونُوا خَائِفِينَ مِنْ قَهْرِهِ وَعَذَابِهِ وَاتْرُكُوا الْإِصْرَارَ عَلَى الْكُفْرِ وَاقْبَلُوا الْإِسْلَامَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ عِنْدَ ذِكْرِ آيَةِ التَّحَدِّي: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٤] .
peygamberlik davasında haklı olduğu sabit olunca, { أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah olmadığı” sözü de sabit olmuştur. Üçüncüsü: { وَأَنْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “ve O'ndan başka ilah olmadığını [bilin]” sözünün zikredilmesi tehdit mesabesindedir; sanki şöyle denilmiştir: Bu delille Muhammed aleyhisselâm'ın risalet davasında doğru sözlü olduğu sabit olup Allah'tan başka ilah olmadığını bildiğinize göre, O'nun kahrından ve azabından korkun, inkârda ısrar etmeyi bırakın ve İslam'ı kabul edin! Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'nde meydan okuma ayetini zikrederken buyurduğu şu sözüdür: { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } [Bakara 24] “Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız- o halde yakıtı insanlar ve taşlar olan, kâfirler için hazırlanmış ateşten sakının!”
وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ.
O'nun: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Artık siz Müslüman oluyor musunuz?” sözüne gelince;
فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ خِطَابٌ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ كَانَ مَعْنَاهُ التَّرْغِيبَ فِي زِيَادَةِ الْإِخْلَاصِ وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ خِطَابٌ مَعَ الْكُفَّارِ كَانَ مَعْنَاهُ التَّرْغِيبَ فِي أصل الإسلام.
Şayet bunun müminlere bir hitap olduğunu söylersek anlamı ihlası artırmaya teşvik olur; şayet kâfirlere bir hitap olduğunu söylersek anlamı bizzat İslam'a girmeye teşvik olur.
[سورة هود (١١) : الآيات ١٥ الى ١٦]
[Hûd Suresi (11), Âyetler 15-16]
مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَهُمْ فِيها لَا يُبْخَسُونَ (١٥) أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيها وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٦)
{ مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَهُمْ فِيها لَا يُبْخَسُونَ (١٥) أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيها وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٦) } “Kim dünya hayatını ve onun ziynetini isterse, onlara orada amellerinin karşılığını tam olarak veririz ve onlar orada hiçbir eksikliğe uğratılmazlar. (15) İşte onlar, ahirette kendileri için ateşten başkası olmayan kimselerdir. Orada yaptıkları boşa gitmiştir ve yapmakta oldukları da bâtıldır. (16)”
اعْلَمْ أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يُنَازِعُونَ مُحَمَّدًا ﷺ فِي أَكْثَرِ الْأَحْوَالِ، فَكَانُوا يُظْهِرُونَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ أَنَّ مُحَمَّدًا مُبْطِلٌ وَنَحْنُ مُحِقُّونَ، وَإِنَّمَا نُبَالِغُ فِي مُنَازَعَتِهِ لِتَحْقِيقِ الْحَقِّ وَإِبْطَالِ الْبَاطِلِ، وَكَانُوا كَاذِبِينَ فِيهِ، بَلْ كَانَ غَرَضُهُمْ مَحْضَ الْحَسَدِ وَالِاسْتِنْكَافِ مِنَ الْمُتَابَعَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ لِتَقْرِيرِ هَذَا الْمَعْنَى. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bil ki kâfirler çoğu durumda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile çekişiyor, kendilerini sanki “Muhammed bâtıl üzeredir, biz ise hak üzerindeyiz; onunla çekişmede ileri gitmemiz ise sırf hakkı gerçekleştirmek ve bâtılı ortadan kaldırmak içindir” gibi gösteriyorlardı. Oysa bu hususta yalancı idiler; bilakis onların maksadı sırf haset ve ona tabi olmaktan imtina etmekti. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu anlamı ortaya koymak için bu ayeti indirdi. Bu ayetin benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır:
مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ [الْإِسْرَاءِ: ١٨] وَقَوْلُهُ: مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ [الشورى: ٢٠] وفيه الْآيَةِ مَسَائِلُ:
{ مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ } [İsrâ 18] “Kim çarçabuk geçen dünyayı isterse, dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadarını orada hemen veririz” ve O'nun: { مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ } [Şûrâ 20] “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız. Kim de dünya kazancını isterse, ona da ondan veririz; ama ahirette onun hiçbir nasibi yoktur” buyruklarıdır. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ قَوْلَيْنِ:
Birinci Mesele: Bil ki ayet hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مُخْتَصَّةٌ بِالْكُفَّارِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا يَنْدَرِجُ فِيهِ الْمُؤْمِنُ وَالْكَافِرُ وَالصِّدِّيقُ وَالزِّنْدِيقُ، لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يُرِيدُ التَّمَتُّعَ بِلَذَّاتِ الدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا وَالِانْتِفَاعَ بِخَيْرَاتِهَا وَشَهَوَاتِهَا، إِلَّا أَنَّ آخِرَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْعَامِّ الْخَاصُّ وَهُوَ الْكَافِرُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيها وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْكُفَّارِ، فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَقَطْ، أَيْ تَكُونُ إِرَادَتُهُ مَقْصُورَةً عَلَى حُبِّ الدُّنْيَا وَزِينَتِهَا وَلَمْ يَكُنْ طَالِبًا لِسَعَادَاتِ الْآخِرَةِ، كَانَ حُكْمُهُ كَذَا وَكَذَا، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فِيهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ مِنْهُمْ مُنْكِرُو الْبَعْثِ فَإِنَّهُمْ يُنْكِرُونَ الْآخِرَةَ وَلَا يَرْغَبُونَ إِلَّا فِي سَعَادَاتِ الدُّنْيَا، وَهَذَا قَوْلُ الْأَصَمِّ وَكَلَامُهُ ظَاهِرٌ.
Birinci Görüş: Ayetin kâfirlere has olduğudur; zira O'nun: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا } “Kim dünya hayatını isterse” sözünün kapsamına mümin, kâfir, sıddîk ve zındık herkes girer; çünkü herkes dünya lezzetlerinden, güzelliklerinden faydalanmayı ve onun hayırlarından ve arzularından yararlanmayı ister. Ancak ayetin sonu, bu genel ifadeden kastın özel olduğunu, onun da kâfir olduğunu göstermektedir. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيها وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “İşte onlar, ahirette kendileri için ateşten başkası olmayan kimselerdir. Orada yaptıkları boşa gitmiştir ve yapmakta oldukları da bâtıldır” buyruğu ancak kâfirlere yakışır. Dolayısıyla ayetin takdiri şöyle olur: “Kim sadece dünya hayatını ve ziynetini isterse” yani iradesi yalnızca dünya sevgisi ve ziynetine münhasır olup ahiret saadetlerini talep etmezse, hükmü şöyle şöyle olur. Sonra bu görüşü savunanlar kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunlardan maksat, yeniden dirilmeyi inkâr edenlerdir; çünkü onlar ahireti inkâr ederler ve yalnızca dünya mutluluklarını arzularlar. Bu, el-Asamm'ın görüşüdür ve sözü açıktır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ كَانُوا يَطْلُبُونَ بِغَزْوِهِمْ مَعَ الرَّسُولِ ﵇ الْغَنَائِمَ مِنْ دُونِ أَنْ يُؤْمِنُوا بِالْآخِرَةِ وَثَوَابِهَا.
İkinci Görüş: Ayetin, ahirete ve onun sevabına inanmaksızın Resul aleyhisselâm ile birlikte savaşa katılmak suretiyle ganimet peşinde koşan münafıklar hakkında indiğidir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَهُوَ مَنْقُولٌ عَنْ أَنَسٍ.
Üçüncü Görüş: Maksadın Yahudiler ve Hristiyanlar olduğudur; bu [görüş], Enes'ten nakledilmiştir.
وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ الْقَاضِي أَنَّ الْمُرَادَ: مَنْ كَانَ يُرِيدُ بِعَمَلِ الْخَيْرِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا، وَعَمَلُ الْخَيْرِ قِسْمَانِ: الْعِبَادَاتُ، وَإِيصَالُ الْمَنْفَعَةِ إِلَى الْحَيَوَانِ، وَيَدْخُلُ فِي هَذَا الْقِسْمِ الثَّانِي الْبِرُّ وَصِلَةُ الرَّحِمِ وَالصَّدَقَةُ وَبِنَاءُ الْقَنَاطِرِ وَتَسْوِيَةُ الطُّرُقِ وَالسَّعْيُ فِي دَفْعِ الشُّرُورِ وَإِجْرَاءُ الْأَنْهَارِ فَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ إِذَا أَتَى بِهَا الْكَافِرُ
Dördüncü Görüş: Kādî'nin tercih ettiği görüştür ki maksat, hayır ameliyle dünya hayatını ve ziynetini isteyen kimsedir. Hayır ameli ise iki kısımdır: İbadetler ve canlılara fayda ulaştırmak. Bu ikinci kısma iyilik yapmak, sıla-i rahim (akrabalık bağlarını gözetmek), sadaka vermek, köprüler inşa etmek, yolları düzeltmek, kötülükleri defetmeye çalışmak ve nehirler akıtmak girer. İşte bu şeyleri kâfir bir kimse
لِأَجْلِ الثَّنَاءِ فِي الدُّنْيَا، فَإِنَّ بِسَبَبِهَا تَصِلُ الْخَيْرَاتُ وَالْمَنَافِعُ إِلَى الْمُحْتَاجِينَ، فَكُلُّهَا تَكُونُ مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ، فَلَا جَرَمَ هَذِهِ الْأَعْمَالُ تَكُونُ طَاعَاتٍ سَوَاءٌ صَدَرَتْ مِنَ الْكَافِرِ أَوِ الْمُسْلِمِ. وَأَمَّا الْعِبَادَاتُ: فَهِيَ إِنَّمَا تَكُونُ طَاعَاتٍ بِنِيَّاتٍ مَخْصُوصَةٍ، فَإِذَا لَمْ يُؤْتَ بِتِلْكَ النِّيَّةِ، وَإِنَّمَا أَتَى فَاعِلُهَا بِهَا عَلَى طَلَبِ زِينَةِ الدُّنْيَا، وَتَحْصِيلِ الرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ فِيهَا صَارَ وُجُودُهَا كَعَدَمِهَا فَلَا تَكُونُ مِنْ بَابِ الطَّاعَاتِ.
dünyada övgü almak için yaptığında, bunlar vasıtasıyla muhtaçlara hayırlar ve faydalar ulaştığı için hepsi hayır amellerinden olur. Şüphesiz bu ameller, ister kâfirden ister Müslümandan sadır olsun, itaat cinsinden olur. İbadetlere gelince: Bunlar ancak özel niyetlerle itaat olurlar; dolayısıyla o niyetle yapılmayıp faili bunları sadece dünya ziynetini arzu etmek, riya ve şöhret elde etmek maksadıyla yaptığında, bunların varlığı yokluğu gibi olur ve itaat kabilinden sayılmaz.
وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ قَوْلُهُ: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها الْمُرَادُ مِنْهُ الطَّاعَاتُ الَّتِي يَصِحُّ صُدُورُهَا مِنَ الْكَافِرِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها } “Kim dünya hayatını ve onun ziynetini isterse” sözünden maksat, kâfirden sâdır olması sahih olan itaatlerdir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ تَجْرِيَ الْآيَةُ عَلَى ظَاهِرِهَا فِي الْعُمُومِ، وَنَقُولُ: إِنَّهُ يَنْدَرِجُ فِيهِ الْمُؤْمِنُ الَّذِي يَأْتِي بِالطَّاعَاتِ عَلَى سَبِيلِ الرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ، وَيَنْدَرِجُ فِيهِ الْكَافِرُ الَّذِي هَذَا صِفَتُهُ، وَهَذَا الْقَوْلُ مُشْكِلٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ:
İkinci Görüş: Ayetin umum üzere zahirine göre cereyan etmesi ve şöyle dememizdir: İtaatleri riya ve şöhret gayesiyle yapan mümin de bu nitelikteki kâfir de bu ifadenin kapsamına girer. Fakat bu görüş problemlidir (müşkildir); zira O'nun:
أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ لَا يَلِيقُ الْمُؤْمِنَ إِلَّا إِذَا قلنا المراد أولئك الذين ليس فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ بِسَبَبِ هَذِهِ الْأَعْمَالِ الْفَاسِدَةِ وَالْأَفْعَالِ الْبَاطِلَةِ الْمَقْرُونَةِ بِالرِّيَاءِ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ ذَكَرُوا أَخْبَارًا كَثِيرَةً فِي هَذَا الْبَابِ.
{ أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ } “İşte onlar, ahirette kendileri için ateşten başkası olmayan kimselerdir” sözü, “Maksat, ahirette bu bozuk ameller ve riyaya bulaşmış bâtıl fiiller sebebiyle kendilerine ateşten başkası olmayan kimselerdir” demediğimiz müddetçe mümine uymaz. Sonra bu görüşü savunanlar, bu babda pek çok rivayet zikretmişlerdir:
رُوِيَ أَنَّ الرَّسُولَ ﵇ قَالَ: «تَعَوَّذُوا باللَّه مِنْ جُبِّ الْحَزَنِ قِيلَ وَمَا جُبُّ الْحَزَنِ؟ قَالَ ﵊: «وَادٍ في جهنم يلقى فيه القراء المراؤون»
Resul aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Cübbü'l-hazen'den (hüzün kuyusundan) Allah'a sığının!” “Cübbü'l-hazen nedir?” denildi. O aleyhisselâm: “Cehennemde, riyakâr kurrânın içine atılacağı bir vadidir” buyurdu.
وَقَالَ ﵊: «أَشَدُّ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنْ يَرَى النَّاسُ أَنَّ فِيهِ خَيْرًا وَلَا خَيْرَ فِيهِ»
Yine o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Kıyamet günü insanların azapça en şiddetlisi, insanların kendisinde hayır gördüğü halde kendisinde hiçbir hayır bulunmayan kimsedir.”
وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يُدْعَى بِرَجُلٍ جَمَعَ الْقُرْآنَ، فَيُقَالُ لَهُ مَا عَمِلْتَ فِيهِ؟ فَيَقُولُ يَا رَبِّ قُمْتُ بِهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ فَيَقُولُ اللَّه تَعَالَى كَذَبْتَ بَلْ أَرَدْتَ أَنْ يُقَالَ: فُلَانٌ قارئ، وقد قيل ذلك، ويؤت بِصَاحِبِ الْمَالِ فَيَقُولُ اللَّه لَهُ أَلَمْ أُوَسِّعْ عَلَيْكَ فَمَاذَا عَمِلْتَ فِيمَا آتَيْتُكَ فَيَقُولُ: وَصَلْتُ الرَّحِمَ وَتَصَدَّقْتُ، فَيَقُولُ اللَّه تَعَالَى كَذَبْتَ بَلْ أَرَدْتَ أَنْ يُقَالَ فُلَانٌ جَوَادٌ، وَقَدْ قِيلَ ذَلِكَ وَيُؤْتَى بِمَنْ قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّه فَيَقُولُ قَاتَلْتُ فِي الْجِهَادِ حَتَّى قُتِلْتُ فَيَقُولُ اللَّه تَعَالَى كَذَبْتَ بَلْ أَرَدْتَ أَنْ يُقَالَ فُلَانٌ جَرِيءٌ وَقَدْ قِيلَ ذَلِكَ» قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ ثُمَّ ضَرَبَ رَسُولُ اللَّه ﷺ رُكْبَتِي وَقَالَ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ أُولَئِكَ الثَّلَاثَةُ أَوَّلُ خَلْقٍ تُسَعَّرُ بِهِمُ النَّارُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Kıyamet günü olduğunda Kur'an'ı hıfzetmiş bir adam çağrılır ve ona: 'Onunla ne amel ettin?' denilir. O: 'Ey Rabbim, gece gündüz onunla ibadet ettim' der. Allah Teâlâ: 'Yalan söyledin! Bilakis sen, falan kimse kārîdir (okuyucudur) denilmesini istedin ve nitekim bu söylendi' buyurur. Sonra mal sahibi getirilir; Allah ona: 'Sana rızkı bol vermedim mi? Sana verdiğim şeylerde ne amel ettin?' buyurur. O: 'Akrabayı gözettim ve sadaka verdim' der. Allah Teâlâ: 'Yalan söyledin! Bilakis sen, falan cömerttir denilmesini istedin ve nitekim bu söylendi' buyurur. Sonra Allah yolunda öldürülen kimse getirilir; o: 'Cihadda savaştım, nihayet öldürüldüm' der. Allah Teâlâ: 'Yalan söyledin! Bilakis sen, falan cesurdur denilmesini istedin ve nitekim bu söylendi' buyurur.” Ebû Hüreyre radıyallâhu anh dedi ki: Sonra Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem dizime vurdu ve şöyle buyurdu: “Ey Ebû Hüreyre! İşte bu üç kişi, kıyamet gününde cehennem ateşinin kendileriyle tutuşturulacağı ilk mahluklardır!”
وَرُوِيَ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ﵁ ذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ عِنْدَ مُعَاوِيَةَ قَالَ الرَّاوِي فَبَكَى حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ هَالِكٌ ثُمَّ أَفَاقَ وَقَالَ صَدَقَ اللَّه وَرَسُولُهُ مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها.
Rivayet edildiğine göre Ebû Hüreyre radıyallâhu anh bu hadisi Muâviye'nin yanında zikretti. Râvi der ki: [Muâviye] helak olacağını zannettiğimiz derecede ağladı, sonra kendine gelip şöyle dedi: “Allah ve Resulü doğru söyledi: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها } ‘Kim dünya hayatını ve onun ziynetini isterse, onlara orada amellerinin karşılığını tam olarak veririz.’”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنْ تَوْفِيَةِ أُجُورِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ هُوَ أَنَّ كُلَّ مَا يَسْتَحِقُّونَ بِهَا مِنَ الثَّوَابِ فَإِنَّهُ يَصِلُ إِلَيْهِمْ حَالَ كَوْنِهِمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا، فَإِذَا خَرَجُوا مِنَ الدُّنْيَا لَمْ يَبْقَ مَعَهُمْ مِنْ تِلْكَ الْأَعْمَالِ أَثَرٌ مِنْ آثَارِ الْخَيْرَاتِ، بَلْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْهَا إِلَّا النَّارُ.
İkinci Mesele: Bu amellerin karşılıklarının tastamam verilmesinden maksat; onların bu ameller sebebiyle hak ettikleri her türlü mükâfatın, onlar dünyada iken kendilerine ulaşmasıdır. Dünyadan çıktıklarında ise o amellerden kendileriyle birlikte hiçbir hayır eseri kalmaz, bilakis onlardan kendilerine kalan sadece ateştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعَقْلَ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَطْعًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ أَتَى بِالْأَعْمَالِ لِأَجْلِ طَلَبِ الثَّنَاءِ فِي الدُّنْيَا وَلِأَجْلِ الرِّيَاءِ، فَذَلِكَ لِأَجْلِ أَنَّهُ غَلَبَ عَلَى قَلْبِهِ حُبُّ الدُّنْيَا، وَلَمْ يَحْصُلْ فِي قَلْبِهِ حُبُّ الْآخِرَةِ، إِذْ لَوْ عَرَفَ حَقِيقَةَ الْآخِرَةِ وَمَا فِيهَا مِنَ السَّعَادَاتِ لَامْتَنَعَ أَنْ يَأْتِيَ بِالْخَيْرَاتِ لِأَجْلِ الدُّنْيَا وَيَنْسَى أَمْرَ الْآخِرَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْآتِيَ بِأَعْمَالِ الْبِرِّ لِأَجْلِ الدُّنْيَا لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَظِيمَ الرَّغْبَةِ فِي الدُّنْيَا عَدِيمَ الطَّلَبِ لِلْآخِرَةِ وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِذَا مَاتَ فَإِنَّهُ يَفُوتُهُ جَمِيعُ مَنَافِعِ الدُّنْيَا وَيَبْقَى عَاجِزًا عَنْ وِجْدَانِهَا غَيْرَ قَادِرٍ عَلَى تَحْصِيلِهَا، وَمَنْ أَحَبَّ شَيْئًا ثُمَّ حِيلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَطْلُوبِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ تَشْتَعِلَ فِي قَلْبِهِ نِيرَانُ الْحَسَرَاتِ فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ الْعَقْلِيِّ، أَنَّ كُلَّ مَنْ أَتَى بِعَمَلٍ مِنَ الْأَعْمَالِ لِطَلَبِ الْأَحْوَالِ الدُّنْيَوِيَّةِ فَإِنَّهُ يَجِدُ تِلْكَ الْمَنْفَعَةَ الدُّنْيَوِيَّةَ اللَّائِقَةَ بِذَلِكَ الْعَمَلِ، ثُمَّ إِذَا مَاتَ فَإِنَّهُ لَا يَحْصُلُ لَهُ مِنْهُ إلا النار ويصير
Bil ki akıl da buna kesin olarak delalet etmektedir. Çünkü amelleri dünyada övgü talebi ve riya için yapan kimsenin bu hali, kalbine dünya sevgisinin galebe çalmış ve kalbinde ahiret sevgisinin bulunmayışından ötürüdür. Zira o, ahiretin hakikatini ve oradaki saadetleri bilmiş olsaydı, hayırları dünya için yapmaktan ve ahiret işini unutmaktan kesinlikle kaçınırdı. Böylece iyilik amellerini dünya için yapan kimsenin mutlaka dünyaya karşı büyük bir arzu besleyen, ahireti ise hiç talep etmeyen biri olduğu sabit olur. Kim de böyle olursa, öldüğü zaman bütün dünya menfaatlerini kaçırır, onlara ulaşmaktan âciz ve onları elde etmeye güç yetiremez bir halde kalır. Bir şeyi sevip de kendisiyle arzuladığı şey arasına engel konulan kimsenin kalbinde ise muhakkak hasret ateşleri alevlenir. Bu aklî burhanla sabit oldu ki, dünyevî halleri talep etmek için bir amel işleyen herkes, o amele uygun olan dünyevî menfaati bulur; sonra öldüğünde ise bundan eline ateşten başkası geçmez ve...
[سورة هود (١١) : آية ١٧]
[Hûd Suresi (11), Âyet 17]
أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماماً وَرَحْمَةً أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (١٧)
{ أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماماً وَرَحْمَةً أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (١٧) } “Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunan, O'ndan bir şahidin kendisini takip ettiği ve ondan önce de bir önder ve rahmet olarak Musa'nın Kitabı [kendisini doğrulayan] kimse [o kâfirler gibi] midir? İşte onlar buna inanırlar. Hiziplerden kim onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir. Artık bundan yana hiçbir şüphe içinde olma! Şüphesiz o, Rabbinden gelen haktır; fakat insanların çoğu inanmazlar. (17)”
اعْلَمْ أَنَّ تَعَلُّقَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا ظَاهِرٌ وَالتَّقْدِيرُ: أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا وَلَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ، إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ الْجَوَابَ لِظُهُورِهِ وَمِثْلُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ [فاطر: ٨] وقوله: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً [الزُّمَرِ: ٩] وَقَوْلِهِ: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ [الزُّمَرِ: ٩] .
Bil ki bu ayetin öncekiyle irtibatı açıktır; takdiri şöyledir: “Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunan kimse, dünya hayatını ve ziynetini isteyen ve ahirette kendileri için ateşten başkası olmayan kimse gibi midir?” Ancak açık olduğundan dolayı cevabı hazfetmiştir. Kur'an'da bunun benzeri çoktur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ } [Fâtır 8] “Kötü ameli kendisine süslü gösterilip de onu güzel gören kimse mi [o hidayet üzere olan gibi midir]? Şüphesiz Allah dilediğini saptırır...”, O'nun: { أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً } [Zümer 9] “Yoksa gece saatlerinde secde ederek ve kıyamda durarak ibadet eden kimse mi [inkâr eden gibi midir]?” ve O'nun: { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } [Zümer 9] “De ki: Bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” buyrukları böyledir.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَوَّلَ هَذِهِ الْآيَةِ مُشْتَمِلٌ عَلَى أَلْفَاظٍ أَرْبَعَةٍ كُلُّ وَاحِدٍ مجمل. فَالْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الَّذِي/ وَصَفَهُ اللَّه تَعَالَى بِأَنَّهُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ مَنْ هُوَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ مَا الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْبَيِّنَةِ. وَالثَّالِثُ: أن المراد بقوله: يَتْلُوهُ الْقُرْآنُ أَوْ كَوْنُهُ حَاصِلًا عَقِيبَ غَيْرِهِ. وَالرَّابِعُ: أَنَّ هَذَا الشَّاهِدَ مَا هُوَ؟ فَهَذِهِ الْأَلْفَاظُ الْأَرْبَعَةُ مُجْمَلَةٌ فَلِهَذَا كَثُرَ اخْتِلَافُ الْمُفَسِّرِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Bil ki bu ayetin baş tarafı, her biri mücmel olan dört lafzı içermektedir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın, Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunduğunu nitelediği bu kimsenin kim olduğudur. İkincisi: Bu apaçık delilden (beyyine) maksadın ne olduğudur. Üçüncüsü: O'nun { يَتْلُوهُ } sözünden maksadın Kur'an [okumak] mı, yoksa bir başkasının peşi sıra gelmek mi olduğudur. Dördüncüsü: Bu şahidin ne olduğudur. Bu dört lafız mücmeldir; bu yüzden müfessirlerin bu ayet hakkındaki ihtilafları çoğalmıştır.
أَمَّا الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّ هَذَا الَّذِي وَصَفَهُ اللَّه تَعَالَى بِأَنَّهُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ مَنْ هُوَ؟ فَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ النَّبِيُّ ﵊، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ مَنْ آمَنَ مِنَ الْيَهُودِ كَعَبْدِ اللَّه بْنِ سَلَامٍ وَغَيْرِهِ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ: أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهَذَا صِيغَةُ جَمْعٍ، فَلَا يَجُوزُ رُجُوعُهُ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، وَالْمُرَادُ بِالْبَيِّنَةِ هُوَ الْبَيَانُ وَالْبُرْهَانُ الَّذِي عُرِفَ بِهِ صِحَّةُ الدِّينِ الْحَقِّ والضمير في يَتْلُوهُ يَرْجِعُ إِلَى مَعْنَى الْبَيِّنَةِ، وَهُوَ الْبَيَانُ وَالْبُرْهَانُ وَالْمُرَادُ بِالشَّاهِدِ هُوَ الْقُرْآنُ، وَمِنْهُ أَيْ مِنَ اللَّه وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى، أَيْ وَيَتْلُو ذَلِكَ الْبُرْهَانَ مِنْ قَبْلِ مَجِيءِ الْقُرْآنِ كِتَابُ مُوسَى.
Birincisine gelince: O da Allah Teâlâ'nın, Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunduğunu nitelediği bu kimsenin kim olduğudur. Denildi ki: Bundan maksat Peygamber aleyhisselâm'dır. Denildi ki: Bundan maksat Abdullah b. Selâm ve başkaları gibi Yahudilerden iman eden kimselerdir. Ayetin sonunda Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } “İşte onlar buna inanırlar” buyurmasından ötürü en zahir olan da budur; zira bu bir çoğul sîgasıdır, dolayısıyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönmesi caiz olmaz. “Beyyine”den maksat, hak dinin doğruluğunun kendisiyle bilindiği beyan ve burhandır. { يَتْلُوهُ } kelimesindeki zamir, beyyinenin anlamına yani beyan ve burhana racidir. “Şahit”ten maksat Kur'an'dır. { مِنْهُ } yani “Allah'tan” demektir. { وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى } ifadesi de, “Kur'an'ın gelişinden önce de Musa'nın Kitabı o burhanı takip eder / destekler” demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَوْنَ كِتَابِ مُوسَى تَابِعًا لِلْقُرْآنِ لَيْسَ فِي الْوُجُودِ بَلْ فِي دَلَالَتِهِ على هذا المطلوب وإِماماً نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، فَالْحَاصِلُ أَنَّهُ يَقُولُ اجْتَمَعَ فِي تَقْرِيرِ صِحَّةِ هَذَا الدِّينِ أُمُورٌ ثَلَاثَةٌ أَوَّلُهَا: دَلَالَةُ الْبَيِّنَاتِ الْعَقْلِيَّةِ عَلَى صِحَّتِهِ. وَثَانِيهَا: شَهَادَةُ الْقُرْآنِ بِصِحَّتِهِ. وَثَالِثُهَا: شَهَادَةُ التَّوْرَاةِ بِصِحَّتِهِ، فَعِنْدَ اجْتِمَاعِ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ لَا يَبْقَى فِي صِحَّتِهِ شَكٌّ وَلَا ارْتِيَابٌ، فَهَذَا الْقَوْلُ أَحْسَنُ الْأَقَاوِيلِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَأَقْرَبُهَا إِلَى مُطَابَقَةِ اللَّفْظِ وَفِيهَا أَقْوَالٌ أُخَرُ.
Bil ki Musa'nın Kitabı'nın Kur'an'a tâbi olması varlıkta değil, bu maksada olan delaletindedir. { إِماماً } kelimesi hal olarak nasbedilmiştir. Hâsılı, o şöyle demektedir: Bu dinin sıhhatinin ortaya konulmasında üç husus bir araya gelmiştir: Birincisi: Aklî beyyinelerin onun sıhhatine delaleti. İkincisi: Kur'an'ın onun sıhhatine şahitliği. Üçüncüsü: Tevrat'ın onun sıhhatine şahitliği. Bu üçü bir araya geldiğinde artık onun sıhhatinde hiçbir şüphe ve tereddüt kalmaz. Dolayısıyla bu görüş, bu ayet hakkındaki görüşlerin en güzeli ve lafzın uyumuna en yakın olanıdır. Ayet hakkında başka görüşler de vardır.
فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الَّذِي وَصَفَهُ اللَّه تَعَالَى بِأَنَّهُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ هُوَ مُحَمَّدٌ ﵇ وَالْبَيِّنَةُ هو القرآن، والمراد بقوله: يَتْلُوهُ هُوَ التِّلَاوَةُ بِمَعْنَى الْقِرَاءَةِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ الشَّاهِدِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا:
Birinci Görüş: Allah Teâlâ'nın, Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunduğunu nitelediği kimsenin Muhammed aleyhisselâm olduğu, “beyyine”nin Kur'an olduğu, O'nun: { يَتْلُوهُ } sözünden maksadın ise okumak (kıraat) anlamındaki tilavet olduğudur. Bu takdire göre “şahit”in tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi:
أَنَّهُ جِبْرِيلُ ﵇، وَالْمَعْنَى: أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵇. وَثَانِيهَا: أَنَّ ذَلِكَ الشَّاهِدَ هُوَ لِسَانُ مُحَمَّدٍ ﵇ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ
Onun Cebrail aleyhisselâm olduğudur. Anlamı şöyledir: Cebrail aleyhisselâm Kur'an'ı Muhammed aleyhisselâm'a okur. İkincisi: O şahidin Muhammed aleyhisselâm'ın dili olduğudur; bu, el-Hasan'ın görüşüdür
وَرِوَايَةٌ عَنْ محمد بن الْحَنَفِيَّةِ عَنْ عَلِيٍّ ﵄ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي أَنْتَ التَّالِي قَالَ: وَمَا مَعْنَى التَّالِي قُلْتُ قَوْلُهُ: وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ قَالَ وَدِدْتُ أَنِّي هُوَ وَلَكِنَّهُ لِسَانِ رَسُولِ اللَّه ﷺ
ve Muhammed b. el-Hanefiyye'nin Ali radıyallâhu anh'tan rivayetidir. [Muhammed b. el-Hanefiyye] dedi ki: Babama: “Okuyan/takip eden (et-tâlî) sen misin?” dedim. “Tâlî ne demektir?” dedi. Ben: “O'nun: { وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ } ‘ve O'ndan bir şahit onu takip eder/okur’ sözüdür” dedim. Dedi ki: “O olmayı çok arzu ederdim; fakat o, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dilidir.”
وَلَمَّا كَانَ الْإِنْسَانُ إِنَّمَا يَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَيَتْلُوهُ بِلِسَانِهِ لَا جَرَمَ جُعِلَ اللِّسَانُ تَالِيًا عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ كَمَا يُقَالُ: عَيْنٌ بَاصِرَةٌ وَأُذُنٌ سَامِعَةٌ وَلِسَانٌ نَاطِقٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁،
İnsan Kur'an'ı ancak diliyle okuduğu ve tilavet ettiği için, şüphesiz “gören göz, işiten kulak, konuşan dil” denildiği gibi mecaz yoluyla dil de tilavet eden (okuyan) kılınmıştır. Üçüncüsü: Maksadın Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh olduğudur;
وَالْمَعْنَى أَنَّهُ يَتْلُو تِلْكَ الْبَيِّنَةَ وَقَوْلُهُ: مِنْهُ أَيْ هَذَا الشَّاهِدُ مِنْ مُحَمَّدٍ وَبَعْضٌ مِنْهُ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ تَشْرِيفُ هَذَا الشَّاهِدِ بِأَنَّهُ بَعْضٌ مِنْ مُحَمَّدٍ ﵇. وَرَابِعُهَا: أَنْ لَا يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَيَتْلُوهُ الْقُرْآنَ بَلْ حُصُولَ هَذَا الشَّاهِدِ عَقِيبَ تِلْكَ الْبَيِّنَةِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَالُوا إِنَّ الْمُرَادَ أَنَّ صُورَةَ النَّبِيِّ ﵇ وَوَجْهَهُ وَمَخايِلَهُ كُلُّ ذَلِكَ يَشْهَدُ بِصِدْقِهِ، لِأَنَّ مَنْ نَظَرَ إِلَيْهِ بِعَقْلِهِ عَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ بِمَجْنُونٍ/ وَلَا كَاهِنٍ وَلَا سَاحِرٍ وَلَا كَذَّابٍ وَالْمُرَادُ بِكَوْنِ هَذَا الشَّاهِدِ مِنْهُ كَوْنُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ مُتَعَلِّقَةً بِذَاتِ النَّبِيِّ ﷺ.
Anlam şudur: O, o beyyineyi okur/takip eder. O'nun: { مِنْهُ } “ondan” sözü ise, bu şahidin Muhammed'den ve onun bir parçası olduğu anlamına gelir; bundan maksat, Muhammed aleyhisselâm'dan bir parça olmakla bu şahidi şereflendirmektir. Dördüncüsü: O'nun: { وَيَتْلُوهُ } sözünden maksadın [kıraat anlamında] okumak değil, bu şahidin o beyyinenin peşi sıra meydana gelmesi olmasıdır. Bu veche göre şöyle demişlerdir: Maksat, Peygamber aleyhisselâm'ın sureti, yüzü ve simasındaki işaretlerin hepsinin onun doğruluğuna şahitlik etmesidir; çünkü ona aklıyla bakan kimse, onun bir mecnun, kâhin, sihirbaz veya yalancı olmadığını bilir. Bu şahidin “ondan” olmasından maksat ise bu hallerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zâtıyla irtibatlı olmasıdır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الَّذِي وَصَفَهُ اللَّه تَعَالَى بِأَنَّهُ عَلَى بَيِّنَةٍ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَهُمْ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ، وَالْمُرَادُ بِالْبَيِّنَةِ الْقُرْآنُ وَيَتْلُوهُ أَيْ وَيَتْلُو الْكِتَابَ الَّذِي هُوَ الْحُجَّةُ يَعْنِي وَيَعْقُبُهُ شَاهِدٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الشَّاهِدِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ مُحَمَّدٌ ﵇ وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ ذَلِكَ الشَّاهِدُ هُوَ كَوْنُ الْقُرْآنِ وَاقِعًا عَلَى وَجْهٍ يَعْرِفُ كُلُّ مَنْ نَظَرَ فِيهِ أَنَّهُ مُعْجِزَةٌ وَذَلِكَ الْوَجْهُ هُوَ اشْتِمَالُهُ عَلَى الْفَصَاحَةِ التَّامَّةِ وَالْبَلَاغَةِ الْكَامِلَةِ وَكَوْنُهُ بِحَيْثُ لَا يَقْدِرُ الْبَشَرُ عَلَى الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ، وَقَوْلُهُ: شاهِدٌ مِنْهُ أَيْ مِنْ تِلْكَ الْبَيِّنَةِ لِأَنَّ أَحْوَالَ الْقُرْآنِ وَصِفَاتِهِ مِنَ القراآت مُتَعَلِّقَةٌ بِهِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ يَعْنِي الْإِنْجِيلُ يَتْلُو الْقُرْآنَ وَإِنْ كَانَ قَدْ أُنْزِلَ قَبْلَهُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ يَتْلُوهُ فِي التَّصْدِيقِ، وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مُحَمَّدًا ﷺ فِي الْإِنْجِيلِ، وَأَمَرَ بِالْإِيمَانِ بِهِ.
İkinci Görüş: Allah Teâlâ'nın apaçık bir delil üzerinde bulunduğunu nitelediği kimselerin müminler, yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı olduğu; “beyyine”den maksadın Kur'an olduğu; { وَيَتْلُوهُ } ifadesinin ise “hüccet olan Kitab'ı takip eder”, yani onun peşinden Allah Teâlâ'dan bir şahit gelir demek olduğudur. Bu görüşe göre o şahit hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bazıları “O, Muhammed aleyhisselâm'dır” demiş; diğerleri ise “Bilakis o şahit, Kur'an'ın, ona bakan herkesin onun bir mucize olduğunu bileceği bir şekilde vaki olmasıdır; bu cihet de onun tam bir fesahat ve mükemmel bir belagat içermesi ve insanların onun benzerini getirmeye güç yetiremeyecekleri bir mahiyette olmasıdır” demiştir. O'nun: { شاهِدٌ مِنْهُ } “ondan bir şahit” sözü ise “o beyyineden” demektir; çünkü kıraatlerden Kur'an'ın halleri ve sıfatları onunla irtibatlıdır. Üçüncüsü: el-Ferrâ şöyle demiştir: { وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ } ifadesi, her ne kadar daha önce indirilmiş olsa da İncil'in Kur'an'ı takip etmesi demektir. Anlamı, doğrulama hususunda onu takip etmesidir. Açıklaması ise şöyledir: Allah Teâlâ, İncil'de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i zikretmiş ve ona iman etmeyi emretmiştir.