Binûn

Yûsuf Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قُلْنَا: إِنَّ جَمِيعَهُمْ كَانُوا مُتَمَكِّنِينَ مِنَ الِاعْتِبَارِ، وَالْمُرَادُ مِنْ وَصْفِ هَذِهِ الْقِصَّةِ بِكَوْنِهَا عِبْرَةً كَوْنُهَا بِحَيْثُ يُمْكِنُ أَنْ يَعْتَبِرَ بِهَا الْعَاقِلُ، أَوْ نَقُولُ: الْمُرَادُ مِنْ أُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ اعْتَبَرُوا وَتَفَكَّرُوا وَتَأَمَّلُوا فِيهَا وَانْتَفَعُوا بِمَعْرِفَتِهَا، لِأَنَّ (أُولِي الْأَلْبَابِ) لَفْظٌ يَدُلُّ عَلَى الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ فَلَا يَلِيقُ إِلَّا بِمَا ذَكَرْنَاهُ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذِهِ الْقِصَّةَ بِصِفَاتٍ.

Şöyle deriz: Onların hepsi ibret alma imkânına sahiptiler. Bu kıssanın bir ibret olarak nitelenmesinden maksat, akıl sahibinin kendisinden ibret almasının mümkün olabileceği bir durumda bulunmasıdır. Ya da şöyle deriz: "Ulü'l-elbâb" (akıl sahipleri) ifadesinden murat; ibret alan, düşünen, onda teemmülde bulunan ve onu bilmekten istifade eden kimselerdir. Çünkü "Ulü'l-elbâb" övgü ve senaya delalet eden bir lafızdır; dolayısıyla ancak zikrettiğimiz kimselere layık olur. Bil ki Allah Teâlâ bu kıssayı birtakım sıfatlarla nitelendirmiştir.

الصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهَا عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ وَقَدْ سَبَقَ تَقْرِيرُهُ.

Birinci sıfat: Akıl sahipleri için bir ibret olmasıdır; bunun açıklaması daha önce geçmişti.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ الَّذِي جَاءَ بِهِ وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ لَا يَصِحُّ مِنْهُ أَنْ يَفْتَرِيَ لِأَنَّهُ لَمْ يَقْرَأِ الْكُتُبَ وَلَمْ يُتَلْمَذْ لِأَحَدٍ وَلَمْ يُخَالِطِ الْعُلَمَاءَ فَمِنَ الْمُحَالِ أَنْ يَفْتَرِيَ هَذِهِ الْقِصَّةَ بِحَيْثُ تَكُونُ مُطَابِقَةً لِمَا وَرَدَ فِي التَّوْرَاةِ مِنْ غَيْرِ تَفَاوُتٍ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ لَيْسَ يَكْذِبُ فِي نَفْسِهِ، لِأَنَّهُ لَا

İkinci sıfat: O'nun: "[Bu Kur'an], uydurulacak bir söz değildir" buyruğudur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Muradın, onu getiren zatın -ki o da Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem)- iftira etmesinin (uydurmasının) mümkün olmamasıdır; zira o kitapları okumamış, kimseden talebelik görmemiş ve âlimlerle bir arada bulunmamıştır. Dolayısıyla bu kıssayı Tevrat'ta geçenlere hiçbir farklılık olmaksızın tam uyacak şekilde uydurması imkânsızdır. İkincisi: Muradın, bizzat kendisinin bir yalan olmamasıdır; çünkü onda

يَصِحُّ الْكَذِبُ مِنْهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ كَوْنَهُ غَيْرَ مُفْتَرًى فَقَالَ: وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ وَرَدَتْ عَلَى الْوَجْهِ الْمُوَافِقِ لِمَا فِي التَّوْرَاةِ وَسَائِرِ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ، وَنُصِبَ تَصْدِيقًا عَلَى تَقْدِيرِ وَلَكِنْ كَانَ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ [الْأَحْزَابِ:

yalan bulunması sahih/mümkün değildir. Sonra Allah Teâlâ onun uydurma olmadığını teyit ederek: "Aksine kendinden öncekilerin tasdikidir" buyurmuştur. Bu da bu kıssanın, Tevrat'ta ve diğer ilahi kitaplarda bulunanlara uygun bir şekilde geldiğine bir işarettir. "Tasdîkan" (تَصْدِيقًا) kelimesi, Allah Teâlâ'nın: “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat Allah'ın Resulüdür” [el-Ahzâb:

٤٠] قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ، ثُمَّ قَالَ: وَيَجُوزُ رَفْعُهُ فِي قِيَاسِ النَّحْوِ عَلَى مَعْنَى: وَلَكِنْ هُوَ تَصْدِيقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ.

40] buyruğunda olduğu gibi, "velâkin kâne tasdîka'llezî beyne yedeyh" (fakat kendinden öncekilerin tasdiki idi) takdiriyle mensub kılınmıştır. Bunu el-Ferrâ ve ez-Zeccâc söylemiştir. Sonra şöyle demiştir: Nahiv kıyasına göre "velâkin hüve tasdîku'llezî beyne yedeyh" (fakat o, kendinden öncekilerin tasdikidir) manasında merfu kılınması da caizdir.

وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ مِنْ وَاقِعَةِ يُوسُفَ ﵇ مَعَ أَبِيهِ وَإِخْوَتِهِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ، كَقَوْلِهِ: مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَامِ: ٣٨] فَإِنَّ جَعْلَ هَذَا الْوَصْفِ وَصْفًا لِكُلِّ الْقُرْآنِ أَلْيَقُ مِنْ جَعْلِهِ وَصْفًا لِقِصَّةِ يُوسُفَ وَحْدَهَا، وَيَكُونُ الْمُرَادُ: مَا يَتَضَمَّنُ مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ وَسَائِرِ مَا يَتَّصِلُ بِالدِّينِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ عَلَى التَّفْسِيرَيْنِ جَمِيعًا: فَهُوَ مِنَ الْعَامِّ الَّذِي أُرِيدَ بِهِ الْخَاصُّ كَقَوْلِهِ: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ [الْأَعْرَافِ: ١٥٦] يُرِيدُ: كُلُّ شَيْءٍ يَجُوزُ أَنْ يَدْخُلَ فِيهَا وَقَوْلُهُ: وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النَّمْلِ: ٢٣] .

Üçüncü sıfat: O'nun: "Ve her şeyin ayrıntılı açıklamasıdır" buyruğudur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Muradın, Yusuf'un (aleyhisselâm) babası ve kardeşleriyle olan hadisesine dair her şeyin tafsilatı olmasıdır. İkincisi: O'nun: “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” [el-En'âm: 38] buyruğunda olduğu gibi Kur'an'a raci olmasıdır; zira bu vasfı bütün Kur'an'ın bir vasfı kılmak, sadece Yusuf kıssasının bir vasfı kılmaktan daha uygundur. Bu durumda murat: Helal, haram ve dinle ilgili olan diğer bütün hususları içermesidir. el-Vâhidî her iki tefsire göre de şöyle demiştir: Bu, O'nun: “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” [el-A'râf: 156] buyruğunda olduğu gibi genel olup özelin kastedildiği (âmm-ı mahsus) türdendir; yani rahmete dâhil olması caiz olan her şeyi kasteder. O'nun: “Ve kendisine her şeyden verilmiştir” [en-Neml: 23] buyruğu da böyledir.

الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ وَالْخَامِسَةُ: كَوْنُهَا هُدًى فِي الدُّنْيَا وَسَبَبًا لِحُصُولِ الرَّحْمَةِ فِي الْقِيَامَةِ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ خَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ انْتَفَعُوا بِهِ كَمَا قَرَّرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢] واللَّه أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ، وَإِلَيْهِ الْمَرْجِعُ وَالْمَآبُ قَالَ الْمُصَنِّفُ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ بِحَمْدِ اللَّه تَعَالَى يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ السَّابِعِ مِنْ شَعْبَانَ، خُتِمَ بِالْخَيْرِ وَالرِّضْوَانِ، سَنَةَ إِحْدَى وَسِتِّمِائَةٍ، وَقَدْ كُنْتُ ضَيِّقَ الصَّدْرِ جِدًّا بِسَبَبِ وَفَاةِ الْوَلَدِ الصَّالِحِ مُحَمَّدٍ تَغَمَّدَهُ اللَّه بِالرَّحْمَةِ وَالْغُفْرَانِ وَخَصَّهُ بِدَرَجَاتِ الْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ وَذَكَرْتُ هَذِهِ الْأَبْيَاتَ فِي مَرْثِيَّتِهِ عَلَى سَبِيلِ الْإِيجَازِ.

Dördüncü ve beşinci sıfat: "İman eden bir topluluk için" dünyada hidayet, kıyamette de rahmetin elde edilmesine sebep olmasıdır. O'nun: “Müttakiler için bir hidayettir” [el-Bakara: 2] buyruğunda açıkladığımız üzere, ondan istifade edenler sadece kendileri olduğu için onları özellikle zikretmiştir. Doğruyu en iyi bilen Allah'tır; dönüş ve varış O'nadır. Musannif (rahimehullāhu teâlâ) şöyle dedi: Bu surenin tefsiri, hayır ve rıza ile mühürlensin, altı yüz bir yılı Şaban ayının yedinci günü olan Çarşamba günü Allah Teâlâ'nın hamdiyle tamamlandı. Allah onu rahmet ve mağfiretine gark etsin, lütuf ve ihsan derecelerine mazhar kılsın, salih evlat Muhammed'in vefatı sebebiyle göğsüm son derece daralmıştı ve onun mersiyesinde özet olarak şu beyitleri zikrettim:

فَلَوْ كَانَتِ الْأَقْدَارُ مُنْقَادَةً لَنَا ... فَدَيْنَاكَ مِنْ حِمَاكَ بِالرُّوحِ وَالْجِسْمِ

Şayet takdirler bize boyun eğseydi, / Ruhumuzla ve bedenimizle seni hummandan/hastalığından kurtarmak için feda ederdik.

وَلَوْ كَانَتِ الْأَمْلَاكُ تأخذ رِشْوَةً ... خَضَعْنَا لَهَا بِالرِّقِّ فِي الْحُكْمِ وَالِاسْمِ

Şayet melekler rüşvet alıyor olsaydı, / Hükümde ve isimde kölelik yaparak onlara boyun eğerdik.

وَلَكِنَّهُ حُكْمٌ إِذَا حَانَ حِينُهُ ... سَرَى مِنْ مَقَرِّ الْعَرْشِ فِي لُجَّةِ الْيَمِّ

Ne var ki o, vakti geldiğinde / Arş'ın makamından denizin derinliğine işleyen bir hükümdür.

سَأَبْكِي عَلَيْكَ الْعُمْرَ بِالدَّمِ دَائِمًا ... وَلَمْ أَنْحَرِفْ عَنْ ذَاكَ فِي الْكَيْفِ وَالْكَمِّ

Ömür boyu senin için durmaksızın kan ağlayacağım, / Nicelik ve nitelikte bundan asla sapmayacağım.

سَلَامٌ عَلَى قَبْرٍ دُفِنْتَ بِتُرْبِهِ ... وَأَتْحَفَكَ الرَّحْمَنُ بِالْكَرَمِ الْجَمِّ

Toprağına defnolunduğun kabre selam olsun! / Rahmân seni bol ikramıyla mükafatlandırsın!

وَمَا صَدَّنِي عَنْ جَعْلِ جَفْنِي مَدْفَنًا ... لِجِسْمِكَ إِلَّا أَنَّهُ أَبَدًا يَهْمِي

Göz kapağımı bedenine bir mezar yapmaktan beni alıkoyan tek şey, / Onun durmaksızın gözyaşı dökmesidir.

وَأُقْسِمُ إِنْ مَسُّوا رُفَاتِي وَرِمَّتِي ... أَحَسُّوا بِنَارِ الْحُزْنِ فِي مَكْمَنِ الْعَظْمِ

Ve yemin ederim ki, cesedimin kalıntılarına ve çürümüş kemiklerime dokunsalar, / Kemiklerin iliğindeki hüzün ateşini hissederlerdi.

حَيَاتِي وَمَوْتِي وَاحِدٌ بَعْدَ بُعْدِكُمْ ... بَلِ الْمَوْتُ أَوْلَى مِنْ مُدَاوَمَةِ الْغَمِّ

Sizden uzak düştükten sonra benim için dirim de ölüm de birdir; / Hatta kederi sürdürmektense ölüm daha evladır.

رَضِيتُ بِمَا أَمْضَى الْإِلَهُ بِحُكْمِهِ ... لِعِلْمِي بِأَنِّي لَا يُجَاوِزُنِي حُكْمِي

Allah'ın hükmüyle infaz ettiği şeye razı oldum; / Çünkü bilirim ki bana takdir edilen hüküm beni aşıp gitmez [bana mutlaka isabet eder].

وَأَنَا أُوصِي مَنْ طَالَعَ كِتَابِي وَاسْتَفَادَ مَا فِيهِ مِنَ الْفَوَائِدِ النَّفِيسَةِ الْعَالِيَةِ أَنْ يَخُصَّ وَلَدِي وَيَخُصَّنِي بِقِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ، وَيَدْعُوَ لِمَنْ قَدْ مَاتَ فِي غُرْبَةٍ بَعِيدًا عَنِ الْإِخْوَانِ وَالْأَبِ وَالْأُمِّ بِالرَّحْمَةِ وَالْمَغْفِرَةِ فَإِنِّي كُنْتُ أَيْضًا كَثِيرَ الدُّعَاءِ لِمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فِي حَقِّي وَصَلَّى اللَّه عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ تَسْلِيمًا كثيرا آمين والحمد اللَّه رب العالمين.

Kitabımı inceleyen ve içindeki kıymetli, yüce faydalardan istifade eden kimseye; Fatiha okuyarak özellikle oğlumu ve beni anmasını; kardeşlerden, babadan ve anneden uzakta, gurbette ölen kimse için rahmet ve mağfiret ile dua etmesini vasiyet ederim. Zira ben de hakkımda bunu yapana çokça dua edici idim. Allah Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashabına çokça salât ve selam eylesin. Âmin. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.