وَالتَّقْدِيرُ: وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ مُبَالَغَةً فِي تَعْظِيمِهِمَا، وَأَمَّا الْإِخْوَةُ وَسَائِرُ الدَّاخِلِينَ فَخَرُّوا لَهُ سَاجِدِينَ.
Takdir şöyledir: Onlara hürmette ileri gitmek için anne babasını tahtın üzerine çıkardı; kardeşleri ve içeri giren diğerleri ise ona secdeye kapandılar.
فَإِنْ قالوا: فهذا لا يلائم قوله: يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ.
Eğer: “Bu durum onun: { يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ } “Ey babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın tevilidir” sözüne uymaz” derlerse,
قُلْنَا: إِنَّ تَعْبِيرَ الرُّؤْيَا لَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُطَابِقًا لِلرُّؤْيَا بِحَسَبِ الصُّورَةِ وَالصِّفَةِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ فَسُجُودُ الْكَوَاكِبِ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، تَعْبِيرٌ عَنْ تَعْظِيمِ الْأَكَابِرِ مِنَ النَّاسِ لَهُ وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَهَابَ يَعْقُوبَ مَعَ أَوْلَادِهِ مِنْ كَنْعَانَ إِلَى مِصْرَ لِأَجْلِهِ فِي نِهَايَةِ التَّعْظِيمِ لَهُ، فَكَفَى هَذَا الْقَدْرُ فِي صِحَّةِ الرُّؤْيَا فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ التَّعْبِيرُ مُسَاوِيًا لِأَصْلِ الرُّؤْيَا فِي الصِّفَةِ وَالصُّورَةِ فَلَمْ يُوجِبْهُ أَحَدٌ مِنَ الْعُقَلَاءِ.
Biz de deriz ki: Rüyanın tabirinin şekil ve nitelik bakımından her yönden rüyaya birebir uyması zorunlu değildir. Yıldızların, güneşin ve ayın secde etmesi, insanların büyüklerinin ona tazim göstermesinin bir ifadesidir. Şüphesiz ki Ya‘kūb'un çocuklarıyla birlikte onun için Kenan'dan Mısır'a gitmesi, ona yönelik tazimin son noktasıdır. Dolayısıyla rüyanın doğruluğu için bu kadarı yeterlidir. Tabirin nitelik ve surette rüyanın aslına denk olmasına gelince, akıl sahiplerinden hiçbiri bunu zorunlu görmemiştir.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: فِي الْجَوَابِ لَعَلَّ الْفِعْلَ الدَّالَّ عَلَى التَّحِيَّةِ وَالْإِكْرَامِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ هُوَ السُّجُودُ، وَكَانَ مَقْصُودُهُمْ مِنَ السُّجُودِ تَعْظِيمَهُ، وَهَذَا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ لِأَنَّ الْمُبَالَغَةَ فِي التَّعْظِيمِ كَانَتْ أَلْيَقَ بِيُوسُفَ مِنْهَا بِيَعْقُوبَ، فَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قُلْتُمْ، لَكَانَ مِنَ الْوَاجِبِ أَنْ يَسْجُدَ يُوسُفُ لِيَعْقُوبَ ﵇.
Cevaptaki Beşinci Vecih: O dönemde selamlama ve ikramı gösteren fiil belki de secdeydi ve secdeden maksatları ona tazim etmekti. Ancak bu [ihtimal] son derece uzaktır; çünkü tazimde ileri gitmek Ya‘kūb'a Yûsuf'tan daha lâyıktı. Eğer durum dediğiniz gibi olsaydı, Yûsuf'un Ya‘kūb aleyhisselâm'a secde etmesi gerekirdi.
وَالْوَجْهُ السَّادِسُ: فِيهِ أَنْ يُقَالَ: لَعَلَّ إِخْوَتَهُ حَمَلَتْهُمُ الْأَنَفَةُ وَالِاسْتِعْلَاءُ عَلَى أَنْ لَا يَسْجُدُوا لَهُ عَلَى سَبِيلِ التَّوَاضُعِ، وَعَلِمَ يَعْقُوبُ ﵇ أَنَّهُمْ لَوْ لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ لَصَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِثَوَرَانِ الْفِتَنِ وَلِظُهُورِ الْأَحْقَادِ الْقَدِيمَةِ بَعْدَ كُمُونِهَا فَهُوَ ﵇ مَعَ جَلَالَةِ قَدْرِهِ وَعِظَمِ حَقِّهِ بِسَبَبِ الْأُبُوَّةِ وَالشَّيْخُوخَةِ وَالتَّقَدُّمِ فِي الدِّينِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْعِلْمِ فَعَلَ ذَلِكَ السُّجُودَ، حَتَّى تَصِيرَ مُشَاهَدَتُهُمْ لِذَلِكَ سَبَبًا لِزَوَالِ الْأَنَفَةِ وَالنَّفْرَةِ عَنْ قُلُوبِهِمْ أَلَا تَرَى أَنَّ
Bu konudaki Altıncı Vecih: Şöyle denilmesidir: Belki de kibir ve üstünlük taslama duygusu kardeşlerini tevazu göstererek ona secde etmemeye sevk etti. Ya‘kūb aleyhisselâm ise bunu yapmadıkları takdirde fitnelerin alevlenmesine ve gizlenmiş olan eski kinlerin ortaya çıkmasına sebep olacağını bildi. Kendisi babalık, yaşlılık, dinde, peygamberlikte ve ilimde önde oluşu sebebiyle kadrinin yüceliğine ve hakkının büyüklüğüne rağmen, kardeşlerin bunu görmesinin kalplerindeki kibri ve nefreti gidermesine sebep olması için o secdeyi bizzat yaptı. Görmez misin ki,
السُّلْطَانَ الْكَبِيرَ إِذَا نَصَّبَ مُحْتَسِبًا فَإِذَا أَرَادَ تَرْتِيبَهُ مَكَّنَهُ فِي إِقَامَةِ الْحِسْبَةِ عَلَيْهِ لِيَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا فِي أَنْ لَا يَبْقَى فِي قَلْبِ أَحَدٍ مُنَازَعَةُ ذَلِكَ الْمُحْتَسِبِ فِي إِقَامَةِ الحسبة فكذا هاهنا.
büyük bir sultan bir muhtesip tayin ettiğinde, onun otoritesini pekiştirmek istediği vakit, kimsenin kalbinde o muhtesibin vazifesini yerine getirmesine karşı bir çekişme kalmasın diye muhtesibe kendi üzerinde bile denetim kurma yetkisi verir. İşte burada da durum böyledir.
الْوَجْهُ السَّابِعُ: لَعَلَّ اللَّه تَعَالَى أَمَرَ يَعْقُوبَ بِتِلْكَ السَّجْدَةِ لِحِكْمَةٍ خَفِيَّةٍ لَا يَعْرِفُهَا إِلَّا هُوَ كَمَا أَنَّهُ أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ لِحِكْمَةٍ لَا يَعْرِفُهَا إِلَّا هُوَ، وَيُوسُفُ مَا كَانَ رَاضِيًا بِذَلِكَ فِي قَلْبِهِ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا عَلِمَ أَنَّ اللَّه أَمَرَهُ بِذَلِكَ سَكَتَ.
Yedinci Vecih: Meleklere Âdem'e secde etmelerini ancak kendisinin bildiği bir hikmetten ötürü emrettiği gibi, Allah Teâlâ belki de ancak kendisinin bildiği gizli bir hikmetten dolayı Ya‘kūb'a o secdeyi emretmiştir. Yûsuf kalben buna razı değildi; fakat Allah'ın bunu ona emrettiğini bildiği için sustu.
ثُمَّ حَكَى تَعَالَى أَنَّ يُوسُفَ لَمَّا رَأَى هذه الحالة: قالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا وَفِيهِ بَحْثَانِ:
Sonra Allah Teâlâ, Yûsuf'un bu durumu görünce şöyle dediğini nakletmiştir: { قالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا } “«Ey babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın tevilidir. Doğrusu Rabbim onu gerçekleştirdi» dedi”. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّهُ لَمَّا رَأَى سُجُودَ أَبَوَيْهِ وَإِخْوَتِهِ هَالَهُ ذَلِكَ وَاقْشَعَرَّ جِلْدُهُ مِنْهُ، وَقَالَ لِيَعْقُوبَ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ، وَأَقُولُ: هَذَا يُقَوِّي الْجَوَابَ السَّابِعَ كَأَنَّهُ يَقُولُ: يَا أَبَتِ لَا يَلِيقُ بِمِثْلِكَ عَلَى جَلَالَتِكَ فِي الْعِلْمِ وَالدِّينِ وَالنُّبُوَّةِ أَنْ تَسْجُدَ لِوَلَدِكَ إِلَّا أَنَّ هَذَا/ أَمْرٌ أُمِرْتَ بِهِ وَتَكْلِيفٌ كُلِّفْتَ بِهِ، فَإِنَّ رُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ حَقٌّ كَمَا أَنَّ رُؤْيَا إِبْرَاهِيمَ ذَبْحَ وَلَدِهِ صَارَ سَبَبًا لِوُجُوبِ ذَلِكَ الذَّبْحِ عَلَيْهِ فِي الْيَقَظَةِ فَكَذَلِكَ صَارَتْ هَذِهِ الرُّؤْيَا الَّتِي رَآهَا يُوسُفُ وَحَكَاهَا لِيَعْقُوبَ سَبَبًا لِوُجُوبِ ذَلِكَ السُّجُودِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ حَكَى ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا رَأَى ذَلِكَ هَالَهُ وَاقْشَعَرَّ جِلْدُهُ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَقُلْ شَيْئًا، وَأَقُولُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْ تَمَامِ تَشْدِيدِ اللَّه تَعَالَى عَلَى يَعْقُوبَ كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ: إِنَّكَ كُنْتَ دَائِمَ الرَّغْبَةِ فِي وِصَالِهِ وَدَائِمَ الْحُزْنِ بِسَبَبِ فِرَاقِهِ، فَإِذَا وَجَدْتَهُ فَاسْجُدْ لَهُ، فكان الأمر بذلك السجود من تمام الشديد. واللَّه أَعْلَمُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ.
Birinci İnceleme: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Yûsuf, anne babasının ve kardeşlerinin secdesini görünce bu durum onu dehşete düşürdü ve tüyleri ürperdi; Ya‘kūb'a: «İşte bu, daha önceki rüyamın tevilidir» dedi. Ben de derim ki: Bu, yedinci cevabı kuvvetlendirmektedir. Sanki o şöyle demektedir: «Ey babacığım! İlimde, dinde ve peygamberlikteki yüceliğinle senin gibi birine evladına secde etmek yakışmaz; fakat bu, sana emredilmiş bir buyruk ve sana yüklenmiş bir mükellefiyettir. Zira peygamberlerin rüyası haktır; nitekim İbrâhim'in oğlunu boğazladığını görmesi, uyanıkken bu boğazlamanın ona farz olmasına sebep olmuşsa, aynı şekilde Yûsuf'un görüp Ya‘kūb'a anlattığı bu rüya da o secdenin farz olmasına sebep olmuştur.» İşte bu sebepten İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Yûsuf aleyhisselâm'ın bunu görünce dehşete kapıldığını ve tüylerinin ürperdiğini, fakat hiçbir şey söylemediğini rivayet etmiştir. Ben de derim ki: Bunun, Allah Teâlâ'nın Ya‘kūb'a yönelik imtihan ve çilesinin bir tamamlayıcısı olması uzak bir ihtimal değildir. Sanki ona şöyle denilmiştir: «Sen onun vuslatını sürekli arzuluyor ve ayrılığından ötürü durmaksızın hüzün çekiyordun. Onu bulduğun vakit ona secde et!» Dolayısıyla o secdeyle emredilmek, imtihanın tamamlayıcı bir parçası olmuştur. İşlerin hakikatini en iyi Allah bilir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي مِقْدَارِ الْمُدَّةِ بَيْنَ هَذَا الْوَقْتِ وَبَيْنَ الرُّؤْيَا فَقِيلَ ثَمَانُونَ سَنَةً، وَقِيلَ: سَبْعُونَ، وَقِيلَ: أَرْبَعُونَ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ، وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ إِنَّ تَأْوِيلَ الرُّؤْيَا إِنَّمَا صَحَّتْ بَعْدَ أَرْبَعِينَ سَنَةً، وَقِيلَ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةً وَعَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ أُلْقِيَ فِي الْجُبِّ وَهُوَ ابْنُ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَبَقِيَ فِي الْعُبُودِيَّةِ وَالسُّجُونِ ثَمَانِينَ سَنَةً، ثُمَّ وَصَلَ إِلَى أَبِيهِ وَأَقَارِبِهِ، وَعَاشَ بَعْدَ ذَلِكَ ثَلَاثًا وَعِشْرِينَ سَنَةً فَكَانَ عُمُرُهُ مِائَةً وَعِشْرِينَ سَنَةً واللَّه أَعْلَمُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ.
İkinci İnceleme: Bu vakit ile rüya arasındaki sürenin miktarı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Seksen yıl olduğu söylenmiştir; yetmiş yıl olduğu söylenmiştir; çoğunluğun görüşü olan kırk yıl olduğu da söylenmiştir. Bu yüzden rüyanın tabirinin ancak kırk yıl sonra gerçekleştiğini söylerler. On sekiz yıl olduğu da söylenmiştir. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre Yûsuf kuyuya atıldığında on yedi yaşındaydı; seksen yıl kölelikte ve zindanlarda kaldı, sonra babasına ve akrabalarına kavuştu ve bundan sonra yirmi üç yıl daha yaşadı; böylece ömrü yüz yirmi yıl oldu. İşlerin hakikatini en iyi Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ: وَقَدْ أَحْسَنَ بِي أَيْ إِلَيَّ يُقَالُ: أحسن بي وإليه. قَالَ كُثَيِّرٌ:
Sonra: { وَقَدْ أَحْسَنَ بِي } “Bana gerçekten iyilik etti” yani [Arapçada ahsene bi-hî ve ahsene ileyhi denildiği üzere] ileyye (bana) buyurdu. Küseyyir şöyle demiştir:
أَسِيئِي بِنَا أَوْ أَحْسِنِي لَا مَلُومَةٌ ... لدينا ولا مقلية إن ثقلت
Bize kötülük et veya iyilik et, yanımızda kınanmazsın / Ağır gelsen bile asla buğzedilmezsin.
إذا أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَلَمْ يَذْكُرْ إِخْرَاجَهُ مِنَ الْبِئْرِ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَالَ لِإِخْوَتِهِ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَوْ ذَكَرَ وَاقِعَةَ الْبِئْرِ لَكَانَ ذَلِكَ تَثْرِيبًا لَهُمْ فَكَانَ إِهْمَالُهُ جَارِيًا مَجْرَى الْكَرَمِ، الثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا خَرَجَ مِنَ الْبِئْرِ لَمْ يَصِرْ مَلِكًا بَلْ صَيَّرُوهُ عَبْدًا، أَمَّا لَمَّا خَرَجَ مِنَ السِّجْنِ صَيَّرُوهُ مَلِكًا فَكَانَ هَذَا الْإِخْرَاجُ أَقْرَبَ مِنْ أَنْ يَكُونَ إِنْعَامًا كَامِلًا، الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَمَّا أُخْرِجَ مِنَ الْبِئْرِ وَقَعَ فِي الْمَضَارِّ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ تُهْمَةِ الْمَرْأَةِ فَلَمَّا أُخْرِجَ مِنَ السِّجْنِ وَصَلَ إِلَى أَبِيهِ وَإِخْوَتِهِ وَزَالَتِ التُّهْمَةُ فَكَانَ هَذَا أَقْرَبَ إِلَى الْمَنْفَعَةِ، الرَّابِعُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: النِّعْمَةُ فِي إِخْرَاجِهِ مِنَ السِّجْنِ أَعْظَمُ لِأَنَّ دُخُولَهُ فِي السِّجْنِ كَانَ بِسَبَبِ ذَنْبٍ هَمَّ بِهِ، وَهَذَا يَنْبَغِي أَنْ يُحْمَلَ عَلَى مَيْلِ الطَّبْعِ وَرَغْبَةِ النَّفْسِ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ فِي مَحَلِّ الْعَفْوِ فِي حَقِّ غَيْرِهِ إِلَّا أَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ سَبَبًا لِلْمُؤَاخَذَةِ فِي حَقِّهِ لِأَنَّ حَسَنَاتِ الْأَبْرَارِ سيئات المقربين.
{ إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ } “Beni zindandan çıkardığında”. Birkaç sebepten ötürü kuyudan çıkarılışını zikretmemiştir: Birincisi: Kardeşlerine: “Bugün size kınama yoktur” demişti; şayet kuyu hadisesini zikretseydi bu onları kınamak olurdu, dolayısıyla bunu anmaması kerem gereğiydi. İkincisi: Kuyudan çıktığında hükümdar olmadı, aksine onu köle yaptılar; zindandan çıktığında ise onu hükümdar yaptılar; dolayısıyla bu çıkarılış tam bir nimet olmaya daha yakındı. Üçüncüsü: Kuyudan çıkarıldığında kadının iftirasından kaynaklanan zararlara maruz kaldı; zindandan çıkarıldığında ise babasına ve kardeşlerine kavuştu, iftira da ortadan kalktı; bu yüzden bu, menfaate daha yakındı. Dördüncüsü: Vâhidî şöyle demiştir: Zindandan çıkarılmasındaki nimet daha büyüktür; zira zindana girmesi meylettiği bir günah sebebiyleydi. Bu ise nefsin arzusu ve yaratılışın meyli olarak yorumlanmalıdır. Bu durum başkaları hakkında affedilecek bir yerde olsa da onun hakkında bir muaheze (sorumluluk) sebebi olmuş olabilir; çünkü “Ebrarın iyilikleri, mukarreblerin günahları sayılır”.
ثُمَّ قَالَ: وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra: { وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ } “Sizi çölden getirdi” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ:
Birinci Mesele: Ayet hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: جَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ أَيْ مِنَ البادية، وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْبَدْوُ بَسِيطٌ مِنَ الْأَرْضِ يَظْهَرُ فِيهِ الشَّخْصُ مِنْ بَعِيدٍ وَأَصْلُهُ مِنْ بَدَا يَبْدُو بُدُوًّا، ثُمَّ سُمِّيَ الْمَكَانُ بِاسْمِ الْمَصْدَرِ فَيُقَالُ: بَدْوٌ/ وَحَضَرٌ وَكَانَ يَعْقُوبُ وَوَلَدُهُ بِأَرْضِ كَنْعَانَ أَهْلَ مَوَاشٍ وَبَرِّيَّةٍ.
Birinci Görüş: { جَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ } yani “çölden (bâdiyeden)” demektir. Vâhidî şöyle demiştir: el-Bedv (الْبَدْوُ), uzaktan bir şahsın göründüğü düz ve geniş arazidir. Aslı bedâ yebdû büdüvven (بَدَا يَبْدُو بُدُوًّا - belirdi) kökünden gelir, sonra bu mekân masdar ismiyle isimlendirilmiştir; bu sebeple bedv ve hadar (çöl/kır ve şehir) denilir. Ya‘kūb ve oğulları Kenan diyarında davar ve sahra ehli idiler.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ كَانَ يَعْقُوبُ قَدْ تَحَوَّلَ إِلَى بَدَا وَسَكَنَهَا، وَمِنْهَا قَدِمَ عَلَى يُوسُفَ وَلَهُ بِهَا مَسْجِدٌ تَحْتَ جَبَلِهَا قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: بَدَا اسْمُ مَوْضِعٍ مَعْرُوفٍ يقال هو بين شعب وَبَدَا وَهُمَا مَوْضِعَانِ ذَكَرَهُمَا جَمِيعًا كُثَيِّرٌ فَقَالَ:
İkinci Görüş: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Ya‘kūb Bedâ mevkiine göç edip oraya yerleşmişti ve oradan Yûsuf'un yanına geldi; onun orada dağın altında bir mescidi vardı. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bedâ bilinen bir yerin adıdır; Şa‘b ile Bedâ arasındadır denilir. Bunlar Küseyyir'in birlikte zikrederek şöyle dediği iki yerdir:
وأنت التي حببت شعبا إِلَى بَدَا ... إِلَيَّ وَأَوْطَانِي بِلَادٌ سِوَاهُمَا
Vatanım bu ikisinden başka diyarlar iken / Şa‘b'ı ve Bedâ'yı bana sevdiren sensin.
فَالْبَدْوُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مَعْنَاهُ قَصْدُ هَذَا الْمَوْضِعِ الَّذِي يُقَالُ لَهُ بَدَا يُقَالُ بَدَا الْقَوْمُ يَبْدُونَ بَدْوًا إِذَا أَتَوْا بَدَا كَمَا يُقَالُ: غَارَ الْقَوْمُ غَوْرًا إِذَا أَتَوُا الْغَوْرَ فَكَانَ مَعْنَى الْآيَةِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنْ قَصْدِ بَدَا، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ كَانَ يَعْقُوبُ وَوَلَدُهُ حَضَرِيِّينَ لِأَنَّ الْبَدْوَ لَمْ يُرِدْ بِهِ الْبَادِيَةَ لَكِنْ عنى به قصد بدا إلى هاهنا كَلَامٌ قَالَهُ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» .
Bu görüşe göre el-bedv kelimesinin anlamı, Bedâ adı verilen bu yeri kastetmektir (oraya yönelmektir). Nitekim bir topluluk el-Gavr'a vardığında ğâre'l-kavmü gavran denildiği gibi, Bedâ'ya vardıklarında da bede'l-kavmü yebdûne bedven denilir. Buna göre ayetin manası: “Sizi Bedâ'ya yönelmişken getirdi” olur. Bu görüşe göre Ya‘kūb ve oğulları şehirli (yerleşik) idiler; çünkü el-bedv ile çöl kastedilmemiş, bilakis Bedâ'ya yönelmek murat edilmiştir. Buraya kadarki kısım Vâhidî'nin el-Basît'te söylediği sözdür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكَ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ خَلْقُ اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّ خُرُوجَ الْعَبْدِ مِنَ السِّجْنِ أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ: إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ ومجيئهم من البدو وأضافه إِلَى نَفْسِهِ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ وَهَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ بِعَيْنِهِ فِعْلُ اللَّه تَعَالَى وَحُمِلَ هَذَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا حَصَلَ بِإِقْدَارِ اللَّه تَعَالَى وَتَيْسِيرِهِ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ.
İkinci Mesele: Bizim ashabımız kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın yaratması olduğuna bu ayetle tutunmuşlardır. Zira kulun zindandan çıkışını { إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ } “Beni zindandan çıkardığında” sözüyle Kendisine; onların çölden gelişini de { وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ } “Sizi çölden getirdi” sözüyle Kendisine (Sübhânehu) nispet etmiştir. Bu da kulun fiilinin bizzat Allah Teâlâ'nın fiili olduğu hususunda açıktır. Bunun, muradın Allah Teâlâ'nın güç yetirmesi ve kolaylaştırmasıyla gerçekleştiği şeklinde yorumlanması zahirden sapmaktır.
ثُمَّ قَالَ: مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : نَزَغَ أَفْسَدَ بَيْنَنَا وَأَغْوَى وَأَصْلُهُ مِنْ نَزَغَ الرَّاكِضُ الدَّابَّةَ وَحَمَلَهَا عَلَى الْجَرْيِ: يُقَالُ: نَزَغَهُ وَنَسَغَهُ إِذَا نَخَسَهُ.
Sonra: { مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي } “Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra” buyurdu. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Nezeğa (نَزَغَ), “Aramızı bozdu ve yoldan çıkardı” demektir. Aslı binicinin bineği dürtüp koşmaya zorlaması anlamındaki nezeğa'r-râkibü'd-dâbbete ifadesinden gelir. Bineği dürttüğü zaman nezeğahû ve neseğahû denilir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْجُبَّائِيَّ وَالْكَعْبِيَّ وَالْقَاضِيَ: احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى بُطْلَانِ الْجَبْرِ قَالُوا: لِأَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ يُوسُفَ ﵇ أَنَّهُ أَضَافَ الْإِحْسَانَ إِلَى اللَّه وَأَضَافَ النَّزْغَ إِلَى الشَّيْطَانِ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ أَيْضًا مِنَ الرَّحْمَنِ لَوَجَبَ أَنْ لَا يُنْسَبَ إِلَّا إِلَيْهِ كَمَا فِي النِّعَمِ.
Bil ki el-Cübbâî, el-Ka‘bî ve el-Kādî bu ayeti cebrin batıl olduğuna delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Zira Allah Teâlâ, Yûsuf aleyhisselâm'ın ihsanı Allah'a, fesadı (ara bozmayı) ise şeytana nispet ettiğini haber vermiştir. Eğer bu da Rahmân'dan olsaydı, nimetlerde olduğu gibi sadece O'na nispet edilmesi gerekirdi.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ إِضَافَتَهُ هَذَا الْفِعْلَ إِلَى الشَّيْطَانِ مَجَازٌ، لِأَنَّ عِنْدَكُمُ الشَّيْطَانَ لَا يَتَمَكَّنُ مِنَ الْكَلَامِ الْخَفِيِّ وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّه عَنْهُ فَقَالَ: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] فَثَبَتَ أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ يَقْتَضِي إِضَافَةَ هَذَا الْفِعْلِ إِلَى الشَّيْطَانِ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ. وَأَيْضًا فَإِنْ كَانَ إِقْدَامُ الْمَرْءِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ بِسَبَبِ الشَّيْطَانِ فَإِقْدَامُ الشَّيْطَانِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ إِنْ كَانَ بِسَبَبِ شَيْطَانٍ آخَرَ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِسَبَبِ شَيْطَانٍ آخَرَ فَلْيُقَلْ مِثْلُهُ فِي حَقِّ الْإِنْسَانِ، فَثَبَتَ أَنَّ إِقْدَامَ الْمَرْءِ عَلَى الْجَهْلِ وَالْفِسْقِ لَيْسَ بِسَبَبِ الشَّيْطَانِ وَلَيْسَ أَيْضًا بِسَبَبِ نَفْسِهِ لِأَنَّ أَحَدًا لَا يَمِيلُ طَبْعُهُ إِلَى اخْتِيَارِ الْجَهْلِ وَالْفِسْقِ الَّذِي يُوجِبُ وُقُوعَهُ فِي ذَمِّ الدُّنْيَا وَعِقَابِ الْآخِرَةِ، وَلَمَّا كَانَ وُقُوعُهُ فِي الْكُفْرِ وَالْفِسْقِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُوقِعٍ، وَقَدْ بَطَلَ الْقِسْمَانِ لَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ مِنَ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ الَّذِي/ يُؤَكِّدُ ذَلِكَ إِنَّ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّه تعالى.
Cevap şudur: Onun bu fiili şeytana nispet etmesi mecazdır; zira size göre şeytan gizli fısıltıya muktedir değildir. Nitekim Allah Teâlâ ondan haber vererek şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana uydunuz” [İbrâhîm 22]. Böylece Kur'an'ın zahirinin, gerçekte öyle olmadığı halde bu fiilin şeytana nispet edilmesini gerektirdiği sabit olmuştur. Ayrıca eğer kişinin günaha girişmesi şeytan sebebiyle ise, şeytanın günaha kalkışması şayet başka bir şeytan sebebiyle ise teselsül gerekir ki bu imkânsızdır. Eğer başka bir şeytan sebebiyle değilse, insan hakkında da aynısı söylenmelidir. Böylece kişinin cehalete ve fıska girişmesinin şeytan sebebiyle olmadığı, kendi nefsi sebebiyle de olmadığı sabit olur; zira hiç kimsenin tabiatı dünyada kınanmayı ve ahirette azabı gerektirecek cehalet ve fıskı seçmeye meyletmez. İnsanın küfre ve fıska düşmesini sağlayan bir etken mutlaka bulunması gerektiğine ve bu iki kısım da geçersiz olduğuna göre, bunun Allah Teâlâ'dan olduğunu söylemekten başka çare kalmaz. Sonra bunu pekiştiren husus şudur ki, bu ayetten önceki: { إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ } “Beni zindandan çıkardığında ve sizi çölden getirdiğinde” ayeti, her şeyin Allah Teâlâ'dan olduğu hususunda açıktır.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ وَالْمَعْنَى أَنَّ حُصُولَ الِاجْتِمَاعِ بَيْنَ يُوسُفَ وَبَيْنَ أَبِيهِ وَإِخْوَتِهِ مَعَ الْأُلْفَةِ وَالْمَحَبَّةِ وَطِيبِ الْعَيْشِ وَفَرَاغِ الْبَالِ كَانَ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ عَنِ الْعُقُولِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى لَطِيفٌ فَإِذَا أَرَادَ حُصُولَ شَيْءٍ سَهَّلَ أَسْبَابَهُ فَحَصَلَ وَإِنْ كَانَ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ عَنِ الْحُصُولِ.
Sonra: { إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ } “Şüphesiz Rabbim dilediği şeye karşı lütufkârdır (tedbiri pek ince olandır)” buyurdu. Manası şudur: Yûsuf ile babası ve kardeşleri arasındaki kavuşmanın ülfet, muhabbet, huzurlu bir hayat ve gönül rahatlığıyla gerçekleşmesi akıllardan son derece uzaktı; fakat Allah Teâlâ lütuf sahibidir, bir şeyin gerçekleşmesini dilediğinde onun sebeplerini kolaylaştırır ve gerçekleşmesi ne kadar uzak olursa olsun o şey meydana gelir.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ أَعْنِي أَنَّ كَوْنَهُ لَطِيفًا فِي أَفْعَالِهِ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ أَنَّهُ عَلِيمٌ بِجَمِيعِ الِاعْتِبَارَاتِ الْمُمْكِنَةِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا فَيَكُونُ عَالِمًا بِالْوَجْهِ الَّذِي يُسَهِّلُ تَحْصِيلَ ذَلِكَ الصَّعْبِ وَحَكِيمٌ أَيْ مُحْكِمٌ فِي فِعْلِهِ، حَاكِمٌ فِي قَضَائِهِ، حَكِيمٌ فِي أَفْعَالِهِ مُبَرَّأٌ عن العبث والباطل واللَّه أعلم.
Sonra: { إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyurdu. Yani O'nun fiillerinde lütufkâr olması, ancak nihayeti bulunmayan bütün mümkün durumları hakkıyla bilmesinden ötürüdür; böylece o zor şeyin elde edilmesini kolaylaştıracak vechi bilir. Hakîm ise; fiilinde muhkem olan, kazasında hükümran olan, fiillerinde hikmetli davranan, boş ve batıl şeylerden münezzeh olandır. İşlerin hakikatini en iyi Allah bilir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ١٠١]
[Yûsuf Suresi (12): Ayet 101]
رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (١٠١)
{ رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (١٠١) } “«Rabbim! Gerçekten bana mülkten bir pay verdin ve bana sözlerin (rüyaların) tabirini öğrettin. Ey gökleri ve yeri yaratan! Sen dünyada da ahirette de benim velimsin. Canımı Müslüman olarak al ve beni salihler arasına kat!» (101)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } kavli hakkında] Ayette meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:
Birinci Mesele:
رُوِيَ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ أَخَذَ بِيَدِ يَعْقُوبَ وَطَافَ بِهِ فِي خَزَائِنِهِ فَأَدْخَلَهُ خَزَائِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَخَزَائِنَ الْحُلِيِّ وَخَزَائِنَ الثِّيَابِ وَخَزَائِنَ السِّلَاحِ، فَلَمَّا أَدْخَلَهُ مَخَازِنَ الْقَرَاطِيسِ قَالَ يَا بُنَيَّ مَا أَغْفَلَكَ، عِنْدَكَ هَذِهِ الْقَرَاطِيسُ وَمَا كَتَبْتَ إِلَيَّ عَلَى ثَمَانِ مَرَاحِلَ قَالَ: نَهَانِي جِبْرِيلُ ﵇ عَنْهُ قَالَ سَلْهُ عَنِ السَّبَبِ قَالَ: أَنْتَ أَبْسَطُ إِلَيْهِ فَسَأَلَهُ فَقَالَ جِبْرِيلُ ﵇: أَمَرَنِي اللَّه بِذَلِكَ لِقَوْلِكَ وَأَخَافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ فَهَلَّا خِفْتَنِي
Rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm Ya‘kūb'un elinden tutup onu hazinelerinde gezdirdi; onu altın ve gümüş hazinelerine, ziynet hazinelerine, elbise hazinelerine ve silah hazinelerine soktu. Onu kâğıt depolarına soktuğunda Ya‘kūb: “Ey oğulcuğum, ne kadar da gafildin! Yanında bu kâğıtlar varken sekiz konaklık mesafeden bana hiç yazmadın” dedi. Yûsuf: “Cibrîl aleyhisselâm beni bundan menetti” dedi. Ya‘kūb: “Ona sebebini sor” deyince Yûsuf: “Sen ona daha yakınsın” dedi. Bunun üzerine Ya‘kūb ona sordu. Cibrîl aleyhisselâm şöyle dedi: “Senin: «Korkarım onu kurt yer» sözünden ötürü Allah bana bunu emretti. Benden korksaydın ya!”
وَرُوِيَ أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ أَقَامَ مَعَهُ أَرْبَعًا وَعِشْرِينَ سَنَةً وَلَمَّا قَرُبَتْ وَفَاتُهُ أَوْصَى إِلَيْهِ أَنْ يَدْفِنَهُ بِالشَّامِ إِلَى جَنْبِ أَبِيهِ إِسْحَاقَ فَمَضَى بِنَفْسِهِ وَدَفَنَهُ ثُمَّ عَادَ إِلَى مِصْرَ وَعَاشَ بَعْدَ أَبِيهِ ثَلَاثًا وَعِشْرِينَ سَنَةً، فَعِنْدَ ذَلِكَ تَمَنَّى مُلْكَ الْآخِرَةِ فَتَمَنَّى الْمَوْتَ.
Rivayet edildiğine göre Ya‘kūb aleyhisselâm onun yanında yirmi dört yıl ikamet etti. Vefatı yaklaştığında kendisini Şam'da babası İshak'ın yanına defnetmesini Yûsuf'a vasiyet etti. Yûsuf bizzat gidip onu defnetti, sonra Mısır'a döndü ve babasından sonra yirmi üç yıl yaşadı. İşte o vakit ahiret mülkünü arzulayarak ölümü temenni etti.
وَقِيلَ: مَا تَمَنَّاهُ نَبِيٌّ قَبْلَهُ وَلَا بَعْدَهُ فَتَوَفَّاهُ اللَّه طَيِّبًا طَاهِرًا، فَتَخَاصَمَ أَهْلُ مِصْرَ فِي دَفْنِهِ كُلُّ أحد يحب أن يدفه في محلتهم حتى هموا بالقتال قرءوا أَنَّ الْأَصْلَحَ أَنْ يَعْمَلُوا لَهُ صُنْدُوقًا مِنْ مَرْمَرٍ وَيَجْعَلُوهُ فِيهِ وَيَدْفِنُوهُ فِي النِّيلِ بِمَكَانٍ يَمُرُّ الْمَاءُ عَلَيْهِ ثُمَّ يَصِلُ إِلَى مِصْرَ لِتَصِلَ بَرَكَتُهُ إِلَى كُلِّ أَحَدٍ، وَوُلِدَ لَهُ إِفْرَائِيمُ وَمِيشَا، وَوُلِدَ لِإِفْرَائِيمَ نُونٌ وَلِنُونٍ يُوشَعُ فَتَى مُوسَى، ثُمَّ دُفِنَ يُوسُفُ هُنَاكَ إِلَى أَنْ بَعَثَ اللَّه مُوسَى/ فَأَخْرَجَ عِظَامَهُ مِنْ مِصْرَ وَدَفَنَهَا عِنْدَ قَبْرِ أَبِيهِ.
Ondan önce ve ondan sonra hiçbir peygamberin bunu temenni etmediği söylenmiştir. Nihayet Allah onun canını tertemiz ve pâk olarak aldı. Mısır halkı onun defni konusunda ihtilafa düştü; her biri onu kendi mahallesine defnetmek istiyordu, hatta savaşmaya yeltendiler. Sonunda onun için mermerden bir sanduka yapıp onu içine koymayı ve bereketi herkese ulaşsın diye suyun üzerinden geçip Mısır'a ulaştığı bir yerde Nil'e defnetmeyi uygun gördüler. Yûsuf'un Efrâim ve Mîşâ adında çocukları doğdu. Efrâim'in Nûn adında oğlu oldu; Nûn'un oğlu ise Mûsâ'nın genç yoldaşı Yûşa‘ idi. Sonra Yûsuf, Allah Mûsâ'yı gönderene kadar orada medfun kaldı; Mûsâ onun kemiklerini Mısır'dan çıkarıp babasının kabrinin yanına defnetti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: من في قوله: مِنَ الْمُلْكِ، ومِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ لِلتَّبْعِيضِ، لِأَنَّهُ لَمْ يُؤْتَ إِلَّا بَعْضُ مُلْكِ الدُّنْيَا أَوْ بَعْضُ مُلْكِ مِصْرَ وَبَعْضُ التَّأْوِيلِ. قَالَ الْأَصَمُّ: إِنَّمَا قَالَ مِنَ الْمُلْكِ، لِأَنَّهُ كَانَ ذُو مُلْكٍ فَوْقَهُ.
İkinci Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنَ الْمُلْكِ } ve { مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } kavlindeki min (مِنْ) harf-i cerri teb‘îz (kısmîlik bildirmek) içindir; zira ona ancak dünya mülkünün bir kısmı yahut Mısır mülkünün bir kısmı ve tevilin bir kısmı verilmiştir. el-Esam şöyle demiştir: { مِنَ الْمُلْكِ } demiştir, çünkü onun üstünde mülk sahibi birisi vardı.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَرَاتِبَ الْمَوْجُودَاتِ ثَلَاثَةٌ: الْمُؤَثِّرُ الَّذِي لَا يَتَأَثَّرُ وَهُوَ الْإِلَهُ تَعَالَى وَتَقَدَّسَ، وَالْمُتَأَثِّرُ الَّذِي لَا يُؤَثِّرُ وَهُوَ عَالَمُ الْأَجْسَامِ، فَإِنَّهَا قَابِلَةٌ لِلتَّشْكِيلِ وَالتَّصْوِيرِ وَالصِّفَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ وَالْأَعْرَاضِ الْمُتَضَادَّةِ فَلَا يَكُونُ لَهَا تَأْثِيرٌ فِي شَيْءٍ أَصْلًا، وَهَذَانِ الْقِسْمَانِ مُتَبَاعِدَانِ جِدًّا وَيَتَوَسَّطُهُمَا قِسْمٌ ثَالِثٌ، وَهُوَ الَّذِي يُؤَثِّرُ وَيَتَأَثَّرُ، وَهُوَ عَالَمُ الْأَرْوَاحِ، فَخَاصِّيَّةُ جَوْهَرِ الْأَرْوَاحِ أَنَّهَا تَقْبَلُ الْأَثَرَ وَالتَّصَرُّفَ عَنْ عَالَمِ نُورِ جَلَالِ اللَّه، ثُمَّ إِنَّهَا إِذَا أَقْبَلَتْ عَلَى عَالَمِ الْأَجْسَامِ تَصَرَّفَتْ فِيهِ وَأَثَّرَتْ فِيهِ، فَتَعَلَّقَ الرُّوحُ بِعَالَمِ الْأَجْسَامِ بِالتَّصَرُّفِ وَالتَّدْبِيرِ فِيهِ، وَتَعَلُّقُهُ بِعَالَمِ الْإِلَهِيَّاتِ بِالْعِلْمِ وَالْمَعْرِفَةِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ إِشَارَةٌ إِلَى تَعَلُّقِ النَّفْسِ بِعَالَمِ الْأَجْسَامِ وَقَوْلُهُ:
Bil ki varlıkların mertebeleri üçtür: Etkilenmeyen etkileyici ki O, Teâlâ ve Tekaddes olan İlah'tır. Etkilemeyen etkilenen ki bu cisimler âlemidir; zira onlar şekillenmeyi, suret almayı, farklı sıfatları ve zıt arazları kabul ederler, dolayısıyla hiçbir şeyde asla tesirleri olmaz. Bu iki kısım birbirinden son derece uzaktır. Bunların arasında üçüncü bir kısım yer alır ki o hem etkiler hem etkilenir; bu da ruhlar âlemidir. Ruhlar cevherinin özelliği, Allah'ın celal nuru âleminden etkiyi ve tasarrufu kabul etmesidir; sonra cisimler âlemine yöneldiğinde onda tasarrufta bulunur ve onu etkiler. Böylece ruhun cisimler âlemiyle irtibatı tasarruf ve tedbirle, ilahiyat âlemiyle irtibatı ise ilim ve marifetle olur. Allah Teâlâ'nın: { قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ } “Bana mülkten verdin” kavli nefsin cisimler âlemiyle irtibatına bir işarettir. Cenâb-ı Hakk'ın:
وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ إِشَارَةٌ إِلَى تَعَلُّقِهَا بِحَضْرَةِ جَلَالِ اللَّه، وَلَمَّا كَانَ لَا نِهَايَةَ لِدَرَجَاتِ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ فِي الْكَمَالِ وَالنُّقْصَانِ وَالْقُوَّةِ وَالضَّعْفِ وَالْجَلَاءِ وَالْخَفَاءِ، امْتُنِعَ أَنْ يَحْصُلَ مِنْهُمَا لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مِقْدَارٌ مُتَنَاهٍ، فَكَانَ
{ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } “Ve bana sözlerin (rüyaların) tabirini öğrettin” kavli ise nefsin Allah'ın celal huzuruyla irtibatına bir işarettir. Bu iki türün kemal, noksanlık, kuvvet, zaaf, açıklık ve kapalılık bakımından derecelerinin sonu olmadığı için, insana bunlardan ancak sonlu bir miktarının hâsıl olması mümkündür. Dolayısıyla
الْحَاصِلُ فِي الْحَقِيقَةِ بَعْضًا مِنْ أَبْعَاضِ الْمُلْكِ، وَبَعْضًا مِنْ أَبْعَاضِ الْعِلْمِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ فِيهِ كَلِمَةَ «مِنْ» لِأَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى التَّبْعِيضِ، ثُمَّ قَالَ: فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
gerçekte hâsıl olan şey, mülkün parçalarından bir parça ve ilmin parçalarından bir parçadır. İşte bu sebepten ötürü teb‘îz bildiren min (مِنْ) kelimesini zikretmiştir. Sonra: { فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Ey gökleri ve yeri yaratan!” buyurmuştur. Bunda incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي تَفْسِيرِ لَفْظِ الْفَاطِرِ بِحَسَبِ اللُّغَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَا كُنْتُ أَدْرِي مَعْنَى الْفَاطِرِ حَتَّى احْتَكَمَ إِلَيَّ أَعْرَابِيَّانِ فِي بِئْرٍ فَقَالَ أَحَدُهُمَا: أَنَا فَطَرْتُهَا وَأَنَا ابْتَدَأْتُ حَفْرَهَا. قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: أَصْلُ الْفَطْرِ فِي اللُّغَةِ الشَّقُّ يُقَالُ: فَطَرَ ناب البعير إذ بَدَا وَفَطَرْتُ الشَّيْءَ فَانْفَطَرَ، أَيْ شَقَقْتُهُ فَانْشَقَّ، وتفطر الْأَرْضُ بِالنَّبَاتِ وَالشَّجَرُ بِالْوَرَقِ إِذَا تَصَدَّعَتْ، هَذَا أَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ، ثُمَّ صَارَ عِبَارَةً عَنِ الْإِيجَادِ، لِأَنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ حَالَ عَدَمِهِ كَأَنَّهُ فِي ظُلْمَةٍ وَخَفَاءٍ فَلَمَّا دَخَلَ فِي الْوُجُودِ صَارَ كَأَنَّهُ انْشَقَّ عَنِ الْعَدَمِ وَخَرَجَ ذَلِكَ الشَّيْءُ مِنْهُ.
Birinci İnceleme: Dil bakımından el-Fâtır (الْفَاطِر) lafzının tefsiri hakkındadır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “İki bedevi bir kuyu hakkında bana muhakeme için gelene kadar el-Fâtır'ın anlamını bilmiyordum; onlardan biri: «Onu ben fatartu (yaptım/başlattım), kazmaya ilk ben başladım» dedi.” Dil ehli şöyle demiştir: Lügatte fatr (الْفَطْر) kelimesinin aslı yarmaktır. Devenin azı dişi çıktığında fatara nâbü'l-ba‘îr denilir. Fatartü'ş-şey'e fe'nfatera yani “Onu yardım, o da yarıldı” denilir. Yeryüzü bitkiyle, ağaç yaprakla çatlayıp yarıldığında tefettara denilir. Bu, kelimenin lügatteki aslıdır; daha sonra var etmenin bir ifadesi olmuştur, çünkü o şey yokluk halindeyken sanki bir karanlık ve kapalılık içindedir; varlığa girdiği zaman ise sanki yokluktan yarılıp çıkmış ve o şey oradan meydana gelmiş gibi olur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ لَفْظَ الْفَاطِرِ قَدْ يُظَنُّ أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ تَكْوِينِ الشَّيْءِ عَنِ الْعَدَمِ الْمَحْضِ بِدَلِيلِ الِاشْتِقَاقِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، إِلَّا أَنَّ الْحَقَّ أَنَّهُ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [فاطر: ١] ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ إِنَّمَا خَلَقَهَا مِنَ الدُّخَانِ حَيْثُ قَالَ: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ [فُصِّلَتْ:
İkinci İnceleme: Zikrettiğimiz iştikakın delaletiyle el-Fâtır lafzının bir şeyi sırf yokluktan var etmeyi ifade ettiği zannedilebilir; ancak hakikat şudur ki bu lafız buna delalet etmez. Buna birkaç cihet delalet eder: Birincisi: Cenâb-ı Hak: { الْحَمْدُ لِلَّهِ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'a hamdolsun” [Fâtır 1] buyurmuş, sonra da: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ } “Sonra duman halinde olan göğe yöneldi” [Fussilet 11]
١١] فَدَلَّ عَلَى أَنَّ لَفْظَ الْفَاطِرِ لَا يُفِيدُ أَنَّهُ أَحْدَثَ ذَلِكَ الشَّيْءَ مِنَ الْعَدَمِ الْمَحْضِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ قَالَ تَعَالَى: فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها [الرُّومِ: ٣٠] مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَ النَّاسَ مِنَ التُّرَابِ. قَالَ تَعَالَى: / مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى [طه: ٥٥] وَثَالِثُهَا: أَنَّ الشَّيْءَ إِنَّمَا يَكُونُ حَاصِلًا عِنْدَ حُصُولِ مَادَّتِهِ وَصُورَتِهِ مِثْلُ الْكُوزِ، فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَكُونُ مَوْجُودًا إِذَا صَارَتِ الْمَادَّةُ الْمَخْصُوصَةُ مَوْصُوفَةً بِالصِّفَةِ الْمَخْصُوصَةِ، فَعِنْدَ عَدَمِ الصُّورَةِ مَا كَانَ ذَلِكَ الْمَجْمُوعُ مَوْجُودًا، وَبِإِيجَادِ تِلْكَ الصُّورَةِ صَارَ مُوجِدًا لِذَلِكَ الْكُوزِ فَعَلِمْنَا أَنَّ كَوْنَهُ مُوجِدًا لِلْكَوْنِ لَا يَقْتَضِي كَوْنَهُ مُوجِدًا لِمَادَّةِ الْكُوزِ، فَثَبَتَ أَنَّ لَفْظَ الْفَاطِرِ لَا يُفِيدُ كَوْنَهُ تَعَالَى مُوجِدًا لِلْأَجْزَاءِ التي منها تركبت السموات والأرض، وإنما صار إلينا كونه تعالى مُوجِدًا لَهَا بِحَسَبِ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ لَا بِحَسَبِ لَفْظِ الْقُرْآنِ.
buyurarak onları dumandan yarattığını beyan etmiştir. Bu da göstermektedir ki el-Fâtır lafzı, o şeyi sırf yokluktan icat ettiğini ifade etmez. İkincisi: Allah Teâlâ insanları topraktan yarattığı ve: { مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى } “Sizi ondan yarattık, yine ona döndüreceğiz ve sizi bir kez daha ondan çıkaracağız” [Tâhâ 55] buyurduğu halde: { فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها } “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı...” [er-Rûm 30] buyurmuştur. Üçüncüsü: Bir şey ancak maddesi ve sureti meydana geldiğinde var olur; testi gibi. Zira testi, ancak özel bir madde özel bir sıfatla nitelendiği zaman var olur; suret yokken o bütün mevcut değildi, o sureti var etmekle o testiyi var eden olmuş oldu. Buradan anladık ki O'nun testiyi var edici olması, testinin maddesini var edici olmasını gerektirmez. Böylece sabit oldu ki el-Fâtır lafzı, Allah Teâlâ'nın göklerin ve yerin kendisinden terkip edildiği cüzleri var edici olduğunu ifade etmez; Allah Teâlâ'nın onları var edici olduğu bilgisi bize Kur'an'ın lafzıyla değil, akli delillerle ulaşmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يوهم أن تخليق السموات مُقَدَّمٌ عَلَى تَخْلِيقِ الْأَرْضِ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: الْوَاوُ تُفِيدُ التَّرْتِيبَ، ثُمَّ الْعَقْلُ يُؤَكِّدُهُ أَيْضًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ تَعَيُّنَ الْمُحِيطِ يُوجِبُ تَعَيُّنَ الْمَرْكَزِ وَتَعَيُّنُهُ فَإِنَّهُ لَا يُوجِبُ تَعَيُّنَ الْمُحِيطِ، لِأَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يُحِيطَ بِالْمَرْكَزِ الْوَاحِدِ مُحِيطَاتٌ لَا نِهَايَةَ لَهَا، أَمَّا لَا يُمْكِنُ أَنْ يَحْصُلَ لِلْمُحِيطِ الْوَاحِدِ إِلَّا مَرْكَزٌ وَاحِدٌ بِعَيْنِهِ. وَأَيْضًا اللَّفْظُ يُفِيدُ أَنَّ السَّمَاءَ كَثِيرَةٌ وَالْأَرْضَ وَاحِدَةٌ، وَوَجْهُ الْحِكْمَةِ فِيهِ قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَامِ: ١] .
Bil ki Cenâb-ı Hakk'ın: { فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yaratan” kavli, vâv (وَ) harfinin tertip bildirdiğini söyleyenlere göre göklerin yaratılmasının yerin yaratılmasından önce olduğu vehmini verir. Akıl da bunu pekiştirir; zira kuşatanın (muhit) belirlenmesi merkezin belirlenmesini gerektirir, merkezin belirlenmesi ise kuşatanın belirlenmesini gerektirmez; çünkü tek bir merkezi kuşatan sonsuz muhitlerin bulunması mümkündür, oysa tek bir muhit için sadece tek ve bizzat belirli bir merkez bulunabilir. Ayrıca bu lafız göğün çok, yerin ise bir olduğunu ifade eder. Bunun hikmet cihetini ise: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'a hamdolsun” [el-En‘âm 1] kavlinde zikretmiştik.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: نَصْبُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: عَلَى الصِّفَةِ لِقَوْلِهِ: رَبِّ وَهُوَ نِدَاءٌ مُضَافٌ فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ. وَالثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يُنْصَبَ عَلَى نِدَاءٍ ثَانٍ.
Üçüncü İnceleme: Zeccâc şöyle demiştir: [Fâtıra kelimesinin] nasbı iki vecihtendir: Birincisi: Mansub konumda olan muzaf bir münada olan { رَبِّ } kavlinin sıfatı olmasıdır. İkincisi: İkinci bir münada olarak nasb edilmesi de caizdir.
ثُمَّ قَالَ: أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَالْمَعْنَى: أَنْتَ الَّذِي تَتَوَلَّى إِصْلَاحَ جَمِيعِ مُهِمَّاتِي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَوَصَلَ الْمُلْكَ الْفَانِيَ بِالْمُلْكِ الْبَاقِي، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ وَالطَّاعَةَ كَلِمَةٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى إِذْ لَوْ كَانَ ذَلِكَ مِنَ الْعَبْدِ لَكَانَ الْمُتَوَلِّي لِمَصَالِحِهِ هُوَ هُوَ، وَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ عموم قوله: أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ.
Sonra: { أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Dünyada da ahirette de benim velim Sensin” buyurdu. Manası: “Dünyada ve ahirette benim bütün mühim işlerimi üstlenip düzelten Sensin” demektir; böylece fani mülkü baki mülke bağlamıştır. Bu da göstermektedir ki iman ve itaat Allah Teâlâ'dan bir kelimedir (buyruktur); zira bu kuldan olsaydı kendi maslahatlarını üstlenen bizzat kendisi olurdu ve o takdirde: { أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } sözünün umumiliği batıl olurdu.
ثُمَّ قَالَ: تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra: { تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Canımı Müslüman olarak al ve beni salihler arasına kat!” buyurdu. Bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ
Birinci Mesele: Bil ki
النَّبِيَّ ﵊ حَكَى عَنْ جِبْرِيلَ ﵇ عَنْ رَبِّ الْعِزَّةِ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ شَغَلَهُ ذِكْرِي عَنْ مَسْأَلَتِي أَعْطَيْتُهُ أَفْضَلَ مَا أُعْطِي السَّائِلِينَ»
Peygamber aleyhisselâm, Cibrîl aleyhisselâm'dan, o da İzzet Rabbi'nden şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Beni anması kendisini benden bir şey istemekten alıkoyan kimseye, isteyenlere verdiğimin en faziletlisini veririm.»
فَلِهَذَا الْمَعْنَى مَنْ أَرَادَ الدُّعَاءَ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُقَدِّمَ عَلَيْهِ
İşte bu manadan ötürü dua etmek isteyen kimsenin ondan önce
ذِكْرَ الثَّنَاءِ عَلَى اللَّه فَهَهُنَا يُوسُفُ ﵇ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَذْكُرَ الدُّعَاءَ قَدَّمَ عَلَيْهِ الثَّنَاءَ وَهُوَ قَوْلُهُ: رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ الدُّعَاءَ وَهُوَ قَوْلُهُ: تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وَنَظِيرُهُ مَا فَعَلَهُ الْخَلِيلُ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ مِنْ هُنَا إِلَى قَوْلِهِ: رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً [الشُّعَرَاءِ: ٧٨، ٨٣] ثَنَاءٌ عَلَى اللَّه ثُمَّ قَوْلُهُ: رَبِّ هَبْ لِي إِلَى آخِرِ الْكَلَامِ دُعَاءٌ فكذا هاهنا.
Allah'a senayı öne alması gerekir. Burada da Yûsuf aleyhisselâm dua etmek istediğinde: { رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } sözüyle senayı öne almış, ardından da: { تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } diyerek duayı zikretmiştir. Bunun bir benzeri Halîl [İbrâhim] salavâtullâhi aleyh'in: { الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur” sözünden: { رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً } [eş-Şu‘arâ 78, 83] sözüne kadar yaptığı şeydir ki bu Allah'a senadır; sonra { رَبِّ هَبْ لِي } sözünden kelamın sonuna kadar olan kısım ise duadır. İşte burada da durum böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَهُ: تَوَفَّنِي مُسْلِماً هل هو طلب منه للوفاة أو لَا؟ فَقَالَ قَتَادَةُ: سَأَلَ رَبَّهُ اللُّحُوقَ بِهِ وَلَمْ يَتَمَنَّ نَبِيٌّ قَطُّ الْمَوْتَ قَبْلَهُ، وَكَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ يُرِيدُ إِذَا تَوَفَّيْتَنِي فَتَوَفَّنِي عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ، فَهَذَا طَلَبٌ لِأَنْ يَجْعَلَ اللَّه وَفَاتَهُ عَلَى الْإِسْلَامِ وَلَيْسَ فِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ طَلَبَ الْوَفَاةَ.
İkinci Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: { تَوَفَّنِي مُسْلِماً } kavlinin ondan vefatı bir talep olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Katâde: “Rabbine kavuşmayı istedi ve ondan önce hiçbir peygamber asla ölümü temenni etmedi” demiştir; müfessirlerin çoğu da bu görüştedir. İbn Abbâs «» radıyallâhu anhümâ ise Atâ rivayetinde şöyle demiştir: “Beni vefat ettireceğin vakit İslâm dini üzere vefat ettir” demektir. Bu, Allah'ın onun vefatını İslâm üzere kılmasını talep etmektir ve bunda ölümü talep ettiğine delalet eden bir husus yoktur.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّفْظَ صَالِحٌ لِلْأَمْرَيْنِ وَلَا يَبْعُدُ فِي الرَّجُلِ الْعَاقِلِ إِذَا كَمُلَ عَقْلُهُ أَنْ يَتَمَنَّى الْمَوْتَ وَيُعَظِّمَ رَغْبَتَهُ فِيهِ لِوُجُوهٍ كَثِيرَةٍ مِنْهَا: أَنَّ كَمَالَ النَّفْسِ الْإِنْسَانِيَّةِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي أَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِالْإِلَهِيَّاتِ، وَفِي أَنْ يَكُونَ مَلِكًا وَمَالِكًا مُتَصَرِّفًا فِي الْجِسْمَانِيَّاتِ، وَذَكَرْنَا أَنَّ مَرَاتِبَ التَّفَاوُتِ فِي هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ وَالْكَمَالُ الْمُطْلَقُ فِيهِمَا لَيْسَ إِلَّا للَّه وَكُلُّ مَا دُونَ ذَلِكَ فَهُوَ نَاقِصٌ وَالنَّاقِصُ إِذَا حَصَلَ لَهُ شُعُورٌ بِنُقْصَانِهِ وَذَاقَ لَذَّةَ الْكَمَالِ الْمُطْلَقِ بَقِيَ فِي الْقَلَقِ وَأَلَمِ الطَّلَبِ، وَإِذَا كَانَ الْكَمَالُ الْمُطْلَقُ لَيْسَ إِلَّا للَّه، وَمَا كَانَ حُصُولُهُ لِلْإِنْسَانِ مُمْتَنِعًا لَزِمَ أَنْ يَبْقَى الْإِنْسَانُ أَبَدًا فِي قَلَقِ الطَّلَبِ وَأَلَمِ التَّعَبِ فَإِذَا عَرَفَ الْإِنْسَانُ هَذِهِ الْحَالَةَ عَرَفَ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى دَفْعِ هَذَا التَّعَبِ عَنِ النَّفْسِ إِلَّا بِالْمَوْتِ، فَحِينَئِذٍ يَتَمَنَّى الْمَوْتَ.
Bil ki lafız her iki anlama da uygundur. Aklı kemale erdiği vakit akıllı bir kimsenin ölümü temenni etmesi ve buna yönelik arzusunu büyütmesi pek çok sebepten ötürü uzak bir ihtimal değildir. Bunlardan biri: İnsan nefsinin kemali açıkladığımız üzere ilahiyatı bilmesinde ve cismaniyatta mülk sahibi, malik ve tasarruf edici olmasındadır. Bu iki türdeki mertebelerin farklılığının nihayetsiz olduğunu, bunlardaki mutlak kemalin ancak Allah'a mahsus olduğunu, bunun dışındaki her şeyin ise noksan olduğunu belirtmiştik. Noksan olan kimse noksanlığını fark edip mutlak kemalin lezzetini tattığında huzursuzluk ve arayış ızdırabı içinde kalır. Mutlak kemal sadece Allah'a ait olup bunun insana hâsıl olması imkânsız olunca, insanın ebediyen arayış huzursuzluğu ve yorgunluk elemi içinde kalması gerekir. İnsan bu durumu anladığında bu yorgunluğu nefisten uzaklaştırmanın ölümden başka hiçbir yolu olmadığını anlar ve işte o vakit ölümü temenni eder.
وَالسَّبَبُ الثَّانِي: لِتَمَنِّي الْمَوْتِ أَنَّ الْخُطَبَاءَ وَالْبُلَغَاءَ وَإِنْ أَطْنَبُوا فِي مَذَمَّةِ الدُّنْيَا إِلَّا أَنَّ حَاصِلَ كَلَامِهِمْ يَرْجِعُ إِلَى أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ هَذِهِ السَّعَادَاتِ سَرِيعَةُ الزَّوَالِ مُشْرِفَةٌ عَلَى الْفَنَاءِ وَالْأَلَمُ الْحَاصِلُ عِنْدَ زَوَالِهَا أَشَدُّ مِنَ اللَّذَّةِ الْحَاصِلَةِ عِنْدَ وِجْدَانِهَا. وَثَانِيهَا: أَنَّهَا غَيْرُ خَالِصَةٍ بَلْ هِيَ مَمْزُوجَةٌ بِالْمُنَغِّصَاتِ وَالْمُكَدِّرَاتِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْأَرَاذِلَ مِنَ الْخَلْقِ يُشَارِكُونَ الْأَفَاضِلَ فِيهَا بَلْ رُبَّمَا كَانَ حِصَّةُ الْأَرَاذِلِ أَعْظَمَ بِكَثِيرٍ مِنْ حِصَّةِ الْأَفَاضِلِ، فَهَذِهِ الْجِهَاتُ الثَّلَاثَةُ مُنَفِّرَةٌ عَنْ هَذِهِ اللَّذَّاتِ، وَلَمَّا عَرَفَ الْعَاقِلُ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى تَحْصِيلِ هَذِهِ اللَّذَّاتِ إِلَّا مَعَ هَذِهِ الْجِهَاتِ الثَّلَاثَةِ الْمُنَفِّرَةِ لَا جَرَمَ يَتَمَنَّى الْمَوْتَ لِيَتَخَلَّصَ عَنْ هَذِهِ الْآفَاتِ.
Ölümü temenni etmenin İkinci Sebebi: Hatipler ve beliğ kimseler dünyayı yerme hususunda sözü ne kadar uzatırlarsa uzatsınlar, sözlerinin özü üç hususa döner: Birincisi: Bu mutluluklar çabuk zail olur ve yok olmaya yüz tutmuştur; zail olduklarında hâsıl olan acı, elde edildiklerinde hâsıl olan lezzetten daha şiddetlidir. İkincisi: Bunlar katıksız değildir, bilakis huzur bozan ve bulandıran şeylerle karışmıştır. Üçüncüsü: Yaratılmışların en aşağılık olanları bunlarda faziletli olanlara ortak olurlar, hatta bazen aşağılık olanların payı faziletli olanların payından çok daha büyük olur. İşte bu üç cihet insanı bu lezzetlerden soğutur. Akıllı kimse bu lezzetleri elde etmenin ancak insanı soğutan bu üç cihetle birlikte mümkün olduğunu bildiğinde, şüphesiz bu afetlerden kurtulmak için ölümü temenni eder.
وَالسَّبَبُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الْأَقْوَى عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ ﵏ أَجْمَعِينَ أَنَّ هَذِهِ اللَّذَّاتِ الْجِسْمَانِيَّةَ لَا حَقِيقَةَ لَهَا، وَإِنَّمَا حَاصِلُهَا دَفْعُ الْآلَامِ، فَلَذَّةُ الْأَكْلِ عِبَارَةٌ عَنْ دَفْعِ أَلَمِ الْجُوعِ، وَلَذَّةُ الْوِقَاعِ عِبَارَةٌ عَنْ دَفْعِ الْأَلَمِ الْحَاصِلِ بِسَبَبِ الدَّغْدَغَةِ الْمُتَوَلِّدَةِ مِنْ حُصُولِ الْمَنِيِّ فِي أَوْعِيَةِ الْمَنِيِّ. وَلَذَّةُ الْإِمَارَةِ وَالرِّيَاسَةِ عِبَارَةٌ عَنْ دَفْعِ الْأَلَمِ الْحَاصِلِ بِسَبَبِ شَهْوَةِ الِانْتِقَامِ وَطَلَبِ الرِّيَاسَةِ وَإِذَا كَانَ حَاصِلُ هَذِهِ اللَّذَّاتِ لَيْسَ إِلَّا دَفْعَ الْأَلَمِ لَا جَرَمَ صَارَتْ عِنْدَ الْعُقَلَاءِ حَقِيرَةً خَسِيسَةً نَازِلَةً نَاقِصَةً وَحِينَئِذٍ يَتَمَنَّى الْإِنْسَانُ الْمَوْتَ لِيَتَخَلَّصَ عَنِ الِاحْتِيَاجِ إِلَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ الْخَسِيسَةِ.
Üçüncü Sebep -ki muhakkiklerin (rahmetullâhi aleyhim ecmaîn) nezdinde en kuvvetli olanı da budur-: Bu cismani lezzetlerin bir hakikati yoktur; bunların asıl mahiyeti yalnızca acıların giderilmesinden ibarettir. Yeme lezzeti, açlık acısının giderilmesinden ibarettir. Cima lezzeti, meni kanallarında meninin birikmesinden doğan gıdıklanma sebebiyle hâsıl olan acının giderilmesinden ibarettir. Emirlik ve yöneticilik lezzeti ise, intikam arzusu ve makam talebinden kaynaklanan acının giderilmesinden ibarettir. Bu lezzetlerin asıl neticesi acıyı savmaktan başka bir şey olmayınca, akıl sahipleri katında şüphesiz değersiz, bayağı, düşük ve eksik hale gelmiştir. İşte o zaman insan, bu süfli hallere muhtaç olmaktan kurtulmak için ölümü temenni eder.
وَالسَّبَبُ الرَّابِعُ: أَنَّ مَدَاخِلَ اللَّذَّاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ قَلِيلَةٌ وَهِيَ ثَلَاثَةُ أَنْوَاعٍ: لَذَّةُ الْأَكْلِ وَلَذَّةُ الْوِقَاعِ/ وَلَذَّةُ الرِّيَاسَةِ وَلِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا عُيُوبٌ كَثِيرَةٌ. أَمَّا لَذَّةُ الْأَكْلِ فَفِيهَا عُيُوبٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ هَذِهِ اللَّذَّاتِ لَيْسَتْ قوية فإن الشعور بألم
Dördüncü sebep: Dünyevi lezzetlerin yolları azdır ve bunlar üç çeşittir: Yeme lezzeti, cima lezzeti ve riyaset (makam/yöneticilik) lezzeti. Bunların her birinin pek çok kusuru vardır. Yeme lezzetine gelince, onda [şu] kusurlar bulunmaktadır: Birincisi: Bu lezzetler güçlü değildir; zira acıyı hissetmek
الْقُولَنْجِ الشَّدِيدِ وَالْعِيَاذُ باللَّه مِنْهُ أَشَدُّ مِنَ الشُّعُورِ بِاللَّذَّةِ الْحَاصِلَةِ عِنْدَ أَكْلِ الطَّعَامِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذِهِ اللَّذَّةَ لَا يُمْكِنُ بَقَاؤُهَا فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَكَلَ شَبِعَ وَإِذَا شَبِعَ لَمْ يَبْقَ شَوْقُهُ لِلِالْتِذَاذِ بِالْأَكْلِ فَهَذِهِ اللَّذَّةُ ضَعِيفَةٌ، وَمَعَ ضَعْفِهَا غَيْرُ بَاقِيَةٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا فِي نَفْسِهَا خَسِيسَةٌ فَإِنَّ الْأَكْلَ عِبَارَةٌ عَنْ تَرْطِيبِ ذَلِكَ الطَّعَامِ بِالْبُزَاقِ الْمُجْتَمِعِ فِي الْفَمِ وَلَا شَكَّ أَنَّهُ شَيْءٌ مُنَفِّرٌ مُسْتَقْذَرٌ ثَمَّ لَمَّا يَصِلُ إِلَى الْمَعِدَةِ تَظْهَرُ فِيهِ الِاسْتِحَالَةُ إِلَى الْفَسَادِ وَالنَّتْنِ وَالْعُفُونَةِ، وَذَلِكَ أَيْضًا مُنَفِّرٌ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ جَمِيعَ الْحَيَوَانَاتِ الْخَسِيسَةِ مُشَارِكَةٌ فِيهَا فَإِنَّ الروث في مذاق الجعل كاللوزنيج فِي مَذَاقِ الْإِنْسَانِ وَكَمَا أَنَّ الْإِنْسَانَ يَكْرَهُ تَنَاوُلَ غِذَاءِ الْجُعْلِ، فَكَذَلِكَ الْجُعْلُ يَكْرَهُ تَنَاوُلَ غِذَاءِ الْإِنْسَانِ، وَأَمَّا اللَّذَّةُ فَمُشْتَرَكَةٌ فِيمَا بَيْنَ النَّاسِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْأَكْلَ إِنَّمَا يَطِيبُ عِنْدَ اشْتِدَادِ الْجُوعِ وَتِلْكَ حَاجَةٌ شَدِيدَةٌ وَالْحَاجَةُ نَقْصٌ وَافِرٌ.
-Allah'a sığınırız- şiddetli bir kulunç ağrısını hissetmek, yemek yerken duyulan lezzeti hissetmekten çok daha şiddetlidir. İkincisi: Bu lezzetin devam etmesi mümkün değildir; çünkü insan yediğinde doyar, doyduğunda ise yemekten lezzet alma arzusu kalmaz. Dolayısıyla bu lezzet hem zayıftır hem de zayıflığıyla beraber kalıcı değildir. Üçüncüsü: Kendi zatında bayağı bir şeydir; çünkü yemek yemek, o yiyeceği ağızda toplanan tükürükle ıslatmaktan ibarettir ki bunun nefret uyandırıcı ve pis bir şey olduğunda şüphe yoktur. Sonra bu mideye ulaştığında bozulmaya, kokuşmaya ve çürümeye doğru bir dönüşüm baş gösterir; bu da aynı şekilde nefret vericidir. Dördüncüsü: Bütün bayağı hayvanlar da bu lezzette ortaktır; zira bokböceğinin damağında tezek ne ise, insanın damağında badem ezmesi de odur. İnsan bokböceğinin gıdasını yemekten nasıl tiksinirse, bokböceği de insanın gıdasını yemekten öyle tiksinir. Lezzete gelince, bu insanlar arasında da müşterektir. Beşincisi: Yemek ancak açlık şiddetlendiğinde tat verir; o ise şiddetli bir ihtiyaçtır ve ihtiyaç da büyük bir noksanlıktır.
وَسَادِسُهَا: أَنَّ الْأَكْلَ يُسْتَحْقَرُ عِنْدَ الْعُقَلَاءِ. قِيلَ: مَنْ كَانَتْ هِمَّتُهُ مَا يَدْخُلُ فِي بَطْنِهِ فَقِيمَتُهُ مَا يَخْرُجُ مِنْ بَطْنِهِ، فَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ الْمُخْتَصَرَةُ فِي مَعَايِبِ الْأَكْلِ، وَأَمَّا لَذَّةُ النِّكَاحِ، فَكُلُّ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْأَكْلِ حاصل هاهنا مَعَ أَشْيَاءَ أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّ النِّكَاحَ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْوَلَدِ، وَحِينَئِذٍ تَكْثُرُ الْأَشْخَاصُ فَتَكْثُرُ الْحَاجَةُ إِلَى الْمَالِ فَيَحْتَاجُ الْإِنْسَانُ بِسَبَبِهَا إِلَى الِاحْتِيَالِ فِي طَلَبِ الْمَالِ بِطُرُقٍ لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَرُبَّمَا صَارَ هَالِكًا بِسَبَبِ طَلَبِ الْمَالِ، وَأَمَّا لذة الرياسة فعيوبها كثيرة والذي نذكره هاهنا سبب وَاحِدٍ وَهُوَ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَكْرَهُ بِالطَّبْعِ أَنْ يَكُونَ خَادِمًا مَأْمُورًا وَيُحِبُّ أَنْ يَكُونَ مَخْدُومًا آمِرًا، فَإِذَا سَعَى الْإِنْسَانُ فِي أَنْ يَصِيرَ رَئِيسًا آمِرًا كَانَ ذَلِكَ دَالًّا عَلَى مُخَالَفَةِ كُلِّ مَا سِوَاهُ، فَكَأَنَّهُ يُنَازِعُ كُلَّ الْخَلْقِ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ يُحَاوِلُ تَحْصِيلَ تِلْكَ الرِّيَاسَةِ، وَجَمِيعُ أَهْلِ الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ يُحَاوِلُونَ إِبْطَالَهُ وَدَفْعَهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ كَثْرَةَ الْأَسْبَابِ تُوجِبُ قُوَّةَ حُصُولِ الْأَثَرِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ حصول هذه الرياسة كالمعتذر وَلَوْ حَصَلَ فَإِنَّهُ يَكُونُ عَلَى شَرَفِ الزَّوَالِ فِي كُلِّ حِينٍ وَأَوَانٍ بِكُلِّ سَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ وَكَانَ صَاحِبُهَا عِنْدَ حُصُولِهَا فِي الْخَوْفِ الشَّدِيدِ مِنَ الزَّوَالِ وَعِنْدَ زَوَالِهَا فِي الْأَسَفِ الْعَظِيمِ وَالْحُزْنِ الشَّدِيدِ بِسَبَبِ ذَلِكَ الزَّوَالِ.
Altıncısı: Yemek yemek, akıl sahipleri katında küçük görülür. Nitekim şöyle denilmiştir: "Kimin himmeti midesine giren şey olursa, kıymeti de midesinden çıkan şey kadardır." İşte bu, yemenin kusurlarına dair kısa bir işarettir. Nikâh (cinsellik) lezzetine gelince, yemek hakkında zikrettiğimiz her şey, diğer birtakım hususlarla birlikte burada da mevcuttur; o da nikâhın çocuk sahibi olmaya sebep olmasıdır. Bu durumda fertler çoğalır, mala olan ihtiyaç artar ve insan bu sebeple sonu gelmez yollarla mal elde etmek için hilelere başvurmak zorunda kalır; hatta bazen mal peşinde koşarken helak olup gider. Yöneticilik lezzetine gelince, onun kusurları çoktur. Burada zikredeceğimiz tek bir sebep şudur: Herkes tabiatı gereği emredilen bir hizmetkâr olmaktan hoşlanmaz, emreden ve hizmet edilen biri olmayı sever. Dolayısıyla insan emreden bir lider olmak için çabaladığında bu durum, kendi dışındaki herkesle ters düşmek anlamına gelir; adeta bu hususta bütün mahlukatla çekişir. O bu liderliği elde etmeye çalışırken doğudaki ve batıdaki bütün insanlar onu boşa çıkarmaya ve savmaya çalışırlar. Şüphe yok ki sebeplerin çokluğu eserin meydana gelmesindeki kuvveti gerektirir. Durum böyle olunca bu liderliği elde etmek neredeyse imkânsız hale gelir. Elde edilse bile her an ve her vakit birtakım sebeplerle zail olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Sahibi ise bunu elde ettiğinde zail olacağı korkusunun şiddetinden, zail olduğunda ise o yok oluş sebebiyle büyük bir keder ve şiddetli bir hüzün içinde kalır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعَاقِلَ إِذَا تَأَمَّلَ هَذِهِ الْمَعَانِيَ عَلِمَ قَطْعًا أَنَّهُ لَا صَلَاحَ لَهُ فِي طَلَبِ هَذِهِ اللَّذَّاتِ وَالسَّعْيِ فِي هَذِهِ الْخَيْرَاتِ الْبَتَّةَ. ثُمَّ إِنَّ النَّفْسَ خُلِقَتْ مَجْبُولَةً عَلَى طَلَبِهَا، وَالْعِشْقِ الشَّدِيدِ عَلَيْهَا، وَالرَّغْبَةِ التَّامَّةِ فِي الْوُصُولِ إليها وحينئذ ينعقد هاهنا قياف، وهون أَنَّ الْإِنْسَانَ مَا دَامَ يَكُونُ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الْجِسْمَانِيَّةِ فَإِنَّهُ يَكُونُ طَالِبًا لِهَذِهِ اللَّذَّاتِ وَمَا دَامَ يَطْلُبُهَا كَانَ فِي عَيْنِ الْآفَاتِ وَفِي لُجَّةِ الْحَسَرَاتِ، وَهَذَا اللَّازِمُ مَكْرُوهٌ فَالْمَلْزُومُ أَيْضًا مَكْرُوهٌ فَحِينَئِذٍ يَتَمَنَّى زَوَالَ هَذِهِ الْحَيَاةِ الْجِسْمَانِيَّةِ وَالسَّبَبُ فِي الْأُمُورِ/ الْمُرَغِّبَةِ فِي الْمَوْتِ أَنَّ مُوجِبَاتِ هَذِهِ اللَّذَّةِ الْجِسْمَانِيَّةِ مُتَكَرِّرَةٌ وَلَا يُمْكِنُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهَا وَالتَّكْرِيرُ يُوجِبُ الْمَلَالَةَ أَمَّا سَعَادَاتُ الْآخِرَةِ فَهِيَ أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ.
Bil ki akıllı kimse bu anlamları tefekkür ettiğinde, bu lezzetleri talep etmekte ve bu hayırlar uğruna çabalamakta kendisi için kesinlikle hiçbir salah (fayda) olmadığını anlar. Bununla birlikte nefis, bunları talep etme, bunlara karşı şiddetli bir aşk duyma ve bunlara ulaşmaya tam bir arzu besleme cibilliyeti üzerine yaratılmıştır. İşte o zaman burada şöyle bir kıyas kurulur: İnsan bu cismani hayatta kaldığı müddetçe bu lezzetleri talep edecektir; bunları talep ettiği müddetçe de bizzat afetlerin içinde ve hasretlerin girdabında olacaktır. Bu lâzım (sonuç) çirkin olduğuna göre, melzûm (sebep) da çirkindir. İşte o zaman insan bu cismani hayatın sona ermesini temenni eder. Ölümü sevdiren hususların sebebi şudur: Bu cismani lezzetin gerektiricileri tekrarlanır durur ve bunların üzerine bir fazlalık koymak mümkün değildir; tekrar ise usanç verir. Ahiret saadetleri ise nihayetsiz pek çok çeşittir.
قَالَ الْإِمَامُ فَخْرُ الدِّينِ الرَّازِيُّ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ وَهُوَ مُصَنِّفُ هَذَا الْكِتَابِ أَنَارَ اللَّه بُرْهَانَهُ. أَنَا صَاحِبُ هَذِهِ الْحَالَةِ وَالْمُتَوَغِّلُ فِيهَا، وَلَوْ فَتَحْتُ الْبَابَ وَبَالَغْتُ فِي عُيُوبِ هَذِهِ اللَّذَّاتِ الْجِسْمَانِيَّةِ فَرُبَّمَا كَتَبْتُ الْمُجَلَّدَاتِ وَمَا وَصَلْتُ إِلَى الْقَلِيلِ مِنْهَا فَلِهَذَا السَّبَبِ صِرْتُ مُوَاظِبًا فِي أَكْثَرِ الْأَوْقَاتِ عَلَى ذِكْرِ هَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ يُوسُفُ ﵇ وَهُوَ قَوْلُهُ: رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ.
Bu kitabın müellifi olan İmam Fahreddin er-Râzî -Allah'ın rahmeti üzerine olsun ve Allah bürhanını aydınlatsın- şöyle demiştir: Ben bu durumun bizzat sahibiyim ve onun içinde derinleşmiş biriyim. Eğer kapıyı açıp bu cismani lezzetlerin kusurlarını sayıp dökmekte ileri gitseydim ciltler dolusu kitap yazardım da yine de pek azına ancak ulaşabilirdim. İşte bu sebeple çoğu vakitlerimde Yusuf'un (aleyhisselâm) şu sözünü sürekli zikreder oldum: { رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Rabbim! Sen bana mülkten [bir nasip] verdin ve bana rüyaların tabirinden [bir ilim] öğrettin. Ey gökleri ve yeri yoktan var eden! Dünyada da ahirette de benim velim/yardımcım Sensin. Benim canımı Müslüman olarak al ve beni salihler arasına kat!”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَمَسَّكَ أَصْحَابُنَا فِي بَيَانِ أَنَّ الْإِيمَانَ مِنَ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ تَحْصِيلَ الْإِسْلَامِ وَإِبْقَاءَهُ إِذَا كَانَ مِنَ الْعَبْدِ كَانَ طَلَبُهُ مِنَ اللَّه فَاسِدًا وَتَقْرِيرُهُ كَأَنَّهُ يَقُولُ افْعَلْ يَا مَنْ لَا يَفْعَلُ وَالْمُعْتَزِلَةُ أَبَدًا يُشَنِّعُونَ عَلَيْنَا وَيَقُولُونَ إِذَا كَانَ الْفِعْلُ مِنَ اللَّه فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ لِلْعَبْدِ افْعَلْ مَعَ أَنَّكَ لَسْتَ
Üçüncü Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), imanın Allah Teâlâ'dan olduğunu beyan hususunda O'nun { تَوَفَّنِي مُسْلِماً } “Benim canımı Müslüman olarak al” sözünü delil getirmişlerdir. Bunun izahı şöyledir: Eğer İslam'ı elde etmek ve onu devam ettirmek kulun kendisinden olsaydı, bunu Allah'tan talep etmek batıl olurdu. Bunun açıklaması adeta şöyledir: "Ey yapmayan, sen yap!" Mutezile sürekli bizi kınamakta ve şöyle demektedir: Eğer fiil Allah'tan ise, sen fail olmadığın halde kula nasıl "yap" denebilir?
فاعلا، فنحن نقول هاهنا أَيْضًا إِذَا كَانَ تَحْصِيلُ الْإِيمَانِ وَإِبْقَاؤُهُ مِنَ الْعَبْدِ لَا مِنَ اللَّه تَعَالَى، فَكَيْفَ يَطْلُبُ ذَلِكَ مِنَ اللَّه قَالَ الْجُبَّائِيُّ وَالْكَعْبِيُّ مَعْنَاهُ: اطْلُبِ اللُّطْفَ لِي فِي الْإِقَامَةِ عَلَى الْإِسْلَامِ إِلَى أَنْ أَمُوتَ عَلَيْهِ. فَهَذَا الْجَوَابُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ السُّؤَالَ وَقَعَ عَلَى الْإِسْلَامِ فَحَمْلُهُ عَلَى اللُّطْفِ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ وَأَيْضًا كُلُّ مَا فِي الْمَقْدُورِ مِنَ الْأَلْطَافِ فَقَدْ فَعَلَهُ فَكَانَ طَلَبُهُ مِنَ اللَّه مُحَالًا.
Biz de burada şöyle deriz: İmanı elde etmek ve onu devam ettirmek Allah Teâlâ'dan değil de kuldan ise, bu durum Allah'tan nasıl talep edilebilir? Cübbâî ve Kâ‘bî şöyle demişlerdir: Bunun anlamı, "Ölünceye kadar İslam üzere sebat etmem konusunda bana lütufta bulunmanı diliyorum" demektir. Bu cevap zayıftır; çünkü talep bizzat İslam'ın kendisine yönelik vaki olmuştur, dolayısıyla onu lütuf manasına hamletmek zahirden sapmaktır. Ayrıca O, kudret dahilinde olan lütufların hepsini zaten yapmıştır; bu durumda onun Allah'tan talep edilmesi muhal olurdu.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْأَنْبِيَاءُ ﵈ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ يَمُوتُونَ لَا مَحَالَةَ عَلَى الْإِسْلَامِ، فَكَانَ هَذَا الدُّعَاءُ حَاصِلُهُ طَلَبُ تَحْصِيلِ الْحَاصِلِ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ.
Dördüncü Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Peygamberler (aleyhimüsselâm) kaçınılmaz olarak İslam üzere öleceklerini bilirler; öyleyse bu duanın neticesi hâsıl olanı talep etmek (tahsîl-i hâsıl) olur ki bu da caiz değildir.
وَالْجَوَابُ: أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ أَنَّ كَمَالَ حَالِ الْمُسْلِمِ أَنْ يَسْتَسْلِمَ لِحُكْمِ اللَّه تَعَالَى عَلَى وَجْهٍ يَسْتَقِرُّ قَلْبُهُ عَلَى ذَلِكَ الْإِسْلَامِ وَيَرْضَى بِقَضَاءِ اللَّه وَقَدَرِهِ، وَيَكُونُ مُطْمَئِنَّ النفس منشرح الصدر منفسخ الْقَلْبِ فِي هَذَا الْبَابِ، وَهَذِهِ الْحَالَةُ زَائِدَةٌ عَلَى الْإِسْلَامِ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْكُفْرِ، فَالْمَطْلُوبُ هاهنا هُوَ الْإِسْلَامُ بِهَذَا الْمَعْنَى.
Cevap: Bu hususta söylenenlerin en güzeli şudur: Müslümanın halinin kemali, kalbi o İslam üzere mutmain olacak ve Allah'ın kaza ve kaderine rıza gösterecek şekilde Allah Teâlâ'nın hükmüne teslim olması, bu hususta nefsi mutmain, göğsü inşirah bulmuş ve kalbi genişlemiş olmasıdır. Bu hal, küfrün zıddı olan İslam'ın ötesinde ziyade bir durumdur. Dolayısıyla burada talep edilen, bu manadaki İslam'dır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ يُوسُفَ ﵇ كَانَ مِنْ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَالصَّلَاحُ أَوَّلُ دَرَجَاتِ الْمُؤْمِنِينَ، فَالْوَاصِلُ إِلَى الْغَايَةِ كَيْفَ يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَطْلُبَ الْبِدَايَةَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: يَعْنِي بِآبَائِهِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، وَالْمَعْنَى: أَلْحِقْنِي بِهِمْ فِي ثَوَابِهِمْ ومراتبهم ودرجاتهم، وهاهنا مَقَامٌ آخَرُ مِنْ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى لِسَانِ أَصْحَابِ الْمُكَاشَفَاتِ، وَهُوَ أَنَّ النُّفُوسَ الْمُفَارِقَةَ إِذَا أَشْرَقَتْ بِالْأَنْوَارِ الْإِلَهِيَّةِ وَاللَّوَامِعِ الْقُدْسِيَّةِ، فَإِذَا كَانَتْ مُتَنَاسِبَةً مُتَشَاكِلَةً/ انْعَكَسَ النُّورُ الَّذِي فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا إِلَى الْأُخْرَى بِسَبَبِ تِلْكَ الْمُلَازَمَةِ وَالْمُجَانَسَةِ، فَتَعْظُمُ تِلْكَ الْأَنْوَارُ وَتَقْوَى تِلْكَ الْأَضْوَاءُ، وَمِثَالُ تِلْكَ الْأَحْوَالِ الْمِرْآةُ الصَّقِيلَةُ الصَّافِيَةُ إِذَا وُضِعَتْ وَضْعًا مَتَى أَشْرَقَتِ الشَّمْسُ عَلَيْهَا انْعَكَسَ الضَّوْءُ مِنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا إِلَى الْأُخْرَى، فَهُنَاكَ يَقْوَى الضَّوْءُ وَيَكْمُلُ النُّورُ، وَيَنْتَهِي في الإشراق والبريق اللمعان إِلَى حَدٍّ لَا تُطِيقُهُ الْعُيُونُ وَالْأَبْصَارُ الضَّعِيفَةُ، فكذا هاهنا.
Beşinci Mesele: Yusuf (aleyhisselâm) büyük peygamberlerden (aleyhimüsselâm) biri idi; salihlik ise müminlerin derecelerinin ilkidir. Gaye mertebesine ulaşmış bir kimseye başlangıç mertebesini talep etmek nasıl uygun düşer? İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) ve diğer müfessirler şöyle demişlerdir: Yani babaları İbrahim, İsmail, İshak ve Yakub'u kastetmektedir. Manası: "Beni sevaplarında, mertebelerinde ve derecelerinde onlara ilhak eyle!" demektir. Bu ayetin tefsirinde keşif ehlinin lisanı üzere başka bir makam daha vardır; o da şudur: Bedenlerden ayrılmış nefisler ilahî nurlarla ve kudsî parıltılarla aydınlandığında, birbirine münasip ve benzer oldukları vakit aralarındaki bu irtibat ve türdeşlik sebebiyle her birindeki nur diğerine yansır; böylece o nurlar büyür ve o ışıklar güçlenir. Bu durumların misali, pürüzsüz ve berrak aynaların öyle bir konumda yerleştirilmesidir ki güneş üzerlerine doğduğunda ışık her birinden diğerine yansır; orada ışık kuvvetlenir, nur kemale erer ve aydınlık, parlaklık ve ışıltıda zayıf gözlerin ve basiretlerin dayanamayacağı bir sınıra ulaşır. İşte burada da böyledir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ١٠٢]
[Yûsuf Suresi (12): Ayet 102]
ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢)
{ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢) } “İşte bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Yoksa onlar [tuzak kurmak üzere] işlerini kararlaştırıp hile yaparlarken sen onların yanında değildin.”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: ذلِكَ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ- ونُوحِيهِ إِلَيْكَ خَبَرٌ ثَانٍ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ أَيْ مَا كُنْتَ عِنْدَ إِخْوَةِ يُوسُفَ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ أَيْ عَزَمُوا عَلَى أَمْرِهِمْ وَذَكَرْنَا الْكَلَامَ فِي هَذَا اللَّفْظِ عِنْدَ قَوْلِهِ:
Bil ki O'nun { ذلِكَ } lafzı mübteda (özne) olarak merfudur; haberi (yüklemi) { مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } lafzıdır. { نُوحِيهِ إِلَيْكَ } ise ikinci haberdir. { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } yani Yusuf'un kardeşlerinin yanında değildin; { إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ } yani işlerine kesin karar verdikleri vakit. Bu lafız hakkındaki açıklamayı O'nun şu ayetinde zikretmiştik:
فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَقَوْلُهُ: وَهُمْ يَمْكُرُونَ أَيْ بِيُوسُفَ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصِدَ مِنْ هَذَا إِخْبَارٌ عَنِ الْغَيْبِ فَيَكُونُ مُعْجِزًا. بَيَانُ أَنَّهُ إِخْبَارٌ عَنِ الْغَيْبِ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ مَا طَالَعَ الْكُتُبَ وَلَمْ يُتَلْمَذْ لِأَحَدٍ وَمَا كَانَتِ الْبَلْدَةُ بَلْدَةَ الْعُلَمَاءِ فَإِتْيَانُهُ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ الطَّوِيلَةِ عَلَى وَجْهٍ لَمْ يَقَعْ فِيهِ تَحْرِيفٌ وَلَا غَلَطٌ مِنْ غَيْرِ مُطَالَعَةٍ وَلَا تَعَلُّمٍ، وَمِنْ غَيْرِ أَنْ يُقَالَ:
{ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ } “Artık işinizi kararlaştırın”. O'nun { وَهُمْ يَمْكُرُونَ } sözü ise, yani Yusuf'a hile kuruyorlarken demektir. Bil ki bundan maksat gaybdan haber vermektir, dolayısıyla bir mucizedir. Gaybdan haber verme oluşunun beyanı şudur: Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) kitapları mütalaa etmemiş, kimseden talebelik görmemiş ve [yaşadığı] belde de âlimler beldesi değildi. Bu uzun kıssayı mütalaa etmeksizin, öğrenmeksizin ve:
إِنَّهُ كَانَ حَاضِرًا مَعَهُمْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُعْجِزًا وَكَيْفَ يَكُونُ مُعْجِزًا وَقَدْ سَبَقَ تَقْرِيرُ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا، وَقَوْلُهُ: وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ أَيْ وَمَا كُنْتَ هُنَاكَ ذُكِرَ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ بِهِمْ، لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ مَا كَانَ مَعَهُمْ.
"O onların yanında bizzat bulunuyordu" denilmeksizin, içinde hiçbir tahrifat ve yanlışlık vuku bulmayacak bir şekilde getirmesi muhakkak ki bir mucizedir. Nasıl mucize olmasın ki! Bu mukaddimenin tespiti bu kitapta defalarca geçmişti. O'nun { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } yani "sen orada değildin" sözü, onlarla alay etme (tehekküm) yoluyla zikredilmiştir; çünkü herkes Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlarla beraber olmadığını bilir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٧]
[Yûsuf Suresi (12): Ayetler 103-107]
وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (١٠٤) وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ (١٠٥) وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦) أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧)
{ وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (١٠٤) وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ (١٠٥) وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦) أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧) } “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değillerdir. Sen buna karşılık onlardan bir ücret de istemiyorsun. O [Kur'an], âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir. Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki, onlar bu ayetlerin üzerinden yüz çevirerek geçip giderler. Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler. Onlar, kendilerini kuşatacak bir Allah azabının gelmesinden veya hiç farkında değillerken o kıyametin ansızın başlarına kopmasından güvende mi oldular?”
اعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ وَجَمَاعَةً مِنَ الْيَهُودِ طَلَبُوا هَذِهِ الْقِصَّةَ مِنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ عَلَى سَبِيلِ التَّعَنُّتِ، وَاعْتَقَدَ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ إِذَا ذَكَرَهَا فَرُبَّمَا آمَنُوا، فَلَمَّا ذَكَرَهَا أَصَرُّوا عَلَى كُفْرِهِمْ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَكَأَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ
Bil ki bu ayetin öncekiyle irtibat vechi şudur: Kureyş kâfirleri ve Yahudilerden bir grup inatlaşma ve zorluk çıkarma maksadıyla Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu kıssayı talep ettiler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise onu zikrettiğinde belki iman ederler diye düşündü. Kıssayı zikredince küfürlerinde ısrar ettiler, bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Bu sanki Allah Teâlâ'nın şu sözünde zikrettiğine bir işarettir: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ }
[الْقَصَصِ: ٥٦] قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْأَنْبَارِيِّ: جَوَابُ (لَوْ) مَحْذُوفٌ، لَأَنَّ جَوَابَ (لَوْ) لَا يَكُونُ مُقَدَّمًا عَلَيْهَا فَلَا يَجُوزُ أن يقال. وَقَالَ الْفَرَّاءُ فِي «الْمَصَادِرِ» يُقَالُ: حَرَصَ يَحْرِصُ حِرْصًا، وَلُغَةٌ أُخْرَى شَاذَّةٌ: حَرَصَ يَحْرِصُ حَرِيصًا. وَمَعْنَى الْحِرْصُ: طَلَبُ الشَّيْءِ بِأَقْصَى مَا يُمْكِنُ من الاجتهاد. وقوله: وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ مَعْنَاهُ ظَاهِرٌ وَقَوْلُهُ: إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ أَيْ هُوَ تَذْكِرَةٌ لَهُمْ فِي دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالْعَدْلِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ وَالْقَصَصِ وَالتَّكَالِيفِ وَالْعِبَادَاتِ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَشْتَمِلُ عَلَى هَذِهِ الْمَنَافِعِ الْعَظِيمَةِ، ثُمَّ لَا تَطْلُبُ مِنْهُمْ مَالًا وَلَا جُعْلًا، فَلَوْ كَانُوا عُقَلَاءَ لَقَبِلُوا وَلَمْ يَتَمَرَّدُوا. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ يَعْنِي: أَنَّهُ لَا عَجَبَ إِذَا لَمْ يَتَأَمَّلُوا فِي الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّتِكَ، فَإِنَّ الْعَالَمَ مَمْلُوءٌ مِنْ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ ثُمَّ إِنَّهُمْ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَلَا يَلْتَفِتُونَ إِلَيْهَا.
[Kasas: 56] “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğine hidayet verir.” Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: (Lev/لَوْ) şart edatının cevabı mahzuftur (düşmüştür); zira (lev)'in cevabı kendisinden önce gelmez, dolayısıyla böyle denilmesi caiz olmaz. Ferrâ el-Mesâdır adlı eserinde şöyle demiştir: (Haras-e yahris-u hırsen / حَرَصَ يَحْرِصُ حِرْصًا) denir; şaz olan diğer bir lügatte ise (haras-e yahris-u harîsen / حَرَصَ يَحْرِصُ حَرِيصًا) denilir. Hırsın (الْحِرْصُ) manası: Bir şeyi olanca gayretle talep etmektir. O'nun { وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “Sen buna karşılık onlardan bir ücret de istemiyorsun” sözünün manası açıktır. O'nun { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } “O, âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir” sözü ise, yani tevhid, adalet, nübüvvet, mead (ahiret), kıssalar, yükümlülükler ve ibadetlerin delilleri konusunda onlar için bir tezkiredir/hatırlatmadır demektir. Bunun anlamı şudur: Bu Kur'an böylesine büyük menfaatleri içermektedir; sonra sen onlardan ne bir mal ne de bir ücret talep ediyorsun. Şayet akıllı kimseler olsalardı kabul ederler, başkaldırmazlardı. Allah Teâlâ'nın { وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ } “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki, onlar bu ayetlerin üzerinden yüz çevirerek geçip giderler” sözü ise şu demektir: Senin nübüvvetine delalet eden delilleri tefekkür etmezlerse buna şaşılmaz; zira âlem tevhidin, kudretin ve hikmetin delilleriyle doludur, sonra onlar bu delillerin üzerinden geçip gitmekte ve onlara hiç iltifat etmemektedirler.
وَاعْلَمْ أَنَّ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ وَالرَّحْمَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ مِنْ أُمُورٍ مَحْسُوسَةٍ، وَهِيَ إِمَّا الْأَجْرَامُ الْفَلَكِيَّةُ وَإِمَّا الْأَجْرَامُ الْعُنْصُرِيَّةُ، أَمَّا الْأَجْرَامُ الْفَلَكِيَّةُ: فَهِيَ قِسْمَانِ: إِمَّا الْأَفْلَاكُ وَإِمَّا الْكَوَاكِبُ. أَمَّا الْأَفْلَاكُ: فَقَدْ يُسْتَدَلُّ بِمَقَادِيرِهَا الْمُعَيَّنَةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَقَدْ يُسْتَدَلُّ بِكَوْنِ بَعْضِهَا فَوْقَ الْبَعْضِ أَوْ تَحْتَهُ، وَقَدْ يُسْتَدَلُّ بِأَحْوَالِ حَرَكَاتِهَا إِمَّا بِسَبَبِ أَنَّ حَرَكَاتِهَا مَسْبُوقَةٌ بِالْعَدَمِ فَلَا بُدَّ مِنْ مُحَرِّكٍ قَادِرٍ، وَإِمَّا بِسَبَبِ كَيْفِيَّةِ حَرَكَاتِهَا فِي سُرْعَتِهَا وَبُطْئِهَا، وَإِمَّا بِسَبَبِ اخْتِلَافِ جِهَاتِ تِلْكَ الْحَرَكَاتِ. وَأَمَّا الْأَجْرَامُ الْكَوْكَبِيَّةُ فَتَارَةً يُسْتَدَلُّ عَلَى وجود الصانع بمقاديرها أحيازها وحركاتها، وتارة بألوانها وأضوائها، وتار بِتَأْثِيرَاتِهَا فِي حُصُولِ الْأَضْوَاءِ وَالْأَظْلَالِ وَالظُّلُمَاتِ وَالنُّورِ، وَأَمَّا الدَّلَائِلُ الْمَأْخُوذَةُ مِنَ الْأَجْرَامِ الْعُنْصُرِيَّةِ: فَإِمَّا أَنْ تَكُونَ مَأْخُوذَةً مِنْ بِسَائِطَ، وَهِيَ عَجَائِبُ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، وَإِمَّا مِنَ الْمَوَالِيدِ وَهِيَ أَقْسَامٌ: أَحَدُهَا: الْآثَارُ الْعُلْوِيَّةُ كَالرَّعْدِ وَالْبَرْقِ وَالسَّحَابِ وَالْمَطَرِ وَالثَّلْجِ وَالْهَوَاءِ وَقَوْسِ قُزَحَ. وَثَانِيهَا: الْمَعَادِنُ عَلَى اخْتِلَافِ طَبَائِعِهَا وَصِفَاتِهَا وَكَيْفِيَّاتِهَا. وَثَالِثُهَا: النَّبَاتُ وَخَاصِّيَّةُ الْخَشَبِ وَالْوَرَقِ وَالثَّمَرِ وَاخْتِصَاصُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِطَبْعٍ خَاصٍّ وَطَعْمٍ خَاصٍّ وَخَاصِّيَّةٍ مَخْصُوصَةٍ.
Bil ki tevhid, ilim, kudret, hikmet ve rahmetin delilleri mutlaka hissedilir (maddi) şeylerden olmalıdır; bunlar da ya feleki cisimler ya da unsuri (maddi) cisimlerdir. Feleki cisimlere gelince, bunlar iki kısımdır: Ya felekler ya da yıldızlardır. Feleklere gelince: Bazen bunların belirli miktarlarıyla Sâni'in (Yaratıcı'nın) varlığına delil getirilir; bazen bir kısmının diğerinin üstünde veya altında olmasıyla delil getirilir; bazen de hareketlerinin halleriyle delil getirilir; bu da ya hareketlerinin yoklukla öncelenmiş olması dolayısıyla kadir bir hareket ettiricinin (muharrikin) zorunlu olması sebebiyle, ya hareketlerinin hız ve yavaşlık keyfiyeti sebebiyle, ya da o hareketlerin yönlerinin farklılığı sebebiyledir. Yıldız cisimlerine gelince: Kâh bunların miktarları, mekânları ve hareketleriyle Sâni'in varlığına delil getirilir; kâh renkleri ve ışıklarıyla; kâh da ışıkların, gölgelerin, karanlıkların ve nurun hâsıl olmasındaki tesirleriyle delil getirilir. Unsuri (maddi) cisimlerden alınan delillere gelince: Bunlar ya basit varlıklardan alınır ki bunlar karanın ve denizin acayiplikleridir; ya da bileşik varlıklardan (mevâlid) alınır ki bunlar kısımlara ayrılır: Birincisi: Gök gürültüsü, şimşek, bulut, yağmur, kar, hava ve gökkuşağı gibi ulvi hadiselerdir (âsâr-ı ulviyye). İkincisi: Tabiatları, sıfatları ve keyfiyetleri farklı madenlerdir. Üçüncüsü: Bitkiler, odunun, yaprağın ve meyvenin özellikleri ve bunların her birinin özel bir tabiata, özel bir tada ve hususi bir özelliğe sahip olmasıdır.
وَرَابِعُهَا: اخْتِلَافُ أَحْوَالِ الْحَيَوَانَاتِ فِي أَشْكَالِهَا وَطَبَائِعِهَا وَأَصْوَاتِهَا وَخِلْقَتِهَا. وَخَامِسُهَا: تَشْرِيحُ أَبْدَانِ النَّاسِ وَتَشْرِيحُ الْقُوَى الْإِنْسَانِيَّةِ وَبَيَانُ الْمَنْفَعَةِ/ الْحَاصِلَةِ فِيهَا فَهَذِهِ مَجَامِعُ الدَّلَائِلِ. وَمِنْ هَذَا الْبَابِ أَيْضًا قَصَصُ الْأَوَّلِينَ وَحِكَايَاتُ الْأَقْدَمِينَ وَأَنَّ الْمُلُوكَ الَّذِينَ اسْتَوْلَوْا عَلَى الْأَرْضِ وَخَرَّبُوا الْبِلَادَ وَقَهَرُوا الْعِبَادَ مَاتُوا وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ فِي الدُّنْيَا خَبَرٌ وَلَا أَثَرٌ، ثُمَّ بَقِيَ الْوِزْرُ وَالْعِقَابُ عَلَيْهِمْ هَذَا ضَبْطُ أَنْوَاعِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ وَالْكِتَابُ الْمُحْتَوِي عَلَى شَرْحِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ هُوَ شَرْحُ جُمْلَةِ الْعَالَمِ الْأَعْلَى وَالْعَالَمِ الْأَسْفَلِ وَالْعَقْلُ الْبَشَرِيُّ لَا يَفِي بِالْإِحَاطَةِ بِهِ فَلِهَذَا السَّبَبِ
Dördüncüsü: Hayvanların şekilleri, tabiatları, sesleri ve yaratılışlarındaki durumlarının farklılığıdır. Beşincisi: İnsan bedenlerinin teşrihi (anatomisi), insani kuvvetlerin teşrihi ve onlarda hâsıl olan menfaatin beyanıdır. İşte bunlar delillerin ana başlıklarıdır. Bu kabilden bir diğeri de öncekilerin kıssaları ve geçmiştekilerin haberleridir; yeryüzüne hükmeden, beldeleri harabeye çeviren ve kullara boyun eğdiren kralların ölüp gitmesi, dünyada onlardan ne bir haber ne de bir iz kalması, sonra da vebal ve cezanın üzerlerinde kalmasıdır. İşte bu delil türlerinin derli toplu özeti budur. Bu delillerin açıklamasını ihtiva eden kitap, yüce âlemin ve aşağı âlemin tamamının شرحidir (açıklamasıdır) ve beşer aklı bunu bütünüyle kavramaya yetmez. İşte bu sebeple
ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى عَلَى سَبِيلِ الْإِبْهَامِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ وَالْأَرْضُ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ مبتدأ ويَمُرُّونَ عَلَيْهَا خَبَرُهُ وَقَرَأَ السُّدِّيُّ وَالْأَرْضَ بِالنَّصْبِ عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يُفَسَّرَ قَوْلُهُ: يَمُرُّونَ عَلَيْها بِقَوْلِنَا يَطُوفُونَهَا، وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّه وَالْأَرْضُ يَمْشُونَ عَلَيْهَا بِرَفْعِ الْأَرْضِ.
Allah Teâlâ onu mübhem (kapalı/öz) bir şekilde zikretmiştir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { وَالْأَرْضُ } kelimesi mübteda (özne) ve { يَمُرُّونَ عَلَيْها } onun haberi (yüklemi) olmak üzere merfu olarak da okunmuştur. Süddî ise O'nun { يَمُرُّونَ عَلَيْها } sözünü bizim "onu dolaşırlar" sözümüzle tefsir etme takdiriyle { وَالْأَرْضَ } lafzını mansub olarak okumuştur. Abdullah'ın [İbn Mes‘ûd] mushafında ise { وَالْأَرْضُ } merfu kılınarak { وَالْأَرْضُ يَمْشُونَ عَلَيْهَا } “ve yeryüzü ki üzerinde yürürler” şeklinde yer almıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ فَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ كَانُوا مُقِرِّينَ بِوُجُودِ الْإِلَهِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَانَ: ٢٥] إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا يُثْبِتُونَ لَهُ شَرِيكًا فِي الْمَعْبُودِيَّةِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ هُمُ الَّذِينَ يُشَبِّهُونَ اللَّه بِخَلْقِهِ وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي تَلْبِيَةِ مُشْرِكِي الْعَرَبِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكٌ هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ، وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ قَالُوا: اللَّه رَبُّنَا وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ له والملائكة بَنَاتُهُ فَلَمْ يُوَحِّدُوا، بَلْ أَشْرَكُوا، وَقَالَ عَبَدَةُ الْأَصْنَامِ: رَبُّنَا اللَّه وَحْدَهُ وَالْأَصْنَامُ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَهُ، وقالت اليهود: ربنا اللَّه وحده وعزيز ابْنُ اللَّه، وَقَالَتِ النَّصَارَى: رَبُّنَا اللَّه وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَالْمَسِيحُ ابْنُ اللَّه، وَقَالَ عَبَدَةُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ: رَبُّنَا اللَّه وَحْدَهُ وَهَؤُلَاءِ أَرْبَابُنَا، وَقَالَ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ رَبُّنَا اللَّه وَحْدَهُ وَلَا شَرِيكَ مَعَهُ، وَاحْتَجَّتِ الْكَرَّامِيَّةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ عِبَارَةٌ عَنْ الْإِقْرَارِ بِاللِّسَانِ فَقَطْ، لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِكَوْنِهِمْ مُؤْمِنِينَ مَعَ أَنَّهُمْ مُشْرِكُونَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ عِبَارَةٌ عَنْ مُجَرَّدِ الْإِقْرَارِ بِاللِّسَانِ، وَجَوَابُهُ مَعْلُومٌ، أَمَّا قَوْلُهُ: أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَيْ عُقُوبَةٌ تَغْشَاهُمْ وَتَنْبَسِطُ عَلَيْهِمْ وَتَغْمُرُهُمْ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَيْ فَجْأَةً. وبغتة نُصِبَ عَلَى الْحَالِ يُقَالُ: بَغَتَهُمُ الْأَمْرُ بَغْتًا وَبَغْتَةً إِذَا فَاجَأَهُمْ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَتَوَقَّعُوا وَقَوْلُهُ: وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ كَالتَّأْكِيدِ لِقَوْلِهِ: بَغْتَةً.
O'nun { وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } “Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler” sözüne gelince: Manası şudur: Onlar Allah'ın şu sözünün delaletiyle İlah'ın varlığını ikrar ediyorlardı: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokmân: 25] “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler.” Ne var ki onlar mabudlukta O'na ortak koşuyorlardı. İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre onlar, Allah'ı mahlukatına benzetenlerdir. Yine ondan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet Arap müşriklerinin telbiyesi hakkında inmiştir; zira onlar şöyle diyorlardı: "Lebbeyk, senin hiçbir ortağın yoktur; ancak sana ait olan, senin malik olduğun ve onun malik olduğu şeylere de malik olduğun bir ortak müstesna." Yine ondan rivayet edildiğine göre Mekke ehli: "Rabbimiz tek olan Allah'tır, O'nun hiçbir ortağı yoktur, melekler ise O'nun kızlarıdır" demişler; böylece tevhidi gerçekleştirmemiş, bilakis şirk koşmuşlardır. Putperestler: "Rabbimiz tek olan Allah'tır, putlar ise O'nun katında bizim şefaatçilerimizdir" dediler. Yahudiler: "Rabbimiz tek olan Allah'tır, Üzeyir de Allah'ın oğludur" dediler. Hristiyanlar: "Rabbimiz tek olan Allah'tır, O'nun ortağı yoktur, Mesih de Allah'ın oğludur" dediler. Güneşe ve aya tapanlar: "Rabbimiz tek olan Allah'tır, bunlar ise bizim rablerimizdir" dediler. Muhacirler ve Ensar ise: "Rabbimiz tek olan Allah'tır ve O'nunla beraber hiçbir ortak yoktur" dediler. Kerrâmiyye mezhebi, Allah Teâlâ'nın müşrik olmalarına rağmen onları mümin olarak nitelemesinden hareketle imanın sadece dille ikrardan ibaret olduğuna bu ayetle delil getirmiştir; zira bu durum imanın sırf dille ikrardan ibaret olduğuna delalet eder. Bunun cevabı ise malumdur. O'nun { أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ } “Onlar, kendilerini kuşatacak bir Allah azabının gelmesinden... güvende mi oldular?” sözüne gelince, yani kendilerini bürüyecek, üzerlerine yayılacak ve onları kaplayacak bir cezanın gelmesinden demektir. { أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً } “Veya o kıyametin ansızın başlarına kopmasından” yani aniden demektir. (Bağteten/بَغْتَةً) hal olarak mansub kılınmıştır; (bağatehümü'l-emru bağten ve bağteten / بَغَتَهُمُ الْأَمْرُ بَغْتًا وَبَغْتَةً) denilir ki bu, işin ummadıkları bir yerden onları gafil avlaması demektir. O'nun { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “hiç farkında değillerken” sözü ise { بَغْتَةً } sözünün teyidi gibidir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ١٠٨]
[Yûsuf Suresi (12): Ayet 108]
قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨)
{ قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨) } “De ki: 'İşte bu benim yolumdur. Ben ve bana uyanlar basiret üzere (delile dayanarak) Allah'a çağırırız. Allah'ı tenzih ederim ve ben müşriklerden değilim.'”
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لَهُمْ هَذِهِ الدَّعْوَةُ الَّتِي أَدْعُو إِلَيْهَا وَالطَّرِيقَةُ الَّتِي أَنَا عَلَيْهَا سَبِيلِي وَسُنَّتِي وَمِنْهَاجِي، وَسُمِّيَ الدِّينُ سَبِيلًا لِأَنَّهُ الطَّرِيقُ الَّذِي يُؤَدِّي إِلَى الثَّوَابِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ [النَّحْلِ: ١٢٥] .
Müfessirler şöyle demişlerdir: [Ey Muhammed] Onlara de ki: Kendisine davet ettiğim bu davet ve üzerinde bulunduğum bu yol, benim yolum, sünnetim ve minhacımdır. Din, sevaba ulaştıran bir yol olduğu için 'sebîl' (yol) olarak isimlendirilmiştir. Allah Teâlâ'nın şu sözü de bunun gibidir: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ } [Nahl: 125] “Rabbinin yoluna çağır.”
وَاعْلَمْ أَنَّ السَّبِيلَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ الطَّرِيقُ، وَشَبَّهُوا الْمُعْتَقَدَاتِ بِهَا لَمَّا أَنَّ الْإِنْسَانَ يَمُرُّ عَلَيْهَا إلى الجنة ادعو اللَّه عَلَى بَصِيرَةٍ وَحُجَّةٍ وَبُرْهَانٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي إِلَى سِيرَتِي وَطَرِيقَتِي وَسِيرَةِ أَتْبَاعِي الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّه، لِأَنَّ كُلَّ مَنْ ذَكَرَ الْحُجَّةَ وَأَجَابَ عَنِ الشُّبْهَةِ فَقَدْ دَعَا بِمِقْدَارِ وُسْعِهِ إِلَى اللَّه وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الدُّعَاءَ إِلَى اللَّه تَعَالَى إِنَّمَا يَحْسُنُ وَيَجُوزُ مَعَ هَذَا الشَّرْطِ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ عَلَى بَصِيرَةٍ مِمَّا يَقُولُ وَعَلَى هُدًى وَيَقِينٍ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَهُوَ مَحْضُ الْغُرُورِ
Bil ki Sebîl (سَبِيل), lügatin aslı itibarıyla yol demektir. İnsan inançların üzerinden cennete doğru geçtiği için inançları yola benzetmişlerdir. [De ki:] "Ben ve bana uyanlar, bir basiret, hüccet ve bürhan üzere Allah'a davet etmekteyiz; benim yolum, yöntemim ve bana uyanların yolu Allah'a davet etmektir." Çünkü delili zikreden ve şüpheye cevap veren herkes, gücü nispetinde Allah'a davet etmiş olur. Bu durum göstermektedir ki Allah Teâlâ'ya davet ancak şu şartla güzel ve caiz olur: Söylediği hususta basiret üzere, bir hidayet ve yakin üzere olmak. Eğer böyle değilse, bu sırf bir aldanıştan ibarettir.
وَقَالَ ﵊: «الْعُلَمَاءُ أُمَنَاءُ الرُّسُلِ عَلَى عِبَادِ اللَّه مِنْ حَيْثُ يَحْفَظُونَ لِمَا تَدْعُونَهُمْ إِلَيْهِ»
Nebi (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Âlimler, insanları davet ettiğiniz şeyleri muhafaza etmeleri cihetiyle Allah'ın kulları üzerindeki peygamberlerin eminleridir.»
وَقِيلَ أَيْضًا يَجُوزُ أَنْ يَنْقَطِعَ الْكَلَامُ عِنْدَ قوله أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ ثُمَّ ابْتَدَأَ وَقَالَ: عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَقَوْلُهُ: وَسُبْحانَ اللَّهِ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: هذِهِ سَبِيلِي أَيْ قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي وَقُلْ سُبْحَانَ اللَّه تَنْزِيهًا للَّه عَمَّا يُشْرِكُونَ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مع اللَّه ضدا وندا وكفوا وو لدا، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ حِرْفَةَ الْكَلَامِ وَعِلْمَ الْأُصُولِ حِرْفَةُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَأَنَّ اللَّه مَا بَعَثَهُمْ إِلَى الْخَلْقِ إِلَّا لِأَجْلِهَا.
Yine şöyle de denilmiştir: Kelamın { أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ } sözünde tamamlanıp kesilmesi, sonra [yeni bir cümle olarak] { عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي } diyerek başlanması da caizdir. O'nun { وَسُبْحانَ اللَّهِ } sözü ise { هذِهِ سَبِيلِي } sözüne atfedilmiştir; yani "Bu benim yolumdur de ve müşriklerin ortak koştukları şeylerden Allah'ı tenzih etmek maksadıyla 'Sübhânallâh' de" demektir. { وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } ise, Allah ile birlikte bir zıt, bir denk, bir eş ve bir çocuk edinen müşriklerden değilim demektir. Bu ayet delalet eder ki kelam mesleği ve usûl ilmi peygamberlerin (aleyhimüsselâm) mesleğidir ve Allah onları mahlukata ancak bunun için göndermiştir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ١٠٩]
[Yûsuf Suresi (12): Ayet 109]
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٠٩)
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٠٩) } “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [elçi olarak] göndermedik. Yeryüzünde dolaşıp da kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna bakmadılar mı? Elbette ahiret yurdu sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”
اعْلَمْ أَنَّهُ قَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ نُوحِي بِالنُّونِ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ أَفَلَا يَعْقِلُونَ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو، وَرِوَايَةُ حَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ: تَعْقِلُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَالْبَاقُونَ: بِالْيَاءِ عَلَى الْغَائِبِ.
Bil ki Âsım'dan rivayetle Hafs { نُوحِي } kelimesini nûn ile (nûhî), diğer kıraat imamları ise yâ ile (yûhâ) okumuşlardır. { أَفَلا يَعْقِلُونَ } lafzını Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Hafs hitap siygası olarak tâ ile { تَعْقِلُونَ } şeklinde; diğerleri ise gaib siygası olarak yâ ile [ye‘kılûn] şeklinde okumuşlardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ شُبَهِ مُنْكِرِي نُبُوَّتِهِ ﵊ أَنَّ اللَّه لَوْ أَرَادَ إِرْسَالَ رَسُولٍ لَبَعَثَ مَلَكًا، فَقَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلَمَّا كَانَ الْكُلُّ/ هَكَذَا فَكَيْفَ تَعَجَّبُوا فِي حَقِّكَ يَا مُحَمَّدُ وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّه مَا بَعَثَ رَسُولًا إِلَى الْحَقِّ مِنَ النِّسْوَانِ وَأَيْضًا لَمْ يَبْعَثْ رَسُولًا مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ.
Bil ki O'nun (aleyhisselâm) nübüvvetini inkâr edenlerin şüphelerinden biri de şudur: Allah bir elçi göndermek isteseydi bir melek gönderirdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى } “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik.” Hepsi böyle olduğuna göre ey Muhammed, senin hakkında nasıl şaşırıyorlar? Bu ayet delalet eder ki Allah kadınlardan hakka çağıran hiçbir elçi göndermemiştir ve aynı şekilde bedevilerden (çöl halkından) de hiçbir elçi göndermemiştir.
قَالَ ﵊: «مَنْ بَدَا جَفَا وَمَنِ اتَّبَعَ الصَّيْدَ غَفَلَ» .
Nebi (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Çölde yaşayan kabalaşır, av peşine düşen gafil olur.»
ثُمَّ قَالَ: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا إِلَى مَصَارِعِ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبَةِ وَقَوْلُهُ: وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَالْمَعْنَى دَارُ الْحَالَةِ الْآخِرَةِ، لِأَنَّ لِلنَّاسِ حَالَتَيْنِ حَالُ الدُّنْيَا وَحَالُ الْآخِرَةِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ صَلَاةُ الْأُولَى أَيْ صَلَاةُ الْفَرِيضَةِ الْأُولَى، وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْآخِرَةَ خَيْرٌ من الأولى فقد ذكرنا دلائله مرارا.
Sonra şöyle buyurdu: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا } “Yeryüzünde dolaşıp da bakmadılar mı?” yani yalanlayan ümmetlerin helak oldukları yerlere. O'nun { وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } “Elbette ahiret yurdu daha hayırlıdır” sözünün manası ise, son durumun yurdudur; çünkü insanlar için iki durum vardır: Dünya durumu ve ahiret durumu. O'nun "salâtü'l-ûlâ" yani ilk farz namaz sözü de bunun gibidir. Ahiretin dünyadan daha hayırlı olduğunun beyanına gelince, bunun delillerini defalarca zikretmiştik.
[سورة يوسف (١٢) : آية ١١٠]
[Yûsuf Suresi (12): Ayet 110]
حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠)
{ حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠) } “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin kesinlikle yalanlandıklarını zannettikleri / yalanlandıkları kanaatine vardıkları bir sırada onlara yardımımız geldi; dilediğimiz kimseler kurtarıldı. Azabımız ise suçlular topluluğundan asla geri çevrilmez.”
اعْلَمْ أَنَّهُ قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ كُذِبُوا بِالتَّخْفِيفِ، وَكَسْرِ الذَّالِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، وَمَعْنَى التَّخْفِيفِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الظَّنَّ وَاقِعٌ بِالْقَوْمِ، أَيْ حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ مِنْ إِيمَانِ الْقَوْمِ فَظَنَّ الْقَوْمُ أَنَّ الرُّسُلَ كَذَبُوا فِيمَا وَعَدُوا مِنَ النَّصْرِ وَالظَّفَرِ.
Bil ki Âsım, Hamza ve Kisâî { كُذِبُوا } kelimesini hafif (şeddesiz) ve zâl harfinin kesresiyle (kuzibû); diğer kıraat imamları ise şeddeli olarak (küzzibû) okumuşlardır. Şeddesiz okuyuşun manası iki vecih üzeredir: Birincisi: Zannın kavme ait olmasıdır; yani peygamberler kavmin iman etmesinden ümitlerini kesince, kavim de peygamberlerin vaat ettikleri yardım ve zafer hususunda yalan söylediklerini zannetti.
فَإِنْ قِيلَ: لَمْ يَجْرِ فِيمَا سَبَقَ ذِكْرُ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ فَكَيْفَ يَحْسُنُ عَوْدُ هَذَا الضَّمِيرِ إِلَيْهِمْ.
Eğer: "Daha önceki kısımda kendilerine elçi gönderilenlerin (mürselün ileyh) zikri geçmediği halde bu zamirin onlara dönmesi nasıl uygun olur?" denilirse,
قُلْنَا: ذِكْرُ الرُّسُلِ يَدُلُّ عَلَى الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ إِنَّ ذِكْرَهُمْ جَرَى فِي قَوْلِهِ: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [يُوسُفَ: ١٠٩] فَيَكُونُ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ مكذبي الرسل والظن هاهنا بِمَعْنَى التَّوَهُّمِ وَالْحُسْبَانِ.
Biz deriz ki: Peygamberlerin zikredilmesi, kendilerine elçi gönderilenlere de delalet eder. Dilersen şöyle de diyebilirsin: Onların zikri O'nun şu sözünde geçmiştir: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } [Yûsuf: 109] “Yeryüzünde dolaşıp da kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna bakmadılar mı?” Bu durumda zamir, peygamberleri yalanlayanlardan olan "kendilerinden öncekilere" raci olur. Buradaki zan (الظَّنُّ) ise vehim ve sanı manasındadır.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ الرُّسُلَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا فِيمَا وُعِدُوا وَهَذَا التَّأْوِيلُ مَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالُوا: وَإِنَّمَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَجْلِ ضَعْفِ الْبَشَرِيَّةِ إِلَّا أَنَّهُ بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَظُنَّ باللَّه الْكَذِبَ، بَلْ يَخْرُجُ بِذَلِكَ عَنِ الْإِيمَانِ فَكَيْفَ يَجُوزُ مِثْلُهُ عَلَى الرُّسُلِ، وَأَمَّا قِرَاءَةُ التَّشْدِيدِ فَفِيهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الظَّنَّ بِمَعْنَى الْيَقِينِ، أَيْ وَأَيْقَنُوا أَنَّ الْأُمَمَ كَذَّبُوهُمْ تَكْذِيبًا لَا يَصْدُرُ مِنْهُمُ الْإِيمَانُ بَعْدَ ذَلِكَ، فَحِينَئِذٍ دَعَوْا عَلَيْهِمْ فَهُنَالِكَ أنزل اللَّه سبحانه عليهم عذاب والاستئصال، وَوُرُودُ الظَّنِّ بِمَعْنَى الْعِلْمِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ قال تعالى: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٦] أَيْ يَتَيَقَّنُونَ ذَلِكَ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الظَّنُّ بِمَعْنَى الْحُسْبَانِ وَالتَّقْدِيرُ/ حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ مِنْ إِيمَانِ قَوْمِهِمْ فَظَنَّ الرُّسُلُ أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِمْ كَذَّبُوهُمْ وَهَذَا التَّأْوِيلُ مَنْقُولٌ عَنْ عَائِشَةَ ﵂، وَهُوَ أَحْسَنُ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ، رُوِيَ أَنَّ ابْنَ أَبِي مُلَيْكَةَ نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: وَظَنَّ الرُّسُلُ أَنَّهُمْ كُذِبُوا، لِأَنَّهُمْ كَانُوا بَشَرًا أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ:
İkinci Vecih: Mananın, peygamberlerin kendilerine vaat edilen hususlarda yanıltıldıklarını zannetmeleri şeklinde olmasıdır. Bu tevil İbn Ebî Müleyke'den, o da İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) nakledilmiştir. Şöyle demişlerdir: Durum ancak beşeriyetin zayıflığı sebebiyle böyle olmuştur. Ne var ki bu uzak bir ihtimaldir; zira bir müminin Allah hakkında yalan zannında bulunması caiz değildir, bilakis bununla imandan çıkar; öyleyse böyle bir şey peygamberler hakkında nasıl caiz olabilir? Şeddeli kıraate gelince, onda iki vecih vardır: Birincisi: Zan kelimesinin yakin manasında olmasıdır; yani ümmetlerin kendilerini bundan sonra artık iman etmeyecekleri kesin bir şekilde yalanladıklarını yakinen anladılar, işte o vakit onların aleyhine dua ettiler ve Allah Sübhânehû da onların üzerine köklerini kazıyıcı azabı indirdi. Zannın ilim manasında gelişi Kur'an'da pek çoktur. Nitekim Allah Teâlâ: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } [Bakara: 46] “Onlar ki Rablerine kavuşacaklarını bilirler (kesin olarak inanırlar)” buyurmuştur; yani bunu yakinen bilirler demektir. İkincisi: Zannın sanı (hesap etme) manasında olmasıdır. Takdiri şöyledir: Peygamberler kavimlerinin iman etmesinden ümitlerini kesince, peygamberler kendilerine iman etmiş olanların da kendilerini yalanladıklarını sandılar. Bu tevil Âişe'den (radıyallâhu anhâ) nakledilmiştir ve ayet hakkında zikredilen vecihlerin en güzelidir. Rivayet edildiğine göre İbn Ebî Müleyke, İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) onun şöyle dediğini nakletmiştir: Peygamberler beşer oldukları için kendilerine yalan söylendiğini sandılar. Görmez misin O'nun şu sözünü:
حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢١٤] قَالَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِعَائِشَةَ رَضِيَ اللَّه عَنْهَا
{ حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ } [Bakara: 214] “Nihayet peygamber ve beraberindeki müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek raddeye geldiler.” Dedi ki: Ben bunu Âişe'ye (radıyallâhu anhâ) zikrettim.
فأنكرته وقالت: ما وعد اللَّه محمد ﷺ شَيْئًا إِلَّا وَقَدْ عَلِمَ أَنَّهُ سَيُوَفِّيهِ وَلَكِنَّ الْبَلَاءَ لَمْ يَزَلْ بِالْأَنْبِيَاءِ حَتَّى خَافُوا مِنْ أَنْ يُكَذِّبَهُمُ الَّذِينَ كَانُوا قَدْ آمَنُوا بِهِمْ وَهَذَا الرَّدُّ وَالتَّأْوِيلُ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ مِنْ عَائِشَةَ.
Âişe bunu reddetti ve şöyle dedi: "Allah Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ne vaat ettiyse mutlaka onu tastamam yerine getireceğini bilmiştir. Lakin bela peygamberlerin başından hiç eksik olmadı; öyle ki kendilerine iman etmiş olan kimselerin de kendilerini yalanlamasından korktular." Âişe'nin bu reddi ve tevili son derece güzeldir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: جاءَهُمْ نَصْرُنا أَيْ لَمَّا بَلَغَ الْحَالُ إِلَى الْحَدِّ الْمَذْكُورِ جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ قَرَأَ عَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ وَتَشْدِيدِ الْجِيمِ وَفَتْحِ الْيَاءِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ لِأَنَّهُ فِي الْمُصْحَفِ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ. وَرُوِيَ عَنِ الْكِسَائِيِّ: إِدْغَامُ إِحْدَى النُّونَيْنِ فِي الْأُخْرَى وَقَرَأَ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ وَتَشْدِيدِ الْجِيمِ وَسُكُونِ الْيَاءِ، قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا خَطَأٌ لِأَنَّ النُّونَ مُتَحَرِّكَةٌ فَلَا تُدْغَمُ فِي السَّاكِنِ، وَلَا يَجُوزُ إِدْغَامُ النُّونِ فِي الْجِيمِ، وَالْبَاقُونَ بِنُونَيْنِ، وَتَخْفِيفِ الْجِيمِ وَسُكُونِ الْيَاءِ عَلَى مَعْنَى: وَنَحْنُ نَفْعَلُ بِهِمْ ذَلِكَ.
O'nun { جاءَهُمْ نَصْرُنا } “onlara yardımımız geldi” sözüne gelince; yani durum zikredilen sınıra ulaştığında { جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ } “onlara yardımımız geldi ve dilediğimiz kimse kurtarıldı”. Âsım ve İbn Âmir { فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ } kısmını tek nûn, cîm'in şeddesi ve yâ'nın fethasıyla meçhul fiil olarak (fe-nucciye / فَنُجِّيَ) okumuşlardır; Ebû Ubeyde de bunu tercih etmiştir, zira mushafta tek nûn iledir. Kisâî'den ise iki nûn'dan birinin diğerine idğâm edildiği rivayet edilmiştir ve o tek nûn, cîm'in şeddesi ve yâ'nın sükûnu ile okumuştur. Bazıları şöyle demiştir: Bu hatalıdır; çünkü nûn harekeli olduğundan sakine idğâm edilmez ve nûn'un cîm'e idğâmı da caiz değildir. Diğer kıraat imamları ise: "Ve biz onlara bunu yaparız" manasında iki nûn, cîm'in hafifliği (şeddesizliği) ve yâ'nın sükûnu ile (fe-nüncî / فَنُنْجِي) okumuşlardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا حِكَايَةُ حَالٍ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْقِصَّةَ فِيمَا مَضَى، وَإِنَّمَا حَكَى فِعْلَ الحال كما أن قَوْلِهِ: هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ [الْقَصَصِ: ١٥] إِشَارَةٌ إلى الحاضر والقصة ماضية.
Bil ki bu, geçmiş bir halin hikâye edilmesidir. Görmez misin ki kıssa geçmişte yaşanmıştır; fakat şimdiki zaman fiiliyle hikâye edilmiştir. Nitekim O'nun: { هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ } [Kasas: 15] “Bu onun taraftarlarından, şu da düşmanlarındandı” sözü de kıssa geçmişte olduğu halde hazırdaki bir duruma işarettir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ١١١]
[Yûsuf Suresi (12): Ayet 111]
لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١)
{ لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١) } “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır. Bu [Kur'an], uydurulacak bir söz değildir; aksine kendinden öncekilerin tasdiki, her şeyin ayrıntılı açıklaması ve iman eden bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmettir.”
اعْلَمْ أَنَّ الِاعْتِبَارَ عِبَارَةٌ عَنِ الْعُبُورِ مِنَ الطَّرَفِ الْمَعْلُومِ إِلَى الطَّرَفِ الْمَجْهُولِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّأَمُّلُ وَالتَّفَكُّرُ، وَوَجْهُ الِاعْتِبَارِ بِقَصَصِهِمْ أُمُورٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الَّذِي قَدَرَ عَلَى إِعْزَازِ يُوسُفَ بَعْدَ إِلْقَائِهِ فِي الْجُبِّ، وَإِعْلَائِهِ بَعْدَ حَبْسِهِ فِي السِّجْنِ وَتَمْلِيكِهِ مِصْرَ بَعْدَ أَنْ كَانُوا يَظُنُّونَ بِهِ أَنَّهُ عَبْدٌ لَهُمْ، وَجَمْعِهِ مَعَ وَالِدَيْهِ وَإِخْوَتِهِ عَلَى مَا أَحَبَّ بَعْدَ الْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ، لَقَادِرٌ عَلَى إِعْزَازِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَإِعْلَاءِ كَلِمَتِهِ. الثَّانِي: أَنَّ الْإِخْبَارَ عَنْهُ جَارٍ مَجْرَى الْإِخْبَارِ عَنِ الْغَيْبِ، فَيَكُونُ مُعْجِزَةً دَالَّةً عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ/ ﷺ، الثَّالِثُ: أَنَّهُ ذَكَرَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ [يُوسُفَ: ٣] ثُمَّ ذَكَرَ فِي آخِرِهَا: لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ حُسْنَ هَذِهِ الْقِصَّةِ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ أَنَّهُ يَحْصُلُ مِنْهَا الْعِبْرَةُ وَمَعْرِفَةُ الْحِكْمَةِ وَالْقُدْرَةِ. وَالْمُرَادُ مِنْ قَصَصِهِمْ قِصَّةُ يُوسُفَ ﵇ وَإِخْوَتِهِ وَأَبِيهِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ قَصَصُ الرُّسُلِ لِأَنَّهُ تَقَدَّمَ فِي الْقُرْآنِ ذِكْرُ قَصَصِ سَائِرِ الرُّسُلِ إِلَّا أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ قِصَّةَ يُوسُفَ ﵇.
Bil ki İtibar (الِاعْتِبَارُ), bilinen bir taraftan bilinmeyen tarafa geçiş yapmaktan ibarettir; bundan murat ise teemmül (derinlemesine düşünme) ve tefekkürdür. Onların kıssalarından ibret almanın vecihleri birkaç husustur: Birincisi: Kuyuya atıldıktan sonra Yusuf'u aziz kılmaya, zindana hapsedildikten sonra onu yüceltmeye, onu kendilerinin kölesi sandıkları bir durumdan sonra Mısır'a hükümdar yapmaya ve uzun bir müddetten sonra sevdiği şekilde onu ana babası ve kardeşleriyle bir araya getirmeye kadir olan Zat, elbette Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) aziz kılmaya ve onun kelimesini yüceltmeye de kadirdir. İkincisi: Ondan haber verilmesi gaybdan haber verme mesabesindedir; dolayısıyla Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğuna delalet eden bir mucizedir. Üçüncüsü: Sure başında { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ } [Yûsuf: 3] “Biz sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz” buyurmuş, surenin sonunda ise { لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır” buyurmuştur; bu da bu kıssanın güzelliğinin ancak kendisinden ibret, hikmet ve kudret marifetinin hâsıl olması sebebiyle olduğuna dikkat çekmek içindir. Onların kıssalarından murat; Yusuf'un (aleyhisselâm), kardeşlerinin ve babasının kıssasıdır. İnsanlardan bazıları: "Murat peygamberlerin kıssalarıdır; çünkü Kur'an'da daha önce diğer peygamberlerin kıssalarının zikri geçmişti" demişlerdir. Ne var ki evla olan, muradın Yusuf'un (aleyhisselâm) kıssası olmasıdır.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ: عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ مَعَ أَنَّ قَوْمَ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانُوا ذَوِي عُقُولٍ وَأَحْلَامٍ، وَقَدْ كَانَ الْكَثِيرُ مِنْهُمْ لَمْ يَعْتَبِرْ بِذَلِكَ.
Eğer şöyle denilirse: Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kavmi akıl ve hilm sahipleri oldukları ve onlardan birçoğu bundan ibret almadığı halde niçin { عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “akıl sahipleri için bir ibret” demiştir?