Binûn

Yûsuf Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مِصْرَ، فَمَعَ قُرْبِ الْمَسَافَةِ يَمْتَنِعُ بَقَاءُ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ مَخْفِيَّةً.

Mısır'a... Mesafenin yakınlığıyla birlikte bu hadisenin gizli kalması imkânsızdır.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: لِمَ لَمْ يَبْعَثْ يُوسُفُ ﵇ أَحَدًا إِلَى يَعْقُوبَ وَيُعْلِمْهُ أَنَّهُ فِي الْحَيَاةِ وَفِي السَّلَامَةِ وَلَا يُقَالُ: إِنَّهُ كَانَ يَخَافُ إِخْوَتَهُ لِأَنَّهُ بَعْدَ أَنْ صَارَ مَلِكًا قَاهِرًا كَانَ يُمْكِنُهُ إِرْسَالُ الرَّسُولِ إِلَيْهِ وَإِخْوَتُهُ مَا كَانُوا يَقْدِرُونَ عَلَى دَفْعِ الرَّسُولِ.

Dördüncü Soru: Yûsuf aleyhisselâm niçin Ya'kûb'a birini gönderip hayatta ve esenlikte olduğunu ona bildirmedi? "Kardeşlerinden korkuyordu" da denilemez; çünkü o, mutlak güç sahibi bir hükümdar olduktan sonra ona elçi göndermesi mümkündü ve kardeşlerinin o elçiyi engellemeye güçleri yetmezdi.

وَالسُّؤَالُ الْخَامِسُ: كَيْفَ جَازَ لِيُوسُفَ ﵇ أَنْ يَضَعَ الصَّاعَ فِي وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ يَسْتَخْرِجَهُ مِنْهُ وَيُلْصِقَ بِهِ تُهْمَةَ السَّرِقَةِ مَعَ أَنَّهُ كَانَ بَرِيئًا عَنْهَا.

Beşinci Soru: Yûsuf aleyhisselâm'ın, su kabını kardeşinin yüküne koyması, sonra onu oradan çıkarıp bundan berî olduğu halde ona hırsızlık töhmeti isnat etmesi nasıl caiz olmuştur?

السُّؤَالُ السَّادِسُ: كَيْفَ رَغِبَ فِي إِلْصَاقِ هَذِهِ التُّهْمَةِ بِهِ وَفِي حَبْسِهِ عِنْدَ نَفْسِهِ مَعَ أَنَّهُ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ يَزْدَادُ حَزْنُ أَبِيهِ وَيَقْوَى.

Altıncı Soru: Babasının hüznünün artacağını ve şiddetleneceğini bildiği halde, ona bu töhmeti isnat etmeyi ve onu kendi yanında alıkoymayı nasıl istemiştir?

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الْمِحْنَةِ الشَّدِيدَةِ تُزِيلُ عَنِ الْقَلْبِ كُلَّ مَا سِوَاهُ مِنَ الْخَوَاطِرِ. ثُمَّ إِنَّ صَاحِبَ هَذِهِ الْمِحْنَةِ الشَّدِيدَةِ يَكُونُ كَثِيرَ الرُّجُوعِ إِلَى اللَّه تَعَالَى كَثِيرَ الِاشْتِغَالِ بِالدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ فَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِكَمَالِ الاستغراق.

Birinciye cevap şudur: Bu tür şiddetli bir imtihan, kalpten onun dışındaki bütün düşünceleri giderir. Kaldı ki böyle şiddetli bir imtihana maruz kalan kimse, Allah Teâlâ'ya çokça yönelir, dua ve niyaz ile çokça meşgul olur; bu durum ise tam bir istiğraka (kendinden geçip Allah'a yönelmeye) sebep olur.

والجواب عن الثاني: أن الداعي الْإِنْسَانِيَّةَ لَا تَزُولُ فِي الْحَيَاةِ الْعَاجِلَةِ فَتَارَةً كان يقول: يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ [يُوسُفَ: ٨٤] وَتَارَةً كَانَ يَقُولُ: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ [يُوسُفَ: ١٨] وَأَمَّا بَقِيَّةُ الْأَسْئِلَةِ فَالْقَاضِي أَجَابَ عَنْهَا بِجَوَابٍ كُلِّيٍّ حَسَنٍ، فَقَالَ هَذِهِ الْوَقَائِعُ الَّتِي نُقِلَتْ إِلَيْنَا إِمَّا يُمْكِنُ تَخْرِيجُهَا عَلَى الْأَحْوَالِ الْمُعْتَادَةِ أَوْ لَا يُمْكِنُ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَلَا إِشْكَالَ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَنَقُولُ: كَانَ ذَلِكَ الزَّمَانُ زَمَانَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَخَرْقُ الْعَادَةِ فِي هَذَا الزَّمَانِ غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ، فَلَمْ يَمْتَنِعْ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ بَلْدَةَ يَعْقُوبَ ﵇ مَعَ أَنَّهَا كَانَتْ قَرِيبَةً مِنْ بَلْدَةِ يُوسُفَ ﵇، وَلَكِنْ لَمْ يَصِلْ خَبَرُ أَحَدِهِمَا إِلَى الْآخَرِ على سبيل نقض العادة.

İkinciye cevap: İnsani dürtüler fani hayatta zail olmaz. Dolayısıyla o bazen: { يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ } “Vah Yûsuf'a vah!” [Yûsuf 84] derken, bazen de: { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ } “Artık bana düşen güzel bir sabırdır. Sizin anlattıklarınıza karşı da yardımı istenecek olan ancak Allah'tır.” [Yûsuf 18] diyordu. Geri kalan sorulara gelince; Kadı bunlara güzel ve külli bir cevap vererek şöyle demiştir: Bize nakledilen bu hadiselerin ya alışılagelmiş durumlara göre tevil edilmesi mümkündür ya da mümkün değildir. Şayet birinci şık ise hiçbir müşkillik yoktur. Eğer ikinci şık ise deriz ki: O dönem peygamberler aleyhimüsselâm dönemiydi ve bu dönemde harikulade olayların gerçekleşmesi uzak bir ihtimal değildir. Dolayısıyla Ya'kûb aleyhisselâm'ın beldesinin Yûsuf aleyhisselâm'ın beldesine yakın olmasına rağmen, adet dışı (harikulade) bir tarzda birinin haberinin diğerine ulaşmadığını söylemek imkânsız değildir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٨٨ الى ٩٠]

[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 88-90]

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨) قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ (٨٩) قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠)

{ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨) قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ (٨٩) قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠) } “Bunun üzerine [kardeşleri] onun huzuruna girince dediler ki: 'Ey Vezir! Bize ve ailemize darlık dokundu ve değersiz bir sermaye ile geldik. Yine de bize tam ölçek ver ve bize sadaka ihsan eyle! Şüphesiz Allah, sadaka verenleri mükafatlandırır.' Dedi ki: 'Siz cahiller iken Yûsuf'a ve kardeşine neler yaptığınızı bildiniz mi?' 'Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?' dediler. O da: 'Ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir. Doğrusu Allah bize lütufta bulundu. Gerçek şu ki, kim sakınır ve sabrederse, şüphesiz Allah güzel davrananların ecrini zayi etmez.' dedi.”

[في قوله تعالى فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مسنا وأهلنا الضر] اعلم أن المفسرين اتفقوا على أن هاهنا مَحْذُوفًا وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّ يَعْقُوبَ لَمَّا قَالَ لِبَنِيهِ: اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ [يوسف: ٨٧] قَبِلُوا مِنْ أَبِيهِمْ هَذِهِ الْوَصِيَّةَ فَعَادُوا إِلَى مِصْرَ وَدَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ ﵇ فَقَالُوا له: يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ.

[Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ } kavli hakkında] Bil ki müfessirler burada bir mahzuf (düşmüş ifade) olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Takdiri şöyledir: Ya'kûb oğullarına: { اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Gidin de Yûsuf ile kardeşini araştırın” [Yûsuf 87] dediğinde, babalarının bu vasiyetini kabul ettiler ve Mısır'a dönüp Yûsuf aleyhisselâm'ın huzuruna girdiler; ona: { يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ } “Ey Vezir!” dediler.

فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانَ يَعْقُوبُ أَمَرَهُمْ أَنْ يَتَحَسَّسُوا أَمْرَ يُوسُفَ وَأَخِيهِ فَلِمَاذَا عَدَلُوا إِلَى الشَّكْوَى وَطَلَبُوا إِيفَاءَ الْكَيْلِ؟

Eğer: "Ya'kûb onlara Yûsuf ve kardeşinin durumunu araştırmalarını emrettiği halde niçin şikayette bulunmaya yöneldiler ve tam ölçek istediler?" denilirse,

قُلْنَا: لِأَنَّ الْمُتَحَسِّسِينَ يَتَوَسَّلُونَ إِلَى مَطْلُوبِهِمْ بِجَمِيعِ الطُّرُقِ وَالِاعْتِرَافُ بِالْعَجْزِ وَضِيقُ الْيَدِ وَرِقَّةُ الْحَالِ وَقِلَّةُ الْمَالِ وَشِدَّةُ الْحَاجَةِ مِمَّا يُرَقِّقُ الْقَلْبَ فَقَالُوا: نُجَرِّبُهُ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْأُمُورِ فَإِنْ رَقَّ قَلْبُهُ لَنَا ذَكَرْنَا لَهُ الْمَقْصُودَ

Deriz ki: Çünkü araştıran kimseler aradıklarına her yolla ulaşmaya çalışırlar. Acziyeti, darlığı, hâlin düşkünlüğünü, malın azlığını ve ihtiyacın şiddetini itiraf etmek ise kalbi yumuşatan şeylerdendir. Bu yüzden dediler ki: "Bu hususları zikrederek onu deneyelim; şayet bize kalbi yumuşarsa asıl maksadımızı ona açarız,

وَإِلَّا سَكَتْنَا. فَلِهَذَا السَّبَبِ قَدَّمُوا ذِكْرَ هَذِهِ الواقعة وقالوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ وَالْعَزِيزُ هُوَ الْمَلِكُ الْقَادِرُ الْمَنِيعُ مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَهُوَ الْفَقْرُ وَالْحَاجَةُ وَكَثْرَةُ الْعِيَالِ وَقِلَّةُ الطَّعَامِ وَعَنَوْا بِأَهْلِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

Aksi takdirde susarız." İşte bu sebeple bu durumu zikretmeyi öne aldılar ve: { يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ } “Ey Vezir!” dediler. Aziz (الْعَزِيزُ); güçlü, muktedir ve dokunulmaz hükümdardır. { مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ } “Bize ve ailemize darlık dokundu”; bu ise fakirlik, ihtiyaç, çoluk çocuğun çokluğu ve yiyeceğin azlığıdır. Aileleriyle geride bıraktıklarını kastettiler. { وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ } “ve değersiz bir sermaye ile geldik.” Bu hususta birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: مَعْنَى الْإِزْجَاءِ فِي اللُّغَةِ، الدَّفْعُ قَلِيلًا قَلِيلًا وَمِثْلُهُ التَّزْجِيَةُ يُقَالُ الرِّيحُ تُزْجِي السَّحَابَ. قَالَ اللَّه تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً [النُّورِ: ٤٣] وَزَجَّيْتُ فُلَانًا بِالْقَوْلِ دَافَعْتُهُ، وَفُلَانٌ يُزْجِي الْعَيْشَ أَيْ يَدْفَعُ الزَّمَانَ بِالْحِيلَةِ.

Birinci İnceleme: İzcâ (الْإِزْجَاء) kelimesinin lügatteki anlamı, azar azar itip sürmektir. Tezciye (التَّزْجِيَةُ) de böyledir. Nitekim rüzgâr bulutu sevk edip sürüklüyor denilir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً } “Görmedin mi ki Allah bulutları sürer” [Nûr 43]. "Falanı sözle savdım" ve "Falan kişi geçimini ittire kaktıra sürdürüyor", yani zamanı bir hile ile savuşturuyor denir.

وَالْبَحْثُ الثَّانِي: إِنَّمَا وَصَفُوا تِلْكَ الْبِضَاعَةَ بِأَنَّهَا مُزْجَاةٌ إِمَّا لِنُقْصَانِهَا أَوْ لِرَدَاءَتِهَا أَوْ لَهُمَا جَمِيعًا وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا كُلَّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ قَالَ الْحَسَنُ: الْبِضَاعَةُ الْمُزْجَاةُ الْقَلِيلَةُ، وَقَالَ آخَرُونَ إِنَّهَا كَانَتْ رَدِيئَةً وَاخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الرَّدَاءَةِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ كَانَتْ دَرَاهِمَ رَدِيئَةً لَا تقبل في ثمن الطعام، وقيل: الأقط، خَلِقُ الْغِرَارَةِ وَالْحَبْلِ وَأَمْتِعَةٌ رَثَّةٌ، وَقِيلَ: مَتَاعُ الْأَعْرَابِ الصُّوفُ وَالسَّمْنُ. وَقِيلَ: الْحَبَّةُ الْخَضْرَاءُ، وَقِيلَ: الْأَقِطُ، وَقِيلَ: النِّعَالُ وَالْأُدْمُ، وَقِيلَ: سَوِيقُ الْمُقْلِ، وَقِيلَ: صُوفُ الْمَعْزِ، وَقِيلَ: إِنَّ دَرَاهِمَ مِصْرَ كَانَتْ تُنْقَشُ فِيهَا صُورَةُ يُوسُفَ وَالدَّرَاهِمُ الَّتِي جَاءُوا بِهَا مَا كَانَ فِيهَا صُورَةُ يُوسُفَ فَمَا كَانَتْ مَقْبُولَةً عِنْدَ النَّاسِ.

İkinci İnceleme: O sermayeyi müzcât (مُزْجَاة) olarak nitelemeleri, ya eksikliğinden ya kalitesizliğinden ya da her ikisinden ötürüdür. Müfessirler bu kısımların tamamını zikretmişlerdir. Hasan: "Müzcât sermaye, az olandır" demiştir. Diğerleri ise onun kalitesiz olduğunu söylemiş ve bu kalitesizlik hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Yiyecek bedeli olarak kabul edilmeyen kalitesiz dirhemlerdi. Denildi ki: Çökelek, eski çuval ve ip ile yıpranmış eşyalardı. Denildi ki: Bedevilerin malı olan yün ve sade yağdı. Denildi ki: Yeşil mercimek/çitlembik idi; denildi ki: Kurutulmuş çökelek (keş) idi; denildi ki: Çarıklar ve tabaklanmış derilerdi; denildi ki: Yabani hurma kavutu idi; denildi ki: Keçi yünüydü. Denildi ki: Mısır'ın dirhemlerine Yûsuf'un resmi işleniyordu, onların getirdikleri dirhemlerde ise Yûsuf'un resmi yoktu, bu yüzden insanlar arasında geçerli değildi.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: فِي بَيَانِ أَنَّهُ لِمَ سُمِّيَتِ الْبِضَاعَةُ الْقَلِيلَةُ الرَّدِيئَةُ مُزْجَاةً؟ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ:

Üçüncü İnceleme: Az ve kalitesiz sermayeye niçin Müzcât (مُزْجَاة) dendiğinin beyanı hakkındadır. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir:

هِيَ مِنْ قَوْلِهِمْ فُلَانٌ يُزْجِي الْعَيْشَ أَيْ يَدْفَعُ الزَّمَانَ بِالْقَلِيلِ، وَالْمَعْنَى أَنَّا جِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ نُدَافِعُ بِهَا الزَّمَانَ، وَلَيْسَتْ مِمَّا يُنْتَفَعُ بِهِ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَالتَّقْدِيرُ بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٌ بِهَا الْأَيَّامُ، الثَّانِي: قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: إِنَّمَا قِيلَ لِلدَّرَاهِمِ الرَّدِيئَةِ مُزْجَاةٌ، لِأَنَّهَا مَرْدُودَةٌ مَدْفُوعَةٌ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ مِمَّنْ يُنْفِقُهَا/ قَالَ وَهِيَ مِنَ الْإِزْجَاءِ، وَالْإِزْجَاءُ عِنْدَ الْعَرَبِ السَّوْقُ وَالدَّفْعُ. الثَّالِثُ: بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ أَيْ مُؤَخَّرَةٍ مَدْفُوعَةٍ عَنِ الْإِنْفَاقِ لَا يُنْفِقُ مِثْلَهَا إِلَّا مَنِ اضْطُرَّ وَاحْتَاجَ إِلَيْهَا لِفَقْدِ غَيْرِهَا مِمَّا هُوَ أَجْوَدُ مِنْهَا. الرَّابِعُ: قَالَ الْكَلْبِيُّ: مُزْجَاةٌ لُغَةُ الْعَجَمِ، وَقِيلَ هِيَ مِنْ لُغَةِ الْقِبْطِ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: لَا يَنْبَغِي أَنْ يُجْعَلَ لَفْظٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفُ الِاشْتِقَاقِ وَالتَّصْرِيفِ مَنْسُوبًا إِلَى الْقِبْطِ.

Bu, Arapların "Falan kişi geçimini ittire kaktıra sürdürüyor", yani zamanı az bir şeyle savuşturuyor sözündendir. Anlamı şudur: Biz, kendisiyle zamanı savuşturmaya çalıştığımız ve pek de faydalanılmayan değersiz bir sermaye ile geldik. Bu veche göre takdir: Kendisiyle günlerin savuşturulduğu bir sermaye iledir. İkincisi: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Kalitesiz dirhemlere müzcât denilmesi; harcayan kişiden geri çevrilen, reddedilen ve kabul görmeyen oluşundandır. Dedi ki: Bu, İzcâ (الْإِزْجَاء) kökündendir; İzcâ ise Araplara göre sevk etmek ve itip kakmaktır. Üçüncüsü: { بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ } yani harcanması ertelenen, geri itilen bir sermaye demektir ki böylesini ancak darda kalan ve ondan daha kalitelisini bulamadığı için ona muhtaç olan kimse harcar. Dördüncüsü: Kelbî: "Müzcât yabancı dildendir (Arapça değildir)" demiştir. Kıptî dilindendir de denilmiştir. Ebû Bekr el-Enbârî ise: "İştikakı ve sarfı bilinen Arapça bir lafzın Kıptîceye nispet edilmesi uygun değildir" demiştir.

الْبَحْثُ الرَّابِعُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ مُزْجَاةٍ بِالْإِمَالَةِ، لِأَنَّ أصله الياء، والباقون بالنصب والتفخيم.

Dördüncü İnceleme: Hamza ve Kisâî, aslı ya (ي) olduğu için { مُزْجاةٍ } kelimesini imâle ile okumuşlardır. Geri kalanlar ise fetha ve tefhim ile okumuşlardır.

[في قوله تعالى فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ] وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ الْكَلَامِ فِي كَوْنِ الْبِضَاعَةِ مزجاة إما لقلتها أو لنقصانها أو لمجموعهما ولما وصفوا شدة حالهم وو صفوا بِضَاعَتَهُمْ بِأَنَّهَا مُزْجَاةٌ قَالُوا لَهُ: فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَالْمُرَادُ أَنْ يُسَاهِلَهُمْ إِمَّا بِأَنْ يُقِيمَ النَّاقِصَ مَقَامَ الزَّائِدِ أَوْ يُقِيمَ الرَّدِيءَ مَقَامَ الْجَيِّدِ، ثُمَّ قَالُوا: وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا وَالْمُرَادُ الْمُسَامَحَةُ بِمَا بَيْنَ الثَّمَنَيْنِ وَأَنْ يُسَعِّرَ لَهُمْ بِالرَّدِيءِ كَمَا يُسَعِّرُ بِالْجَيِّدِ، وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّهُ هَلْ كَانَ ذَلِكَ طَلَبًا مِنْهُمْ لِلصَّدَقَةِ فَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: إِنَّ الصَّدَقَةَ كَانَتْ حَلَالًا لِلْأَنْبِيَاءِ قَبْلَ مُحَمَّدٍ ﷺ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، كَأَنَّهُمْ طَلَبُوا الْقَدْرَ الزَّائِدَ عَلَى سَبِيلِ الصَّدَقَةِ، وَأَنْكَرَ الْبَاقُونَ ذَلِكَ وَقَالُوا حَالُ الْأَنْبِيَاءِ وَحَالُ أَوْلَادِ الْأَنْبِيَاءِ يُنَافِي طَلَبَ الصَّدَقَةِ لِأَنَّهُمْ يَأْنَفُونَ مِنَ الْخُضُوعِ لِلْمَخْلُوقِينَ وَيَغْلُبُ عَلَيْهِمُ الِانْقِطَاعُ إِلَى اللَّه تَعَالَى وَالِاسْتِغَاثَةُ بِهِ عَمَّنْ سِوَاهُ، وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ: أَنَّهُمَا كَرِهَا أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ فِي دُعَائِهِ اللَّهُمَّ تَصَدَّقْ عَلَيَّ، قَالُوا: لِأَنَّ اللَّه لَا يَتَصَدَّقُ إِنَّمَا يَتَصَدَّقُ الَّذِي يَبْتَغِي الثَّوَابَ، وَإِنَّمَا يَقُولُ: اللَّهُمَّ أَعْطِنِي أَوْ تَفَضَّلْ، فَعَلَى هَذَا التَّصَدُّقُ هُوَ إِعْطَاءُ الصَّدَقَةِ وَالْمُتَصَدِّقُ الْمُعْطِي، وَأَجَازَ اللَّيْثُ أَنْ يُقَالَ لِلسَّائِلِ: مُتَصَدِّقٌ وَأَبَاهُ الْأَكْثَرُونَ. وَرُوِيَ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا: مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَتَضَرَّعُوا إِلَيْهِ اغْرَوْرَقَتْ عَيْنَاهُ فَعِنْدَ ذَلِكَ قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ وَقِيلَ: دَفَعُوا إِلَيْهِ كِتَابَ يَعْقُوبَ فِيهِ مِنْ

[Allah Teâlâ'nın: { فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ } kavli hakkında] Bil ki, sermayenin müzcât oluşuna dair sözün özü; ya azlığından ya noksanlığından ya da ikisinin birden bulunmasındandır. Durumlarının şiddetini ve sermayelerinin değersiz olduğunu vasfettiklerinde ona: { فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ } “Bize tam ölçek ver” dediler. Murad, ya noksan olanı fazla olanın yerine veya kalitesizi kalitelinin yerine koyarak kendilerine kolaylık göstermesidir. Sonra: { وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا } “ve bize sadaka ihsan eyle!” dediler. Murad, iki fiyat arasındaki farkı bağışlaması ve kaliteliye biçtiği fiyatı kendilerine kalitesiz mal için de biçmesidir. İnsanlar, bunun onlardan bir sadaka talebi olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Süfyân b. Uyeyne: "Bu ayete binaen sadaka, Muhammed ﷺ'den önceki peygamberlere helaldi" demiştir. Bu takdire göre, sanki fazla olan miktarı sadaka kabilinden istemişlerdir. Diğerleri ise bunu reddetmiş ve şöyle demişlerdir: Peygamberlerin ve peygamber çocuklarının hâli, sadaka istemekle bağdaşmaz; çünkü onlar yaratılmışlara boyun eğmekten çekinirler, onların baskın hâli Allah Teâlâ'ya yönelmek ve O'ndan başkasına sığınmayıp O'ndan yardım istemektir. Hasan ve Mücâhid'den, bir kimsenin duasında: "Allah'ım bana sadaka ver" demesini mekruh gördükleri rivayet edilmiştir. Onlar: "Çünkü Allah sadaka vermez; sadakayı ancak sevap uman kimse verir. Kişi ancak: 'Allah'ım bana ihsan et veya lütufta bulun' der" demişlerdir. Buna göre tasadduk (التَّصَدُّقُ), sadaka vermek; mütesaddık (الْمُتَصَدِّقُ) ise verendir. Leys, isteyen kimseye mütesaddık denilmesine cevaz vermiş, çoğunluk ise bunu reddetmiştir. Rivayet edildiğine göre onlar: { مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ } “Bize ve ailemize darlık dokundu” deyip ona yalvarınca, gözleri yaşla doldu; işte o zaman: { قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Dedi ki: 'Yûsuf'a ve kardeşine neler yaptığınızı bildiniz mi?'” dedi. Bir rivayette ise, ona Ya'kûb'un mektubunu verdiler; onda şu yazılıydı: İsrâîlullâh...

يَعْقُوبَ إِسْرَائِيلِ اللَّه ابْنِ إِسْحَاقَ ذَبِيحِ اللَّه ابْنِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ اللَّه إِلَى عَزِيزِ مِصْرَ. أَمَّا بَعْدُ: فَإِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ مُوَكَّلٌ بِنَا الْبَلَاءُ أَمَّا جَدِّي فَشُدَّتْ يَدَاهُ وَرِجْلَاهُ وَرُمِيَ فِي النَّارِ لِيُحْرَقَ فَنَجَّاهُ اللَّه وَجَعَلَهَا بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَيْهِ، وَأَمَّا أَبِي فَوُضِعَ السِّكِّينُ عَلَى قَفَاهُ لِيُقْتَلَ فَفَدَاهُ اللَّه، وَأَمَّا أَنَا فَكَانَ لِيَ ابْنٌ وَكَانَ أَحَبَّ أَوْلَادِي إِلَيَّ فَذَهَبَ بِهِ إِخْوَتُهُ إِلَى الْبَرِّيَّةِ ثُمَّ أَتَوْنِي بِقَمِيصِهِ مُلَطَّخًا بِالدَّمِ وَقَالُوا قَدْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ فَذَهَبَتْ عَيْنَايَ مِنَ الْبُكَاءِ عَلَيْهِ، ثُمَّ كَانَ لِيَ ابْنٌ وَكَانَ أَخَاهُ مِنْ أُمِّهِ وَكُنْتُ أَتَسَلَّى بِهِ فَذَهَبُوا بِهِ إِلَيْكَ ثُمَّ رَجَعُوا وَقَالُوا: إِنَّهُ قَدْ سَرَقَ وَإِنَّكَ حَبَسْتَهُ عِنْدَكَ وَإِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ لَا نَسْرِقُ وَلَا نَلِدُ سَارِقًا، فَإِنْ رَدَدْتَهُ عَلَيَّ وَإِلَّا دَعَوْتُ عَلَيْكَ دَعْوَةً تُدْرِكُ السَّابِعَ مِنْ وَلَدِكَ. فَلَمَّا قَرَأَ يُوسُفُ ﵇ الْكِتَابَ لَمْ يَتَمَالَكْ وَعِيلَ صَبْرُهُ وَعَرَّفَهُمْ أَنَّهُ يُوسُفُ.

İsrâîlullâh Ya'kûb b. Zebîhullâh İshâk b. Halîlullâh İbrâhîm'den Mısır Azizine. İmdi: Şüphesiz biz, kendilerine bela musallat kılınmış bir ev halkıyız. Dedeme gelince; elleri ve ayakları bağlanıp yakılmak üzere ateşe atıldı da Allah onu kurtardı ve ateşi onun üzerine serin ve selamet kıldı. Babama gelince; kurban edilmek üzere boynuna bıçak konuldu da Allah ona fidye verdi. Bana gelince; benim bir oğlum vardı ve çocuklarımın bana en sevgilisiydi. Kardeşleri onu kıra götürdüler, sonra kana bulanmış gömleğiyle bana gelip onu kurdun yediğini söylediler; ona ağlamaktan gözlerimi kaybettim. Sonra onun anne bir kardeşi olan bir oğlum daha vardı ve onunla teselli buluyordum. Onu sana götürdüler, sonra dönüp onun hırsızlık yaptığını ve senin onu yanında alıkoyduğunu söylediler. Halbuki biz öyle bir ev halkıyız ki hırsızlık yapmayız ve bizden hırsız doğmaz. Şayet onu bana geri verirsen ne âlâ, aksi takdirde sana öyle bir beddua ederim ki soyundan yedinci göbeğe kadar ulaşır. Yûsuf aleyhisselâm mektubu okuyunca kendine hâkim olamadı, sabrı tükendi ve onlara kendisinin Yûsuf olduğunu bildirdi.

ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْ يُوسُفَ ﵇ فِي هَذَا الْمَقَامِ أَنَّهُ قَالَ: هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ قِيلَ إِنَّهُ لَمَّا قَرَأَ كِتَابَ أَبِيهِ يَعْقُوبَ ارْتَعَدَتْ مَفَاصِلُهُ وَاقْشَعَرَّ جِلْدُهُ وَلَانَ قَلْبُهُ وَكَثُرَ بُكَاؤُهُ وَصَرَّحَ بِأَنَّهُ يُوسُفُ.

Sonra Allah Teâlâ bu makamda Yûsuf aleyhisselâm'ın: { هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Yûsuf'a ve kardeşine neler yaptığınızı bildiniz mi?” dediğini nakletmiştir. Denildi ki: Babası Ya'kûb'un mektubunu okuyunca mafsalları titredi, tüyleri ürperdi, kalbi yumuşadı, ağlaması çoğaldı ve Yûsuf olduğunu açıkça söyledi.

وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا رأى إخوته تضرعوا إليه وو صفوا مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ شِدَّةِ الزَّمَانِ وَقِلَّةِ الْحِيلَةِ أَدْرَكَتْهُ الرِّقَّةُ فَصَرَّحَ حِينَئِذٍ بِأَنَّهُ يُوسُفُ، وَقَوْلُهُ: هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ اسْتِفْهَامٌ يُفِيدُ تَعْظِيمَ الْوَاقِعَةِ، وَمَعْنَاهُ: مَا أَعْظَمَ مَا ارْتَكَبْتُمْ فِي يُوسُفَ وَمَا أَقْبَحَ مَا أَقْدَمْتُمْ عَلَيْهِ، وَهُوَ كَمَا يُقَالُ لِلْمُذْنِبِ هَلْ تَدْرِي من عصيت وعل تَعْرِفُ مَنْ خَالَفْتَ؟

Denildi ki: Kardeşlerinin kendisine yalvardıklarını, içinde bulundukları zamanın zorluğunu ve çaresizliklerini vasfettiklerini görünce merhameti kabardı ve o anda Yûsuf olduğunu açıkça bildirdi. Onun: { هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ } “Yûsuf'a neler yaptığınızı bildiniz mi?” sözü, hadisenin büyüklüğünü ifade eden bir istifhamdır (sorudur). Anlamı şudur: Yûsuf hakkında işlediğiniz şey ne kadar büyük ve kalkıştığınız cürüm ne kadar çirkindir! Bu, günahkâr birine: "Kime isyan ettiğini biliyor musun ve kime muhalefet ettiğini anlıyor musun?" denilmesi gibidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَصْدِيقٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ [يُوسُفَ:

Bil ki bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Biz de ona: 'Andolsun ki sen onlara bu işlerini, onlar hiç farkında değillerken haber vereceksin' diye vahyettik.” [Yûsuf: 15] kavlinin bir tasdikidir.

١٥] وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَأَخِيهِ فَالْمُرَادُ مَا فَعَلُوا بِهِ مِنْ تَعْرِيضِهِ لِلْغَمِّ بِسَبَبِ إِفْرَادِهِ عَنْ أَخِيهِ لِأَبِيهِ وَأُمِّهِ، وَأَيْضًا كَانُوا يُؤْذُونَهُ وَمِنْ جُمْلَةِ أَقْسَامِ ذَلِكَ الْإِيذَاءِ قَالُوا فِي حَقِّهِ: إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ [يُوسُفَ: ٧٧] وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ فَهُوَ يَجْرِي مَجْرَى الْعُذْرِ كَأَنَّهُ قَالَ: أَنْتُمْ إِنَّمَا أَقْدَمْتُمْ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ الْقَبِيحِ الْمُنْكَرِ حَالَ مَا كُنْتُمْ فِي جَهَالَةِ الصِّبَا أَوْ فِي جَهَالَةِ الْغُرُورِ، يَعْنِي وَالْآنَ لَسْتُمْ كَذَلِكَ، وَنَظِيرُهُ مَا يُقَالُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ [الِانْفِطَارِ: ٦] قِيلَ إِنَّمَا ذَكَرَ تَعَالَى هَذَا الْوَصْفَ الْمُعَيَّنَ لِيَكُونَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى الْجَوَابِ وَهُوَ أَنْ يَقُولَ الْعَبْدُ يَا رَبِّ غَرَّنِي كرمك فكذا هاهنا إِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ الْكَلَامَ إِزَالَةً لِلْخَجَالَةِ عَنْهُمْ وَتَخْفِيفًا لِلْأَمْرِ عَلَيْهِمْ. ثُمَّ إِنَّ إِخْوَتَهُ قَالُوا: أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قالَ أَنَا يُوسُفُ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ إِنَّكَ عَلَى لَفْظِ الْخَبَرِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ أَيِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ بِفَتْحِ الْأَلْفِ غَيْرَ مَمْدُودَةٍ وَبِالْيَاءِ وَأَبُو عَمْرٍو آيِنَّكَ بِمَدِّ الْأَلِفِ وَهُوَ رِوَايَةُ قَالُونَ عَنْ نَافِعٍ، والباقون أَإِنَّكَ بِهَمْزَتَيْنِ وَكُلُّ ذَلِكَ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، وَقَرَأَ أُبَيٌّ أَوَ أَنْتَ يُوسُفُ فَحُصِّلَ مِنْ هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ أَنَّ مِنَ الْقُرَّاءِ مَنْ قَرَأَ بِالِاسْتِفْهَامِ وَمِنْهُمْ مَنْ قَرَأَ بِالْخَبَرِ. أَمَّا الْأَوَّلُونَ فَقَالُوا: إِنَّ يُوسُفَ لَمَّا قَالَ لَهُمْ: هَلْ عَلِمْتُمْ وَتَبَسَّمَ فَأَبْصَرُوا ثَنَايَاهُ، وَكَانَتْ كَاللُّؤْلُؤِ الْمَنْظُومِ شَبَّهُوهُ بِيُوسُفَ، فقالوا له استفهاما أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الِاسْتِفْهَامِ أَنَّهُ قالَ أَنَا يُوسُفُ وَإِنَّمَا أَجَابَهُمْ عَمَّا اسْتَفْهَمُوا عَنْهُ. وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ عَلَى الْخَبَرِ فَحُجَّتُهُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ لَمْ يَعْرِفُوهُ حَتَّى وَضَعَ التَّاجَ عَنْ رَأْسِهِ، وَكَانَ فِي فَرْقِهِ عَلَامَةٌ وَكَانَ لِيَعْقُوبَ وَإِسْحَاقَ مِثْلُهَا شِبْهُ الشَّامَةِ، فَلَمَّا رَفَعَ التَّاجَ عَرَفُوهُ بِتِلْكَ الْعَلَامَةِ، فَقَالُوا: إِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ابْنُ كَثِيرٍ أَرَادَ الِاسْتِفْهَامَ ثُمَّ حَذَفَ حَرْفَ الِاسْتِفْهَامِ وَقَوْلُهُ: قالَ أَنَا يُوسُفُ فِيهِ بَحْثَانِ:

15] O'nun: { وَأَخِيهِ } “ve kardeşine” kavline gelince; murad, anne-baba bir kardeşinden ayrı düşürülmesi sebebiyle onu kedere maruz bırakmak suretiyle yaptıkları şeylerdir. Ayrıca ona eziyet ediyorlardı; bu eziyet türlerinden biri de onun hakkında: { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” [Yûsuf 77] demeleridir. O'nun: { إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ } “Siz cahiller iken” kavline gelince; bu bir mazeret yerine geçer. Sanki şöyle demiştir: Siz o çirkin ve münker fiile ancak çocukluk cehaleti veya gurur (aldanmışlık) cehaleti içindeyken kalkıştınız; yani şimdi ise öyle değilsiniz. Bunun bir benzeri, Allah Teâlâ'nın: { مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ } “O Kerîm olan Rabbine karşı seni ne aldattı?” [İnfitâr 6] kavlinin tefsirinde söylenendir. Denildi ki: Allah Teâlâ bu muayyen vasfı, kula cevap imkânı sağlamak için zikretmiştir ki o da kulun: "Ey Rabbim, beni Senin keremin aldattı" demesidir. İşte burada da onların mahcubiyetini gidermek ve durumu kendilerine hafifletmek için bu sözü zikretmiştir. Ardından kardeşleri: { أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قالَ أَنَا يُوسُفُ } “'Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?' dediler. O da: 'Ben Yûsuf'um' dedi.” İbn Kesîr, { إِنَّكَ } şeklinde haber lafzıyla okumuştur. Nâfi', hemzeyi uzatmadan fetha ile ve ya harfiyle { أَيِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ } şeklinde; Ebû Amr ise elifi uzatarak { آيِنَّكَ } şeklinde okumuştur ki bu Kālûn'un Nâfi'den rivayetidir. Geri kalanlar ise iki hemze ile { أَإِنَّكَ } okumuşlardır ve bütün bunlar istifham üzeredir. Übeyy ise { أَوَ أَنْتَ يُوسُفُ } şeklinde okumuştur. Bu kıraatlerden hâsıl olan şudur: Kurrâdan kimi istifham ile, kimi de haber ile okumuştur. Birincilere gelince; dediler ki: Yûsuf onlara { هَلْ عَلِمْتُمْ } deyip tebessüm edince ön dişlerini gördüler. Bunlar dizili inci gibiydi ve onu Yûsuf'a benzettiler; böylece ona istifham yoluyla: { أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ } dediler. İstifhamın sıhhatine delil ise onun: { قالَ أَنَا يُوسُفُ } demesidir; zira o ancak onların sordukları şeye cevap vermiştir. Haber sigasıyla okuyana gelince; onun hücceti İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen şu husustur: Yûsuf'un kardeşleri, başından tacı çıkarana kadar onu tanıyamadılar. Saç ayrımında bir işaret vardı; Ya'kûb ve İshâk'ta da ben gibi buna benzer bir işaret bulunuyordu. Tacı kaldırınca o işaretten onu tanıdılar ve: { إِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ } dediler. İbn Kesîr'in istifhamı murad edip sonra istifham harfini hazfetmiş olması da caizdir. O'nun: { قالَ أَنَا يُوسُفُ } kavlinde iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: اللَّامُ لَامُ الِابْتِدَاءِ، وَأَنْتَ مُبْتَدَأٌ وَيُوسُفُ خَبَرُهُ، وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ إِنَّ.

Birinci İnceleme: Lam (لَ), ibtida lamıdır; { أَنْتَ } mübteda, { يُوسُفُ } ise onun haberidir. Cümle bütünüyle { إِنَّ }'nin haberidir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّهُ إِنَّمَا صَرَّحَ بِالِاسْمِ تَعْظِيمًا لِمَا نَزَلْ بِهِ مِنْ ظُلْمِ إِخْوَتِهِ وَمَا عَوَّضَهُ اللَّه مِنَ الظفر والنصر

İkinci İnceleme: İsmi açıkça zikretmesi; kardeşlerinin zulmünden başına gelenlerin büyüklüğünü ve buna karşılık Allah'ın lütfettiği zafer ve nusreti yüceltmek içindir.

فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَنَا الَّذِي ظَلَمْتُمُونِي عَلَى أَعْظَمِ الْوُجُوهِ واللَّه تَعَالَى أَوْصَلَنِي إِلَى أَعْظَمِ الْمَنَاصِبِ، أَنَا ذَلِكَ الْعَاجِزُ الَّذِي قَصَدْتُمْ قَتْلَهُ وَإِلْقَاءَهُ فِي الْبِئْرِ ثُمَّ صِرْتُ كَمَا تَرَوْنَ، وَلِهَذَا قَالَ: وَهذا أَخِي مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْرِفُونَهُ لِأَنَّ مَقْصُودَهُ أَنْ يَقُولَ: وَهَذَا أَيْضًا كَانَ مَظْلُومًا كَمَا كُنْتُ ثُمَّ إِنَّهُ صَارَ مُنْعَمًا عَلَيْهِ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى كَمَا تَرَوْنَ وَقَوْلُهُ:

Sanki şöyle demiştir: Bana en büyük şekillerde zulmeden sizlersiniz; Allah Teâlâ ise beni en yüce makamlara ulaştırdı. Sizin öldürmeyi ve kuyuya atmayı kastettiğiniz o aciz kimse bendim; sonra gördüğünüz gibi oldum. İşte bu yüzden, onlar onu tanıdıkları halde: { وَهذا أَخِي } “bu da kardeşimdir” demiştir. Çünkü maksadı şöyle demektir: Bu da benim gibi mazlumdu; sonra gördüğünüz gibi Allah Teâlâ tarafından nimete erdirildi. O'nun:

قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ بِكُلِّ عِزٍّ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَقَالَ آخَرُونَ بِالْجَمْعِ بَيْنَنَا بَعْدَ التَّفْرِقَةِ وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ مَعْنَاهُ: مَنْ يَتَّقِ مَعَاصِيَ اللَّه وَيَصْبِرْ عَلَى أَذَى النَّاسِ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ وَالْمَعْنَى: إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّه لَا يُضِيعُ أَجْرَهُمْ فَوَضَعَ الْمُحْسِنِينَ مَوْضِعَ الضَّمِيرِ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى الْمُتَّقِينَ. وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

{ قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا } “Doğrusu Allah bize lütufta bulundu” kavli hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Dünya ve ahiretteki her türlü izzetle" demiştir. Diğerleri ise: "Ayrılıktan sonra bizi bir araya getirmekle" demişlerdir. O'nun: { إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ } “Gerçek şu ki, kim sakınır ve sabrederse” kavlinin anlamı: Kim Allah'ın haramlarından sakınır ve insanların eziyetine sabrederse { فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “şüphesiz Allah güzel davrananların ecrini zayi etmez” demektir. Mânası: Kim sakınır ve sabrederse şüphesiz Allah onların ecrini zayi etmez demektir; müttakileri de kapsadığı için zamir yerine muhsinler (الْمُحْسِنِينَ) açık ismi konulmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ وَصَفَ نَفْسَهُ فِي هَذَا الْمَقَامِ الشَّرِيفِ بِكَوْنِهِ مُتَّقِيًا وَلَوْ أنه قدم عَلَى مَا يَقُولُهُ الْحَشْوِيَّةُ فِي حَقِّ زُلَيْخَا لَكَانَ هَذَا الْقَوْلُ كَذِبًا مِنْهُ وَذِكْرُ الْكَذِبِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ الَّذِي يُؤْمِنُ فِيهِ الْكَافِرُ وَيَتُوبُ فِيهِ الْعَاصِي لَا يَلِيقُ بِالْعُقَلَاءِ.

Birinci Mesele: Bil ki Yûsuf aleyhisselâm bu şerefli makamda kendisini müttaki olarak nitelemiştir. Şayet Haşviyye'nin Züleyha hakkında iddia ettiği şeye yeltenmiş olsaydı, bu sözü kendisinden bir yalan olurdu; kafirin iman ettiği, günahkârın tövbe ettiği böyle bir makamda yalan söylemek ise akıl sahiplerine yakışmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ رُوِيَ عَنِ ابْنِ كثير في طَرِيقِ قُنْبُلٍ: إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِي بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الْحَالَيْنِ وَوَجْهُهُ أَنْ يُجْعَلَ «مَنْ» بِمَنْزِلَةِ الَّذِي فَلَا يُوجِبُ الْجَزْمَ وَيَجُوزُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَيَصْبِرْ فِي مَوْضِعِ الرَّفْعِ إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ الرَّفْعُ طَلَبًا لِلتَّخْفِيفِ كَمَا يُخَفَّفُ فِي عَضْدٍ وَشَمْعٍ وَالْبَاقُونَ بِحَذْفِ الياء في الحالين.

İkinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: İbn Kesîr'den Kunbül tarikiyle: Her iki halde de ya (ي) harfinin sübutuyla { إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِي } şeklinde rivayet edilmiştir. Bunun izahı, { مَنْ } kelimesinin { الَّذِي } konumunda kılınmasıdır; bu takdirde meczum kılmayı gerektirmez. Bu veche göre onun: { وَيَصْبِرْ } kavlinin ref mahallinde olması caizdir; ancak "adud" (عَضُد) ve "şem'" (شَمْع) kelimelerinde hafifletildiği gibi hafifletme talebiyle ref harekesi hazfedilmiştir. Diğer kurrâ ise her iki halde de ya harfinin hazfiyle okumuşlardır.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٩١ الى ٩٣]

[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 91-93]

قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ (٩١) قالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢) اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣)

{ قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ (٩١) قالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢) اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣) } “Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun, gerçekten Allah seni bize üstün kıldı. Doğrusu biz de büyük hatalar işlemiştik.' [Yûsuf] dedi ki: 'Bugün size hiçbir kınama yoktur. Allah sizi bağışlasın; O, merhametlilerin en merhametlisidir. Bu gömleğimi götürün de babamın yüzüne sürün; gözü açılır. Bütün ailenizi de bana getirin.'”

اعْلَمْ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا ذَكَرَ لِإِخْوَتِهِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى مَنَّ عَلَيْهِ وَأَنَّ مَنْ يَتَّقِ الْمَعَاصِيَ وَيَصْبِرْ عَلَى أَذَى النَّاسِ فَإِنَّهُ لَا يُضَيِّعُهُ اللَّه صَدَّقُوهُ فِيهِ، وَاعْتَرَفُوا لَهُ بِالْفَضْلِ وَالْمَزِيَّةِ قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: يُقَالُ: آثَرَكَ إِيثَارًا، أَيْ فَضَّلَكَ اللَّه، وَفُلَانٌ آثَرَ عَبْدَ فُلَانٍ، إِذَا كَانَ يُؤْثِرُهُ بِفَضْلِهِ وَصِلَتِهِ، وَالْمَعْنَى: لَقَدْ فَضَّلَكَ اللَّه عَلَيْنَا بِالْعِلْمِ/ وَالْحِلْمِ وَالْعَقْلِ وَالْفَضْلِ وَالْحُسْنِ وَالْمُلْكِ، وَاحْتَجَّ بَعْضُهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ إِخْوَتَهُ مَا كَانُوا أَنْبِيَاءَ، لِأَنَّ جَمِيعَ الْمَنَاصِبِ الَّتِي تَكُونُ مُغَايِرَةً لِمَنْصِبِ النُّبُوَّةِ كَالْعَدَمِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ فَلَوْ شَارَكُوهُ فِي مَنْصِبِ النُّبُوَّةِ لَمَا قَالُوا: تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ يَذْهَبُ سُؤَالُ مَنْ يَقُولُ لَعَلَّ الْمُرَادَ كَوْنُهُ زَائِدًا عَلَيْهِمْ فِي الْمُلْكِ وَأَحْوَالِ الدُّنْيَا وَإِنْ شَارَكُوهُ فِي النُّبُوَّةِ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ أَحْوَالَ الدُّنْيَا لَا يُعْبَأُ بِهَا فِي جَنْبِ مَنْصِبِ النُّبُوَّةِ.

Bil ki Yûsuf aleyhisselâm kardeşlerine Allah Teâlâ'nın kendisine lütufta bulunduğunu, günahlardan sakınıp insanların eziyetine sabreden kimseyi Allah'ın zayi etmeyeceğini zikredince, onlar bu hususta onu tasdik ettiler ve onun fazilet ve üstünlüğünü itiraf ederek: { قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ } “Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun, gerçekten Allah seni bize üstün kıldı. Doğrusu biz de büyük hatalar işlemiştik.'” dediler. Asmaî şöyle demiştir: Âserake îsâren (آثَرَكَ إِيثَارًا); yani Allah seni üstün kıldı demektir. "Falan kişi, falanın kölesini üstün tuttu" ifadesi, lütuf ve ihsanıyla onu tercih ettiği zaman kullanılır. Anlamı: Allah seni ilim, hilim, akıl, fazilet, güzellik ve mülk bakımından bize üstün kıldı demektir. Bazıları bu ayeti kardeşlerinin peygamber olmadıklarına delil getirmişlerdir; çünkü nübüvvet makamından başka olan bütün makamlar, ona nispetle yok hükmündedir. Şayet onlar nübüvvet makamında ona ortak olsalardı: { تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا } “Allah'a yemin olsun, gerçekten Allah seni bize üstün kıldı” demezlerdi. Bu takdirle: "Nübüvvette ortak olsalar bile belki de murad mülk ve dünya hâllerinde onlardan üstün olmasıdır" diyen kimsenin sorusu zail olur; zira biz, nübüvvet makamının yanında dünya hâllerine itibar edilmeyeceğini beyan etmiştik.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ قِيلَ الْخَاطِئُ هُوَ الَّذِي أَتَى بِالْخَطِيئَةِ عَمْدًا وَفُرِّقَ بَيْنَ الْخَاطِئِ وَالْمُخْطِئِ، فَلِهَذَا الْفَرْقِ يُقَالُ لِمَنْ يَجْتَهِدُ فِي الْأَحْكَامِ فَلَا يُصِيبُ إِنَّهُ مُخْطِئٌ، وَلَا يُقَالُ إِنَّهُ خَاطِئٌ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الَّذِي اعْتَذَرُوا مِنْهُ هُوَ إِقْدَامُهُمْ عَلَى إِلْقَائِهِ فِي الْجُبِّ وَبَيْعِهِ وَتَبْعِيدِهِ عَنِ الْبَيْتِ وَالْأَبِ، وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ: إِنَّهُمْ لَمْ يَعْتَذِرُوا إِلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ، لِأَنَّ ذَلِكَ وَقَعَ مِنْهُمْ قَبْلَ الْبُلُوغِ فَلَا يَكُونُ ذَنْبًا فَلَا يُعْتَذَرُ مِنْهُ، وَإِنَّمَا اعْتَذَرُوا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ أَخْطَئُوا بَعْدَ ذَلِكَ بِأَنْ لَمْ يُظْهِرُوا لِأَبِيهِمْ مَا فَعَلُوهُ، لِيَعْلَمَ أَنَّهُ حَيٌّ وَأَنَّ الذِّئْبَ لَمْ يَأْكُلْهُ وَهَذَا الْكَلَامُ ضَعِيفٌ من وجوه:

O'nun: { وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ } “Doğrusu biz de büyük hatalar işlemiştik” kavline gelince; hâtî (الْخَاطِئُ), hatayı kasten işleyen kimsedir denilmiştir. Hâtî ile muhtî (الْمُخْطِئُ) arasında fark gözetilmiştir; işte bu farktan dolayı hükümlerde içtihat edip de isabet ettiremeyen kimseye "muhtî" denir, "hâtî" denilmez. Müfessirlerin ekseriyetine göre özür diledikleri şey; onu kuyuya atmaya, satmaya ve evinden, babasından uzaklaştırmaya cüret etmeleridir. Ebû Alî el-Cübbâî ise şöyle demiştir: Onlar bundan dolayı özür dilemediler; çünkü bu onların büluğ çağından önce başlarına gelmişti, dolayısıyla günah sayılmaz ve bundan dolayı özür dilenmez. Onlar ancak bundan sonra yaptıkları şeyi babalarına açıklamayarak -onun hayatta olduğunu ve kurdun onu yemediğini bilsin diye- hata ettiklerinden ötürü özür dilediler. Bu söz birkaç vecihten zayıftır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ أَقْدَمُوا عَلَى تِلْكَ الْأَعْمَالِ فِي زَمَنِ الصِّبَا لِأَنَّهُ مِنَ الْبَعِيدِ فِي مِثْلِ يَعْقُوبَ أَنْ يَبْعَثَ جَمْعًا مِنَ الصِّبْيَانِ غَيْرِ الْبَالِغِينَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَبْعَثَ مَعَهُمْ رَجُلًا عَاقِلًا يَمْنَعُهُمْ عَمَّا لَا يَنْبَغِي وَيَحْمِلُهُمْ عَلَى مَا يَنْبَغِي.

Birinci Vecih: Onların bu amellere çocukluk çağında giriştiklerini söylemenin caiz olmadığını beyan etmiştik; çünkü Ya'kûb gibi bir zatın, uygunsuz şeylerden alıkoyacak ve gerekeni yaptıracak akıllı bir adamı yanlarına katmaksızın büluğa ermemiş bir grup çocuğu göndermesi uzak bir ihtimaldir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: هَبْ أَنَّ الْأَمْرَ عَلَى مَا ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ لَا يَجِبُ الِاعْتِذَارُ عَنْ ذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ يَحْسُنُ الِاعْتِذَارُ عَنْهُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْمُذْنِبَ إِذَا تَابَ زَالَ عِقَابُهُ ثُمَّ قَدْ يُعِيدُ التَّوْبَةَ وَالِاعْتِذَارَ مَرَّةً أُخْرَى، فعلمنا أن الإنسان أيضا قد يتوب عند ما لَا تَكُونُ التَّوْبَةُ وَاجِبَةً عَلَيْهِ.

İkinci Vecih: Durumun Cübbâî'nin zikrettiği gibi olduğunu farz etsek bile deriz ki: Meselenin en nihai boyutu bundan dolayı özür dilemenin vacip olmamasıdır; fakat bundan dolayı özür dilemenin güzel bir davranış olacağı söylenebilir. Bunun delili şudur: Günahkâr kimse tövbe ettiğinde cezası kalkar, sonra tövbeyi ve özür dilemeyi bir kez daha tekrarlayabilir. Böylece bildik ki insan, tövbe üzerine vacip olmadığı hallerde de tövbe edebilir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا اعْتَرَفُوا بِفَضْلِهِ عَلَيْهِمْ وَبِكَوْنِهِمْ مُجْرِمِينَ خَاطِئِينَ قَالَ يُوسُفُ: لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Bil ki onlar, onun kendilerine olan üstünlüğünü, kendilerinin ise günahkâr ve suçlu olduklarını itiraf edince Yûsuf: { لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ } “Bugün size hiçbir kınama yoktur. Allah sizi bağışlasın” dedi. Bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: التَّثْرِيبُ التَّوْبِيخُ وَمِنْهُ

Birinci İnceleme: Tesrîb (التَّثْرِيبُ), azarlamak ve kınamaktır. Nitekim bundan mülhem olarak:

قَوْلُهُ ﵊: «إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيَضْرِبْهَا الْحَدَّ وَلَا يُثَرِّبْهَا»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Birinizin cariyesi zina ettiğinde ona had cezasını vursun, fakat onu kınayıp azarlamasın» kavli vardır.

أَيْ وَلَا يُعَيِّرْهَا بِالزِّنَا، فَقَوْلُهُ: لَا تَثْرِيبَ أَيْ لَا تَوْبِيخَ وَلَا عَيْبَ وَأَصْلُ التَّثْرِيبِ مِنَ الثَّرْبِ وَهُوَ الشَّحْمُ الَّذِي هُوَ غَاشِيَةُ الْكِرْشِ. وَمَعْنَاهُ إِزَالَةُ الثَّرْبِ كَمَا أَنَّ التَّجْلِيدَ إِزَالَةُ الْجِلْدِ قَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ طَلَبُ الْحَوَائِجِ إِلَى الشَّبَابِ أَسْهَلُ مِنْهَا إِلَى الشُّيُوخِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ يُوسُفَ ﵇ لِإِخْوَتِهِ لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ وقوله يَعْقُوبَ:

Yani onu zina ile ayıplamasın demektir. O'nun: { لَا تَثْرِيبَ } kavli; ayıplama ve kınama yoktur demektir. Tesrîb kelimesinin aslı, işkembeyi kaplayan iç yağı olan serb (الثَّرْب) kelimesindendir. Anlamı, tıpkı teclid (تَجْلِيد) kelimesinin deriyi yüzmek olması gibi bu yağı gidermektir. Atâ el-Horasânî şöyle demiştir: İhtiyaçları gençlerden istemek yaşlılardan istemekten daha kolaydır. Yûsuf aleyhisselâm'ın kardeşlerine: { لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ } “Size hiçbir kınama yoktur” demesine ve Ya'kûb'un:

سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي [يُوسُفَ: ٩٨] .

{ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Sizin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim” [Yûsuf 98] sözüne bakmaz mısın?

الْبَحْثُ الثَّانِي: إِنَّ قَوْلَهُ: الْيَوْمَ مُتَعَلِّقٌ بِمَاذَا وَفِيهِ قَوْلَانِ:

İkinci İnceleme: O'nun: { الْيَوْمَ } “bugün” kavlinin neye taalluk ettiği hususundadır; bunda iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: لَا تَثْرِيبَ أي لا أثر بكم الْيَوْمَ وَهُوَ الْيَوْمُ الَّذِي هُوَ مَظِنَّةُ التَّثْرِيبِ فَمَا ظَنُّكُمْ بِسَائِرِ الْأَيَّامَ، وَفِيهِ احْتِمَالٌ آخَرُ وَهُوَ أَنِّي حَكَمْتُ فِي هَذَا الْيَوْمِ بِأَنْ لَا تَثْرِيبَ مُطْلَقًا لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا تَثْرِيبَ نَفْيٌ لِلْمَاهِيَّةِ وَنَفْيُ الْمَاهِيَّةِ يَقْتَضِي انْتِفَاءَ جَمِيعِ أَفْرَادِ الْمَاهِيَّةِ، فَكَانَ ذَلِكَ مُفِيدًا لِلنَّفْيِ الْمُتَنَاوِلِ لِكُلِّ الْأَوْقَاتِ وَالْأَحْوَالِ فَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ الْيَوْمَ حَكَمْتُ بِهَذَا الْحُكْمِ الْعَامِّ الْمُتَنَاوِلِ لِكُلِّ الْأَوْقَاتِ وَالْأَحْوَالِ ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا بَيَّنَّ لَهُمْ أَنَّهُ أَزَالَ عَنْهُمْ مَلَامَةَ الدُّنْيَا طَلَبَ مِنَ اللَّه أَنْ يُزِيلَ عَنْهُمْ عِقَابَ الْآخِرَةِ فَقَالَ: يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الدُّعَاءُ.

Birinci Görüş: Bunun: { لَا تَثْرِيبَ } kavline taalluk etmesidir. Yani kınama yeri olması muhtemel olan bugün dahi size kınama yoktur; diğer günleri artık siz düşünün! Bunda başka bir ihtimal daha vardır: Ben bugün, mutlak surette hiçbir kınama olmadığına hükmettim. Çünkü: { لَا تَثْرِيبَ } kavli mahiyetin nefyidir; mahiyetin nefyi ise mahiyetin bütün fertlerinin ortadan kalkmasını iktiza eder. Bu da her vakti ve hâli içine alan bir nefiy ifade eder. Kelamın takdiri şöyledir: Bugün, bütün vakitleri ve hâlleri içine alan bu umumi hükümle hükmettim. Sonra onlardan dünya kınamasını kaldırdığını beyan edince, Allah'tan ahiret cezasını da onlardan kaldırmasını talep ederek: { يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah sizi bağışlasın” demiştir ki bundan murad duadır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: الْيَوْمَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ كَأَنَّهُ لَمَّا نَفَى التَّثْرِيبَ مُطْلَقًا بَشَّرَهُمْ بِأَنَّ اللَّه غَفَرَ ذَنْبَهُمْ فِي هَذَا الْيَوْمِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا انْكَسَرُوا وَخَجِلُوا وَاعْتَرَفُوا وَتَابُوا فاللَّه قَبِلَ تَوْبَتَهُمْ وَغَفَرَ ذَنْبَهُمْ، فَلِذَلِكَ قَالَ: الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ

İkinci Görüş: { الْيَوْمَ } kavlinin: { يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ } kavline taalluk etmesidir. Sanki kınamayı mutlak olarak nefyedince, Allah'ın bu gün onların günahını bağışladığını kendilerine müjdelemiştir. Bu da şundan ötürüdür: Onlar mahzun olup utandıklarında, itirafta bulunup tövbe ettiklerinde Allah onların tövbesini kabul etmiş ve günahlarını bağışlamıştır. İşte bu sebeple: { الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ } “Bugün Allah sizi bağışlar” demiştir.

رُوِيَ أَنَّ الرَّسُولَ ﵊ أَخَذَ بِعِضَادَتَيْ بَابِ الْكَعْبَةِ يَوْمَ الْفَتْحِ، وَقَالَ لِقُرَيْشٍ: «مَا تَرَوْنِي فَاعِلًا بِكُمْ» فَقَالُوا نَظُنُّ خَيْرًا أَخٌ كَرِيمٌ وَابْنُ أَخٍ كَرِيمٍ وَقَدْ قَدَرْتَ، فَقَالَ: «أَقُولُ مَا قَالَ أَخِي يُوسُفُ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ»

Rivayet edildiğine göre Resûlullah aleyhisselâm fetih günü Kâbe kapısının iki sövesini tuttu ve Kureyş'e: «Size ne yapacağımı sanıyorsunuz?» buyurdu. Onlar: "Hayır umuyoruz; kerîm bir kardeşsin ve kerîm bir kardeş oğlusun, üstelik artık güç de elindedir" dediler. Bunun üzerine: «Kardeşim Yûsuf'un dediğini söylüyorum: { لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ } 'Bugün size hiçbir kınama yoktur'» buyurdu.

وَرُوِيَ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ لَمَّا جَاءَ لِيُسَلِّمَ قَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ: إِذَا أَتَيْتَ رَسُولَ اللَّه ﷺ فَاتْلُ عَلَيْهِ: قالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ فَفَعَلَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «غَفَرَ اللَّه لَكَ وَلِمَنْ عَلَّمَكَ»

Rivayet edildiğine göre Ebû Süfyân Müslüman olmak için geldiğinde Abbâs ona: "Resûlullah ﷺ'in huzuruna vardığında ona: { قالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ } ayetini oku" dedi. O da öyle yaptı. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ: «Allah seni ve sana bunu öğreteni bağışlasın» buyurdu.

وَرُوِيَ أَنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ لَمَّا عَرَفُوهُ أَرْسَلُوا إِلَيْهِ إِنَّكَ تُحْضِرُنَا فِي مَائِدَتِكَ بُكْرَةً وَعَشِيًّا وَنَحْنُ نَسْتَحِي مِنْكَ لِمَا صَدَرَ مِنَّا مِنَ الْإِسَاءَةِ إِلَيْكَ، فَقَالَ يُوسُفُ ﵇ إِنَّ أَهْلَ مِصْرَ وَإِنْ مُلِّكْتُ فِيهِمْ فَإِنَّهُمْ يَنْظُرُونِي بِالْعَيْنِ الْأُولَى وَيَقُولُونَ:

Rivayet edildiğine göre Yûsuf'un kardeşleri onu tanıdıklarında ona: "Bizi sabah akşam sofrana alıyorsun; halbuki sana karşı sadır olan kötülüğümüzden ötürü biz senden utanıyoruz" diye haber gönderdiler. Bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm şöyle dedi: "Mısır halkı, aralarında hükümdar olsam dahi bana önceki gözle bakıyor ve şöyle diyorlar:

سُبْحَانَ مَنْ بَلَّغَ عَبْدًا بِيعَ بِعِشْرِينَ دِرْهَمًا مَا بَلَغَ، وَلَقَدْ شَرُفْتُ الْآنَ بِإِتْيَانِكُمْ وَعَظُمْتُ فِي الْعُيُونِ لَمَّا جِئْتُمْ وَعَلِمَ النَّاسُ أَنَّكُمْ إِخْوَتِي وَأَنِّي مِنْ حَفَدَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇.

'Yirmi dirheme satılan bir köleyi bu dereceye ulaştıran Zat münezzehtir!' Sizin gelmenizle şimdi şereflendim; siz geldiğinizde ve insanlar sizin benim kardeşlerim olduğumu, benim de İbrâhîm aleyhisselâm'ın torunlarından olduğumu bildiklerinde gözlerinde büyüdüm."

ثُمَّ قَالَ يُوسُفُ ﵇: اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لما

Sonra Yûsuf aleyhisselâm: { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً } “Bu gömleğimi götürün de babamın yüzüne sürün; gözü açılır” dedi. Müfessirler dediler ki: Yûsuf onları tanıyınca...

عَرَفَهُمْ يُوسُفُ سَأَلَهُمْ عَنْ أَبِيهِ فَقَالُوا ذَهَبَتْ عَيْنَاهُ، فَأَعْطَاهُمْ قَمِيصَهُ، قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: إِنَّمَا عَرَفَ أَنَّ إِلْقَاءَ ذَلِكَ الْقَمِيصِ عَلَى وَجْهِهِ يُوجِبُ قُوَّةَ الْبَصَرِ بِوَحْيٍ مِنَ اللَّه تَعَالَى وَلَوْلَا الْوَحْيُ لَمَا عَرَفَ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْعَقْلَ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: لَعَلَّ يُوسُفَ ﵇ عَلِمَ أَنَّ أَبَاهُ مَا صَارَ أَعْمَى إِلَّا أَنَّهُ مِنْ كَثْرَةِ الْبُكَاءِ وَضِيقِ الْقَلْبِ ضَعُفَ بَصَرُهُ فَإِذَا أُلْقِيَ عَلَيْهِ قَمِيصُهُ فَلَا بُدَّ أَنْ يَنْشَرِحَ صَدْرُهُ وَأَنْ يَحْصُلَ فِي قَلْبِهِ الْفَرَحُ الشَّدِيدُ، وَذَلِكَ يُقَوِّي الرُّوحَ وَيُزِيلُ الضَّعْفَ عَنِ الْقُوَى، فَحِينَئِذٍ يَقْوَى بَصَرُهُ، وَيَزُولُ عَنْهُ ذَلِكَ النُّقْصَانُ، فَهَذَا الْقَدْرُ مِمَّا يُمْكِنُ مَعْرِفَتُهُ بِالْقَلْبِ فَإِنَّ الْقَوَانِينَ الطِّبِّيَّةَ تَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْمَعْنَى، وَقَوْلُهُ: يَأْتِ بَصِيراً أَيْ يَصِيرُ بَصِيرًا وَيَشْهَدُ لَهُ فَارْتَدَّ بَصِيراً [يُوسُفَ: ٩٦] وَيُقَالُ: الْمُرَادُ يَأْتِ إِلَيَّ وَهُوَ بَصِيرٌ، وَإِنَّمَا أَفْرَدَهُ بِالذِّكْرِ تَعْظِيمًا لَهُ، وَقَالَ فِي الْبَاقِينَ:

Yûsuf onları tanıyınca babasını sordu; onlar da gözlerini kaybettiğini söylediler. Bunun üzerine onlara gömleğini verdi. Muhakkikler şöyle demişlerdir: O gömleğin yüzüne sürülmesinin görme kuvvetini celbedeceğini ancak Allah Teâlâ'dan bir vahiy ile bilmiştir; şayet vahiy olmasaydı bunu bilemezdi, çünkü akıl buna delalet etmez. Şöyle denilmesi de mümkündür: Belki de Yûsuf aleyhisselâm babasının tamamen kör olmadığını, ancak çok ağlamaktan ve kalp darlığından görmesinin zayıfladığını bilmiştir; gömleği üzerine atıldığında göğsünün ferahlayacağı ve kalbinde şiddetli bir sevincin hâsıl olacağı muhakkaktır. Bu ise ruhu güçlendirir ve kuvvetlerdeki zayıflığı giderir; işte o zaman görmesi kuvvetlenir ve o noksanlık ondan zail olur. Bu kadarı kalben bilinebilecek şeylerdendir; zira tıp kaideleri de bu anlamın doğruluğuna delalet eder. O'nun: { يَأْتِ بَصِيراً } kavli, yani görür hâle gelir demektir; { فَارْتَدَّ بَصِيراً } “gözleri açılıverdi” [Yûsuf 96] ayeti de buna şahittir. Murad: "Gözü görür vaziyette bana gelir" demektir de denilmiştir. Onu yüceltmek için sadece onu zikretmiş, geri kalanlar hakkında ise şöyle demiştir:

وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ قَالَ/ الْكَلْبِيُّ: كَانَ أَهْلُهُ نَحْوًا مِنْ سَبْعِينَ إِنْسَانًا وَقَالَ مَسْرُوقٌ دَخَلَ قَوْمُ يُوسُفَ ﵇ مِصْرَ. وَهُمْ ثَلَاثَةٌ وَتِسْعُونَ مِنْ بَيْنِ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ، وَرُوِيَ أن يهوذا حَمَلَ الْكِتَابَ وَقَالَ أَنَا أَحْزَنْتُهُ بِحَمْلِ الْقَمِيصِ الْمُلَطَّخِ بِالدَّمِ إِلَيْهِ فَأُفْرِحُهُ كَمَا أَحْزَنْتُهُ. وَقِيلَ حَمَلَهُ وَهُوَ حَافٍ وَحَاسِرٌ مِنْ مِصْرَ إِلَى كنعان وبينهما مسيرة ثمانين فرسخا.

{ وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ } “Bütün ailenizi de bana getirin.” Kelbî şöyle demiştir: Ailesi yaklaşık yetmiş kişiydi. Mesrûk ise: "Yûsuf aleyhisselâm'ın kavmi kadın ve erkek olmak üzere doksan üç kişi olarak Mısır'a girdiler" demiştir. Rivayet edildiğine göre mektubu Yehûdâ taşıdı ve: "Kana bulanmış gömleği ona götürmekle onu ben üzmüştüm; onu üzdüğüm gibi [şimdi de] sevindireceğim" dedi. Denildi ki o, Mısır'dan Ken'an'a kadar yalınayak ve başı açık olarak bunu taşımıştır; ikisi arasındaki mesafe ise seksen fersahlık bir yoldur.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٩٤ الى ٩٨]

[Yûsuf Suresi (12): Ayet 94-98]

وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤) قالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥) فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٩٦) قالُوا يَا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ (٩٧) قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨)

{ وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤) قالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥) فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٩٦) قالُوا يَا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ (٩٧) قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨) } “Kafile [Mısır'dan] ayrılınca babaları dedi ki: ‘Eğer beni bunaklıkla itham etmezseniz, doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum.’ Dediler ki: ‘Vallahi sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın.’ Müjdeci gelip de gömleği [Ya‘kūb'un] yüzüne sürünce, gözleri derhal açılıverdi. [Ya‘kūb] dedi ki: ‘Ben size Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum dememiş miydim?’ [Oğulları] dediler ki: ‘Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; doğrusu biz günahkârlardık.’ [Ya‘kūb] dedi ki: ‘Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.’”

يُقَالُ: فَصَلَ فُلَانٌ مِنْ عِنْدِ فُلَانٍ فُصُولًا إِذَا خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ. وَفَصَلَ مِنِّي إِلَيْهِ كِتَابًا إِذَا أَنْفَذَ بِهِ إِلَيْهِ. وَفَصَلَ يَكُونُ لَازِمًا وَمُتَعَدِّيًا وَإِذَا كَانَ لَازِمًا فَمَصْدَرُهُ الْفُصُولُ وَإِذَا كَانَ مُتَعَدِّيًا فَمَصْدَرُهُ الْفَصْلُ قَالَ لَمَّا خَرَجَتِ الْعِيرُ مِنْ مِصْرَ مُتَوَجِّهَةً إِلَى كَنْعَانَ قَالَ يَعْقُوبُ ﵇ لِمَنْ حَضَرَ عِنْدَهُ مِنْ أَهْلِهِ وَقَرَابَتِهِ وَوَلَدِ وَلَدِهِ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ وَلَمْ يَكُنْ هَذَا الْقَوْلُ مَعَ أَوْلَادِهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا غَائِبِينَ بِدَلِيلِ أَنَّهُ ﵇ قَالَ لَهُمْ:

Bir kimse birinin yanından ayrılıp çıktığında [Arapçada] fasale fülânün min ‘indi fülânin fusûlen (فَصَلَ فُلَانٌ مِنْ عِنْدِ فُلَانٍ فُصُولًا) denilir. Bir mektubu birine gönderdiğinde ise fasale minnî ileyhi kitâben (وَفَصَلَ مِنِّي إِلَيْهِ كِتَابًا) denir. Fasale (فَصَلَ) fiili hem lâzım (geçişsiz) hem de müteaddî (geçişli) olarak kullanılır. Lâzım olduğunda masdarı el-fusûl (الْفُصُولُ), müteaddî olduğunda ise masdarı el-fasl (الْفَصْلُ) gelir. [Cenâb-ı Hak] buyurdu ki: Kafile Ken'an'a yönelerek Mısır'dan ayrılınca Ya‘kūb aleyhisselâm yanında bulunan ailesine, akrabalarına ve torunlarına: { إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } “Eğer beni bunaklıkla itham etmezseniz, doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” dedi. Bu söz [o sırada] oğullarına yönelik değildi; çünkü onlar uzaktaydılar. Nitekim kendisinin aleyhisselâm onlara:

اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ [يُوسُفَ: ٨٧] وَاخْتَلَفُوا فِي قَدْرِ الْمَسَافَةِ فَقِيلَ: مَسِيرَةُ ثَمَانِيَةِ أَيَّامٍ، وَقِيلَ عَشَرَةُ أَيَّامٍ، وَقِيلَ ثَمَانُونَ فَرْسَخًا. وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ وُصُولِ تِلْكَ الرَّائِحَةِ إِلَيْهِ، فَقَالَ مُجَاهِدٌ: هَبَّتْ رِيحٌ فَصَفَقَتِ الْقَمِيصَ فَفَاحَتْ رَوَائِحُ الْجَنَّةِ فِي الدُّنْيَا وَاتَّصَلَتْ بِيَعْقُوبَ فَوَجَدَ رِيحَ الْجَنَّةِ فَعَلِمَ ﵇ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الدُّنْيَا مِنْ رِيحِ الْجَنَّةِ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ الْقَمِيصِ، فَمِنْ ثَمَّ قَالَ: إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ

{ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Gidin de Yûsuf'u ve kardeşini araştırın” [Yûsuf 87] demiş olması buna delildir. Aradaki mesafenin miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Sekiz günlük mesafe denildiği gibi, on günlük mesafe veya seksen fersah da denilmiştir. Bu kokunun ona nasıl ulaştığı hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid şöyle demiştir: Bir rüzgâr esip gömleğe çarptı, böylece dünyada cennet kokuları yayıldı ve Ya‘kūb'a ulaştı. O da cennet kokusunu aldı ve dünyada o gömlekten kaynaklanan koku dışında hiçbir cennet kokusu bulunmadığını bildi aleyhisselâm. İşte bundan dolayı: { إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ } “Doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” dedi.

وَرَوَى الْوَاحِدِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ/ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ قَالَ: أَمَّا قَوْلُهُ: اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً [يُوسُفَ: ٩٣] فَإِنَّ نُمْرُوذَ الْجَبَّارَ لَمَّا أَلْقَى إِبْرَاهِيمَ فِي النَّارِ نَزَلَ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ ﵇ بِقَمِيصٍ مِنَ الْجَنَّةِ وَطِنْفَسَةٍ مِنَ الْجَنَّةِ فَأَلْبَسَهُ الْقَمِيصَ وَأَجْلَسَهُ عَلَى الطِّنْفَسَةِ وَقَعَدَ مَعَهُ يُحَدِّثُهُ، فَكَسَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ ذَلِكَ الْقَمِيصَ إِسْحَاقَ وَكَسَاهُ إِسْحَاقُ يَعْقُوبَ وَكَسَاهُ يَعْقُوبُ يُوسُفَ فَجَعَلَهُ فِي قَصَبَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَعَلَّقَهَا فِي عُنُقِهِ فَأُلْقِيَ فِي الْجُبِّ وَالْقَمِيصُ فِي عُنُقِهِ

Vâhidî senediyle Enes b. Mâlik'ten, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "O'nun: { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً } “Bu gömleğimi götürün de babamın yüzüne sürün; gözü açılır” [Yûsuf 93] kavline gelince; zorba Nemrud, İbrâhim'i ateşe attığında Cebrâil aleyhisselâm ona cennetten bir gömlek ve cennetten bir yaygı ile indi. Ona gömleği giydirdi, onu yaygının üzerine oturttu ve onunla oturup sohbet etti. İbrâhim aleyhisselâm o gömleği İshak'a giydirdi, İshak da onu Ya‘kūb'a giydirdi, Ya‘kūb ise onu Yûsuf'a giydirdi. Yûsuf onu gümüşten bir mahfaza içine koyup boynuna astı. Kuyuya atıldığında da gömlek boynundaydı."

فلذلك قَوْلُهُ: اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا وَالتَّحْقِيقُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَوْصَلَ تِلْكَ الرَّائِحَةَ

İşte bu sebeple: { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا } “Bu gömleğimi götürün” demiştir. Hakikat üzere denilmelidir ki: Allah Teâlâ o kokuyu

إليه على سبيل إظهار المعجزات لا وُصُولَ الرَّائِحَةِ إِلَيْهِ مِنْ هَذِهِ الْمَسَافَةِ الْبَعِيدَةِ أَمْرٌ مُنَاقِضٌ لِلْعَادَةِ فَيَكُونُ مُعْجِزَةً وَلَا بُدَّ مِنْ كَوْنِهَا مُعْجِزَةً لِأَحَدِهِمَا وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ لِيَعْقُوبَ ﵇ حِينَ أَخْبَرَ عَنْهُ وَنَسَبُوهُ فِي هَذَا الْكَلَامِ إِلَى مَا لَا يَنْبَغِي، فَظَهَرَ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرَ فَكَانَ مُعْجِزَةً لَهُ. قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَوْصَلَ إِلَيْهِ رِيحَ يُوسُفَ ﵇ عِنْدَ انْقِضَاءِ مُدَّةِ الْمِحْنَةِ وَمَجِيءِ وَقْتِ الرَّوْحِ وَالْفَرَحِ مِنَ الْمَكَانِ الْبَعِيدِ وَمَنَعَ مِنْ وُصُولِ خَبَرِهِ إِلَيْهِ مَعَ قُرْبِ إِحْدَى الْبَلْدَتَيْنِ مِنَ الْأُخْرَى فِي مُدَّةِ ثَمَانِينَ سَنَةً وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ سَهْلٍ فَهُوَ فِي زَمَانِ الْمِحْنَةِ صَعْبٌ وَكُلُّ صَعْبٍ فَهُوَ فِي زَمَانِ الْإِقْبَالِ سَهْلٌ وَمَعْنَى: لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ أَشُمُّ وَعَبَّرَ عَنْهُ بِالْوُجُودِ لِأَنَّهُ وِجْدَانٌ لَهُ بِحَاسَّةِ الشَّمِّ، وَقَوْلُهُ: لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَفْنَدَ الرَّجُلُ إِذَا حَزِنَ وَتَغَيَّرَ عَقْلُهُ وَفُنِّدَ إِذَا جَهِلَ وَنُسِبَ ذَلِكَ إِلَيْهِ، وَعَنِ الْأَصْمَعِيِّ إِذَا كَثُرَ كَلَامُ الرَّجُلِ مِنْ خَرَفٍ فَهُوَ الْمُفْنِدُ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يُقَالُ شَيْخٌ مُفْنِدٌ وَلَا يُقَالُ عَجُوزٌ مُفْنِدَةٌ، لِأَنَّهَا لَمْ يكن فِي شَبِيبَتِهَا ذَاتَ رَأْيٍ حَتَّى تُفَنَّدَ فِي كِبَرِهَا فَقَوْلُهُ: لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ أَيْ لَوْلَا أَنْ تَنْسِبُونِي إِلَى الْخَرَفِ، وَلَمَّا ذَكَرَ يَعْقُوبُ ذَلِكَ قَالَ الْحَاضِرُونَ عِنْدَهُ: تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ وفي الضلال هاهنا وجوه: الأول: قال مقاتل: يعني بالضلال هاهنا الشَّقَاءَ، يَعْنِي شَقَاءَ الدُّنْيَا وَالْمَعْنَى: إِنَّكَ لَفِي شَقَائِكَ الْقَدِيمِ بِمَا تُكَابِدُ مِنَ الْأَحْزَانِ عَلَى يُوسُفَ، وَاحْتَجَّ مُقَاتِلٌ بِقَوْلِهِ: إِنَّا إِذاً لَفِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ [الْقَمَرِ:

ona mucizeleri izhar etme yoluyla ulaştırmıştır. Zira kokunun bu kadar uzak bir mesafeden ona ulaşması âdete zıt bir durumdur ve dolayısıyla mucize olur. Bunun da ikisinden birine ait bir mucize olması gerekir. En yakın olanı ise bundan haber verdiği ve bu sözünden dolayı onu uygunsuz bir duruma nispet ettikleri anda Ya‘kūb aleyhisselâm'a ait olmasıdır. Durumun onun zikrettiği gibi olduğu ortaya çıkınca bu onun için bir mucize olmuştur. Mâni ehli (belâgat âlimleri) şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ, sıkıntı süresi bitip ferahlık ve sevinç vakti geldiğinde Yûsuf aleyhisselâm'ın kokusunu uzak bir yerden ona ulaştırmış; iki beldenin birbirine yakın olmasına rağmen seksen yıllık süre boyunca haberinin ona ulaşmasını ise engellemiştir. Bu da göstermektedir ki, meşakkat zamanında her kolay şey zordur; ikbal (kavuşma) zamanında ise her zor şey kolaydır. { لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ } [ifadesinin] anlamı: "Kokluyorum / kokusunu alıyorum" demektir; koklama duyusuyla idrak edilmesi sebebiyle "bulmak/hissetmek" (vücûd) lafzıyla ifade edilmiştir. { لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } kavline gelince; Ebû Bekir b. el-Enbârî şöyle demiştir: Bir kimse kederlendiğinde ve aklı değiştiğinde [Arapçada] efnede'r-raculü (أَفْنَدَ الرَّجُلُ), cahillik edip bu durum kendisine nispet edildiğinde ise fünnide (فُنِّدَ) denir. Asmaî'den [nakledildiğine göre] bir kimsenin bunaklıktan ötürü sözü çoğaldığında o kimse müfnid (الْمُفْنِدُ)dir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Şeyhun müfnidün (شَيْخٌ مُفْنِدٌ) denilir fakat acûzün müfnidetün (عَجُوزٌ مُفْنِدَةٌ) denilmez; çünkü kadın gençliğinde isabetli bir fikir sahibi olmamıştır ki yaşlılığında bunaklıkla itham edilsin. Dolayısıyla O'nun: { لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } kavli, "Beni bunaklıkla itham etmeyecek olsaydınız" demektir. Ya‘kūb bunu zikredince yanında bulunanlar: { تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ } “Vallahi sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın” dediler. Buradaki dalâl (şaşkınlık) hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Mukâtil şöyle demiştir: Buradaki dalâl ile meşakkati, yani dünya meşakkatini kastetmektedir. Mana: "Yûsuf için çektiğin kederler sebebiyle şüphesiz sen o eski meşakkatin içindesin" demektir. Mukâtil, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّا إِذاً لَفِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } [el-Kamer:

٢٤] يَعْنُونَ لَفِي شَقَاءِ دُنْيَانَا، وَقَالَ قَتَادَةُ: لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ، أَيْ لَفِي حُبِّكَ الْقَدِيمِ لَا تَنْسَاهُ وَلَا تَذْهَلُ عَنْهُ وَهُوَ كَقَوْلِهِمْ: إِنَّ أَبانا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ [يُوسُفَ: ٨] ثُمَّ قَالَ قَتَادَةُ: قَدْ قَالُوا كَلِمَةً غَلِيظَةً وَلَمْ يَكُنْ يَجُوزُ أَنْ يَقُولُوهَا لِنَبِيِّ اللَّه، وَقَالَ الْحَسَنُ إِنَّمَا خَاطَبُوهُ بِذَلِكَ لِاعْتِقَادِهِمْ أَنَّ يُوسُفَ قَدْ مَاتَ وَقَدْ كَانَ يَعْقُوبُ فِي وَلُوعِهِ بِذِكْرِهِ، ذَاهِبًا عَنِ الرُّشْدِ وَالصَّوَابِ وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ فِي «أَنْ» قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا مَوْضِعَ لَهَا مِنَ الإعراب وقد تذكر تارة كما هاهنا، وَقَدْ تُحْذَفُ كَقَوْلِهِ: فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ [هُودٍ: ٧٤] وَالْمَذْهَبَانِ جَمِيعًا مَوْجُودَانِ فِي أَشْعَارِ الْعَرَبِ. وَالثَّانِي: قَالَ الْبَصْرِيُّونَ هِيَ مَعَ «مَا» فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالْفِعْلِ الْمُضْمَرِ تَقْدِيرُهُ:

24] “O takdirde biz apaçık bir sapıklık ve çılgınlık içinde kalmış oluruz” kavlini delil getirmiştir; yani dünyamızın meşakkati içindeyiz demektir. Katâde şöyle demiştir: { لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ } yani "Onu unutmadığın ve aklından çıkarmadığın o eski sevginin içindesin" demektir. Bu da onların: { إِنَّ أَبانا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Babamız apaçık bir şaşkınlık içindedir” [Yûsuf 8] sözleri gibidir. Sonra Katâde: "Kaba bir söz söylediler; Allah'ın nebisine böyle söylemeleri caiz değildi" demiştir. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: Yûsuf'un öldüğüne inandıkları için ve Ya‘kūb da onu anmaya aşırı düşkünlüğünden dolayı doğru yoldan ve isabetten uzaklaştığı [zannıyla] ona böyle hitap etmişlerdir. O'nun: { فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ } kavlindeki en (أَنْ) edatı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İrapta mahalli yoktur; bazen burada olduğu gibi zikredilir, bazen de Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ } “İbrâhim'den korku gidince” [Hûd 74] kavlinde olduğu gibi hazfedilir. Her iki kullanım da Arap şiirinde mevcuttur. İkincisi: Basralılar şöyle demiştir: O, [fiil ile birlikte] mâ masdariyesi konumunda olup takdiri:

فَلَمَّا ظَهَرَ أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ، أَيْ ظَهَرَ مَجِيءُ الْبَشِيرِ فَأُضْمِرَ الرَّافِعُ قَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ الْبَشِيرُ هو يهوذا قَالَ أَنَا ذَهَبْتُ بِالْقَمِيصِ الْمُلَطَّخِ بِالدَّمِ وَقُلْتُ إِنَّ يُوسُفَ أَكَلَهُ/ الذِّئْبُ فَأَذْهَبُ الْيَوْمَ بِالْقَمِيصِ فَأُفْرِحُهُ كَمَا أَحْزَنْتُهُ قَوْلُهُ:

fe-lemmâ zahera en câe'l-beşîru (فَلَمَّا ظَهَرَ أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ), yani müjdecinin gelişi zahir olunca şeklinde gizli bir fiil ile ref mahallindedir; dolayısıyla merfû kılan âmil gizlenmiştir. Müfessirlerin cumhuru: "Müjdeci Yehûdâ'dır; o, 'Kana bulanmış gömlekle ben gidip Yûsuf'u kurt yedi demiştim, bugün de gömleği götürüp onu üzdüğüm gibi sevindireceğim' demiştir" demişlerdir. O'nun:

أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ أَيْ طَرَحَ الْبَشِيرُ الْقَمِيصَ عَلَى وَجْهِ يَعْقُوبَ أَوْ يُقَالُ أَلْقَاهُ يَعْقُوبُ عَلَى وَجْهِ نَفْسِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً أَيْ رَجَعَ بَصِيرًا وَمَعْنَى الِارْتِدَادِ انْقِلَابُ الشَّيْءِ إِلَى حَالَةٍ قَدْ كَانَ عَلَيْهَا وَقَوْلُهُ: فَارْتَدَّ بَصِيراً أَيْ صَيَّرَهُ اللَّه بَصِيرًا كَمَا يُقَالُ طَالَتِ النَّخْلَةُ واللَّه تَعَالَى أَطَالَهَا وَاخْتَلَفُوا فِيهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ كَانَ قَدْ عَمِيَ بِالْكُلِّيَّةِ فاللَّه تَعَالَى جَعَلَهُ بَصِيرًا فِي هَذَا الْوَقْتِ. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ كَانَ قَدْ ضَعُفَ بَصَرُهُ مِنْ كَثْرَةِ الْبُكَاءِ وَكَثْرَةِ الْأَحْزَانِ، فَلَمَّا أَلْقَوُا الْقَمِيصَ عَلَى وَجْهِهِ، وَبُشِّرَ بِحَيَاةِ يُوسُفَ ﵇ عَظُمَ فَرَحُهُ وَانْشَرَحَ صَدْرُهُ وَزَالَتْ أَحْزَانُهُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَوِيَ بَصَرُهُ وَزَالَ النُّقْصَانُ عَنْهُ، فَعِنْدَ هَذَا قَالَ: أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَالْمُرَادُ عِلْمُهُ بِحَيَاةِ يُوسُفَ مِنْ جِهَةِ الرُّؤْيَا، لِأَنَّ هَذَا الْمَعْنَى هُوَ الَّذِي لَهُ تَعَلُّقٌ بِمَا تَقَدَّمَ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا تقدم من قوله:

{ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ } kavli, yani müjdeci gömleği Ya‘kūb'un yüzüne attı/sürdü demektir. Ya da Ya‘kūb'un onu bizzat kendi yüzüne sürdüğü söylenir. { فَارْتَدَّ بَصِيراً } yani yeniden görür hâle geldi demektir. İrtidâd (ارْتِدَاد) kelimesinin anlamı, bir şeyin daha önce bulunduğu hâle dönmesidir. O'nun: { فَارْتَدَّ بَصِيراً } kavli, yani Allah onu görür kıldı demektir; nitekim tâleti'n-nahletü (hurma ağacı uzadı) denilir ve [aslında] onu Allah Teâlâ uzatmıştır. Bu hususta ihtilaf etmişlerdir; bazısı: "O tamamen kör olmuştu da Allah Teâlâ onu bu vakitte görür kıldı" demiştir. Diğerleri ise: "Bilakis çok ağlamaktan ve kederlerin çokluğundan görmesi zayıflamıştı; gömleği yüzüne sürüp Yûsuf aleyhisselâm'ın hayatta olduğuyla müjdelenince sevinci büyüdü, göğsü ferahladı ve kederleri zail oldu. İşte o vakit görmesi güçlendi ve o noksanlık kendisinden kalktı" demişlerdir. İşte bunun üzerine [Ya‘kūb]: { أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Ben size Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum dememiş miydim?” dedi. Bundan murat, rüya cihetinden Yûsuf'un hayatta olduğunu bilmesidir; çünkü daha önce geçenle irtibatlı olan mana budur. Bu da daha önce geçen şu sözüne bir işarettir:

َّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

{ َّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “...Ben sadece kederimi ve hüznümü Allah'a arz ediyorum ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum”

[يُوسُفَ: ٨٦]

“[Ben sıkıntımı ve kederimi ancak Allah'a arz ederim] ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” [Yûsuf 86].

رُوِيَ أَنَّهُ سَأَلَ الْبَشِيرَ وَقَالَ: كَيْفَ يُوسُفُ قَالَ هُوَ مَلِكُ مِصْرَ، قَالَ: مَا أَصْنَعُ بِالْمُلْكِ عَلَى أَيِّ دِينٍ تَرَكْتَهُ قَالَ: عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ قَالَ: الْآنَ تَمَّتِ النِّعْمَةُ،

Rivayet edildiğine göre o, müjdeciye sorup: "Yûsuf nasıldır?" dedi. O: "Mısır'ın hükümdarıdır" deyince; [Ya‘kūb]: "Hükümdarlığı ne yapayım, onu hangi din üzere bıraktın?" dedi. Müjdeci: "İslam dini üzere" deyince, [Ya‘kūb]: "İşte şimdi nimet tamam oldu" dedi.

ثُمَّ إِنَّ أَوْلَادَ يَعْقُوبَ أخذوا يعتذرون إليه وقالُوا يَا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَظَاهِرُ الْكَلَامِ أَنَّهُ لَمْ يَسْتَغْفِرْ لَهُمْ فِي الْحَالِ، بَلْ وَعَدَهُمْ بِأَنَّهُ يَسْتَغْفِرُ لَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ، وَاخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ هَذَا الْمَعْنَى عَلَى وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: وَالْأَكْثَرُونَ

Sonra Ya‘kūb'un oğulları ondan özür dilemeye başladılar ve: { قالُوا يَا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “Dediler ki: ‘Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; doğrusu biz günahkârlardık.’ Dedi ki: ‘Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir’” dediler. Sözün zahiri, onların bağışlanmasını hemen o anda dilemediğini, bilakis daha sonra onlar için istiğfar edeceğini vadettiğini göstermektedir. Bu durumun sebebi hakkında birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve çoğunluk şöyle demiştir:

أَرَادَ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَهُمْ فِي وَقْتِ السَّحَرِ، لِأَنَّ هَذَا الْوَقْتَ أَوْفَقُ الْأَوْقَاتِ لِرَجَاءِ الْإِجَابَةِ. الثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى أَخَّرَ الِاسْتِغْفَارَ إِلَى لَيْلَةِ الْجُمُعَةِ، لِأَنَّهَا أَوْفَقُ الْأَوْقَاتِ لِلْإِجَابَةِ. الثَّالِثُ: أَرَادَ أَنْ يَعْرِفَ أَنَّهُمْ هَلْ تَابُوا فِي الْحَقِيقَةِ أَمْ لَا، وَهَلْ حَصَلَتْ تَوْبَتُهُمْ مَقْرُونَةً بِالْإِخْلَاصِ التَّامِّ أَمْ لَا. الرَّابِعُ: اسْتَغْفَرَ لَهُمْ فِي الْحَالِ، وَقَوْلُهُ: سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ مَعْنَاهُ أَنِّي أُدَاوِمُ عَلَى هَذَا الِاسْتِغْفَارِ فِي الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلَ،

Onlar için seher vaktinde istiğfar etmek istedi; zira bu vakit, duaların kabulünün ümit edildiği en uygun vakittir. İkincisi: Başka bir rivayette İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "İstiğfarı cuma gecesine erteledi; zira o, kabul için en uygun vakittir" demiştir. Üçüncüsü: Gerçekte tövbe edip etmediklerini, tövbelerinin tam bir ihlasla birlikte gerçekleşip gerçekleşmediğini anlamak istedi. Dördüncüsü: Onlar için hemen o anda istiğfar etti; O'nun: { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ } sözünün manası ise "Gelecek zamanda da bu istiğfara devam edeceğim" demektir.

فَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ يَسْتَغْفِرُ لَهُمْ فِي كُلِّ لَيْلَةِ جُمُعَةٍ فِي نَيِّفٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً،

Nitekim yirmi küsur yıl boyunca her cuma gecesi onlar için istiğfar ettiği rivayet edilmiştir.

وَقِيلَ: قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ فِي وَقْتٍ فَلَمَّا فَرَغَ رَفَعَ يَدَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَقَالَ: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي جَزَعِي عَلَى يُوسُفَ وَقِلَّةَ صَبْرِي عَلَيْهِ، وَاغْفِرْ لِأَوْلَادِي مَا فَعَلُوهُ فِي حَقِّ يُوسُفَ ﵇» فَأَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِ: قَدْ غَفَرْتُ لَكَ وَلَهُمْ أَجْمَعِينَ.

Şöyle de denilmiştir: Bir vakitte namaza kalktı, namazı bitirince elini semaya kaldırıp: "Allahım! Yûsuf için duyduğum feryadımı ve ona karşı sabrımın azlığını bağışla; çocuklarımın da Yûsuf aleyhisselâm hakkında yaptıklarını bağışla" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: "Seni de onların hepsini de bağışladım" diye vahyetti.

وَرُوِيَ أَنَّ أَبْنَاءَ يَعْقُوبَ ﵇ قَالُوا لِيَعْقُوبَ وَقَدْ غَلَبَهُمُ الْخَوْفُ وَالْبُكَاءُ: مَا يُغْنِي عَنَّا إِنْ لَمْ يُغْفَرْ لَنَا، فَاسْتَقْبَلَ الشَّيْخُ الْقِبْلَةَ قَائِمًا يَدْعُو، وَقَامَ يُوسُفُ خَلْفَهُ يُؤَمِّنُ وَقَامُوا خَلْفَهُمَا أَذِلَّةً خَاشِعِينَ عِشْرِينَ سَنَةً حَتَّى قَلَّ صَبْرُهُمْ فَظَنُّوا أَنَّهَا الْهَلَكَةُ فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ وَقَالَ: «إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَجَابَ دَعْوَتَكَ فِي وَلَدِكَ وَعَقَدَ مَوَاثِيقَهُمْ بَعْدَكَ عَلَى النُّبُوَّةِ»

Rivayet edildiğine göre Ya‘kūb aleyhisselâm'ın oğulları korku ve ağlama kendilerini bastırmış bir hâlde Ya‘kūb'a: "Eğer bağışlanmazsak [bu hâl] bize ne fayda verir?" dediler. Bunun üzerine o ihtiyar zât ayakta kıbleye dönüp dua etti, Yûsuf arkasında durup âmin dedi; onlar da ikisinin arkasında zelil ve boyun bükmüş hâlde yirmi yıl boyunca durdular, nihayet sabırları tükendi ve helak olduklarını zannettiler. Bunun üzerine Cebrâil aleyhisselâm inip: "Allah Teâlâ çocukların hakkındaki duanı kabul etti ve senden sonra onları peygamberlik üzere bağladı (onlara peygamberlik ahdi verdi)" dedi.

وَقَدِ اختلف الناس في نبوتهم وهو مشهور.

İnsanlar onların peygamberliği hususunda ihtilaf etmişlerdir ve bu meşhurdur.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٩٩ الى ١٠٠]

[Yûsuf Suresi (12): Ayet 99-100]

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠)

{ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠) } “Yûsuf'un yanına girdiklerinde anne babasını kucaklayıp bağrına bastı ve: ‘Allah'ın dilemesiyle Mısır'a güven içinde girin!’ dedi. Anne babasını tahtın üstüne çıkardı; hepsi onun için secdeye kapandılar. [Yûsuf] dedi ki: ‘Ey babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın gerçekleşmesidir; Rabbim onu hak kıldı. Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra beni zindandan çıkaran ve sizi çölden getiren Rabbim bana gerçekten lütufta bulundu. Şüphesiz Rabbim dilediği şeye karşı lütufkârdır. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.’”

اعْلَمْ أَنَّهُ

Bil ki,

رُوِيَ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ وَجَّهَ إِلَى أَبِيهِ جَهَازًا، وَمِائَتَيْ رَاحِلَةٍ لِيَتَجَهَّزَ إِلَيْهِ بِمَنْ مَعَهُ وَخَرَجَ يُوسُفُ ﵇ وَالْمَلِكُ فِي أَرْبَعَةِ آلَافٍ مِنَ الْجُنْدِ وَالْعُظَمَاءِ وَأَهْلِ مِصْرَ بِأَجْمَعِهِمْ تَلَقَّوْا يَعْقُوبَ ﵇ وَهُوَ يَمْشِي يَتَوَكَّأُ عَلَى يَهُودَا فَنَظَرَ إِلَى الْخَيْلِ والناس فقال يا يهوذا هَذَا فِرْعَوْنُ مِصْرَ. قَالَ: لَا هَذَا وَلَدُكَ يُوسُفُ فَذَهَبَ يُوسُفُ يَبْدَأُ بِالسَّلَامِ فَمُنِعَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ يَعْقُوبُ ﵇: السَّلَامُ عَلَيْكَ

rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm, yanındakilerle birlikte hazırlanıp kendisine gelmesi için babasına binek ve iki yüz deve gönderdi. Yûsuf aleyhisselâm ve kral, dört bin asker, ileri gelenler ve bütün Mısır halkıyla birlikte Ya‘kūb aleyhisselâm'ı karşılamak üzere çıktılar. Ya‘kūb ise Yehûdâ'ya dayanarak yürüyordu. Atları ve insanları görünce: "Ey Yehûdâ! Bu Mısır'ın Firavun'u mudur?" dedi. Yehûdâ: "Hayır, bu senin oğlun Yûsuf'tur" dedi. Yûsuf önce selam vermeye yeltendi fakat bundan menedildi; bunun üzerine Ya‘kūb aleyhisselâm: "Selam senin üzerine olsun" dedi.

وَقِيلَ إِنَّ يَعْقُوبَ وَوَلَدَهُ دَخَلُوا مِصْرَ وَهُمُ اثْنَانِ وَسَبْعُونَ مَا بَيْنَ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ وَخَرَجُوا مِنْهَا مَعَ مُوسَى وَالْمُقَاتِلُونَ مِنْهُمْ سِتُّمِائَةِ أَلْفٍ وَخَمْسُمِائَةٍ وَبِضْعٌ وَسَبْعُونَ رَجُلًا سِوَى الصِّبْيَانِ وَالشُّيُوخِ.

Denildi ki Ya‘kūb ve çocukları, kadın ve erkek yetmiş iki kişi olarak Mısır'a girdiler; Mûsâ ile birlikte oradan çıktıklarında ise çocuk ve yaşlılar hariç aralarındaki savaşçılar altı yüz bin beş yüz yetmiş küsur adamdı.

أَمَّا قَوْلُهُ: آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ فَفِيهِ بَحْثَانِ:

O'nun: { آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ } “anne babasını kucaklayıp bağrına bastı” kavline gelince; bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ أَبَوَيْهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَبُوهُ وَأُمُّهُ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقِيلَ إِنَّ أُمَّهُ كَانَتْ بَاقِيَةً حَيَّةً إِلَى ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَقِيلَ إِنَّهَا كَانَتْ قَدْ مَاتَتْ، إِلَّا أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَحْيَاهَا وَأَنْشَرَهَا مِنْ قَبْرِهَا حَتَّى سَجَدَتْ لَهُ تَحْقِيقًا لِرُؤْيَةِ يُوسُفَ ﵇.

Birinci İnceleme: { أَبَوَيْهِ } “anne babasını” ifadesinden muradın ne olduğu hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Muradı babası ve annesidir. Bu görüşe göre, annesinin o vakte kadar hayatta kaldığı söylenmiştir; bir görüşe göre de ölmüş olduğu, ancak Yûsuf aleyhisselâm'ın rüyasını gerçekleştirmek üzere ona secde etmesi için Allah Teâlâ'nın onu diriltip kabrinden çıkardığı söylenmiştir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَبُوهُ وَخَالَتُهُ، لِأَنَّ أُمَّهُ مَاتَتْ فِي النِّفَاسِ بِأَخِيهِ بِنْيَامِينَ، وَقِيلَ: بِنْيَامِينُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ ابْنُ الْوَجَعِ، وَلَمَّا مَاتَتْ أُمُّهُ تَزَوَّجَ أَبُوهُ بِخَالَتِهِ فَسَمَّاهَا اللَّه تعالى بأحد الأبوين، لأن/ الراية تُدْعَى، أُمًّا لِقِيَامِهَا مَقَامَ الْأُمِّ أَوْ لِأَنَّ الْخَالَةَ أَمٌّ كَمَا أَنَّ الْعَمَّ أَبٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ [الْبَقَرَةِ:

İkinci görüş: Muradın babası ve teyzesi olduğudur; zira annesi, kardeşi Bünyâmin'in doğumunda nifas hâlindeyken ölmüştü. İbranicede Bünyâmin'in "acı/keder oğlu" anlamına geldiği söylenmiştir. Annesi vefat edince babası onun teyzesiyle evlendi. Teyze annenin makamında durduğu için anne diye çağrıldığından ya da amcanın baba gibi olması gibi teyzenin de anne sayılmasından dolayı Allah Teâlâ onu anne babadan biri olarak isimlendirmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: { وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “Ataların İbrâhim, İsmâil ve İshak'ın ilâhı” [el-Bakara:

١٣٣] .

133].

الْبَحْثُ الثَّانِي: آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ ضَمَّهُمَا إليه واعتنقهما.

İkinci İnceleme: { آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ } [ifadesi], ikisini yanına aldı ve onlara sarıldı demektir.

فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى دُخُولِهِمْ عَلَيْهِ قَبْلَ دخولهم مصر؟

Eğer: "Onların Mısır'a girmelerinden önce onun yanına girmelerinin anlamı nedir?" denilirse,

قلنا: كأنه حين استقيلهم نَزَلَ بِهِمْ فِي بَيْتٍ هُنَاكَ أَوْ خَيْمَةٍ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ وَضَمَّ إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ لَهُمْ: ادْخُلُوا مِصْرَ.

Deriz ki: Sanki o, onları karşıladığında orada bir eve veya bir çadıra indirmişti; böylece onun yanına girdiler, o da anne babasını bağrına bastı ve onlara: { ادْخُلُوا مِصْرَ } “Mısır'a girin” dedi.

أَمَّا قَوْلُهُ: ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

O'nun: { ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } “Allah'ın dilemesiyle Mısır'a güven içinde girin!” kavline gelince; bunda birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ السُّدِّيُّ إِنَّهُ قَالَ: هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَ دُخُولِهِمْ مِصْرَ لِأَنَّهُ كَانَ قَدِ اسْتَقْبَلَهُمْ وَهَذَا هُوَ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: ادْخُلُوا مِصْرَ أَيْ أَقِيمُوا بِهَا آمِنِينَ، سَمَّى الْإِقَامَةَ دُخُولًا لِاقْتِرَانِ أَحَدِهِمَا بِالْآخَرِ.

Birinci İnceleme: Süddî, onun bu sözü Mısır'a girmelerinden önce söylediğini belirtmiştir; çünkü o onları karşılamıştı ve bizim takrir ettiğimiz (açıkladığımız) görüş de budur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [nakledildiğine göre ise] { ادْخُلُوا مِصْرَ } sözünden murat: "Orada güven içinde ikamet edin" demektir; biri diğeriyle bitişik olduğu için ikameti girmek diye isimlendirmiştir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: الِاسْتِثْنَاءُ وَهُوَ قَوْلُ: إِنْ شاءَ اللَّهُ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْأَمْنِ لَا إِلَى الدُّخُولِ، وَالْمَعْنَى: ادْخُلُوا مِصْرَ آمِنِينَ إِنْ شَاءَ اللَّه، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ [الْفَتْحِ: ٢٧] وَقِيلَ إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الدُّخُولِ عَلَى الْقَوْلِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ إِنَّهُ قَالَ لَهُمْ هَذَا الْكَلَامَ قَبْلَ أَنْ دَخَلُوا مِصْرَ.

İkinci İnceleme: İstisna, yani { إِنْ شاءَ اللَّهُ } kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Girmeye değil emniyete rücû etmektedir; mana: "Allah'ın dilemesiyle Mısır'a güven içinde girin" demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } “Mescid-i Harâm'a Allah dilerse güven içinde mutlaka gireceksiniz” [el-Feth 27]. Zikrettiğimiz üzere bu sözü Mısır'a girmelerinden önce söylediği görüşüne binaen girmeye rücû ettiği de söylenmiştir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: مَعْنَى قَوْلِهِ: آمِنِينَ يَعْنِي عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ وَأَهْلِيكُمْ لَا تَخَافُونَ أَحَدًا، وَكَانُوا فِيمَا سَلَفَ يَخَافُونَ مُلُوكَ مِصْرَ وَقِيلَ آمِنِينَ مِنَ الْقَحْطِ وَالشِّدَّةِ وَالْفَاقَةِ، وَقِيلَ آمِنِينَ مِنْ أَنْ يَضُرَّهُمْ يُوسُفُ بِالْجُرْمِ السَّالِفِ.

Üçüncü İnceleme: O'nun: { آمِنِينَ } kavlinin anlamı: Yani canlarınız, mallarınız ve aileleriniz hususunda kimseden korkmaksızın [güven içinde olun] demektir; zira daha önceleri Mısır krallarından korkuyorlardı. Kıtlıktan, darlıktan ve fakirlikten emin olarak denildiği gibi; geçmişteki suçtan dolayı Yûsuf'un kendilerine zarar vermesinden emin olarak da denilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْعَرْشُ السَّرِيرُ الرَّفِيعُ قَالَ تَعَالَى: وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ [النمل: ٢٣] والمراد بالعرش هاهنا السَّرِيرُ الَّذِي كَانَ يَجْلِسُ عَلَيْهِ يُوسُفُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً فَفِيهِ إِشْكَالٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ كَانَ أَبَا يُوسُفَ وَحَقُّ الْأُبُوَّةِ عَظِيمٌ قَالَ تَعَالَى: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] فَقَرَنَ حَقَّ الْوَالِدَيْنِ بِحَقِّ نَفْسِهِ، وَأَيْضًا أَنَّهُ كَانَ شَيْخًا، وَالشَّابُّ يَجِبُ عَلَيْهِ تَعْظِيمُ الشَّيْخِ.

O'nun: { وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ } “Anne babasını tahtın üstüne çıkardı” kavline gelince; lügat ehli şöyle demiştir: Arş, yüksek taht/sedir demektir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ } “Onun büyük bir tahtı vardır” [en-Neml 23] buyurmuştur. Buradaki arştan murat, Yûsuf'un üzerine oturduğu tahttır. O'nun: { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } “Hepsi onun için secdeye kapandılar” kavline gelince; bunda bir müşkillik vardır. Çünkü Ya‘kūb aleyhisselâm Yûsuf'un babasıydı ve babalık hakkı büyüktür. Allah Teâlâ: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve ana-babaya iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti” [el-İsrâ 23] buyurarak anne baba hakkını kendi hakkıyla birlikte zikretmiştir. Ayrıca o yaşlı bir zâttı; gencin ise yaşlıya hürmet etmesi vaciptir.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ كَانَ مِنْ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ وَيُوسُفُ وَإِنْ كَانَ نَبِيًّا إِلَّا أَنَّ يَعْقُوبَ كَانَ أَعْلَى حَالًا مِنْهُ.

Üçüncü görüş: O büyük peygamberlerdendi; Yûsuf da bir peygamber olmasına rağmen Ya‘kūb'un hâli ondan daha üstündü.

وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ جِدَّ يَعْقُوبَ وَاجْتِهَادَهُ فِي تَكْثِيرِ الطَّاعَاتِ أَكْثَرُ مِنْ جِدِّ يُوسُفَ وَلَمَّا اجْتَمَعَتْ هَذِهِ الْجِهَاتُ الكثيرة فهذا يُوجِبُ أَنْ يُبَالِغَ يُوسُفُ فِي خِدْمَةِ يَعْقُوبَ فَكَيْفَ اسْتَجَازَ يُوسُفُ أَنْ يَسْجُدَ لَهُ يَعْقُوبُ هَذَا تَقْرِيرُ السُّؤَالِ.

Dördüncü görüş: Ya‘kūb'un taatleri çoğaltma hususundaki gayreti ve ictihadı Yûsuf'un gayretinden daha fazlaydı. Bu birçok cihet bir araya geldiğinde, bu durum Yûsuf'un Ya‘kūb'a hizmette son derece ileri gitmesini gerektirir; öyleyse Yûsuf, Ya‘kūb'un kendisine secde etmesini nasıl caiz görmüştür? İşte sorunun takriri budur.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ:

Bunun cevabı birkaç vecihten verilir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ خَرُّوا لَهُ أَيْ لِأَجْلِ وِجْدَانِهِ سَجَدَا للَّه تَعَالَى، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ: أَنَّ ذَلِكَ السُّجُودَ كَانَ سُجُودًا لِلشُّكْرِ فَالْمَسْجُودُ لَهُ هُوَ اللَّه، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ السُّجُودَ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِهِ وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ أَنَّ قَوْلَهُ: وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً مُشْعِرٌ بِأَنَّهُمْ صَعِدُوا ذَلِكَ السَّرِيرَ، ثُمَّ سَجَدُوا لَهُ، وَلَوْ أَنَّهُمْ سَجَدُوا لِيُوسُفَ لَسَجَدُوا لَهُ قَبْلَ الصُّعُودِ عَلَى السَّرِيرِ لِأَنَّ ذَلِكَ أَدْخَلُ فِي التَّوَاضُعِ.

Birinci Vecih: Atâ rivayetinde İbn Abbâs'ın görüşüdür ki, bu ayetten murat: Onların onun için, yani onu bulduklarından ötürü Allah Teâlâ'ya secde ettikleridir. Sözün özü: Bu secde bir şükür secdesiydi; dolayısıyla kendisine secde edilen Allah'tır, ancak o secde sırf onun [bulunması] sebebiyle yapılmıştır. Bu tevilin sıhhatine delil ise Cenâb-ı Hakk'ın: { وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } “Anne babasını tahtın üstüne çıkardı; hepsi onun için secdeye kapandılar” kavlinin, onların o tahta çıktıklarını ve sonra onun için secde ettiklerini hissettirmesidir. Şayet Yûsuf'a secde etmiş olsalardı, tahta çıkmadan önce ona secde ederlerdi; zira bu tevazuya daha uygundur.

فَإِنْ قَالُوا: فَهَذَا التَّأْوِيلُ لَا يُطَابِقُ قوله: يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ وَالْمُرَادُ مِنْهُ قَوْلُهُ: إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ [يوسف: ٤] .

Eğer: "Bu tevil, [Yûsuf'un] { يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ } ‘Ey babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın gerçekleşmesidir’ kavline uymaz; zira bundan murat onun: { إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } ‘Ben on bir yıldızla güneşi ve ayı gördüm; onları bana secde ederlerken gördüm’ [Yûsuf 4] kavlidir" derlerse,

قُلْنَا: بَلْ هَذَا مُطَابِقٌ وَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ لِأَجْلِي أَيْ أَنَّهَا سَجَدَتْ للَّه لِطَلَبِ مَصْلَحَتِي وَلِلسَّعْيِ فِي إِعْلَاءِ مَنْصِبِي، وَإِذَا كَانَ هَذَا مُحْتَمَلًا سَقَطَ السُّؤَالُ. وَعِنْدِي أَنَّ هَذَا التَّأْوِيلَ مُتَعَيَّنٌ، لِأَنَّهُ لَا يُسْتَبْعَدُ مِنْ عَقْلِ يُوسُفَ وَدِينِهِ أَنْ يَرْضَى بِأَنْ يَسْجُدَ لَهُ أَبُوهُ مَعَ سَابِقَتِهِ فِي حُقُوقِ الْوِلَادَةِ وَالشَّيْخُوخَةِ وَالْعِلْمِ وَالدِّينِ وَكَمَالِ النُّبُوَّةِ.

Deriz ki: Bilakis bu mutabıktır (uygundur); O'nun: { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } kavlinden murat "benim için" yani benim maslahatımı talep etmek ve mertebemi yüceltmeye çalışmak maksadıyla Allah'a secde ettikleri manasında olur. Bu ihtimal dâhilinde olunca soru düşer. Bana göre bu tevil belirlenmiş (kesin) gibidir; çünkü doğum, yaşlılık, ilim, din ve nübüvvet kemalindeki önceliğiyle birlikte babasının kendisine secde etmesine razı olması Yûsuf'un aklından ve dininden uzak bir ihtimaldir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ جَعَلُوا يُوسُفَ كَالْقِبْلَةِ وَسَجَدُوا للَّه شُكْرًا لِنِعْمَةِ وِجْدَانِهِ. وَهَذَا التَّأْوِيلُ حَسَنٌ فَإِنَّهُ يُقَالُ: صَلَّيْتُ لِلْكَعْبَةِ كَمَا يُقَالُ: صَلَّيْتُ إِلَى الْكَعْبَةِ. قَالَ حَسَّانُ شِعْرًا:

Cevaptaki İkinci Vecih: Şöyle denilmesidir: Onlar Yûsuf'u kıble gibi kıldılar ve onu bulma nimetine şükür olarak Allah'a secde ettiler. Bu güzel bir tevildir; zira [Arapçada] salleytü ile'l-Kâ‘beti (صَلَّيْتُ إِلَى الْكَعْبَةِ) denildiği gibi salleytü li'l-Kâ‘beti (صَلَّيْتُ لِلْكَعْبَةِ) de denilir. Hassân şiirinde şöyle demiştir:

مَا كُنْتُ أَعْرِفُ أَنَّ الْأَمْرَ مُنْصَرِفٌ ... عَنْ هَاشِمٍ ثُمَّ مِنْهَا عَنْ أَبِي حَسَنِ

İşin Hâşim'den, sonra da onlardan Ebü'l-Hasan'dan döneceğini (başkasına geçeceğini) hiç bilmezdim.

أَلَيْسَ أَوَّلَ مَنْ صَلَّى لِقِبْلَتِكُمْ ... وَأَعْرَفَ النَّاسِ بِالْقُرْآنِ وَالسُّنَنِ

O sizin kıblenize ilk namaz kılan, Kur'an'ı ve sünnetleri insanların en iyi bileni değil miydi?

وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ فُلَانٌ صَلَّى لِلْقِبْلَةِ، وَكَذَلِكَ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ سَجَدَ لِلْقِبْلَةِ وَقَوْلُهُ: وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً أَيْ جَعَلُوهُ كَالْقِبْلَةِ ثُمَّ سَجَدُوا للَّه شُكْرًا لِنِعْمَةِ وِجْدَانِهِ.

Bu da gösterir ki bir kimsenin sallâ li'l-kıbleti (kıble için namaz kıldı) demesi caizdir; aynı şekilde secede li'l-kıbleti (kıble için secde etti) denilmesi de caizdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } kavli de; yani onu kıble gibi kıldılar, sonra onu bulma nimetine şükür olarak Allah'a secde ettiler demektir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ قَدْ يُسَمَّى التَّوَاضُعُ سُجُودًا كَقَوْلِهِ:

Cevaptaki Üçüncü Vecih: Şu beyitte olduğu gibi tevazu göstermek bazen secde olarak isimlendirilir:

تَرَىَ الْأُكْمَ فِيهَا سُجَّدًا لِلْحَوَافِرِ

Orada tepelerin [atların] tırnaklarına secde ettiğini (boyun eğdiğini) görürsün.

وَكَانَ المراد هاهنا التَّوَاضُعَ إِلَّا أَنَّ هَذَا مُشْكِلٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَالْخُرُورُ إِلَى السَّجْدَةِ مُشْعِرٌ بِالْإِتْيَانِ بِالسَّجْدَةِ عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ الْخُرُورَ قَدْ يُعْنَى بِهِ الْمُرُورُ فَقَطْ قَالَ تَعَالَى: لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً [الْفُرْقَانِ: ٧٣] يَعْنِي لَمْ يَمُرُّوا.

Burada murat tevazu göstermek olabilirdi; ancak bu problemlidir, zira Allah Teâlâ: { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } buyurmuştur; secdeye kapanmak (hurûr) ise secdenin en kâmil vecihle yerine getirilmesini hissettirir. Buna cevaben denilmiştir ki: Hurûr (kapanmak/düşmek) bazen sadece geçip gitmek (mürûr) manasında da kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً } “Onlara karşı kör ve sağır gibi davranıp geçmezler” [el-Furkān 73] buyurmuştur; yani öylece geçip gitmezler demektir.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي الْجَوَابِ أَنْ نَقُولَ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَخَرُّوا لَهُ غَيْرُ عَائِدٍ إِلَى الْأَبَوَيْنِ لَا مَحَالَةَ، وَإِلَّا لَقَالَ: وَخَرُّوا لَهُ سَاجِدِينَ، بَلِ الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى إِخْوَتِهِ، وَإِلَى سَائِرِ مَنْ كَانَ يَدْخُلُ/ عَلَيْهِ لِأَجْلِ التَّهْنِئَةِ.

Cevaptaki Dördüncü Vecih: Şöyle dememizdir: { وَخَرُّوا لَهُ } kavlindeki zamir muhakkak ki anne babaya raci değildir; aksi takdirde [tesniye olarak] ve harrû lehû sâcideyn (وَخَرُّوا لَهُ سَاجِدِينَ) derdi. Bilakis zamir kardeşlerine ve tebrik etmek maksadıyla onun yanına giren diğer kimselere racidir.