Binûn

Yûsuf Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ كَانَ يَقْرَأُ إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ بِالتَّشْدِيدِ، أَيْ نُسِبَ إِلَى السَّرِقَةِ فَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ لَا حَاجَةَ بِهَا إِلَى التَّأْوِيلِ لِأَنَّ الْقَوْمَ نَسَبُوهُ إِلَى السَّرِقَةِ، إِلَّا أَنَّا ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ أن أمثال هذه القراآت لَا تَدْفَعُ السُّؤَالَ، لِأَنَّ الْإِشْكَالَ إِنَّمَا يُدْفَعُ إِذَا قُلْنَا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى بَاطِلَةٌ، وَالْقِرَاءَةُ الْحَقَّةُ هِيَ هَذِهِ. أَمَّا إِذَا سَلَّمْنَا أَنَّ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى حَقَّةٌ كَانَ الْإِشْكَالُ بَاقِيًا سَوَاءٌ صَحَّتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ أَوْ لَمْ تَصِحَّ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الرُّجُوعِ إِلَى أَحَدِ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ/ أَمَّا قَوْلُهُ: وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا فَمَعْنَاهُ ظَاهِرٌ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّهَادَةَ غَيْرُ الْعِلْمِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَ الشَّهَادَةِ مُغَايِرَةً لِلْعِلْمِ

Beşinci Yön: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ [bu ayeti] şeddeli olarak “oğlun hırsızlıkla itham edildi / hırsızlığa nispet edildi” manasında { إِنَّ ابْنَكَ سَرَّقَ } şeklinde okurdu. Bu kıraate göre yoruma (te'vile) ihtiyaç yoktur; zira topluluk onu hırsızlığa nispet etmiştir. Ancak biz bu kitapta bu tür kıraatlerin itirazı savuşturamayacağını belirtmiştik. Çünkü müşkilat (problem), ancak birinci kıraatin bâtıl olduğunu ve hak olan kıraatin bu olduğunu söylediğimiz takdirde savuşturulur. Birinci kıraatin hak olduğunu kabul ettiğimizde ise, bu ikinci kıraat sahih olsun veya olmasın, müşkilat baki kalır. Dolayısıyla zikredilen vecihlerden birine başvurmanın zorunlu olduğu sabit olmuştur. { وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا } [ifadesine] gelince; bunun manası açıktır. Çünkü bu, Allah Teâlâ'nın: { وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا } “Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik” kavlinin delaletiyle şahitliğin bilgiden (ilimden) başka bir şey olduğuna delalet eder; zira bu [ifade], şahitliğin bilgiden farklı olmasını gerektirir.

وَلِأَنَّهُ ﵇ قَالَ: إِذَا عَلِمْتَ مِثْلَ الشَّمْسِ فَاشْهَدْ،

Hem Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurduğu içindir: “Güneş gibi [açık ve kesin] bildiğin zaman şahitlik et.”

وَذَلِكَ أيضا يقتضي ما ذكرناه وَلَيْسَتِ الشَّهَادَةُ أَيْضًا عِبَارَةً عَنْ قَوْلِهِ أَشْهَدُ لِأَنَّ قَوْلَهُ أَشْهَدُ إِخْبَارٌ عَنِ الشَّهَادَةِ وَالْإِخْبَارُ عَنِ الشَّهَادَةِ غَيْرُ الشَّهَادَةِ.

Bu da zikrettiğimiz hususu gerektirir. Şahitlik, kişinin “şahitlik ederim (eşhedü)” demesinden de ibaret değildir; çünkü onun “şahitlik ederim” demesi şahitliği haber vermektir, şahitliği haber vermek ise şahitliğin kendisinden başkadır.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الشَّهَادَةُ عِبَارَةٌ عَنِ الْحُكْمِ الذِّهْنِيِّ وَهُوَ الَّذِي يُسَمِّيهِ الْمُتَكَلِّمُونَ بِكَلَامِ النَّفْسِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّا قَدْ رَأَيْنَا أَنَّهُمْ أَخْرَجُوا الصُّوَاعَ مِنْ رَحْلِهِ، وَأَمَّا حَقِيقَةُ الْحَالِ فَغَيْرُ مَعْلُومَةٍ لَنَا فَإِنَّ الْغَيْبَ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّه. وَالثَّانِي: قَالَ عِكْرِمَةُ مَعْنَاهُ: لَعَلَّ الصُّوَاعَ دُسَّ فِي مَتَاعِهِ بِاللَّيْلِ، فَإِنَّ الْغَيْبَ اسْمٌ لِلَّيْلِ عَلَى بَعْضِ اللُّغَاتِ. وَالثَّالِثُ: قَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: وَمَا كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّ ابْنَكَ يَسْرِقُ، وَلَوْ عَلِمْنَا ذَلِكَ مَا ذَهَبْنَا بِهِ إِلَى الْمَلِكِ وَمَا أَعْطَيْنَاكَ مَوْثِقًا مِنَ اللَّه فِي رَدِّهِ إِلَيْكَ. وَالرَّابِعُ:

Bu sabit olunca deriz ki: Şahitlik zihnî hükümden ibarettir; kelamcıların kelâm-ı nefsî (iç konuşma) dedikleri de işte budur. Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ } “Gaybın bekçileri/koruyucuları da değildik” kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Biz onların su kabını onun yükünden çıkardıklarını gördük; işin hakikati ise tarafımızdan bilinmemektedir, çünkü gaybı ancak Allah bilir. İkincisi: İkrime şöyle demiştir: [Bunun] manası, “Belki de su kabı onun eşyası arasına geceleyin sokuldu” demektir; zira bazı lehçelerde gayb, gece için kullanılan bir isimdir. Üçüncüsü: Mücâhid, Hasan[-ı Basrî] ve Katâde şöyle demişlerdir: “Oğlunun hırsızlık yapacağını bilmiyorduk; şayet bunu bilseydik onu hükümdara götürmez ve onu sana geri getireceğimize dair Allah adına kesin bir söz vermezdik.” Dördüncüsü:

نُقِلَ أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ قَالَ لَهُمْ: فَهَبْ أَنَّهُ سَرَقَ وَلَكِنْ كَيْفَ عَرَفَ الْمَلِكُ أَنَّ شَرْعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّ مَنْ سَرَقَ يُسْتَرَقُّ، بَلْ أَنْتُمْ ذَكَرْتُمُوهُ لَهُ لِغَرَضٍ لَكُمْ

Rivayet edildiğine göre Ya'kûb aleyhisselâm onlara: “Farz edelim ki o çaldı; peki hükümdar İsrâiloğullarının şeriatında hırsızlık yapanın köle edinileceğini nereden bildi? Bilakis bir maksadınız için bunu ona siz söylediniz!” dedi.

فَقَالُوا عِنْدَ هَذَا الْكَلَامِ: إِنَّا قَدْ ذَكَرْنَا لَهُ هَذَا الْحُكْمَ قَبْلَ وُقُوعِنَا فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ وَمَا كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ نَقَعُ فِيهَا فَقَوْلُهُ: وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ إِشَارَةٌ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى.

Bunun üzerine onlar: “Biz bu hükmü bu hadiseye düşmeden önce ona söylemiştik, bu hadiseye maruz kalacağımızı ise bilmiyorduk” dediler. İşte { وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ } “Gaybın bekçileri de değildik” sözü bu manaya işarettir.

فَإِنْ قِيلَ: فَهَلْ يَجُوزُ مِنْ يَعْقُوبَ ﵇ أَنْ يَسْعَى فِي إِخْفَاءِ حُكْمِ اللَّه تَعَالَى عَلَى هَذَا الْقَوْلِ.

Eğer: “Bu görüşe göre Ya'kûb aleyhisselâm'ın Allah Teâlâ'nın hükmünü gizlemeye çalışması caiz midir?” denilirse,

قُلْنَا: لَعَلَّهُ كَانَ ذَلِكَ الْحُكْمُ مَخْصُوصًا بِمَا إِذَا كَانَ الْمَسْرُوقُ مِنْهُ مُسْلِمًا فَلِهَذَا أَنْكَرَ ذِكْرَ هَذَا الْحُكْمِ عِنْدَ الْمَلِكِ الَّذِي ظَنَّهُ كَافِرًا.

Deriz ki: Muhtemelen bu hüküm, malı çalınan kimsenin Müslüman olması durumuna mahsustu; bu yüzden kafir olduğunu zannettiği hükümdarın yanında bu hükmün zikredilmesini yadırgamıştır.

ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عنهم أنهم قالوا: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها.

Sonra Allah Teâlâ onların şöyle dediklerini nakletti: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها } “İçinde bulunduğumuz şehre ve aralarında geldiğimiz kervana da sor.”

وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا مُتَّهَمِينَ بِسَبَبِ وَاقِعَةِ يُوسُفَ ﵇ بَالَغُوا فِي إِزَالَةِ التُّهْمَةِ عن أنفسهم فقالوا:

Bil ki onlar Yûsuf aleyhisselâm hadisesi sebebiyle töhmet altında bulundukları için, töhmeti üzerlerinden kaldırmada son derece mübalağa edip şöyle dediler:

وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْأَكْثَرُونَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ مِصْرُ وَقَالَ قَوْمٌ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ قَرْيَةٌ عَلَى بَابِ مِصْرَ جَرَى فِيهَا حَدِيثُ السَّرِقَةِ وَالتَّفْتِيشِ، ثُمَّ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ وَاسْأَلْ أَهْلَ الْقَرْيَةِ إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ الْمُضَافُ لِلْإِيجَازِ وَالِاخْتِصَارِ، وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الْمَجَازِ مَشْهُورٌ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ وَدَافَعُ جَوَازِ هَذَا فِي اللُّغَةِ كَدَافِعِ الضَّرُورِيَّاتِ وَجَاحِدِ الْمَحْسُوسَاتِ. وَالثَّانِي: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ الْمَعْنَى: اسْأَلِ الْقَرْيَةَ وَالْعِيرَ وَالْجِدَارَ وَالْحِيطَانَ فَإِنَّهَا تُجِيبُكَ وَتَذْكُرُ لَكَ صِحَّةَ مَا ذَكَرْنَاهُ لِأَنَّكَ مِنْ أَكَابِرِ أَنْبِيَاءِ اللَّه فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُنْطِقَ اللَّه هَذِهِ الجمادات معجزة لك حتى تخبر بِصِحَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَفِيهِ وَجْهٌ ثَالِثٌ، وَهُوَ أَنَّ الشَّيْءَ إِذَا ظَهَرَ ظُهُورًا تَامًّا كَامِلًا فَقَدْ يُقَالُ فِيهِ، سَلِ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَجَمِيعَ الْأَشْيَاءِ عَنْهُ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ بَلَغَ فِي الظُّهُورِ إِلَى الْغَايَةِ الَّتِي مَا بَقِيَ لِلشَّكِّ فِيهِ مَجَالٌ.

{ وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها } “İçinde bulunduğumuz şehre sor.” Çoğunluk bu şehirden (karye) maksadın Mısır olduğu hususunda ittifak etmiştir. Bir grup ise bilakis bundan maksadın Mısır kapısında, içinde hırsızlık ve arama meselesinin cereyan ettiği bir köy olduğunu söylemiştir. Sonra bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Maksat “şehir halkına sor” demektir; ancak vecizlik ve kısaltma amacıyla muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir. Bu tür mecaz Arap dilinde meşhurdur. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: “Bunun dildeki caizliğini inkar eden kimse, zorunlu bilgileri inkar eden ve duyularla algılanan şeyleri reddeden kimse gibidir.” İkincisi: Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Mana, “Şehre, kervana, duvara ve surlara sor; onlar sana cevap verir ve sana zikrettiğimiz şeyin doğruluğunu bildirir. Çünkü sen Allah'ın büyük peygamberlerindensin; dolayısıyla zikrettiğimiz şeyin doğruluğunu haber vermeleri için Allah'ın bu cansız varlıkları sana bir mucize olarak konuşturması uzak bir ihtimal değildir” şeklindedir. Bunda üçüncü bir yön daha vardır ki o da şudur: Bir şey tam ve kamil bir açıklıkla ortaya çıktığı zaman bazen onun hakkında “Bunu göğe, yere ve bütün varlıklara sor” denilir. Maksat, onun açıklıkta şüpheye mahal bırakmayacak bir dereceye ulaşmış olmasıdır.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها فَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ كَانَ قَدْ صَحِبَهُمْ قَوْمٌ مِنَ الْكَنْعَانِيِّينَ فَقَالُوا: سَلْهُمْ عَنْ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ. ثُمَّ إِنَّهُمْ لَمَّا بَالَغُوا فِي التَّأْكِيدِ وَالتَّقْرِيرِ قَالُوا: وَإِنَّا لَصادِقُونَ يَعْنِي سَوَاءٌ نَسَبْتَنَا إِلَى التُّهْمَةِ أَوْ لَمْ تَنْسِبْنَا إِلَيْهَا فَنَحْنُ صَادِقُونَ، وَلَيْسَ غَرَضُهُمْ أَنْ يُثْبِتُوا صِدْقَ أَنْفُسِهِمْ بِأَنْفُسِهِمْ لِأَنَّ هَذَا يَجْرِي مَجْرَى إِثْبَاتِ الشَّيْءِ بِنَفْسِهِ، بَلِ الْإِنْسَانُ إِذَا قَدَّمَ ذِكْرَ الدَّلِيلِ الْقَاطِعِ عَلَى صِحَّةِ الشَّيْءِ فَقَدْ يَقُولُ بَعْدَهُ وَأَنَا صَادِقٌ فِي ذَلِكَ يَعْنِي فَتَأَمَّلْ فِيمَا ذَكَرْتُهُ مِنَ الدلائل والبينات لتزول عنك الشبهة.

{ وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها } “Aralarında geldiğimiz kervana [da sor]” sözüne gelince; müfessirler şöyle demiştir: Ken'anlılardan bir topluluk onlarla beraber yolculuk yapmıştı. Bu yüzden: “Onlara bu hadiseyi sor” dediler. Sonra onlar pekiştirme ve teyit etmede mübalağa ederek: { وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “Ve biz kesinlikle doğru söyleyenleriz” dediler. Yani “Bizi ister töhmet altında tut, ister töhmet altında tutma, biz doğru söylemekteyiz.” Onların maksadı kendi doğruluklarını bizzat kendileriyle kanıtlamak değildir; zira bu, bir şeyi kendisiyle ispatlama kabilinden olur. Bilakis insan bir şeyin doğruluğuna dair kesin delili ortaya koyduktan sonra arkasından “Ve ben bunda doğru söylemekteyim” diyebilir; yani “Zikrettiğim deliller ve açık kanıtlar üzerinde düşün ki senden şüphe gitsin” demektir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٨٣]

[Yûsuf Suresi (12), Ayet 83]

قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣)

{ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣) } “[Ya'kûb] dedi ki: 'Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürükleyip süslemiş. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Umulur ki Allah onların hepsini birden bana getirir. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.' (83)”

اعْلَمْ أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ لَمَّا سَمِعَ مِنْ أَبْنَائِهِ ذَلِكَ الْكَلَامَ لَمْ يُصَدِّقْهُمْ فِيمَا ذَكَرُوا كَمَا فِي وَاقِعَةِ يُوسُفَ فَقَالَ: بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ فَذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ بِعَيْنِهِ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِي وَاقِعَةِ يُوسُفَ ﵇: وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ [يوسف: ١٨] وقال هاهنا: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Ya'kûb aleyhisselâm oğullarından bu sözü işitince, tıpkı Yûsuf hadisesinde olduğu gibi anlattıkları hususta onları doğrulamadı ve: { بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürükleyip süslemiş. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” dedi. Böylece bu ifadenin aynısını bu hadisede de zikretti; şu kadar var ki Yûsuf aleyhisselâm hadisesinde: { وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ } “Anlattıklarınıza karşı yardımı istenecek olan ancak Allah'tır” [Yûsuf 18] demiş, burada ise: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً } “Umulur ki Allah onların hepsini birden bana getirir” demiştir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ قَوْلَهُ: بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً لَيْسَ الْمُرَادُ منه هاهنا الْكَذِبَ وَالِاحْتِيَالَ كَمَا فِي قَوْلِهِ فِي وَاقِعَةِ يُوسُفَ ﵇ حِينَ قَالَ: بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً

Birinci Mesele: Bazıları demiştir ki onun: { بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً } “Hayır, nefisleriniz sizi bir işe sürükleyip süslemiş” sözünden maksat, Yûsuf aleyhisselâm hadisesinde { بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً } dediğindeki gibi yalan ve hile değildir.

لَكِنَّهُ عَنَى سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ إِخْرَاجَ بِنْيَامِينَ عَنِّي وَالْمَصِيرَ بِهِ إِلَى مِصْرَ طَلَبًا لِلْمَنْفَعَةِ فَعَادَ مِنْ ذَلِكَ شَرٌّ وَضَرَرٌ وَأَلْحَحْتُمْ عَلَيَّ فِي إِرْسَالِهِ مَعَكُمْ وَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ قَضَاءَ اللَّه إِنَّمَا جَاءَ عَلَى خِلَافِ تَقْدِيرِكُمْ وَقِيلَ: بَلِ الْمَعْنَى سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا خَيَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَنَّهُ سَرَقَ وَمَا سَرَقَ.

Fakat o, “Nefisleriniz bir fayda elde etmek arzusuyla Bünyâmin'i benden ayırıp Mısır'a götürmeyi size süslü gösterdi; bundan dolayı bir kötülük ve zarar doğdu. Onu sizinle göndermem hususunda bana ısrar ettiniz ve Allah'ın takdirinin sizin hesabınızın hilafına gerçekleştiğini bilemediniz” manasını kastetmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bilakis mana, “Nefisleriniz size bir işi süsledi; nefisleriniz onun çalmadığı halde çaldığını size vehmettirdi” şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Mesele:

قِيلَ إِنَّ رُوبِيلَ لَمَّا عَزَمَ عَلَى الْإِقَامَةِ بِمِصْرَ أَمَرَهُ الْمَلِكُ أَنْ يَذْهَبَ مَعَ إِخْوَتِهِ فَقَالَ اتْرُكُونِي وَإِلَّا صِحْتُ صَيْحَةً لَا تَبْقَى بِمِصْرَ امْرَأَةٌ حَامِلٌ إِلَّا وَتَضَعُ حَمْلَهَا فَقَالَ يُوسُفُ دَعُوهُ وَلَمَّا رَجَعَ الْقَوْمُ إِلَى يَعْقُوبَ ﵇ وَأَخْبَرُوهُ بِالْوَاقِعَةِ بَكَى وَقَالَ: يَا بَنِيَّ لَا تَخْرُجُوا مِنْ عِنْدِي مَرَّةً إِلَّا وَنَقَصَ بَعْضُكُمْ، ذَهَبْتُمْ مَرَّةً فَنَقَصَ يُوسُفُ، وَفِي الثَّانِيَةِ نَقَصَ شَمْعُونُ، وَفِي هَذِهِ الثَّالِثَةِ نَقَصَ رُوبِيلُ وَبِنْيَامِينُ، ثُمَّ بَكَى وَقَالَ: عَسَى اللَّه أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا

Rivayet edildiğine göre Rûbîl Mısır'da kalmaya azmedince, hükümdar ona kardeşleriyle birlikte gitmesini emretti. O da: “Beni bırakın, aksi takdirde öyle bir haykırırım ki Mısır'da hamile kalıp da çocuğunu düşürmeyen hiçbir kadın kalmaz” dedi. Bunun üzerine Yûsuf: “Onu bırakın” dedi. O topluluk Ya'kûb aleyhisselâm'a dönüp hadiseyi ona haber verince ağladı ve şöyle dedi: “Ey oğullarım! Benden her çıkışınızda mutlaka biriniz eksiliyor. Bir kere gittiniz Yûsuf eksildi; ikincisinde Şem'ûn eksildi; bu üçüncüsünde ise Rûbîl ve Bünyâmin eksildi.” Sonra ağlayıp: “Umulur ki Allah onların hepsini birden bana getirir” dedi.

وَإِنَّمَا حَكَمَ بِهَذَا الْحُكْمِ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا طَالَ حُزْنُهُ وَبَلَاؤُهُ وَمِحْنَتُهُ عَلِمَ أَنَّهُ تَعَالَى سَيَجْعَلُ لَهُ

Onun bu hükme varması şu vecihlerden dolayıdır: Birincisi: Hüznü, belası ve sıkıntısı uzayınca, Allah Teâlâ'nın pek yakında kendisi için

فَرَجًا وَمَخْرَجًا عَنْ قَرِيبٍ فَقَالَ ذَلِكَ/ عَلَى سَبِيلِ حُسْنِ الظَّنِّ بِرَحْمَةِ اللَّه. وَالثَّانِي: لَعَلَّهُ تَعَالَى قَدْ أَخْبَرَهُ مِنْ بَعْدِ مِحْنَةِ يُوسُفَ أَنَّهُ حَيٌّ أَوْ ظَهَرَتْ لَهُ عَلَامَاتُ ذَلِكَ وَإِنَّمَا قَالَ: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً لِأَنَّهُمْ حِينَ ذَهَبُوا بِيُوسُفَ كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ فَضَاعَ يُوسُفُ وَبَقِيَ أَحَدَ عَشَرَ، وَلَمَّا أَرْسَلَهُمْ إِلَى مِصْرَ عَادُوا تِسْعَةً لِأَنَّ بِنْيَامِينَ حَبَسَهُ يُوسُفُ وَاحْتَبَسَ ذَلِكَ الْكَبِيرُ الَّذِي قَالَ: فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي [يوسف: ٨٠] فَلَمَّا كَانَ الْغَائِبُونَ ثَلَاثَةً لَا جَرَمَ قَالَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً.

bir ferahlık ve bir çıkış yolu yaratacağını bildi ve bunu Allah'ın rahmetine hüsnüzan besleme yoluyla söyledi. İkincisi: Muhtemelen Allah Teâlâ Yûsuf'un imtihanından sonra onun hayatta olduğunu ona bildirmiş veya bunun alametleri ona zahir olmuştu. Onun: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً } “Umulur ki Allah onların hepsini birden bana getirir” demesinin sebebi şudur: Çünkü onlar Yûsuf'u götürdüklerinde on iki kişiydiler; Yûsuf kayboldu ve on bir kişi kaldılar. Onları Mısır'a gönderdiğinde ise dokuz kişi olarak geri döndüler; zira Bünyâmin'i Yûsuf alıkoydu, { فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي } “Babam bana izin verinceye veya Allah hakkımda hükmedinceye kadar artık bu yerden kesinlikle ayrılmayacağım” [Yûsuf 80] diyen o büyükleri de kendini alıkoydu. Kaybolanlar üç kişi olunca, şüphesiz ki: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً } “Umulur ki Allah onların hepsini birden bana getirir” dedi.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ يَعْنِي هُوَ الْعَالِمُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ الْحَكِيمُ فِيهَا عَلَى الْوَجْهِ المطابق للفضل والإحسان والرحمة والمصلحة.

Sonra: { إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir” dedi; yani O, işlerin hakikatlerini hakkıyla bilen, onlarda lütuf, ihsan, rahmet ve maslahata uygun şekilde tam hikmetle tasarruf edendir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٨٤ الى ٨٧]

[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 84-87]

وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا أَسَفى عَلى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤) قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ (٨٥) قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٦) يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكافِرُونَ (٨٧)

{ وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا أَسَفى عَلى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤) قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ (٨٥) قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٦) يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكافِرُونَ (٨٧) } “Ve onlardan yüz çevirdi: 'Ah Yûsuf'a vah!' dedi; hüzünden gözleri ağardı. Artık o kederini içine gömmüş bir haldeydi. (84) Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki, sen Yûsuf'u anıp durmaktan eriyip tükeneceksin veya helak olanlardan olacaksın!' (85) [Ya'kûb] dedi ki: 'Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim; ve ben Allah'tan, sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim.' (86) 'Ey oğullarım! Gidin, Yûsuf'u ve kardeşini iyice araştırıp haber almaya çalışın; Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Çünkü kafirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez.' (87)”

[في قوله تعالى وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا أَسَفى عَلى يُوسُفَ] [المسألة الأولى] وَاعْلَمْ أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ لَمَّا سَمِعَ كَلَامَ أَبْنَائِهِ ضَاقَ قَلْبُهُ جِدًّا وَأَعْرَضَ عَنْهُمْ وَفَارَقَهُمْ ثُمَّ بِالْآخِرَةِ طَلَبَهُمْ وَعَادَ إِلَيْهِمْ.

[Allah Teâlâ'nın: { وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا أَسَفى عَلى يُوسُفَ } kavli hakkında] [Birinci Mesele] Bil ki Ya'kûb aleyhisselâm oğullarının sözünü işitince kalbi son derece daraldı, onlardan yüz çevirdi ve onlardan ayrıldı; sonra nihayetinde onları çağırdı ve onlara geri döndü.

أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّهُ أَعْرَضَ عَنْهُمْ، وَفَرَّ منهم فهو قوله: وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا أَسَفى عَلى يُوسُفَ.

Birinci makama gelince: Bu, onun onlardan yüz çevirmesi ve onlardan kaçmasıdır ki o da Allah'ın: { وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا أَسَفى عَلى يُوسُفَ } “Onlardan yüz çevirdi ve 'Ah Yûsuf'a vah!' dedi” kavlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا ضَاقَ صَدْرُهُ بِسَبَبِ الْكَلَامِ الَّذِي سَمِعَهُ مِنْ أَبْنَائِهِ فِي حَقِّ بِنْيَامِينَ عَظُمَ أَسَفُهُ عَلَى/ يُوسُفَ ﵇: وَقالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ وَإِنَّمَا عَظُمَ حُزْنُهُ عَلَى مُفَارَقَةِ يُوسُفَ عِنْدَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ لِوُجُوهٍ:

Bil ki oğullarından Bünyâmin hakkında duyduğu söz sebebiyle göğsü daralınca, Yûsuf aleyhisselâm'a olan kederi büyüdü ve: { وَقالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ } “Ve 'Ah Yûsuf'a vah!' dedi.” Bu hadise esnasında Yûsuf'tan ayrılığına duyduğu hüznün büyümesi şu vecihlerden dolayıdır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحُزْنَ الْجَدِيدَ يُقَوِّي الْحُزْنَ الْقَدِيمَ الْكَامِنَ وَالْقِدْحُ إِذَا وَقَعَ عَلَى الْقِدْحِ كَانَ أَوْجَعَ وَقَالَ مُتَمِّمُ بْنُ نُوَيْرَةَ:

Birinci Yön: Yeni bir hüzün, içeride gizli duran eski hüznü kuvvetlendirir; ok okun üzerine geldiğinde daha çok acı verir. Mütemmim b. Nüveyre şöyle demiştir:

وَقَدْ لَامَنِي عِنْدَ الْقُبُورِ عَلَى الْبُكَا ... رَفِيقِي لِتِذْرَافِ الدُّمُوعِ السَّوَافِكِ

Kabirlerin yanında ağladığım için beni ayıpladı ... Akıp giden gözyaşlarını döktüğüm için yoldaşım.

فَقَالَ أَتَبْكِي كُلَّ قَبْرٍ رَأَيْتَهُ ... لِقَبْرٍ ثَوَى بَيْنَ اللِّوَى وَالدَّكَادِكِ

Dedi ki: 'Gördüğün her kabre ağlar mısın ... Livâ ile Dekâdik arasında yatan kabir uğruna?'

فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ الْأَسَى يَبْعَثُ الْأَسَى ... فَدَعْنِي فَهَذَا كُلُّهُ قَبْرُ مَالِكِ

Dedim ki ona: 'Şüphesiz hüzün hüznü tetikler ... Bırak beni, zira bunların hepsi Mâlik'in kabridir.'

وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا رَأَى قَبْرًا فَتَجَدَّدَ حُزْنُهُ عَلَى أَخِيهِ مَالِكٍ فَلَامُوهُ عَلَيْهِ، فَأَجَابَ بِأَنَّ الْأَسَى يَبْعَثُ الْأَسَى. وَقَالَ آخَرُ:

Bunun sebebi şudur: O, ne zaman bir kabir görse kardeşi Mâlik'e olan hüznü tazelenir, onlar da onu bundan dolayı kınarlardı; o da hüznün hüznü tetiklediği cevabını verirdi. Bir başkası da şöyle demiştir:

فَلَمْ تُنْسِنِي أوفي المصيبات بعده ... ولكن نكاء الْقَرْحِ بِالْقَرْحِ أَوْجَعُ

Ondan sonraki en büyük musibetler bile bana onu unutturamadı ... Lakin yaranın yarayı deşmesi daha çok acı verir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ بِنْيَامِينَ وَيُوسُفَ كَانَا مِنْ أُمٍّ وَاحِدَةٍ وَكَانَتِ الْمُشَابَهَةُ بَيْنَهُمَا فِي الصُّورَةِ وَالصِّفَةِ أَكْمَلَ، فَكَانَ يَعْقُوبُ ﵇ يَتَسَلَّى بِرُؤْيَتِهِ عَنْ رُؤْيَةِ يُوسُفَ ﵇، فَلَمَّا وَقَعَ مَا وَقَعَ زَالَ مَا يُوجِبُ السَّلْوَةَ فَعَظُمَ الْأَلَمُ وَالْوَجْدُ.

İkinci Yön: Bünyâmin ile Yûsuf bir annedendi ve aralarındaki suret ve sıfat benzerliği en kamil derecedeydi. Ya'kûb aleyhisselâm onu görmekle Yûsuf aleyhisselâm'ı görmüş gibi teselli buluyordu. Olanlar olunca, teselliyi gerektiren sebep ortadan kalktı; böylece acı ve keder daha da büyüdü.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُصِيبَةَ فِي يُوسُفَ كَانَتْ أَصْلَ مَصَائِبِهِ الَّتِي عَلَيْهَا تَرَتَّبَ سَائِرُ الْمَصَائِبِ وَالرَّزَايَا، وَكَانَ الْأَسَفُ عَلَيْهِ أَسَفًا عَلَى الْكُلِّ. الرَّابِعُ: أَنَّ هَذِهِ الْمَصَائِبَ الْجَدِيدَةَ كَانَتْ أَسْبَابُهَا جَارِيَةً مَجْرَى الْأُمُورِ الَّتِي يُمْكِنُ مَعْرِفَتُهَا وَالْبَحْثُ عَنْهَا. وَأَمَّا وَاقِعَةُ يُوسُفَ فَهُوَ ﵇ كَانَ يَعْلَمُ كَذِبَهُمْ فِي السَّبَبِ الَّذِي ذَكَرُوهُ، وَأَمَّا السَّبَبُ الْحَقِيقِيُّ فَمَا كَانَ مَعْلُومًا لَهُ، وَأَيْضًا أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ هَؤُلَاءِ فِي الْحَيَاةِ وَأَمَّا يُوسُفُ فَمَا كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ حَيٌّ أَوْ مَيِّتٌ، فَلِهَذِهِ الْأَسْبَابِ عَظُمَ وَجْدُهُ عَلَى مُفَارَقَتِهِ وَقَوِيَتْ مُصِيبَتُهُ عَلَى الْجَهْلِ بِحَالِهِ.

Üçüncü Yön: Yûsuf konusundaki musibet, diğer bütün musibet ve dertlerin üzerine bina edildiği asıl musibetiydi; dolayısıyla ona duyulan teessüf, hepsine birden duyulan teessüftü. Dördüncüsü: Bu yeni musibetlerin sebepleri, bilinmesi ve araştırılması mümkün olan hususlar kabilindendi. Yûsuf hadisesine gelince, o aleyhisselâm zikrettikleri sebep konusunda onların yalancı olduğunu biliyordu; gerçek sebep ise tarafınca bilinmemekteydi. Ayrıca o aleyhisselâm bunların hayatta olduğunu biliyordu; Yûsuf'un ise hayatta mı yoksa ölü mü olduğunu bilmiyordu. İşte bu sebeplerden dolayı ondan ayrılığına duyduğu keder büyüdü ve onun durumunu bilmemekten kaynaklanan musibeti şiddetlendi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ الْجُهَّالِ مَنْ عاب يعقوب ﵇ على قوله: يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ قَالَ: لِأَنَّ هَذَا إِظْهَارٌ لِلْجَزَعِ وَجَارٍ مَجْرَى الشِّكَايَةِ مِنَ اللَّه وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ، وَالْعُلَمَاءُ بَيَّنُوا أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا ظَنَّهُ هَذَا الْجَاهِلُ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ ﵇ لَمْ يَذْكُرْ هَذِهِ الْكَلِمَةَ ثُمَّ عَظُمَ بُكَاؤُهُ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ ثُمَّ أَمْسَكَ لِسَانَهُ عَنِ النِّيَاحَةِ، وَذِكْرِ مالا يَنْبَغِي، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَهُوَ كَظِيمٌ ثُمَّ إِنَّهُ مَا أَظْهَرَ الشِّكَايَةَ مَعَ أَحَدٍ من الخلق بدليل قوله: نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ

İkinci Mesele: Cahillerden bazıları Ya'kûb aleyhisselâm'ı: { يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ } “Ah Yûsuf'a vah!” sözünden dolayı ayıplayıp şöyle demiştir: “Çünkü bu feryat figan etmektir (ceza' göstermektir) ve Allah'tan şikayetçi olmak mesabesindedir; bu ise caiz değildir.” İlim ehli ise meselenin bu cahilin zannettiği gibi olmadığını açıklamışlardır. Bunun izahı şudur: O aleyhisselâm bu sözü zikretmemiş [değildir], sonra ağlaması şiddetlenmiştir ki Allah Teâlâ'nın: { وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ } “Hüzünden gözleri ağardı” kavlinden maksat budur. Sonra dilini feryat etmekten ve uygunsuz şeyler söylemekten alıkoymuştur ki: { فَهُوَ كَظِيمٌ } “O kederini içine gömmüştü” kavlinden maksat budur. Sonra o, yaratılmışlardan hiçbir kimseye şikayette bulunmamıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } “Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim” kavli buna delildir.

وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمَّا عَظُمَتْ مُصِيبَتُهُ وَقَوِيَتْ مِحْنَتُهُ فَإِنَّهُ صَبَرَ وَتَجَرَّعَ الْغُصَّةَ وَمَا أَظْهَرَ الشِّكَايَةَ فَلَا جَرَمَ اسْتَوْجَبَ بِهِ الْمَدْحَ الْعَظِيمَ وَالثَّنَاءَ الْعَظِيمَ.

Bütün bunlar delalet eder ki o, musibeti büyüyüp imtihanı şiddetlendiğinde sabretmiş, acıyı yutkunmuş ve [insanlara] şikayet izhar etmemiştir. Dolayısıyla bu sebeple büyük bir övgüye ve yüce bir senaya hak kazanmıştır.

رُوِيَ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ سَأَلَ جِبْرِيلَ/ هَلْ لَكَ عِلْمٌ بِيَعْقُوبَ؟ قَالَ نَعَمْ قَالَ: وَكَيْفَ حُزْنُهُ؟ قَالَ: حُزْنُ سَبْعِينَ ثَكْلَى وَهِيَ الَّتِي لَهَا وَلَدٌ وَاحِدٌ ثُمَّ يَمُوتُ. قَالَ: فَهَلْ لَهُ فِيهِ أَجْرٌ؟ قَالَ: نَعَمْ أَجْرُ مِائَةِ شَهِيدٍ.

Rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm Cibrîl'e: “Ya'kûb hakkında bir bilgin var mı?” diye sordu. [Cibrîl]: “Evet” dedi. [Yûsuf]: “Hüznü nasıldır?” dedi. [Cibrîl]: “Tek bir evladı olup da vefat eden yetmiş evlat acısı çekmiş kadının hüznü gibidir” dedi. [Yûsuf]: “Peki bundan dolayı ona bir ecir var mıdır?” dedi. [Cibrîl]: “Evet, yüz şehit ecri vardır” dedi.

فَإِنْ قِيلَ:

Eğer şöyle denilirse:

رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ قَالَ: مَرَّ بِيَعْقُوبَ شَيْخٌ كَبِيرٌ فَقَالَ لَهُ أَنْتَ إِبْرَاهِيمُ فَقَالَ: أَنَا ابْنُ ابْنِهِ وَالْهُمُومُ غَيَّرَتْنِي وَذَهَبَتْ بِحُسْنِي وَقُوَّتِي، فَأَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِ: «حَتَّى مَتَى تَشْكُونِي إِلَى عِبَادِي وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَوْ لَمْ تشكني لأبدلنك لَحْمًا خَيْرًا مِنْ لَحْمِكَ وَدَمًا خَيْرًا مِنْ دَمِكَ» فَكَانَ مِنْ بَعْدُ يَقُولُ: إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّه

Muhammed b. Ali el-Bâkır'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ya'kûb'un yanından yaşlı bir adam geçti ve ona: “Sen İbrâhim misin?” dedi. [Ya'kûb]: “Ben onun oğlunun oğluyum; kederler beni değiştirdi, güzelliğimi ve gücümü alıp götürdü” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şöyle vahyetti: “Beni kullarıma ne zamana kadar şikayet edeceksin? İzzetime ve celalime andolsun ki, eğer beni şikayet etmeseydin sana etinden daha hayırlı bir et, kanından daha hayırlı bir kan verirdim.” Bundan sonra o: “Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim” der oldu.

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «كَانَ لِيَعْقُوبَ أَخٌ مُوَاخٍ» فَقَالَ لَهُ: مَا الَّذِي أَذْهَبَ بَصَرَكَ وَقَوَّسَ ظَهْرَكَ فَقَالَ الَّذِي أَذْهَبَ بَصَرِي الْبُكَاءُ عَلَى يُوسُفَ وَقَوَّسَ ظَهْرِي الْحُزْنُ عَلَى بِنْيَامِينَ، فَأَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِ «أَمَا تَسْتَحِي تَشْكُونِي إِلَى غَيْرِي» فَقَالَ: إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّه، فَقَالَ يَا رَبِّ أَمَا تَرْحَمُ الشَّيْخَ الْكَبِيرَ قَوَّسْتَ ظَهْرِي، وَأَذْهَبْتَ بَصَرِي، فَارْدُدْ عَلَيَّ رَيْحَانَتَيَّ يُوسُفَ وَبِنْيَامِينَ فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ بِالْبُشْرَى وَقَالَ: لَوْ كَانَا مَيِّتَيْنِ لَنَشَرْتُهُمَا لَكَ فَاصْنَعْ طَعَامًا لِلْمَسَاكِينِ، فَإِنَّ أَحَبَّ عِبَادِي إِلَيَّ الْأَنْبِيَاءُ وَالْمَسَاكِينُ، وَكَانَ يَعْقُوبُ ﵇ إِذَا أَرَادَ الْغَدَاءَ نَادَى مُنَادِيهِ مَنْ أَرَادَ الْغَدَاءَ فَلْيَتَغَدَّ مَعَ يَعْقُوبَ، وَإِذَا كَانَ صَائِمًا نَادَى مِثْلَهُ عِنْدَ الْإِفْطَارِ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: “Ya'kûb'un din kardeşi olan bir arkadaşı vardı.” Ona: “Gözünü gideren ve belini büken nedir?” dedi. [Ya'kûb]: “Gözümü gideren Yûsuf'a ağlamamdır, belimi büken ise Bünyâmin'in hüznüdür” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: “Beni başkasına şikayet etmekten utanmıyor musun?” diye vahyetti. [Ya'kûb]: “Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim” dedi ve: “Ey Rabbim! Bu yaşlı adama merhamet etmez misin? Belimi büktün, gözümü giderdin; iki reyhanım olan Yûsuf ve Bünyâmin'i bana geri ver!” dedi. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm müjdeyle ona gelip dedi ki: “Onlar ölmüş olsalardı bile [Allah] senin için onları diriltirdi. Artık yoksullara yemek yedir; zira kullarımın bana en sevgilisi peygamberler ve yoksullardır.” Ya'kûb aleyhisselâm öğle yemeği yemek istediğinde münadisi: “Kim öğle yemeği yemek isterse Ya'kûb ile birlikte yesin” diye seslenirdi; oruçlu olduğu zaman da iftar vaktinde aynısını ilan ederdi.

وَرُوِيَ أَنَّهُ كَانَ يَرْفَعُ حَاجِبَيْهِ بِخِرْقَةٍ مِنَ الْكِبَرِ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: مَا هَذَا الَّذِي أَرَاهُ بِكَ، قَالَ طُولُ الزَّمَانِ وَكَثْرَةُ الْأَحْزَانِ، فَأَوْحَى اللَّه إِلَيْهِ «أَتَشْكُونِي يَا يَعْقُوبُ» فَقَالَ: يَا رَبِّ خَطِيئَةٌ أَخْطَأْتُهَا فَاغْفِرْهَا لِي.

Rivayet edildiğine göre o, yaşlılıktan sarkan kaşlarını bir bez parçasıyla kaldırırdı. Bir adam ona: “Sende gördüğüm bu hal nedir?” dedi. [Ya'kûb]: “Zamanın uzaması ve hüzünlerin çokluğudur” dedi. Bunun üzerine Allah ona: “Beni şikayet mi ediyorsun ey Ya'kûb?” diye vahyetti. O da: “Ey Rabbim! Bir hata ettim, beni bağışla” dedi.

قُلْنَا: إِنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَأْتِ إِلَّا بِالصَّبْرِ وَالثَّبَاتِ وَتَرْكِ النِّيَاحَةِ.

Deriz ki: Biz onun sadece sabır, sebat gösterdiğini ve feryat figan etmeyi terk ettiğini delilleriyle ortaya koyduk.

وَرُوِيَ أَنَّ مَلَكَ الْمَوْتِ دَخَلَ عَلَى يَعْقُوبَ ﵇ فَقَالَ لَهُ: جِئْتَ لِتَقْبِضَنِي قَبْلَ أَنْ أَرَى حَبِيبَيَّ فَقَالَ: لَا، وَلَكِنْ جِئْتُ لِأَحْزَنَ لِحُزْنِكَ وَأَشْجُوَ لَشَجْوِكَ،

Rivayet edildiğine göre Ölüm Meleği Ya'kûb aleyhisselâm'ın yanına girdi. [Ya'kûb] ona: “İki sevgilimi görmeden önce canımı almaya mı geldin?” dedi. [Melek]: “Hayır, lakin senin hüznünle hüzünlenmek ve senin kederinle dertlenmek için geldim” dedi.

وَأَمَّا الْبُكَاءُ فَلَيْسَ مِنَ الْمَعَاصِي.

Ağlamaya gelince, o günahlardan değildir.

وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﵊: بَكَى عَلَى وَلَدِهِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَقَالَ: «إِنَّ الْقَلْبَ لَيَحْزَنُ وَالْعَيْنَ تَدْمَعُ، وَلَا نَقُولُ: مَا يُسْخِطُ الرَّبَّ وَإِنَّا عَلَيْكَ يَا إِبْرَاهِيمُ لَمَحْزُونُونَ»

Rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm oğlu İbrâhim aleyhisselâm'a ağlamış ve şöyle buyurmuştur: “Göz yaşarır, kalp hüzünlenir; fakat biz Rabbimizin gazap edeceği hiçbir şeyi söylemeyiz. Biz senin ayrılığına ey İbrâhim, elbette çok mahzunuz!”

وَأَيْضًا فَاسْتِيلَاءُ الْحُزْنِ عَلَى الْإِنْسَانِ لَيْسَ بِاخْتِيَارِهِ، فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ دَاخِلًا تَحْتَ التَّكْلِيفِ وَأَمَّا التَّأَوُّهُ وَإِرْسَالُ الْبُكَاءِ فَقَدْ يَصِيرُ بِحَيْثُ لَا يَقْدِرُ عَلَى دَفْعِهِ، وَأَمَّا مَا وَرَدَ فِي الرِّوَايَاتِ الَّتِي ذَكَرْتُمْ فَالْمُعَاتَبَةُ فِيهَا إِنَّمَا كَانَتْ لِأَجْلِ أَنَّ حَسَنَاتِ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ. وَأَيْضًا فَفِيهِ دَقِيقَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا كَانَ فِي مَوْضِعِ التَّحَيُّرِ وَالتَّرَدُّدِ

Ayrıca hüznün insanı istila etmesi onun iradesiyle olan bir şey değildir; dolayısıyla bu, mükellefiyet (teklif) altına dahil olmaz. İç çekme ve gözyaşı dökme ise bazen insanın engel olamayacağı bir dereceye varır. Zikrettiğiniz rivayetlerde yer alan azarlamaya gelince; bu ancak “Ebrarın (iyi kimselerin) hasenatı, mukarreblerin (Allah'a en yakın olanların) seyyiatıdır” kabilindendir. Ayrıca bunda bir başka ince nükte daha vardır ki o da şudur: İnsan şaşkınlık ve tereddüt içinde bulunduğu zaman

لَا بُدَّ وَأَنْ يَرْجِعَ إِلَى اللَّه تَعَالَى، فَيَعْقُوبُ ﵇ مَا كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ يُوسُفَ بَقِيَ حَيًّا أَمْ صَارَ مَيِّتًا، فَكَانَ مُتَوَقِّفًا فِيهِ وَبِسَبَبِ تَوَقُّفِهِ كَانَ يُكْثِرُ الرُّجُوعَ إِلَى اللَّه تَعَالَى وَيَنْقَطِعُ قَلْبُهُ عَنِ الِالْتِفَاتِ عَنْ كُلِّ مَا سِوَى اللَّه تَعَالَى إِلَّا في هذه الواقعة، وكانت أَحْوَالُهُ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ مُخْتَلِفَةً، فَرُبَّمَا صَارَ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ مُسْتَغْرِقَ الْهَمِّ بِذِكْرِ اللَّه تعالى، فإن عَنْ تَذَكُّرِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ، فَكَانَ ذِكْرُهَا كَلَا سِوَاهَا، / فَلِهَذَا السَّبَبِ صَارَتْ هَذَا الْوَاقِعَةُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ، جَارِيَةً مَجْرَى الْإِلْقَاءِ فِي النَّارِ لِلْخَلِيلِ ﵇ وَمَجْرَى الذَّبْحِ لِابْنِهِ الذَّبِيحِ.

mutlaka Allah Teâlâ'ya dönmelidir. Ya'kûb aleyhisselâm ise Yûsuf'un hayatta mı kaldığını yoksa öldüğünü mü bilmiyordu; bu yüzden onun hakkında tereddütteydi. Bu tereddüdü sebebiyle Allah Teâlâ'ya çokça sığınıp dönüyor ve bu hadise müstesna kalbi Allah Teâlâ'nın dışındaki her şeyden tamamen kopuyordu. Onun bu hadisedeki halleri muhtelifti; bazen bütün gayretiyle Allah Teâlâ'yı zikretmeye dalıyor, bu hadiseyi hatırlamaktan fena buluyor ve onu zikretmek diğer her şey gibi yok hükmünde oluyordu. İşte bu sebeple bu hadise ona nispetle, Halîl [İbrâhim] aleyhisselâm'ın ateşe atılması ve kurbanlık oğlu [İsmâil] için kurban edilme hadisesi mesabesinde olmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ الْأَوْلَى عِنْدَ نُزُولِ الْمُصِيبَةِ الشَّدِيدَةِ أَنْ يَقُولَ: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ [البقرة:

Eğer: “Şiddetli bir musibet indiğinde en evla olan: { إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } [el-Bakara:

١٥٦] حَتَّى يَسْتَوْجِبَ الثَّوَابَ الْعَظِيمَ الْمَذْكُورَ فِي قَوْلُهُ: أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٥٧] .

156] “Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz” demek değil midir? Ta ki Allah'ın: { أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ } “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir; ve doğru yola iletilenler de işte onlardır” [Bakara 157] kavlinde zikredilen büyük sevaba hak kazanmış olsun.” denilirse,

قُلْنَا: قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ إِنَّهُ لَمْ يُعْطِ الِاسْتِرْجَاعَ أُمَّةً إِلَّا هَذِهِ الْأُمَّةَ فَأَكْرَمَهُمُ اللَّه تَعَالَى إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ وَهَذَا عِنْدِي ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّا لِلَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّا مَمْلُوكُونَ للَّه وَهُوَ الَّذِي خَلَقَنَا وَأَوْجَدَنَا، وَقَوْلَهُ: وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْحَشْرِ وَالْقِيَامَةِ، وَمِنَ الْمُحَالِ أَنَّ أُمَّةً مِنَ الْأُمَمِ لَا يَعْرِفُونَ ذَلِكَ فَمَنْ عَرَفَ عِنْدَ نُزُولِ بَعْضِ الْمَصَائِبِ بِهِ أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي الْعَاقِبَةِ مِنْ رُجُوعِهِ إِلَى اللَّه تَعَالَى، فَهُنَاكَ تَحْصُلُ السَّلْوَةُ التَّامَّةُ عِنْدَ تِلْكَ الْمُصِيبَةِ، وَمِنَ الْمُحَالِ أَنْ يَكُونَ الْمُؤْمِنُ باللَّه غَيْرَ عَارِفٍ بِذَلِكَ.

Biz deriz ki: Bazı müfessirler, istircânın (musibet anında "İnnâ lillâh..." demenin) bu ümmetten başka hiçbir ümmete verilmediğini, başlarına bir musibet geldiğinde Allah Teâlâ'nın onları bununla şereflendirdiğini söylemişlerdir. Bu [görüş] bana göre zayıftır. Zira O'nun { إِنَّا لِلَّهِ } kavli, bizim Allah'ın mülkü olduğumuza, bizi yaratanın ve var edenin O olduğuna bir işarettir. { وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } kavli ise haşrin ve kıyametin kaçınılmaz olduğuna bir işarettir. Ümmetlerden herhangi birinin bunu bilmemesi ise imkânsızdır. Başına bir musibet indiğinde akıbetin mutlaka Allah Teâlâ'ya dönmek olduğunu bilen kimse, o musibet karşısında tam bir teselli bulur. Allah'a inanan bir müminin bunu bilmemesi ise imkânsızdır.

المسألة الثالثة: قوله: يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ نِدَاءُ الْأَسَفِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: «يَا عَجَبًا» وَالتَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ يُنَادِي الْأَسَفَ وَيَقُولُ: هَذَا وَقْتُ حُصُولِكَ وَأَوَانُ مَجِيئِكَ وَقَدْ قَرَّرْنَا هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْهَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ:

Üçüncü Mesele: O'nun { يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ } “Vah Yûsuf'a vah!” kavli, esefe (üzüntüye) yapılan bir sesleniştir ve bu, [Arapçadaki] “yâ acebâ” (ne şaşılacak şey!) sözü gibidir. Takdiri şöyledir: Sanki o esefe seslenmekte ve: “İşte senin vuku bulma vaktin ve geliş zamanın!” demektedir. Biz bu anlamı, O'nun şu kavlinin tefsirinde olduğu gibi birçok yerde açıklamıştık:

حاشَ لِلَّهِ [يُوسُفَ: ٣١] وَالْأَسَفُ الْحُزْنُ عَلَى مَا فَاتَ. قَالَ اللَّيْثُ: إِذَا جَاءَكَ أَمْرٌ فَحَزِنْتَ لَهُ وَلَمْ تُطِقْهُ فَأَنْتَ أَسِيفٌ أَيْ حزني وَمُتَأَسِّفٌ أَيْضًا. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْأَصْلُ يَا أَسَفى إِلَّا أَنَّ يَاءَ الْإِضَافَةِ يَجُوزُ إِبْدَالُهَا بِالْأَلِفِ لِخِفَّةِ الْأَلِفِ وَالْفَتْحَةِ.

{ حاشَ لِلَّهِ } “Hâşâ, Allah için!” [Yûsuf 31]. Esef ise elden kaçana üzülmektir. Leys şöyle demiştir: “Başına bir iş geldiğinde buna üzülür ve güç yetiremezsen, sen ‘esîf’ yani mahzun ve aynı zamanda ‘müteessif’sin demektir.” Zeccâc da şöyle demiştir: “Aslı yâ esefî (يا أَسَفِي)'dir; ancak elifin ve fethanın hafifliğinden dolayı izâfet yâ'sının elife tebdil edilmesi caizdir.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ وَفِيهِ وَجْهَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ } “Hüzünden gözleri ağardı” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا قَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ غَلَبَهُ الْبُكَاءُ، وَعِنْدَ غَلَبَةِ الْبُكَاءِ يَكْثُرُ الْمَاءُ فِي الْعَيْنِ فَتَصِيرُ الْعَيْنُ كَأَنَّهَا ابْيَضَّتْ مِنْ بَيَاضِ ذَلِكَ الْمَاءِ وَقَوْلُهُ: وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ كِنَايَةٌ عَنْ غَلَبَةِ الْبُكَاءِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ تَأْثِيرَ الْحُزْنِ فِي غَلَبَةِ الْبُكَاءِ لَا فِي حُصُولِ الْعَمَى فَلَوْ حَمَلْنَا الِابْيِضَاضَ عَلَى غَلَبَةِ الْبُكَاءِ كَانَ هَذَا التَّعْلِيلُ حَسَنًا وَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْعَمَى لَمْ يَحْسُنْ هَذَا التَّعْلِيلُ، فَكَانَ مَا ذَكَرْنَاهُ أَوْلَى وهذا للتفسير مَعَ الدَّلِيلِ رَوَاهُ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄.

Birinci vecih: O, { يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ } deyince ağlama galebe çaldı. Ağlama galebe çaldığında ise gözde su çoğalır ve o suyun beyazlığından dolayı göz sanki ağarmış gibi olur. O'nun: { وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ } kavli, ağlamanın galebe çalmasından kinayedir. Bu görüşün sıhhatinin delili şudur: Hüznün tesiri körlüğün meydana gelmesinde değil, ağlamanın galebe çalmasındadır. Eğer beyazlaşmayı ağlamanın galebe çalmasına hamledersek bu gerekçelendirme güzel olur; şayet körlüğe hamledersek bu gerekçelendirme güzel olmaz. Dolayısıyla zikrettiğimiz [vecih] daha evladır. Deliliyle birlikte olan bu tefsiri Vâhidî el-Basît'te İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْعَمَى قَالَ مُقَاتِلٌ: لَمْ يُبْصِرْ بِهِمَا سِتَّ سِنِينَ حَتَّى كَشَفَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ بِقَمِيصِ يُوسُفَ ﵇ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً [يُوسُفَ: ٩٣]

İkinci vecih: Bundan murat körlüktür. Mukâtil şöyle demiştir: Allah Teâlâ Yûsuf aleyhisselâm'ın gömleği ile bunu ondan giderene kadar altı sene boyunca o iki [gözüyle] görmedi. Nitekim O'nun: { فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً } “Onu babamın yüzüne bırakın da gözü görür hale gelsin” [Yûsuf 93] kavli de budur.

قِيلَ إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ دَخَلَ عَلَى يُوسُفَ ﵇ حِينَمَا كَانَ فِي السِّجْنِ فَقَالَ إِنَّ بَصَرَ أَبِيكَ ذَهَبَ مِنَ/ الْحُزْنِ عَلَيْكَ فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ وَقَالَ: لَيْتَ أُمِّي لَمْ تَلِدْنِي وَلَمْ أَكُ حُزْنًا عَلَى أَبِي،

Rivayet edildiğine göre Cebrâîl aleyhisselâm zindanda bulunduğu sırada Yûsuf aleyhisselâm'ın yanına girdi ve: “Sana olan hüznünden dolayı babanın gözü gitti.” dedi. Bunun üzerine [Yûsuf] elini başına koydu ve: “Keşke annem beni doğurmasaydı da babama hüzün [kaynağı] olmasaydım!” dedi.

وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا التَّأْوِيلِ قَالُوا: الْحُزْنُ الدَّائِمُ يُوجِبُ الْبُكَاءَ الدَّائِمَ وَهُوَ يُوجِبُ الْعَمَى، فَالْحُزْنُ كَانَ سَبَبًا لِلْعَمَى بِهَذِهِ الْوَاسِطَةِ، وَإِنَّمَا كَانَ الْبُكَاءُ الدَّائِمُ يُوجِبُ الْعَمَى، لِأَنَّهُ يُورِثُ كُدُورَةً فِي سَوْدَاءِ الْعَيْنِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: مَا عَمِيَ لَكِنَّهُ صَارَ بِحَيْثُ يُدْرِكُ إِدْرَاكًا ضَعِيفًا.

Bu tevili benimseyenler şöyle demişlerdir: Sürekli hüzün, sürekli ağlamayı gerektirir; bu da körlüğe yol açar. Dolayısıyla hüzün, bu vasıtayla körlüğün sebebi olmuştur. Sürekli ağlamanın körlüğe yol açması ise gözbebeğinde bulanıklığa sebep olmasındandır. Onlardan bazıları da: “Tamamen kör olmadı; ancak zayıf bir şekilde algılar hale geldi.” demişlerdir.

قِيلَ: مَا جَفَّتْ عَيْنَا يَعْقُوبَ مِنْ وَقْتِ فِرَاقِ يُوسُفَ ﵇ إِلَى حِينِ لِقَائِهِ، وَتِلْكَ الْمُدَّةُ ثَمَانُونَ عَامًا، وَمَا

Denildi ki: Yûsuf aleyhisselâm'dan ayrıldığı andan ona kavuştuğu ana kadar Ya'kûb'un gözyaşı dinmedi; bu süre seksen yıldı. Ve

كان على وجه الأرض عبدا أَكْرَمَ عَلَى اللَّه تَعَالَى مِنْ يَعْقُوبَ ﵇.

yeryüzünde Allah Teâlâ katında Ya'kûb aleyhisselâm'dan daha değerli bir kul yoktu.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنَ الْحُزْنِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ قُرِئَ مِنَ الْحُزْنِ بِضَمِّ الْحَاءِ وَسُكُونِ الزَّايِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِفَتْحِ الْحَاءِ وَالزَّايِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَاخْتَلَفُوا فِي الْحُزْنِ وَالْحَزَنِ فَقَالَ قَوْمٌ: الْحُزْنُ الْبُكَاءُ وَالْحَزَنُ ضِدُّ الْفَرَحِ، وَقَالَ قَوْمٌ: هُمَا لُغَتَانِ يُقَالُ أَصَابَهُ حُزْنٌ شَدِيدٌ، وَحَزَنٌ شَدِيدٌ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَرَوَى يُونُسُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو قَالَ: إِذَا كَانَ فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ فَتَحُوا الْحَاءَ وَالزَّايَ كَقَوْلِهِ: تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً [التَّوْبَةِ: ٩٢] وَإِذَا كَانَ فِي مَوْضِعِ الْخَفْضِ أَوِ الرَّفْعِ ضموا الحاء كقوله: مِنَ الْحُزْنِ وقوله: شْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ

Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الْحُزْنِ } kavline gelince, bilesin ki bu, hâ harfinin zammesi ve zâ harfinin sükûnu ile { مِنَ الْحُزْنِ } şeklinde okunmuştur; Hasan [el-Basrî] ise hâ ve zâ harflerinin fethasıyla [el-hazeni şeklinde] okumuştur. Vâhidî şöyle demiştir: Huzn ve hazen hakkında ihtilaf ettiler; bir grup: “Huzn ağlamak, hazen ise sevincin zıddıdır.” dedi. Diğer bir grup ise: “İkisi iki ayrı lehçedir; şiddetli bir hüzne uğradı anlamında ‘esâbehû huznun şedîdun’ ve ‘hazənun şedîdun’ denilir.” dedi ki dilcilerin çoğunun benimsediği görüş budur. Yûnus, Ebû Amr'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Mansub konumunda olduğunda hâ ve zâ harflerini fethalı okurlar; nitekim O'nun: { تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً } “Hüzünden gözlerinden yaşlar boşanarak dönüp gittiler” [Tevbe 92] kavlinde böyledir. Mecrur veya merfu konumunda olduğunda ise hâ harfini zammeli okurlar; nitekim O'nun: { مِنَ الْحُزْنِ } kavlinde ve: { [أَ]شْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } kavlinde böyledir.

قَالَ هُوَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ.

O, mübteda olmakla merfu konumundadır, dedi.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَهُوَ كَظِيمٌ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْكَاظِمِ وَهُوَ الْمُمْسِكُ عَلَى حُزْنِهِ فَلَا يُظْهِرُهُ قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْمَكْظُومِ، وَمَعْنَاهُ الْمَمْلُوءُ مِنَ الْحُزْنِ مَعَ سَدِّ طَرِيقِ نَفَسِهِ الْمَصْدُورُ مِنْ كَظْمِ السِّقَاءِ إِذَا اشْتَدَّ عَلَى مَلْئِهِ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى مَمْلُوءٍ مِنَ الْغَيْظِ عَلَى أَوْلَادِهِ.

Allah Teâlâ'nın: { فَهُوَ كَظِيمٌ } kavline gelince; bunun kâzım anlamında olması caizdir ki o, hüznünü tutup dışa vurmayan kimsedir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Bunun mekzûm anlamında olması da caizdir; manası ise nefes yolu tıkanacak derecede hüzünle dolu olandır ki tulum ağzına kadar dolup bağlandığında kullanılan kazmu's-sikâ (kırbanın ağzını bağlamak) tabirinden türemiştir. Ayrıca çocuklarına karşı öfkeyle dolu anlamında olması da caizdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَشْرَفَ أَعْضَاءِ الْإِنْسَانِ هَذِهِ الثَّلَاثَةُ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهَا كَانَتْ غَرِيقَةً فِي الْغَمِّ فَاللِّسَانُ كَانَ مَشْغُولًا بقوله: يا أَسَفى وَالْعَيْنُ بِالْبُكَاءِ وَالْبَيَاضِ وَالْقَلْبُ بِالْغَمِّ الشَّدِيدِ الَّذِي يُشْبِهُ الْوِعَاءَ الْمَمْلُوءَ الَّذِي شُدَّ وَلَا يُمْكِنُ خروج الماء منه وهذا مُبَالَغَةٌ فِي وَصْفِ ذَلِكَ الْغَمِّ.

Bilesin ki insanın en şerefli organları bu üçüdür. Allah Teâlâ bunların gam içinde boğulduğunu beyan etmiştir: Dil: { يا أَسَفى } “Vah esefime!” sözüyle; göz, ağlamak ve ağarmakla; kalp ise ağzı sımsıkı bağlanmış ve içinden su çıkması mümkün olmayan dolu bir kaba benzeyen şiddetli gam ile meşguldü. Bu ise o gamın vasfedilmesinde bir mübalağadır.

أَمَّا قَوْلُهُ تعالى: قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ } “Dediler ki: ‘Allah'a yemin olsun ki sen Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin; sonunda ya eriyip tükeneceksin ya da helak olanlardan olacaksın!’” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ يُقَالُ: مَا زِلْتُ أَفْعَلُهُ وَمَا فَتِئْتُ أَفْعَلُهُ وَمَا بَرِحْتُ أَفْعَلُهُ وَلَا يُتَكَلَّمُ بِهِنَّ إِلَّا مَعَ الْجَحْدِ. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ يُقَالُ: مَا فَتِيتُ وَمَا فَتِئْتُ لُغَتَانِ فَتْيًا وفتوا إِذَا نَسِيتَهُ وَانْقَطَعْتَ عَنْهُ قَالَ النَّحْوِيُّونَ وَحَرْفُ النفي هاهنا مضمر على معنى قالوا: ما تفتؤا وَلَا تَفْتَؤُ وَجَازَ حَذْفُهُ لِأَنَّهُ لَوْ أُرِيدَ الْإِثْبَاتُ لَكَانَ بِاللَّامِ وَالنُّونِ نَحْوُ واللَّه لَتَفْعَلَنَّ فَلَمَّا كَانَ بِغَيْرِ اللَّامِ وَالنُّونِ عُرِفَ أَنَّ كَلِمَةَ لَا مُضْمَرَةٌ وَأَنْشَدُوا قَوْلَ امْرِئِ الْقَيْسِ:

Birinci Mesele: İbnu's-Sikkît şöyle demiştir: [Arapçada] mâ ziltu ef'alühû, mâ feti'tü ef'alühû ve mâ beriltu ef'alühû (onu yapıp durdum) denilir ve bunlar ancak nefy (olumsuzluk) edatıyla birlikte kullanılır. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Onu unuttuğun ve ondan koptuğun zaman [kullanılan] fetyen ve futüvven masdarlarından mâ fetîtü ve mâ feti'tü iki lehçedir. Nahivciler şöyle demiştir: Buradaki olumsuzluk harfi, “mâ tefte'u” ve “lâ tefte'u” (vazgeçmiyorsun) manasında olmak üzere muzmardır (gizlidir). Bunun hazfedilmesi caizdir; çünkü şayet olumluluk murat edilseydi, tıpkı “vallâhi le-tef'alenne” (Allah'a andolsun ki elbette yapacaksın) örneğinde olduğu gibi lâm ve nun ile gelirdi. Lâm ve nun olmaksızın gelince “lâ” kelimesinin gizli olduğu anlaşılmıştır. Bu hususta İmruü'l-Kays'ın şu beytini inşad etmişlerdir:

فَقُلْتُ يَمِينُ اللَّه أَبْرَحُ قَاعِدًا

“Dedim ki: Allah'a yemin olsun, oturup durmaktan vazgeçmem...”

وَالْمَعْنَى: لَا أَبْرَحُ قَاعِدًا وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. وَأَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ لَا تَزَالُ تَذْكُرُهُ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ لَا تَفْتُرُ مِنْ حُبِّهِ كَأَنَّهُ جَعَلَ الْفُتُورَ وَالْفُتُوءَ أَخَوَيْنِ.

Manası: “Lâ ebrahu kâiden” (oturmaktan geri durmam) demektir ve bunun benzerleri çoktur. Müfessirlere gelince; İbn Abbâs, Hasan, Mücâhid ve Katâde: “Onu anıp duruyorsun [vazgeçmiyorsun].” demişlerdir. Mücâhid'den gelen bir rivayette ise: “Onun sevgisinden dolayı gevşemiyorsun/vazgeçmiyorsun.” denmiştir; sanki o, fütûr (gevşemek) ile fütû' kelimelerini eş anlamlı kılmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: حَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنْ أَهْلِ الْمَعَانِي أَنَّ أَصْلَ الْحَرَضِ فَسَادُ الْجِسْمَ وَالْعَقْلِ لِلْحُزْنِ وَالْحُبِّ، وَقَوْلُهُ: حَرَّضْتُ فُلَانًا عَلَى فُلَانٍ تَأْوِيلُهُ أَفْسَدْتُهُ وَأَحْمَيْتُهُ عَلَيْهِ، وَقَالَ تَعَالَى: حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ [الْأَنْفَالِ: ٦٥] .

İkinci Mesele: Vâhidî mâni ehlinden nakletmiştir ki: Haradın (الْحَرَض) aslı, hüzün ve sevgiden dolayı bedenin ve aklın bozulmasıdır. “Filanı filana karşı haradtü” (kışkırttım) sözünün tevili: “Onu [aralarını] bozdum ve ona karşı öfkelendirdim” demektir. Nitekim Allah Teâlâ: { حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ } “Müminleri savaşa teşvik et” [Enfâl 65] buyurmuştur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَصْفُ الرَّجُلِ بِأَنَّهُ حَرِضٌ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِإِرَادَةِ أَنَّهُ ذُو حَرَضٍ فَحُذِفَ الْمُضَافُ أَوْ لِإِرَادَةِ أَنَّهُ لَمَّا تَنَاهَى فِي الْفَسَادِ وَالضَّعْفِ فَكَأَنَّهُ صَارَ عَيْنَ الْحَرَضِ وَنَفْسَ الْفَسَادِ. وَأَمَّا الْحَرِضُ بِكَسْرِ الرَّاءِ فَهُوَ الصِّفَةُ وَجَاءَتِ الْقِرَاءَةُ بِهِمَا مَعًا.

Bunu bildiğine göre deriz ki: Bir adamın “harad” olarak nitelenmesi, ya “harad sahibi” olmasının kastedilmesi ve muzâfın hazfedilmesi sebebiyledir ya da bozulma ve zayıflıkta son noktaya ulaştığında sanki haradın bizzat kendisi ve fesadın ta kendisi haline gelmiş olmasının kastedilmesindendir. Râ harfinin kesresiyle harid (الْحَرِض) kelimesine gelince, bu sıfattır ve her iki kıraat de varit olmuştur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: لِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ عِبَارَاتٌ: أَحَدُهَا: الْحَرَضُ وَالْحَارِضُ هُوَ الْفَاسِدُ فِي جِسْمِهِ وَعَقْلِهِ.

Bunu bildiğine göre deriz ki: Müfessirlerin bu hususta çeşitli ifadeleri vardır: Birincisi: Harad ve hârid, bedeninde ve aklında bozulma meydana gelmiş kimsedir.

وَثَانِيهِمَا: سَأَلَ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنِ الْحَرَضِ فَقَالَ: الْفَاسِدُ الدَّنِفُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ الَّذِي يَكُونُ لَا

İkincisi: Nâfi' b. el-Ezrak İbn Abbâs'a harad hakkında sormuş, o da: “Bozulmuş, ağır hasta [kimsedir]” demiştir. Üçüncüsü: O, ne

كَالْأَحْيَاءِ وَلَا كَالْأَمْوَاتِ، وَذَكَرَ أَبُو رَوْقٍ أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ قَرَأَ: حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً بِضَمِّ الْحَاءِ وَتَسْكِينِ الرَّاءِ قَالَ يَعْنِي مِثْلَ عُودِ الْأُشْنَانِ، وَقَوْلُهُ: أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ أَيْ مِنَ الْأَمْوَاتِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُمْ قَالُوا لِأَبِيهِمْ إِنَّكَ لَا تَزَالُ تَذْكُرُ يُوسُفَ بِالْحُزْنِ وَالْبُكَاءِ عَلَيْهِ حَتَّى تَصِيرَ بِذَلِكَ إِلَى مَرَضٍ لَا تَنْتَفِعُ بِنَفْسِكَ مَعَهُ أَوْ تَمُوتَ مِنَ الْغَمِّ كَأَنَّهُمْ قَالُوا: أَنْتَ الْآنَ فِي بَلَاءٍ شَدِيدٍ وَنَخَافُ أَنْ يَحْصُلَ مَا هُوَ أَزْيَدُ مِنْهُ وَأَقْوَى وَأَرَادُوا بِهَذَا الْقَوْلِ مَنْعَهُ عَنْ كَثْرَةِ الْبُكَاءِ وَالْأَسَفِ.

diriler gibi ne de ölüler gibi olandır. Ebû Ravk, Enes b. Mâlik'in { حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً } kavlini hâ harfinin zammesi ve râ harfinin sükûnu ile [hurdan şeklinde] okuduğunu ve: “Yani çöven çöpü gibi [eriyip tükenmiş]” dediğini nakletmiştir. O'nun: { أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ } kavli ise: “Yahut ölülerden olursun” demektir. Ayetin manası şudur: Onlar babalarına dediler ki: “Sen ona üzülüp ağlayarak Yûsuf'u anmaktan vazgeçmeyeceksin; sonunda bu yüzden kendine hiçbir faydanın dokunmayacağı bir hastalığa düşeceksin yahut gamdan öleceksin.” Sanki onlar şöyle demişlerdir: “Sen şu anda şiddetli bir bela içindesin ve biz bundan daha fazla ve daha ağır bir şeyin meydana gelmesinden korkuyoruz.” Onlar bu sözle onu çok ağlamaktan ve esef etmekten men etmeyi kastetmişlerdir.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ حَلَفُوا عَلَى ذَلِكَ مَعَ أَنَّهُمْ لَمْ يَعْلَمُوا ذَلِكَ قَطْعًا؟

Eğer: “Bunu kesin olarak bilmedikleri halde buna neden yemin ettiler?” denilirse,

قُلْنَا: إِنَّهُمْ بَنَوْا هَذَا الْأَمْرَ عَلَى الظَّاهِرِ.

Biz deriz ki: Onlar bu durumu zâhire (görünen duruma) dayandırdılar.

فَإِنْ قِيلَ: الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْكَلَامِ وَهُوَ قوله: تَاللَّهِ تَفْتَؤُا مَنْ هُمْ؟

Eğer: “O'nun: { تَاللَّهِ تَفْتَؤُا } kavli olan bu sözü söyleyenler kimlerdir?” denilirse,

قُلْنَا: الْأَظْهَرُ أَنَّ هَؤُلَاءِ لَيْسُوا هُمُ الْإِخْوَةَ الَّذِينَ قَدْ تَوَلَّى عَنْهُمْ، بَلِ الْجَمَاعَةَ الَّذِينَ كَانُوا فِي الدَّارِ مِنْ أَوْلَادِ أَوْلَادِهِ وَخَدَمِهِ.

Biz deriz ki: Daha zâhir olan [görüş], bunların kendilerinden yüz çevirdiği kardeşler değil, bilakis torunlarından ve hizmetçilerinden evde bulunan topluluk olduğudur.

ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْ يَعْقُوبَ ﵇ أنه قال: نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ

Sonra Allah Teâlâ Ya'kûb aleyhisselâm'dan naklederek onun şöyle dediğini bildirdi: { [إِ]نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } “Ben sıkıntımı ve hüznümü sadece Allah'a arz ederim”.

يَعْنِي أَنَّ هَذَا الَّذِي أَذْكُرُهُ لَا أَذْكُرُهُ مَعَكُمْ وَإِنَّمَا أَذْكُرُهُ فِي حَضْرَةِ اللَّه تَعَالَى، وَالْإِنْسَانُ إِذَا بَثَّ شَكْوَاهُ إِلَى اللَّه تَعَالَى كَانَ فِي زُمْرَةِ الْمُحَقِّقِينَ كَمَا

Yani: “Bu dile getirdiğim şeyi sizinle değil, ancak Allah Teâlâ'nın huzurunda dile getiriyorum.” İnsan şikayetini Allah Teâlâ'ya arz edip açtığı zaman, muhakkiklerin (hakikat ehline erenlerin) zümresinde olur; nitekim

قَالَ ﵊: «أَعُوذُ بِرِضَاكَ مِنْ سَخَطِكَ وَأَعُوذُ بِعَفْوِكَ مِنْ غَضَبِكَ وَأَعُوذُ بِكَ مِنْكَ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Gazabından rızana sığınırım, cezalandırmandan affına sığınırım ve Sen'den yine Sana sığınırım.”

واللَّه هُوَ الْمُوَفِّقُ، وَالْبَثُّ هُوَ التَّفْرِيقُ قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ [الْبَقَرَةِ: ١٦٤] فَالْحُزْنُ إِذَا سَتَرَهُ الإنسان كان سما وَإِذَا ذَكَرَهُ لِغَيْرِهِ كَانَ بَثًّا وَقَالُوا: الْبَثُّ أَشَدُّ الْحُزْنِ/ وَالْحُزْنُ أَشَدُّ الْهَمِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ مَتَى أَمْكَنَهُ أَنْ يَمْسِكَ لِسَانَهُ عَنْ ذِكْرِهِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْحُزْنُ مُسْتَوْلِيًا عَلَيْهِ وَأَمَّا إِذَا عَظُمَ وَعَجَزَ الْإِنْسَانُ عَنْ ضَبْطِهِ وَانْطَلَقَ اللِّسَانُ بِذِكْرِهِ شَاءَ أَمْ أَبَى كَانَ ذَلِكَ بَثًّا وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ صَارَ عَاجِزًا عَنْهُ وَهُوَ قَدِ اسْتَوْلَى عَلَى الْإِنْسَانِ، فقوله: ثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ

Muvaffak kılan Allah'tır. Bes (بَثّ) ise dağıtıp yaymaktır. Allah Teâlâ: { وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ } “Ve orada her türlü canlıyı yaymıştır” [Bakara 164] buyurmuştur. İnsan hüznü gizlediği zaman o bir zehir olur; başkasına açıp anlattığında ise bes (açığa vurulup yayılan dert) olur. Demişlerdir ki: Bes, hüznün en şiddetlisidir; hüzün ise gamın en şiddetlisidir. Zira insan onu anmaktan dilini tutabildiği sürece o hüzün onu istila etmiş sayılmaz. Fakat büyüyüp de insan onu zapt etmekten aciz kaldığında ve istese de istemese de dil onu anmaya başladığında bu bes olur. Bu da insanın ondan aciz kaldığına ve hüznün insanı istila ettiğine delalet eder. Dolayısıyla O'nun: { [بَ]ثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } kavli,

أَيْ لَا أَذْكُرُ الْحُزْنَ الْعَظِيمَ وَلَا الْحُزْنَ الْقَلِيلَ إِلَّا مَعَ اللَّه، وقرأ الحسن:

“Büyük hüznü de küçük hüznü de ancak Allah'a arz ederim.” demektir. Hasan [el-Basrî] ise şöyle okumuştur:

والموفق، وَالْبَثُّ هُوَ التَّفْرِيقُ قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ [الْبَقَرَةِ: ١٦٤] فَالْحُزْنُ إِذَا ستره الإنسان كان سما وَإِذَا ذَكَرَهُ لِغَيْرِهِ كَانَ بَثًّا وَقَالُوا: الْبَثُّ أَشَدُّ الْحُزْنِ/ وَالْحُزْنُ أَشَدُّ الْهَمِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ مَتَى أَمْكَنَهُ أَنْ يَمْسِكَ لِسَانَهُ عَنْ ذِكْرِهِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْحُزْنُ مُسْتَوْلِيًا عَلَيْهِ وَأَمَّا إِذَا عَظُمَ وَعَجَزَ الْإِنْسَانُ عَنْ ضَبْطِهِ وَانْطَلَقَ اللِّسَانُ بِذِكْرِهِ شَاءَ أَمْ أَبَى كَانَ ذَلِكَ بَثًّا وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ صَارَ عَاجِزًا عَنْهُ وَهُوَ قَدِ اسْتَوْلَى عَلَى الْإِنْسَانِ، فقوله: ثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ

Muvaffak kılan [Allah'tır]. Bes (بَثّ) ise dağıtıp yaymaktır. Allah Teâlâ: { وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ } “Ve orada her türlü canlıyı yaymıştır” [Bakara 164] buyurmuştur. İnsan hüznü gizlediği zaman o bir zehir olur; başkasına açıp anlattığında ise bes olur. Demişlerdir ki: Bes, hüznün en şiddetlisidir; hüzün ise gamın en şiddetlisidir. Zira insan onu anmaktan dilini tutabildiği sürece o hüzün onu istila etmiş sayılmaz. Fakat büyüyüp de insan onu zapt etmekten aciz kaldığında ve istese de istemese de dil onu anmaya başladığında bu bes olur. Bu da insanın ondan aciz kaldığına ve hüznün insanı istila ettiğine delalet eder. Dolayısıyla O'nun: { [بَ]ثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } kavli,

أَيْ لَا أَذْكُرُ الْحُزْنَ الْعَظِيمَ وَلَا الْحُزْنَ الْقَلِيلَ إِلَّا مَعَ اللَّه، وَقَرَأَ الْحَسَنُ: وَحُزْنِي بِفَتْحَتَيْنِ وَحُزُنِي بِضَمَّتَيْنِ،

“Büyük hüznü de küçük hüznü de ancak Allah'a arz ederim.” demektir. Hasan [el-Basrî] ise [kelimeyi] iki fetha ile { وَحَزَنِي } ve iki zamme ile { وَحُزُنِي } şeklinde okumuştur.

قِيلَ: دَخَلَ عَلَى يَعْقُوبَ رَجُلٌ وَقَالَ: يَا يَعْقُوبُ ضَعُفَ جِسْمُكَ وَنَحُفَ بَدَنُكَ وَمَا بَلَغْتَ سِنًّا عَالِيًا فَقَالَ الَّذِي بِي لِكَثْرَةِ غُمُومِي، فَأَوْحَى اللَّه إِلَيْهِ يَا يَعْقُوبُ أَتَشْكُونِي إِلَى خَلْقِي، فَقَالَ يَا رَبِّ خَطِيئَةٌ أَخْطَأْتُهَا فَاغْفِرْهَا لِي فَغَفَرَهَا لَهُ، وَكَانَ بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا سُئِلَ قال: نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ

Denildi ki: Ya'kûb'un yanına bir adam girip: “Ey Ya'kûb! Yaşın çok ilerlemediği halde vücudun zayıflamış, bedenin çökmüş?” dedi. O da: “Bendeki bu hal gamlarımın çokluğundandır.” dedi. Bunun üzerine Allah ona: “Ey Ya'kûb! Beni yaratılmışlarıma mı şikayet ediyorsun?” diye vahyetti. O da: “Ey Rabbim! Bu işlediğim bir hatadır, beni bağışla.” dedi, Allah da onu bağışladı. Bundan sonra kendisine sorulduğunda: { [إِ]نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } “Ben sıkıntımı ve hüznümü sadece Allah'a arz ederim” derdi.

وَرُوِيَ أَنَّهُ أَوْحَى اللَّه إِلَيْهِ إِنَّمَا وَجَدْتُ عَلَيْكُمْ لِأَنَّكُمْ ذَبَحْتُمْ شَاةً فَقَامَ بِبَابِكُمْ مِسْكِينٌ فَلَمْ تُطْعِمُوهُ، وَإِنَّ أَحَبَّ خَلْقِي إِلَيَّ الْأَنْبِيَاءُ وَالْمَسَاكِينُ

Rivayet edildiğine göre Allah ona şöyle vahyetti: “Size gücenmemin sebebi şudur: Siz bir koyun kestiniz; kapınızda bir yoksul dikildi de ona yedirmediniz. Halbuki yarattıklarım içinde bana en sevimli olanlar peygamberler ve yoksullardır.

فَاصْنَعْ طَعَامًا وَادْعُ إِلَيْهِ الْمَسَاكِينَ، وَقِيلَ: اشْتَرَى جَارِيَةً مَعَ وَلَدِهَا فَبَاعَ وَلَدَهَا فَبَكَتْ حَتَّى عَمِيَتْ.

Bir yemek yap ve yoksulları ona çağır.” Denildi ki: O, çocuğuyla birlikte bir cariye satın almış, sonra çocuğunu satmıştı; cariye de kör oluncaya kadar ağlamıştı.

ثُمَّ قال يعقوب ﵇: أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Sonra Ya'kûb aleyhisselâm: { [وَ]أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Ve ben Allah'tan sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” dedi.

أَيْ أَعْلَمُ مِنْ رَحْمَتِهِ وَإِحْسَانِهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يَأْتِي بِالْفَرَجِ مِنْ حَيْثُ لَا أَحْتَسِبُ، فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ كَانَ يَتَوَقَّعُ وُصُولَ يُوسُفَ إِلَيْهِ. وَذَكَرُوا لِسَبَبِ هَذَا التَّوَقُّعِ أُمُورًا: أَحَدُهَا: أَنَّ مَلَكَ الْمَوْتِ أَتَاهُ فَقَالَ لَهُ: يَا مَلَكَ الْمَوْتِ هَلْ قَبَضْتَ رُوحَ ابْنِي يُوسُفَ؟

Yani: “O'nun rahmetinden ve ihsanından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum ki o da Allah Teâlâ'nın ummadığım yerden bir ferahlık getireceğidir.” Bu, onun Yûsuf'un kendisine ulaşacağını umduğuna bir işarettir. Bu beklentinin sebebi olarak birtakım hususlar zikretmişlerdir: Birincisi: Ölüm meleği ona geldiğinde Ya'kûb ona: “Ey ölüm meleği! Oğlum Yûsuf'un ruhunu kabzattin mi?” diye sordu.

قَالَ لَا يَا نَبِيَّ اللَّه ثُمَّ أَشَارَ إِلَى جَانِبِ مِصْرَ وَقَالَ: اطْلُبْهُ هاهنا، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ رُؤْيَا يُوسُفَ صَادِقَةٌ، لِأَنَّ أَمَارَاتِ الرُّشْدِ وَالْكَمَالِ كَانَتْ ظَاهِرَةً فِي حَقِّ يُوسُفَ وَرُؤْيَا مِثْلِهِ ﵇ لَا تُخْطِئُ، وَثَالِثُهَا: لَعَلَّهُ تَعَالَى أَوْحَى إِلَيْهِ أَنَّهُ سَيُوَصِّلُهُ إِلَيْهِ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى مَا عَيَّنَ الْوَقْتَ فَلِهَذَا بَقِيَ فِي الْقَلَقِ، وَرَابِعُهَا: قَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا أَخْبَرَهُ بَنُوهُ بِسِيرَةِ الْمَلِكِ وَكَمَالِ حَالِهِ فِي أَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ طَمِعَ أَنْ يَكُونَ هُوَ يُوسُفَ وَقَالَ: يَبْعُدُ أَنْ يَظْهَرَ فِي الْكُفَّارِ مثله،

[Melek]: “Hayır, ey Allah'ın nebîsi!” dedi, sonra Mısır tarafına işaret ederek: “Onu burada ara!” dedi. İkincisi: O, Yûsuf'un rüyasının doğru olduğunu biliyordu; zira rüşd ve kemal alametleri Yûsuf hakkında apaçıktı ve onun aleyhisselâm gibisinin rüyası şaşmazdı. Üçüncüsü: Muhtemelen Allah Teâlâ ona onu kavuşturacağını vahyetmiş, fakat vakti belirlememişti; bu yüzden endişe içinde kalmıştı. Dördüncüsü: Süddî şöyle demiştir: Oğulları melikin (hükümdarın) yaşantısını, söz ve fiillerindeki mükemmel halini haber verince, onun Yûsuf olabileceğini umdu ve: “Kafirler arasında onun gibisinin çıkması uzaktır.” dedi.

وَخَامِسُهَا: عَلِمَ قَطْعًا أَنَّ بِنْيَامِينَ لَا يَسْرِقُ وَسَمِعَ أَنَّ الْمَلِكَ مَا آذَاهُ وَمَا ضَرَبَهُ فَغَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّ ذَلِكَ الْمَلِكَ هُوَ يُوسُفُ فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي الْمَقَامِ الْأَوَّلِ.

Beşincisi: Bünyâmîn'in kesinlikle hırsızlık yapmayacağını biliyordu ve hükümdarın ona eziyet etmediğini, onu dövmediğini işitince, o hükümdarın Yûsuf olduğuna dair zannı galip geldi. İşte birinci makam hakkındaki sözlerin tamamı budur.

[في قوله تعالى يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ] وَالْمَقَامُ الثَّانِي: أَنَّهُ رَجَعَ إِلَى أَوْلَادِهِ وَتَكَلَّمَ معهم على سبيل اللطف وهو قوله: يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ.

[Allah Teâlâ'nın: { يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ } kavli hakkında] İkinci makam: O çocuklarına dönmüş ve onlarla lütufkâr bir üslupla konuşmuştur; bu da O'nun: { يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Ey oğullarım! Gidin de Yûsuf ve kardeşinden bir haber araştırın” kavlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا طَمِعَ فِي وِجْدَانِ يُوسُفَ بِنَاءً عَلَى الْأَمَارَاتِ الْمَذْكُورَةِ قَالَ لِبَنِيهِ: تَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ، وَالتَّحَسُّسُ طَلَبُ الشَّيْءِ بِالْحَاسَّةِ وَهُوَ شَبِيهٌ بِالسَّمْعِ وَالْبَصَرِ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ يُقَالُ: تَحَسَّسْتُ عَنْ فُلَانٍ وَلَا يقال من فلان، وقيل: هاهنا مِنْ يُوسُفَ لِأَنَّهُ أَقَامَ مِنْ مَقَامَ عَنْ، قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: مِنْ لِلتَّبْعِيضِ، وَالْمَعْنَى تَحَسَّسُوا خَبَرًا مِنْ أَخْبَارِ يُوسُفَ، وَاسْتَعْلِمُوا بَعْضَ أَخْبَارِ يُوسُفَ/ فَذُكِرَتْ كَلِمَةُ (مِنْ) لِمَا فِيهَا مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى التَّبْعِيضِ، وَقُرِئَ تَجَسَّسُوا بِالْجِيمِ كَمَا قُرِئَ بِهِمَا فِي الْحُجُرَاتِ.

Bilesin ki o aleyhisselâm, zikredilen emarelere dayanarak Yûsuf'u bulmayı umunca oğullarına: { تَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ } dedi. Tehassüs (تحسس), bir şeyi duyu organıyla aramaktır ve bu işitme ve görme gibidir. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: [Arapçada] tehassestü an fulânin denilir, min fulânin denilmez. Burada { مِنْ يُوسُفَ } denilmesinin sebebi ise “min” harfini “an” yerine koymuş olmasıdır. O şöyle demiştir: “Min” harfinin teb'îz (kısmîlik bildirme) için olduğu da söylenebilir; mana: “Yûsuf'un haberlerinden bir haber araştırın ve Yûsuf'un haberlerinden bir kısmını öğrenmeye çalışın” demektir. Dolayısıyla (مِنْ) kelimesi teb'îze delalet ettiği için zikredilmiştir. Hucurât Suresi'nde ikisiyle de okunduğu gibi, cîm harfiyle tecessesû (تَجَسَّسُوا) şeklinde de okunmuştur.

ثُمَّ قَالَ: وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الرَّوْحُ مَا يَجِدُهُ الْإِنْسَانُ مِنْ نَسِيمِ الْهَوَاءِ فَيَسْكُنُ إِلَيْهِ وَتَرْكِيبُ الرَّاءِ وَالْوَاوِ وَالْحَاءِ يُفِيدُ الحركة والاهتزاز، فكلما يهتز الإنسان لَهُ وَيَلْتَذُّ بِوُجُودِهِ فَهُوَ رَوْحٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا تَيْئَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّه يُرِيدُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّه، وَعَنْ قَتَادَةَ: مِنْ فَضْلِ اللَّه، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: مِنْ فَرَجِ اللَّه، وَهَذِهِ الْأَلْفَاظُ مُتَقَارِبَةٌ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: مِنْ رُوحِ اللَّه بِالضَّمِّ أَيْ مِنْ رَحْمَتِهِ.

Sonra: { وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ } “Ve Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin” buyurdu. Asmaî şöyle demiştir: Ravh (الرَّوْح), insanın hava esintisinden hissettiği ve onunla sükûn bulduğu şeydir. Râ, vâv ve hâ harflerinin terkibi hareket ve canlanma ifade eder. Dolayısıyla insanın kendisiyle ferahladığı ve varlığından lezzet aldığı her şey ravhtır. İbn Abbâs: { لَا تَيْئَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّه } kavlinin “Allah'ın rahmetinden [ümit kesmeyin]” anlamına geldiğini söylemiştir. Katâde'den: “Allah'ın lütfundan”; İbn Zeyd'den: “Allah'ın ferahlığından” şeklinde rivayet edilmiştir ki bu lafızlar birbirine yakındır. Hasan ve Katâde ise zamme ile { مِنْ رُوحِ اللَّهِ } şeklinde okumuşlardır ki bu da “O'nun rahmetinden” demektir.

ثُمَّ قال: إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ الْمُؤْمِنَ مِنَ اللَّه عَلَى خَيْرٍ يَرْجُوهُ فِي الْبَلَاءِ وَيَحْمَدُهُ فِي الرَّخَاءِ.

Sonra: { إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ } “Çünkü kafirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez” buyurdu. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Mümin Allah katında hayır üzeredir; belada O'ndan umar, bolluk ve genişlikte ise O'na hamdeder.”

وَاعْلَمْ أَنَّ الْيَأْسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّه تَعَالَى لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا اعْتَقَدَ الْإِنْسَانُ أَنَّ الْإِلَهَ غَيْرُ قَادِرٍ عَلَى الْكَمَالِ أَوْ غَيْرُ عَالِمٍ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ أَوْ لَيْسَ بِكَرِيمٍ بَلْ هُوَ بَخِيلٌ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ يُوجِبُ الْكُفْرَ، فَإِذَا كَانَ الْيَأْسُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ أَحَدِ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا كُفْرٌ ثَبَتَ أَنَّ الْيَأْسَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا لِمَنْ كَانَ كَافِرًا واللَّه أَعْلَمُ، وَقَدْ بَقِيَ مِنْ مَبَاحِثِ هَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

Bilesin ki Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmek ancak insanın, İlah'ın kâmil mânada kadir olmadığını veya bütün bilinenleri bilmediğini yahut cömert olmayıp bilakis cimri olduğunu düşünmesi halinde meydana gelir. Bu üç şeyin her biri ise küfrü gerektirir. Ümitsizlik ancak bu üçünden birinin varlığında meydana geleceğine ve bunların her biri de küfür olduğuna göre, ümitsizliğin ancak kafir olan kimsede meydana geleceği sabit olmuş olur. En doğrusunu Allah bilir. Bu ayetin bahislerinden geriye bazı sorular kalmıştır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ بُلُوغَ يَعْقُوبَ فِي حُبِّ يُوسُفَ إِلَى هَذَا الْحَدِّ الْعَظِيمِ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِمَنْ كَانَ غَافِلًا عَنِ اللَّه، فَإِنَّ مَنْ عَرَفَ اللَّه أَحَبَّهُ وَمَنْ أَحَبَّ اللَّه لَمْ يَتَفَرَّغْ قَلْبُهُ لِحُبِّ شَيْءٍ سِوَى اللَّه تَعَالَى، وَأَيْضًا الْقَلْبُ الْوَاحِدُ لَا يَتَّسِعُ لِلْحُبِّ الْمُسْتَغْرِقِ لِشَيْئَيْنِ، فَلَمَّا كَانَ قَلْبُهُ مُسْتَغْرِقًا فِي حُبِّ وَلَدِهِ امْتُنِعَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ مُسْتَغْرِقًا فِي حُبِّ اللَّه تَعَالَى.

Birinci Soru: Ya'kûb'un Yûsuf sevgisinde bu derece büyük bir sınıra ulaşması, ancak Allah'tan gafil olan kimseye yakışır. Zira Allah'ı tanıyan O'nu sever; Allah'ı seven kimsenin kalbi ise Allah Teâlâ'dan başka bir şeyin sevgisine boş yer bırakmaz. Ayrıca tek bir kalp, iki şeyi bütünüyle kuşatan sevgiye genişlik gösteremez. Onun kalbi çocuğunun sevgisine dalmış olunca, Allah Teâlâ'nın sevgisine dalmış olduğu söylenemez.

وَالسُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّ عِنْدَ اسْتِيلَاءِ الْحُزْنِ الشَّدِيدِ عَلَيْهِ كَانَ مِنَ الْوَاجِبِ أَنْ يَشْتَغِلَ بِذِكْرِ اللَّه تَعَالَى، وَبِالتَّفْوِيضِ إِلَيْهِ وَالتَّسْلِيمِ لِقَضَائِهِ.

İkinci Soru: Şiddetli hüzün onu istila ettiği zaman, Allah Teâlâ'yı zikretmekle, işi O'na havale etmekle ve O'nun kazasına teslim olmakla meşgul olması vacipti.

وأما قوله: يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ فَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِأَهْلِ الدِّينِ وَالْعِلْمِ فَضْلًا عَنْ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ.

O'nun: { يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ } “Vah Yûsuf'a vah!” kavline gelince; bu, büyük peygamberler şöyle dursun din ve ilim ehline dahi yakışmaz.

وَالسُّؤَالُ الثَّالِثُ: لَا شَكَّ أَنَّ يَعْقُوبَ كَانَ مِنْ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ، وَكَانَ أَبُوهُ وَجَدُّهُ وَعَمُّهُ كُلُّهُمْ مِنْ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ الْمَشْهُورِينَ فِي جَمِيعِ الدُّنْيَا، وَمَنْ كَذَلِكَ ثُمَّ وَقَعَتْ لَهُ وَاقِعَةٌ هَائِلَةٌ صَعْبَةٌ فِي أَعَزِّ أَوْلَادِهِ عَلَيْهِ لَمْ تَبْقَ تِلْكَ الْوَاقِعَةُ خَفِيَّةً، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَبْلُغَ فِي الشُّهْرَةِ إِلَى حَيْثُ يَعْرِفُهَا كُلُّ أَحَدٍ لَا سِيَّمَا وَقَدِ انْقَضَتِ الْمُدَّةُ الطَّوِيلَةُ فِيهَا وَبَقِيَ يَعْقُوبُ عَلَى حُزْنِهِ الشَّدِيدِ وَأَسَفِهِ الْعَظِيمِ، وَكَانَ يُوسُفُ فِي مِصْرَ وَكَانَ يَعْقُوبُ فِي بَعْضِ بِلَادِ الشَّامِ قَرِيبًا مِنْ

Üçüncü Soru: Şüphe yok ki Ya'kûb büyük peygamberlerdendi; babası, dedesi ve amcası da bütün dünyada meşhur olan büyük peygamberlerdendi. Böyle olan birinin en sevgili evladı hakkında korkunç ve zorlu bir hadise meydana geldiğinde, bu hadise gizli kalmaz; bilakis herkesin bileceği derecede bir şöhrete ulaşması kaçınılmazdır. Bilhassa bunun üzerinden uzun bir zaman geçmiş ve Ya'kûb şiddetli hüznü ve büyük esefi üzere kalmıştır. Yûsuf Mısır'da, Ya'kûb ise Şam beldelerinden birinde... yakınında bulunuyordu.