Binûn

Yûsuf Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا فِي الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحُكْمَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِلْزَامِ وَالْمَنْعِ مِنَ النَّقِيضِ وَسُمِّيَتْ حَكَمَةُ الدَّابَّةِ بِهَذَا الِاسْمِ، لِأَنَّهَا تَمْنَعُ الدَّابَّةَ عَنِ الْحَرَكَاتِ الْفَاسِدَةِ وَالْحُكْمُ إِنَّمَا سُمِّيَ حُكْمًا لِأَنَّهُ يَقْتَضِي تَرْجِيحَ أَحَدِ طَرَفَيِ الْمُمْكِنِ عَلَى الْآخَرِ بِحَيْثُ يَصِيرُ الطَّرَفُ الْآخَرُ مُمْتَنِعَ الْحُصُولِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْحُكْمَ بِهَذَا التَّفْسِيرِ لَيْسَ إِلَّا للَّه ﷾، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْمُمْكِنَاتِ مُسْتَنِدَةٌ إِلَى قَضَائِهِ وَقَدَرِهِ وَمَشِيئَتِهِ وَحُكْمِهِ، إِمَّا بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ وَإِمَّا بِوَاسِطَةٍ ثُمَّ قَالَ: عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّه ثَبَتَ أَنَّهُ لَا تَوَكُّلَ إِلَّا عَلَى اللَّه وَأَنَّ الرَّغْبَةَ لَيْسَتْ إِلَّا فِي رُجْحَانِ وُجُودِ الْمُمْكِنَاتِ عَلَى عَدَمِهَا وَذَلِكَ الرُّجْحَانُ الْمَانِعُ عَنِ النَّقِيضِ هُوَ الْحُكْمُ، وَثَبَتَ بِالْبُرْهَانِ أَنَّهُ لَا حُكْمَ إِلَّا للَّه فَلَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ حُصُولَ كُلِّ الْخَيْرَاتِ وَدَفْعَ كُلِّ الْآفَاتِ مِنَ اللَّه، وَيُوجِبُ أَنَّهُ لَا تَوَكُّلَ إِلَّا عَلَى اللَّه فَهَذَا مَقَامٌ شَرِيفٌ عَالٍ وَنَحْنُ قَدْ أَشَرْنَا إِلَى مَا هُوَ الْبُرْهَانُ الْحَقُّ فِيهِ وَالشَّيْخُ أَبُو حَامِدٍ الْغَزَالِيُّ ﵀ أَطْنَبَ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَعْنَى فِي كِتَابِ التَّوَكُّلِ مِنْ كِتَابِ «إِحْيَاءِ عُلُومِ الدِّينِ» فَمَنْ أَرَادَ الِاسْتِقْصَاءَ فِيهِ فَلْيُطَالِعْ ذلك الكتاب.

Bil ki bu, kaza ve kader hakkındaki sözümüzün doğruluğuna en açık delillerdendir. Çünkü hüküm, bağlayıcılıktan ve zıddını engellemekten ibarettir. Binek hayvanının gemine (hakemetü'd-dâbbe) bu ismin verilmesi, hayvanı zararlı hareketlerden menettiği içindir. Hükme hüküm denmesi ise mümkünün iki tarafından birinin diğerine, karşı tarafın gerçekleşmesi imkânsız hale gelecek şekilde tercih edilmesini gerektirmesindendir. Allah Teâlâ bu tefsire göre hükmün yalnızca Allah azze ve celle’ye ait olduğunu açıklamıştır. Bu da bütün mümkünlerin gerek vasıtasız gerek vasıtalı olarak O'nun kazasına, kaderine, meşîetine ve hükmüne dayandığını gösterir. Sonra: { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ } “Ben yalnız O’na tevekkül ettim. Tevekkül edenler de yalnız O’na tevekkül etsinler” buyurmuştur. Bunun manası şudur: Her şeyin Allah'tan olduğu sabit olunca, tevekkülün ancak Allah'a edileceği ve rağbetin ancak mümkünlerin varlığının yokluğuna üstün gelmesinde olduğu sabit olur; zıddını engelleyen bu üstünlük ise hükümdür. Allah'tan başka hiçbir hüküm koyucu olmadığı bürhan ile sabit olduğuna göre, bütün hayırların elde edilmesinin ve bütün afetlerin defedilmesinin Allah'tan olduğunu kesin olarak kabul etmek gerekir. Bu da tevekkülün ancak Allah'a olmasını zorunlu kılar. İşte bu yüce ve şerefli bir makamdır; biz buradaki hakiki bürhana işaret etmiş olduk. Şeyh Ebû Hâmid el-Gazâlî rahimehullâh «İhyâu Ulûmi'd-Dîn» adlı eserinin Tevekkül kitabında bu manayı etraflıca açıklamıştır; bu konuda derinleşmek isteyen o kitaba müracaat etsin.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٦٨]

[Yûsuf Suresi (12) : Ayet 68]

وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٦٨)

{ وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٦٨) } “Babalarının kendilerine emrettiği şekilde [şehre] girdiklerinde, bu durum Allah’tan [gelecek] hiçbir şeyi onlardan savamazdı; sadece Ya'kub’un içindeki bir dileğiydi ki o bunu yerine getirmiş oldu. Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için ilim sahibiydi; fakat insanların çoğu bilmezler.”

قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لَمَّا قَالَ يَعْقُوبُ: وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ [يوسف: ٦٧] صَدَّقَهُ اللَّه فِي ذَلِكَ فَقَالَ: وَمَا كَانَ ذَلِكَ التَّفَرُّقُ يُغْنِي مِنَ اللَّه مِنْ شَيْءٍ وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Müfessirler şöyle demiştir: Ya'kub: { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Bununla beraber Allah’tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam” [Yûsuf: 67] deyince, Allah onu bu hususta doğrulamış ve: { وَمَا كَانَ } bu ayrılma { يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi savamazdı” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: ذَلِكَ التَّفَرُّقُ مَا كَانَ يَرُدُّ قَضَاءَ اللَّه وَلَا أَمْرًا قَدَّرَهُ اللَّه. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الْعَيْنَ لَوْ قُدِّرَ أَنْ تُصِيبَهُمْ لَأَصَابَتْهُمْ وَهُمْ مُتَفَرِّقُونَ كَمَا تُصِيبُهُمْ وَهُمْ مُجْتَمِعُونَ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:

Birinci inceleme: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: O ayrılma, Allah'ın kazasını ve Allah'ın takdir ettiği bir emri geri çevirecek değildi. Zeccâc ise şöyle demiştir: Eğer onlara nazar değmesi takdir edilmiş olsaydı, bir arada bulunduklarında isabet edeceği gibi ayrı ayrı olduklarında da isabet ederdi. İbnü'l-Enbârî de şöyle demiştir:

لَوْ سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّه أَنَّ الْعَيْنَ تُهْلِكُهُمْ عِنْدَ الِاجْتِمَاعِ لَكَانَ تَفَرُّقُهُمْ كَاجْتِمَاعِهِمْ، وَهَذِهِ الْكَلِمَاتُ مُتَقَارِبَةٌ، وَحَاصِلُهَا أَنَّ الْحَذَرَ لَا يَدْفَعُ الْقَدَرَ.

Eğer Allah'ın ilminde bir arada olduklarında nazarın onları helak edeceği önceden geçmiş olsaydı, ayrı ayrı olmaları da bir arada olmaları gibi olurdu. Bu ifadeler birbirine yakındır ve özeti şudur: Tedbir kaderi savamaz.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: مِنْ شَيْءٍ يَحْتَمِلُ النَّصْبَ بِالْمَفْعُولِيَّةِ وَالرَّفْعَ بِالْفَاعِلِيَّةِ.

İkinci inceleme: Ayetteki { مِنْ شَيْءٍ } ifadesinin mef'ûl (nesne) olarak mensûb veya fâil (özne) olarak merfû olması muhtemeldir.

أَمَّا الْأَوَّلُ: فَهُوَ كَقَوْلِهِ: مَا رَأَيْتُ من أحد، فكذا هاهنا تَقْدِيرُ الْآيَةِ: أَنَّ تَفَرُّقَهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي مِنْ قَضَاءِ اللَّه شَيْئًا، أَيْ ذَلِكَ التَّفَرُّقُ مَا كَانَ يُخْرِجُ شَيْئًا مِنْ تَحْتِ قَضَاءِ اللَّه تَعَالَى.

Birincisine gelince: Bu, «مَا رَأَيْتُ مِنْ أَحَدٍ» (Hiç kimseyi görmedim) sözü gibidir. Burada da ayetin takdiri şöyledir: Onların ayrılmaları Allah'ın kazasından hiçbir şeyi savamazdı; yani bu ayrılma hiçbir şeyi Allah Teâlâ'nın kazasının altından çıkaramazdı.

وَأَمَّا الثَّانِي: فَكَقَوْلِكَ: مَا جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ، وَتَقْدِيرُهُ مَا جَاءَنِي أَحَدٌ فَكَذَا هاهنا التَّقْدِيرُ: مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّه شَيْءٌ مَعَ قَضَائِهِ.

İkincisine gelince: Bu da senin «مَا جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ» sözün gibidir ki takdiri «مَا جَاءَنِي أَحَدٌ» (Bana kimse gelmedi) şeklindedir. Burada da takdir şöyledir: O'nun kazasıyla birlikte hiçbir şey onlardan Allah'ı[n takdirini] savamazdı.

أَمَّا قَوْلُهُ: إِلَّا حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها فَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، وَالْمَعْنَى: لَكِنَّ حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا، يَعْنِي أَنَّ الدُّخُولَ عَلَى صِفَةِ التَّفَرُّقِ قَضَاءُ حَاجَةٍ فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا، ثُمَّ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ تِلْكَ الْحَاجَةِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: خَوْفُهُ عَلَيْهِمْ مِنْ إِصَابَةِ الْعَيْنِ، وَثَانِيهَا: خَوْفُهُ عَلَيْهِمْ مِنْ حَسَدِ أَهْلِ مِصْرَ،

{ إِلَّا حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها } “Sadece Ya'kub’un içindeki bir dileğiydi ki o bunu yerine getirmiş oldu” kavline gelince; Zeccâc bunun munkatı bir istisna olduğunu ve manasının: “Fakat Ya'kub'un içindeki bir ihtiyacı vardı ki onu giderdi” şeklinde olduğunu söylemiştir; yani [şehre] ayrı ayrı girme vasfı, Ya'kub'un içinde yerine getirdiği bir dileğiydi. Sonra bu dileğin/ihtiyacın tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Onlara nazar değmesinden korkmasıdır. İkincisi: Mısır halkının onlara haset etmesinden korkmasıdır.

وَثَالِثُهَا: خَوْفُهُ عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْ يَقْصِدَهُمْ مَلِكُ مِصْرَ بِشَرٍّ، وَرَابِعُهَا: خَوْفُهُ عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْ لَا يَرْجِعُوا إِلَيْهِ، وَكُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ مُتَقَارِبَةٌ.

Üçüncüsü: Mısır melikinin onlara bir kötülükle kastetmesinden korkmasıdır. Dördüncüsü: Kendisine geri dönmemelerinden korkmasıdır. Bütün bu vecihler birbirine yakındır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ فَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ (مَا) مَصْدَرِيَّةً وَالْهَاءُ عَائِدَةٌ إِلَى يَعْقُوبَ، وَالتَّقْدِيرُ: وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ مِنْ أَجْلِ تَعْلِيمِنَا إِيَّاهُ، وَيُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ (مَا) بِمَعْنَى الَّذِي وَالْهَاءُ/ عَائِدَةٌ إِلَيْهَا، وَالتَّأْوِيلُ وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِلشَّيْءِ الَّذِي عَلَّمْنَاهُ، يَعْنِي أَنَّا لَمَّا عَلَّمْنَاهُ شَيْئًا حَصَلَ لَهُ الْعِلْمُ بِذَلِكَ الشَّيْءِ وَفِي الْآيَةِ قَوْلَانِ آخَرَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعِلْمِ الْحِفْظُ، أَيْ إِنَّهُ لَذُو حِفْظٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَمُرَاقَبَةٍ لَهُ وَالثَّانِي: لَذُو عِلْمٍ لِفَوَائِدِ مَا عَلَّمْنَاهُ وَحُسْنِ آثَارِهِ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِ عَامِلًا بِمَا عَلِمَهُ، ثُمَّ قَالَ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ مَا عَلِمَ يَعْقُوبُ. وَالثَّانِي: لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ يَعْقُوبَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَالْعِلْمِ، وَالْمُرَادُ بِأَكْثَرِ النَّاسِ الْمُشْرِكُونَ، فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ بِأَنَّ اللَّه كَيْفَ أَرْشَدَ أَوْلِيَاءَهُ إِلَى الْعُلُومِ الَّتِي تنفعهم في الدنيا والآخرة.

{ وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ } “Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için ilim sahibiydi” kavline gelince; Vâhidî şöyle demiştir: (mâ) edatının masdariyet bildirmesi ve [cümledeki] zamirin Ya'kub'a dönmesi muhtemeldir; takdiri de şöyledir: “Şüphesiz o, bizim ona öğretmemiz sebebiyle bir ilim sahibidir.” (mâ) edatının ismi mevsûl manasında olması ve zamirin ona dönmesi de mümkündür; bu takdirde tevil: “Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz şey hakkında ilim sahibidir” şeklinde olur; yani biz ona bir şey öğrettiğimizde o şey hakkında ilim sahibi oldu. Ayet hakkında iki görüş daha vardır: Birincisi: İlimden maksat muhafaza etmektir; yani o, kendisine öğrettiğimiz şeyleri muhafaza eden ve onu gözeten bir kimsedir. İkincisi: Kendisine öğrettiğimiz şeylerin faydalarını ve güzel neticelerini bilendir ki bu da bildiğiyle amel ettiğine bir işarettir. Sonra Allah Teâlâ: { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Fakat insanların çoğu Ya'kub'un bildiği gibi bilmezler. İkincisi: Ya'kub'un bu vasıf ve ilim üzere olduğunu bilmezler. İnsanların çoğundan kasıt ise müşriklerdir; zira onlar Allah'ın, dostlarını dünyada ve ahirette kendilerine fayda verecek ilimlere nasıl ilettiğini bilmezler.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٦٩ الى ٧٢]

[Yûsuf Suresi (12) : Ayetler 69-72]

وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩) فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ (٧٠) قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١) قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢)

{ وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩) فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ (٧٠) قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١) قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢) } “Yûsuf’un yanına girdiklerinde öz kardeşini yanına aldı ve: ‘Ben gerçekten senin kardeşinim; onların yaptıklarına sakın üzülme!’ dedi. Onların yüklerini hazırlatınca su kabını kardeşinin yükünün içine koydurdu. Sonra bir çağırıcı: ‘Ey kafile! Siz muhakkak hırsızlarsınız!’ diye seslendi. Onlara dönerek: ‘Neyi kaybettiniz?’ dediler. [Görevliler:] ‘Hükümdarın su kabını kaybettik; onu getirene bir deve yükü [zahire] var, ben de buna kefilim’ dediler.”

اعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا أَتَوْهُ بِأَخِيهِ بِنْيَامِينَ أَكْرَمَهُمْ وَأَضَافَهُمْ وَأَجْلَسَ كُلَّ اثْنَيْنِ مِنْهُمْ عَلَى مَائِدَةٍ فَبَقِيَ بِنْيَامِينُ وَحْدَهُ فَبَكَى وَقَالَ لَوْ كَانَ أَخِي يُوسُفُ حَيًّا لَأَجْلَسَنِي مَعَهُ فَقَالَ يُوسُفُ بَقِيَ أَخُوكُمْ وَحِيدًا فَأَجْلَسَهُ مَعَهُ عَلَى مَائِدَةٍ ثُمَّ أَمَرَ أَنْ يَنْزِلَ مِنْهُمْ كُلُّ اثْنَيْنِ بَيْتًا وَقَالَ: هَذَا لَا ثَانِيَ لَهُ فَاتْرُكُوهُ مَعِي فَآوَاهُ إِلَيْهِ، وَلَمَّا رَأَى يُوسُفُ تَأَسُّفَهُ عَلَى أَخٍ لَهُ هَلَكَ قَالَ لَهُ: أَتُحِبُّ أَنْ أَكُونَ أَخَاكَ بَدَلَ أَخِيكَ الْهَالِكِ قَالَ: مَنْ يَجِدُ أَخًا مِثْلَكَ وَلَكِنَّكَ لَمْ يَلِدْكَ يَعْقُوبُ وَلَا رَاحِيلُ فَبَكَى يُوسُفُ ﵇ وَقَامَ إِلَيْهِ وَعَانَقَهُ وَقَالَ: إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ.

Bil ki onlar kardeşleri Bünyamin'i Yûsuf'a getirdiklerinde Yûsuf onlara ikram etti, onları ağırladı ve her iki kişiyi bir sofraya oturttu. Bünyamin tek başına kaldı, bunun üzerine ağladı ve: “Eğer kardeşim Yûsuf hayatta olsaydı beni kendi yanına oturturdu” dedi. Yûsuf: “Kardeşiniz yalnız kaldı” diyerek onu kendiyle birlikte sofraya oturttu. Sonra her iki kişinin bir evde kalmasını emretti ve: “Bunun yanında ikincisi yok, onu benimle bırakın” dedi ve onu yanına aldı. Yûsuf onun helak olan kardeşine duyduğu üzüntüyü görünce ona: “Helak olan kardeşinin yerine benim senin kardeşin olmamı ister misin?” dedi. Bünyamin: “Senin gibi bir kardeşi kim bulabilir? Fakat seni ne Ya'kub doğurdu ne de Râhil” dedi. Bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm ağladı, kalkıp ona sarıldı ve: “Ben gerçekten senin kardeşinim; onların yaptıklarına sakın üzülme!” dedi.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ أَيْ أَنْزَلَهُ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي كَانَ يَأْوِي إِلَيْهِ. وَقَوْلُهُ: إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فِيهِ قَوْلَانِ: قَالَ وَهْبٌ: لَمْ يُرِدْ أَنَّهُ أَخُوهُ مِنَ النَّسَبِ، وَلَكِنْ أَرَادَ بِهِ إِنِّي/ أَقُومُ لَكَ مَقَامَ أَخِيكَ فِي الْإِينَاسِ لِئَلَّا تَسْتَوْحِشَ بِالتَّفَرُّدِ. وَالصَّحِيحُ مَا عَلَيْهِ سَائِرُ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ أَنَّهُ أَرَادَ تَعْرِيفَ النَّسَبِ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَقْوَى فِي إِزَالَةِ الْوَحْشَةِ وَحُصُولِ الْأُنْسِ، وَلِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْكَلَامِ الْحَقِيقَةُ، فَلَا وَجْهَ لِصَرْفِهِ عَنْهَا إِلَى الْمَجَازِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ.

Bunu bildiğinde deriz ki: { آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ } “kardeşini yanına aldı” kavli; yani onu kendi barındığı yere yerleştirdi demektir. { قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ } “Ben gerçekten senin kardeşinim... dedi” kavlinde ise iki görüş vardır: Vehb: “Bununla soyca kardeşi olduğunu kastetmedi; bilakis yalnızlıktan ötürü ürperti hissetmesin diye 'Sana kardeşinin yerine arkadaşlık ederim' demek istedi” demiştir. Doğru olan ise diğer bütün müfessirlerin benimsediği görüştür ki o da soy bağını bildirmeyi kastettiğidir; çünkü bu, yalnızlık hissini gidermede ve ünsiyet sağlamada daha etkilidir ve kelâmda asıl olan hakikattir; zaruret olmadıkça onu hakikatten mecaza çevirmenin bir vechi yoktur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَلا تَبْتَئِسْ فَقَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: تَبْتَئِسْ تَفْتَعِلْ مِنَ الْبُؤْسِ وَهُوَ الضَّرَرُ وَالشِّدَّةُ وَالِابْتِئَاسُ اجْتِلَابُ الْحُزْنِ وَالْبُؤْسِ. وَقَوْلُهُ: بِما كانُوا يَعْمَلُونَ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ مِنْ إِقَامَتِهِمْ عَلَى حَسَدِنَا وَالْحِرْصِ عَلَى انْصِرَافِ وَجْهِ أَبِينَا عَنَّا، الثَّانِي: أَنَّ يُوسُفَ ﵇ مَا بَقِيَ فِي قَلْبِهِ شَيْءٌ مِنَ الْعَدَاوَةِ وَصَارَ صَافِيًا مَعَ إِخْوَتِهِ، فَأَرَادَ أَنْ يَجْعَلَ قَلْبَ أَخِيهِ صَافِيًا معهم أَيْضًا، فَقَالَ: فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ أَيْ لَا تَلْتَفِتْ إِلَى مَا صَنَعُوهُ فِيمَا تَقَدَّمَ، وَلَا تَلْتَفِتْ إِلَى أَعْمَالِهِمُ الْمُنْكَرَةِ الَّتِي أَقْدَمُوا عَلَيْهَا. الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ إِنَّمَا فَعَلُوا

{ فَلا تَبْتَئِسْ } “sakın üzülme!” kavline gelince; dil ehli şöyle demiştir: İbtiâs (تَبْتَئِسْ), zarar ve şiddet manasındaki be's (بُؤْس) kökünden iftiâl babındandır; ibtiâs ise hüznü ve kederi celbetmektir. { بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “onların yaptıklarına” kavlinde ise birkaç vecih vardır: Birincisi: Bize haset etmeyi sürdürmeleri ve babamızın teveccühünü bizden çevirmeye hırslı olmalarıyla yaptıkları şeyler kastedilmiştir. İkincisi: Yûsuf aleyhisselâm'ın kalbinde hiçbir düşmanlık kalmamış ve kardeşlerine karşı kalbi arınmıştı; kardeşinin kalbini de onlara karşı arındırmak istedi ve: { فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “onların yaptıklarına sakın üzülme!” yani geçmişte yaptıklarına iltifat etme ve kalkıştıkları o çirkin amelleri dert etme dedi. Üçüncüsü: Onlar

بِيُوسُفَ مَا فَعَلُوهُ، لِأَنَّهُمْ حَسَدُوهُ عَلَى إِقْبَالِ الْأَبِ عَلَيْهِ وَتَخْصِيصِهِ بِمَزِيدِ الْإِكْرَامِ، فَخَافَ بِنْيَامِينُ أَنْ يَحْسُدُوهُ بِسَبَبِ أَنَّ الْمَلِكَ خَصَّهُ بِمَزِيدِ الْإِكْرَامِ، فَأَمَّنَهُ مِنْهُ وَقَالَ: لَا تَلْتَفِتْ إِلَى ذَلِكَ فَإِنَّ اللَّه قَدْ جَمَعَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ. الرَّابِعُ:

Yûsuf'a yaptıklarını, babanın ona yönelmesini ve ona fazladan ikramda bulunmasını kıskandıkları için yapmışlardı. Bünyamin de melikin kendisine fazladan ikramda bulunması sebebiyle kardeşlerinin kendisini kıskanmasından korktu. Yûsuf onu bundan yana teskin edip: “Buna aldırma, zira Allah benimle seni bir araya getirdi” dedi. Dördüncüsü:

رَوَى الْكَلْبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ ﵇ كَانُوا يُعَيِّرُونَ يُوسُفَ وَأَخَاهُ بِسَبَبِ أَنَّ جَدَّهُمَا أَبَا أُمِّهِمَا كَانَ يَعْبُدُ الْأَصْنَامَ، وَأَنَّ أُمَّ يُوسُفَ أَمَرَتْ يُوسُفَ فَسَرَقَ جُونَةً كَانَتْ لِأَبِيهَا فِيهَا أَصْنَامٌ رَجَاءَ أَنْ يَتْرُكَ عِبَادَتَهَا إِذَا فَقَدَهَا. فَقَالَ لَهُ: فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ أَيْ مِنَ التَّعْيِيرِ لَنَا بِمَا كَانَ عَلَيْهِ جَدُّنَا. واللَّه أَعْلَمُ.

Kelbî'nin İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre: Yûsuf aleyhisselâm'ın kardeşleri, anne tarafından dedeleri putlara taptığı için Yûsuf'u ve kardeşini ayıplıyorlardı; Yûsuf'un annesi ise Yûsuf'a emretmiş, o da dedesinin içinde putlar bulunan kutusunu, kaybettiğinde belki tapmayı bırakır ümidiyle çalmıştı. Yûsuf ona: { فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “onların yaptıklarına sakın üzülme!” yani dedemizin durumu sebebiyle bizi ayıplamalarına üzülme dedi. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي الْجَهَازِ وَالرَّحْلِ، أَمَّا السِّقَايَةُ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : مَشْرَبَةٌ يُسْقَى بِهَا وَهُوَ الصُّوَاعُ قِيلَ: كَانَ يُسْقَى بِهَا الْمَلِكُ ثُمَّ جُعِلَتْ صَاعًا يُكَالُ بِهِ، وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّ الْإِنَاءَ الَّذِي يَشْرَبُ الْمَلِكُ الْكَبِيرُ مِنْهُ لَا يَصْلُحُ أَنْ يُجْعَلَ صَاعًا، وَقِيلَ:

Sonra Allah Teâlâ: { فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ } “Onların yüklerini hazırlatınca su kabını kardeşinin yükünün içine koydurdu” buyurdu. Cihaz (yük) ve rahl (deve yükü/semer) kelimeleri hakkında açıklama daha önce geçmişti. Sikâye (السِّقَايَةُ) kelimesine gelince; «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Kendisiyle su içilen bir kaptır ki o suvâ'dır (ölçektir). Denildi ki: Hükümdar onunla su içerdi, sonra kendisiyle tahıl ölçülen bir sâ' (ölçek) yapıldı. Bu uzak bir ihtimaldir; çünkü büyük bir hükümdarın içinden su içtiği kabın bir ölçek yapılması uygun olmaz. Şöyle de denildi:

كَانَتِ الدَّوَابُّ تُسْقَى بِهَا وَيُكَالُ بِهَا أَيْضًا وَهَذَا أَقْرَبُ، ثُمَّ قَالَ وَقِيلَ كَانَتْ مِنْ فِضَّةٍ مُمَوَّهَةٍ بِالذَّهَبِ، وَقِيلَ: كَانَتْ مِنْ ذَهَبٍ، وَقِيلَ: كَانَتْ مُرَصَّعَةً بِالْجَوَاهِرِ وَهَذَا أَيْضًا بَعِيدٌ لِأَنَّ الْآنِيَةَ الَّتِي يُسْقَى الدَّوَابُّ فِيهَا لَا تَكُونُ كَذَلِكَ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: كَانَ ذَلِكَ الْإِنَاءُ شَيْئًا لَهُ قِيمَةٌ، أَمَّا إِلَى هَذَا الْحَدِّ الَّذِي ذَكَرُوهُ فَلَا.

Onunla hayvanlar sulanır ve aynı zamanda ölçek olarak da kullanılırdı ki bu daha yakındır. Sonra [Zemahşerî] şöyle demiştir: Altınla yaldızlanmış gümüşten olduğu da söylenmiştir; altından olduğu söylenmiştir; mücevherlerle süslenmiş olduğu söylenmiştir. Bu da uzak bir ihtimaldir; çünkü hayvanların sulandığı kaplar öyle olmaz. En uygun olanı şöyle denilmesidir: O kap kıymetli bir şeydi, ancak onların zikrettiği bu dereceye kadar da değildi.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ يُقَالُ: آذَنَهُ أَيْ أَعْلَمَهُ وَفِي الْفَرْقِ بَيْنَ أَذَّنَ وَبَيْنَ آذَنَ وَجْهَانِ: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أذن معناه أعلم إعلاما بعد إعلام لأن فِعْلٌ يُوجِبُ تَكْرِيرَ الْفِعْلِ قَالَ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِعْلَامًا وَاحِدًا مِنْ قَبِيلِ أَنَّ الْعَرَبَ تَجْعَلُ فَعَّلَ بِمَعْنَى أَفْعَلَ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ، وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: أَذَّنْتُ وَآذَنْتُ مَعْنَاهُ أَعْلَمْتُ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا، وَالتَّأْذِينُ مَعْنَاهُ: النِّدَاءُ وَالتَّصْوِيتُ بِالْإِعْلَامِ.

Sonra Allah Teâlâ: { ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ } “Sonra bir çağırıcı: ‘Ey kafile! Siz muhakkak hırsızlarsınız!’ diye seslendi” buyurmuştur. «آذَنَهُ» (âzenehû), ona bildirdi demektir. Ezzene (أَذَّنَ) ile âzene (آذَنَ) arasındaki fark hususunda iki vecih vardır: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Ezzene kelimesinin manası, bildiri üstüne bildiri yaptı demektir; çünkü fa‘‘ale (فَعَّلَ) vezni fiilin tekrarlanmasını gerektirir. Dedi ki: Arapların birçok yerde fa‘‘ale veznini ef‘ale (أَفْعَلَ) manasında kullanması kabilinden tek bir bildiri olması da caizdir. Sîbeveyh ise: «أَذَّنْتُ» ve «آذَنْتُ» dedim; her ikisinin manası da 'bildirdim' demektir, aralarında fark yoktur demiştir. Te'zîn'in (التَّأْذِينُ) manası: Nida etmek ve ilan ederek seslenmektir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ قَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ: كُلُّ مَا سُيِّرَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِبِلِ وَالْحَمِيرِ وَالْبِغَالِ فَهُوَ عِيرٌ وَقَوْلُ مَنْ قَالَ الْعِيرُ الْإِبِلُ خَاصَّةً بَاطِلٌ، وَقِيلَ: الْعِيرُ الْإِبِلُ الَّتِي عَلَيْهَا الْأَحْمَالُ لِأَنَّهَا تَعِيرُ أَيْ تَذْهَبُ وَتَجِيءُ، وَقِيلَ: هِيَ قَافِلَةُ الْحَمِيرِ، ثُمَّ كَثُرَ ذَلِكَ حَتَّى قِيلَ لِكُلِّ قَافِلَةٍ عِيرٌ كَأَنَّهَا جَمْعُ عَيْرٍ وَجَمْعُهَا فُعُلٌ كَسَقْفٍ وَسُقُفٍ.

Allah Teâlâ'nın: { أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ } “Ey kafile! Siz muhakkak hırsızlarsınız!” kavline gelince; Ebu'l-Heysem şöyle demiştir: Üzerinde yolculuk yapılan deve, eşek ve katırların hepsi 'îr'dir (الْعِيرُ); 'îr sadece develerdir' diyen kimsenin sözü ise batıldır. Şöyle de denildi: 'Îr, üzerlerinde yük bulunan develerdir; çünkü onlar te'îru (تَعِيرُ) yani gider gelirler. Bir rivayete göre de merkep kafilesidir; sonra bu kullanım yaygınlaşmış, hatta 'ayr'ın çoğuluymuş gibi her kervana 'îr' denilmiştir; çoğulu da sakf (سَقْف) ve sukuf (سُقُف) gibi fu'ul (فُعُل) veznindedir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَيَّتُهَا الْعِيرُ الْمُرَادُ أَصْحَابُ الْعِيرِ كَقَوْلِهِ: يَا خَيْلَ اللَّه ارْكَبِي وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ:

Bunu bildiğinde deriz ki: { أَيَّتُهَا الْعِيرُ } hitabından maksat, «يَا خَيْلَ اللَّهِ ارْكَبِي» (Ey Allah'ın süvarileri, binin!) sözünde olduğu gibi kervan ehlidir. İbn Mes'ûd ise:

وَجَعَلَ السِّقَايَةَ عَلَى حَذْفِ جَوَابِ لَمَّا كَأَنَّهُ قِيلَ فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ وَجَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ أَمْهَلَهُمْ حَتَّى انْطَلَقُوا ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ.

{ لَمَّا } edatının cevabının hazfedilmesi takdiriyle { وَجَعَلَ السِّقَايَةَ } şeklinde okumuştur; sanki şöyle denilmiştir: Yûsuf onların yüklerini hazırlatıp su kabını kardeşinin yüküne koydurunca, yola çıkıncaya kadar onlara mühlet verdi; sonra bir münadi: “Ey kafile! Siz muhakkak hırsızlarsınız!” diye seslendi.

فَإِنْ قِيلَ: هَلْ كَانَ ذَلِكَ النِّدَاءُ بِأَمْرِ يُوسُفَ أَوْ مَا كَانَ بِأَمْرِهِ؟ فَإِنْ كَانَ بِأَمْرِهِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالرَّسُولِ الْحَقِّ مِنْ عِنْدِ اللَّه أَنْ يَتَّهِمَ أَقْوَامًا وَيَنْسُبَهُمْ إِلَى السَّرِقَةِ كَذِبًا وَبُهْتَانًا، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي وَهُوَ أَنَّهُ مَا كَانَ ذَلِكَ بِأَمْرِهِ فَهَلَّا أَنْكَرَهُ وَهَلَّا أَظْهَرَ بَرَاءَتَهُمْ عَنْ تِلْكَ التُّهْمَةِ.

Eğer: “Bu nida Yûsuf'un emriyle mi oldu, yoksa onun emriyle değil miydi? Eğer onun emriyle idiyse, Allah katından gelen hak bir peygambere bir topluluğu itham etmek ve onları yalan ve iftira ile hırsızlıkla suçlamak nasıl yakışır? Şayet ikincisi ise, yani bu onun emriyle olmadıysa, bunu neden reddetmedi ve onların bu ithamdan beri olduklarını neden ortaya koymadı?” denilirse,

قُلْنَا: الْعُلَمَاءُ ذَكَرُوا فِي الْجَوَابِ عَنْهُ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵇ لَمَّا أَظْهَرَ لِأَخِيهِ أَنَّهُ يُوسُفُ قَالَ لَهُ:

Deriz ki: Âlimler buna cevap olarak birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Yûsuf aleyhisselâm kardeşine kendisinin Yûsuf olduğunu açıklayınca ona şöyle dedi:

إِنِّي أُرِيدُ أن أحبسك هاهنا، وَلَا سَبِيلَ إِلَيْهِ إِلَّا بِهَذِهِ الْحِيلَةِ فَإِنْ رَضِيتَ بِهَا فَالْأَمْرُ لَكَ فَرَضِيَ بِأَنْ يُقَالَ فِي حَقِّهِ ذَلِكَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَمْ يَتَأَلَّمْ قَلْبُهُ بِسَبَبِ هَذَا الْكَلَامِ فَخَرَجَ عَنْ كَوْنِهِ ذَنْبًا. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ يُوسُفَ مِنْ أَبِيهِ إِلَّا أَنَّهُمْ مَا أَظْهَرُوا هَذَا الْكَلَامَ وَالْمَعَارِيضُ لَا تَكُونُ إِلَّا كَذَلِكَ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ ذَلِكَ الْمُؤَذِّنَ رُبَّمَا

“Ben seni burada alıkoymak istiyorum, buna da bu hileden başka bir yol yoktur; eğer buna razı olursan karar senindir.” O da kendi hakkında bunun söylenmesine razı oldu; bu takdire göre onun kalbi bu söz sebebiyle incinmedi ve bu fiil günah olmaktan çıktı. İkincisi: Maksat, “Siz Yûsuf'u babasından çalanlarsınız” demektir; ancak onlar bu sözü açıkça söylememişlerdir; üstü kapalı kinayeli sözler (ta'rîz) de ancak böyle olur. Üçüncüsü: O münadi muhtemelen

ذَكَرَ ذَلِكَ النِّدَاءَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِفْهَامِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَخْرُجُ عَنْ أَنْ يَكُونَ كَذِبًا. الرَّابِعُ: لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّهُمْ نَادُوا بِذَلِكَ النِّدَاءِ عَنْ أَمْرِ يُوسُفَ ﵇ وَالْأَقْرَبُ إِلَى ظَاهِرِ الْحَالِ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَمَّا طَلَبُوا السِّقَايَةَ وَمَا وَجَدُوهَا وَمَا كَانَ هُنَاكَ أَحَدٌ إِلَّا هُمْ غَلَبَ عَلَى ظُنُونِهِمْ أَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ أَخَذُوهَا ثُمَّ إِنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ تَفْقِدُونَ من أفقدته إذا وجدته فقيدا قالوا تفقد صُوَاعَ الْمَلِكِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ صُوَاعَ وَصَاعَ وَصَوْعَ وَصُوعَ بِفَتْحِ الصَّادِ وَضَمِّهَا، وَالْعَيْنُ مُعْجَمَةٌ وَغَيْرُ مُعْجَمَةٍ. قَالَ بَعْضُهُمْ جَمْعُ صُوَاعٍ صِيعَانٌ، كَغُرَابٍ وَغِرْبَانٍ، وَجَمْعُ صَاعٍ أَصْوَاعٌ، كَبَابٍ وَأَبْوَابٍ. وَقَالَ آخَرُونَ: لَا فَرْقَ بَيْنَ الصَّاعِ وَالصُّوَاعِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ أَبِي هُرَيْرَةَ: قَالُوا نَفْقِدُ صَاعَ الْمَلِكِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الصُّوَاعُ اسْمٌ، وَالسِّقَايَةُ وَصْفٌ، كَقَوْلِهِمْ: كُوزٌ وَسِقَاءٌ، فَالْكُوزُ اسْمٌ وَالسِّقَاءُ وَصْفٌ.

bu nidayı istifham (soru) yoluyla zikretmiştir; bu takdire göre yalan olmaktan çıkar. Dördüncüsü: Kur'an'da onların bu nidayı Yûsuf aleyhisselâm'ın emriyle yaptıkları yer almamaktadır; durumun zahirine en yakın olanı bunu kendi kendilerine yapmış olmalarıdır. Zira su kabını arayıp bulamayınca ve orada onlardan başka kimse olmayınca, onu alanların kervandakiler olduğuna dair zann-ı galipleri oluştu. Sonra Yûsuf'un kardeşleri { قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ } “Onlara dönerek: ‘Neyi kaybettiniz?’ dediler.” Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, bir şeyi kayıp olarak bulduğunda kullanılan «أَفْقَدْتُهُ» fiilinden hareketle «تُفْقِدُونَ» şeklinde okumuştur. { قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ } “[Görevliler:] ‘Hükümdarın su kabını kaybettik’ dediler.” «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Sad harfinin fethası ve zammesiyle, ayın harfi noktalı ve noktasız olarak «صُوَاعَ», «صَاعَ», «صَوْعَ» ve «صُوعَ» şeklinde okunmuştur. Bazıları: Gurâb (غُرَاب) ve gırbân (غِرْبَان) gibi suvâ‘ın (صُوَاع) çoğulu sıy‘ândır (صِيعَان); bâb (بَاب) ve ebvâb (أَبْوَاب) gibi sâ‘ın (صَاع) çoğulu da esvâ‘dır (أَصْوَاع) demiştir. Diğerleri ise: Sâ‘ ile suvâ‘ arasında bir fark yoktur; bunun delili de Ebû Hureyre'nin { قَالُوا نَفْقِدُ صَاعَ الْمَلِكِ } şeklindeki kıraatidir demişlerdir. Bazıları da: Suvâ‘ isimdir, sikâye ise vasıftır; nitekim kûz (testi) ve sikâ (su tulumu/kabı) denildiğinde testinin isim, sikânın ise vasıf olması gibidir demişlerdir.

ثُمَّ قَالَ: وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ أَيْ مِنَ الطَّعَامِ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ قَالَ مُجَاهِدٌ: الزَّعِيمُ هُوَ الْمُؤَذِّنُ الَّذِي أَذَّنَ. وَتَفْسِيرُ زَعِيمٍ كَفِيلٌ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: الزَّعِيمُ الْكَفِيلُ بِلِسَانِ أَهْلِ الْيَمَنِ. وَرَوَى أَبُو عُبَيْدَةَ/ عَنِ الْكِسَائِيِّ:

Sonra: { وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ } “onu getirene bir deve yükü [zahire] var” yani yiyecekten [bir deve yükü] { وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ } “ben de buna kefilim” buyurdu. Mücâhid: “Zaîm, o nidayı yapan münadidir” demiştir. Zaîm'in tefsiri kefildir. Kelbî: “Zaîm, Yemen ehlinin dilinde kefil demektir” demiştir. Ebû Ubeyde Kisâî'den şöyle rivayet etmiştir:

زَعَمَتْ بِهِ تَزْعُمُ زَعْمًا وَزَعَامَةً. أَيْ كَفَلَتْ بِهِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَفَالَةَ كَانَتْ صَحِيحَةً فِي شَرْعِهِمْ، وَقَدْ حَكَمَ بِهَا رَسُولُ اللَّه ﷺ

«زَعَمْتُ بِهِ أَزْعُمُ زَعْمًا وَزَعَامَةً» yani ona kefil oldum demektir. Bu ayet, kefaletin onların şeriatında sahih olduğuna delalet eder. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de

فِي قَوْلِهِ: «الزَّعِيمُ غَارِمٌ» .

«الزَّعِيمُ غَارِمٌ» “Kefil borçludur (ödeyicidir)” sözüyle buna hükmetmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ كَفَالَةٌ بِشَيْءٍ مَجْهُولٍ؟

Eğer: “Bu meçhul bir şeye kefil olmak değil midir?” denilirse,

قُلْنَا: حِمْلُ بَعِيرٍ مِنَ الطَّعَامِ كَانَ مَعْلُومًا عِنْدَهُمْ، فَصَحَّتِ الْكَفَالَةُ بِهِ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ كَفَالَةُ مَالٍ لِرَدِّ سَرِقَةٍ، وَهُوَ كَفَالَةٌ بِمَا لَمْ يَجِبْ لِأَنَّهُ لَا يَحِلُّ لِلسَّارِقِ أَنْ يَأْخُذَ شَيْئًا عَلَى رَدِّ السَّرِقَةِ، وَلَعَلَّ مِثْلَ هَذِهِ الْكَفَالَةِ كَانَتْ تصح عندهم.

Deriz ki: Bir deve yükü zahire onların nezdinde malumdu, dolayısıyla ona kefil olmak sahih olmuştur. Ancak bu, çalınan şeyin iadesi için yapılan bir mal kefaletidir ve henüz vacip olmayan bir şeye kefil olmaktır; çünkü hırsızın, çaldığını geri vermesi karşılığında bir şey alması helal değildir. Muhtemelen böyle bir kefalet onların nezdinde sahihti.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٧٣ الى ٧٥]

[Yûsuf Suresi (12) : Ayetler 73-75]

قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ (٧٣) قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ (٧٤) قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥)

{ قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ (٧٣) قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ (٧٤) قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥) } “[Kardeşleri:] ‘Allah’a yemin olsun ki, siz de pek iyi bildiniz ki biz bu yere fesat çıkarmak için gelmedik ve biz hırsız da değiliz’ dediler. [Görevliler:] ‘Eğer yalancı çıkarsanız onun cezası nedir?’ dediler. [Onlar:] ‘Kimin yükünde bulunursa, onun cezası işte o kimsenin bizzat kendisidir. Biz zalimleri böyle cezalandırırız’ dediler.”

قَالَ الْبَصْرِيُّونَ: الْوَاوُ فِي (واللَّه) بَدَلٌ مِنَ التَّاءِ وَالتَّاءُ بَدَلٌ مِنَ الْوَاوِ فَضَعُفَتْ عَنِ التَّصَرُّفِ فِي سَائِرِ الْأَسْمَاءِ وَجُعِلَتْ فِيمَا هُوَ أَحَقُّ بِالْقَسَمِ وَهُوَ اسْمُ اللَّه ﷿. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: حَلَفُوا عَلَى أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا:

Basralılar şöyle demiştir: (واللَّه) lafzındaki vav harfi te harfinin bedelidir; te harfi de vavın bedelidir. Bu sebeple diğer isimlerde tasarruf etme kabiliyeti zayıflamış ve yemine en layık olan isme, yani Allah azze ve celle’nin ismine has kılınmıştır. Müfessirler şöyle demiştir: Onlar iki husus üzerine yemin ettiler: Birincisi:

عَلَى أَنَّهُمْ مَا جَاءُوا لِأَجْلِ الْفَسَادِ فِي الأرض لأنه ظهر من أحوالهم امْتِنَاعُهُمْ مِنَ التَّصَرُّفِ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْكُلِّيَّةِ لَا بِالْأَكْلِ وَلَا بِإِرْسَالِ الدَّوَابِّ فِي مَزَارِعِ النَّاسِ، حَتَّى

Yeryüzünde fesat çıkarmak için gelmediklerine dairdi; çünkü insanların mallarında ne yiyerek ne de hayvanlarını insanların ekinlerine salarak hiçbir şekilde tasarrufta bulunmaktan kaçındıkları hallerinden açıkça anlaşılmıştı; hatta

رُوِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ سَدُّوا أَفْوَاهَ دَوَابِّهِمْ لِئَلَّا تَعْبَثَ فِي زَرْعٍ، وَكَانُوا مُوَاظِبِينَ عَلَى أَنْوَاعِ الطَّاعَاتِ، وَمَنْ كَانَتْ هَذِهِ صِفَتَهُ فَالْفَسَادُ فِي الْأَرْضِ لَا يَلِيقُ بِهِ.

herhangi bir ekine zarar vermesin diye hayvanlarının ağızlarını bağladıkları ve çeşitli taatlere devamlı riayet ettikleri rivayet edilmiştir. Bu vasıfta olan bir kimseye ise yeryüzünde fesat çıkarmak yakışmaz.

وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ مَا كَانُوا سَارِقِينَ، وَقَدْ حَصَلَ لهم فيه شاهدا قَاطِعٌ، وَهُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ حَمَلُوهَا مِنْ بِلَادِهِمْ إِلَى مِصْرَ وَلَمْ يَسْتَحِلُّوا أَخْذَهَا، وَالسَّارِقُ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ الْبَتَّةَ ثُمَّ لَمَّا بَيَّنُوا بَرَاءَتَهُمْ عَنْ تِلْكَ التُّهْمَةِ قَالَ أَصْحَابُ يُوسُفَ ﵇: فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ فأجابوا وقالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَانُوا فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ يَسْتَعْبِدُونَ كُلَّ سَارِقٍ بِسَرِقَتِهِ وَكَانَ اسْتِعْبَادُ السَّارِقِ فِي شَرْعِهِمْ يَجْرِي مَجْرَى وُجُوبِ الْقَطْعِ فِي شَرْعِنَا، وَالْمَعْنَى جَزَاءُ هَذَا الْجُرْمِ مَنْ وُجِدَ الْمَسْرُوقُ فِي رَحْلِهِ، أَيْ ذَلِكَ الشَّخْصُ هُوَ جَزَاءُ ذَلِكَ الْجُرْمِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ اسْتِعْبَادَهُ هُوَ جَزَاءُ ذَلِكَ الْجُرْمِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: وَفِيهِ وَجْهَانِ: أحدهما: أن يقال جزاؤه

İkincisi ise hırsız olmadıklarına dairdi. Bu hususta ellerinde kesin bir delil bulunuyordu ki o da sermayelerini yüklerinde bulduklarında onu kendi memleketlerinden Mısır'a geri getirmiş olmaları ve onu almayı helal saymamalarıydı; hırsız olan kimse ise bunu kesinlikle yapmaz. Onlar bu töhmetten beri olduklarını beyan edince Yûsuf aleyhisselâm'ın adamları: { فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ } “Eğer yalancı çıkarsanız onun cezası nedir?” dediler. Onlar da cevap verip: { قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ } “[Onlar:] ‘Kimin yükünde bulunursa, onun cezası işte o kimsenin bizzat kendisidir’ dediler.” İbn Abbas: “O dönemde hırsızlık yapan her kimseyi hırsızlığı sebebiyle köleleştirirlerdi; onların şeriatında hırsızın köleleştirilmesi, bizim şeriatımızdaki el kesmenin vacip olması mesabesindeydi. Manası: Bu suçun cezası, çalınan şey yükünde bulunan kimsedir; yani o şahsın kendisi o suçun cezasıdır; manası da onun köleleştirilmesinin o suçun cezası olduğudur” demiştir. Zeccâc: “Bunda iki vecih vardır: Birincisi: { جَزاؤُهُ } mübteda (özne),

مبتدأ ومن وُجِدَ فِي رَحْلِهِ خَبَرُهُ. وَالْمَعْنَى: جَزَاءُ السَّرِقَةِ هُوَ الْإِنْسَانُ الَّذِي/ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ السَّرِقَةُ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: فَهُوَ جَزاؤُهُ زِيَادَةٌ فِي الْبَيَانِ كَمَا تَقُولُ جَزَاءُ السَّارِقِ الْقَطْعُ فَهُوَ جَزَاؤُهُ. الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ: جَزاؤُهُ مُبْتَدَأٌ وَقَوْلُهُ: مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ جُمْلَةٌ وَهِيَ فِي مَوْضِعِ خَبَرِ الْمُبْتَدَأِ. وَالتَّقْدِيرُ: كَأَنَّهُ قِيلَ جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ هُوَ، إِلَّا أَنَّهُ أَقَامَ الْمُضْمَرَ لِلتَّأْكِيدِ وَالْمُبَالَغَةِ فِي الْبَيَانِ وَأَنْشَدَ النَّحْوِيُّونَ:

{ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ } ise onun haberidir (yüklemidir). Manası: Hırsızlığın cezası, yükünde çalınan şey bulunan kimsedir. { فَهُوَ جَزاؤُهُ } kavli ise tıpkı senin: 'Hırsızın cezası elinin kesilmesidir, onun cezası işte budur' demen gibi beyanda tekit olur. İkincisi: { جَزاؤُهُ } mübteda, { مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ } ifadesi ise bir cümle olup mübtedanın haberi konumundadır. Takdiri: Sanki 'Onun cezası kimin yükünde bulunursa işte o odur' denilmiş gibidir; ancak zamir yerine açık ismi tekit ve açıklamada mübalağa için koymuştur.” Dilciler şu beyti inşad etmişlerdir:

لَا أَرَى الْمَوْتَ يَسْبِقُ الموت شيء ... نغص الموت الْغِنَى وَالْفَقِيرَا

Görmem ölümün bir şeyin önüne geçtiğini, ölüm zengine de fakire de dirlik vermedi.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ أَيْ مِثْلُ هَذَا الْجَزَاءِ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ يُرِيدُ إِذَا سَرَقَ اسْتُرِقَّ ثُمَّ قِيلَ:

{ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “Biz zalimleri böyle cezalandırırız” kavline gelince; yani zalimlerin cezası işte bu ceza gibidir, hırsızlık yapınca köleleştirilir demek istemektedir. Sonra şöyle denildi:

هَذَا مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ أُخْوَةِ يُوسُفَ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ لَمَّا قالوا جزاؤه ممن وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ، فَقَالَ أَصْحَابُ يوسف: كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ.

Bu, Yûsuf'un kardeşlerinin sözünün devamıdır. Şöyle de denildi: Onlar { جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ } “Kimin yükünde bulunursa, onun cezası işte o kimsedir” deyince, Yûsuf'un adamları: { كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “Biz zalimleri böyle cezalandırırız” demişlerdir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٧٦]

[Yûsuf Suresi (12) : Ayet 76]

فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦)

{ فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦) } “Bunun üzerine [Yûsuf], kardeşinin kabından önce onların kaplarını aramaya başladı; sonra kabı kardeşinin kabından çıkardı. İşte biz Yûsuf’a böyle bir plan öğrettik. Yoksa Allah dilemedikçe hükümdarın kanununa göre kardeşini alıkoyamazdı. Biz dilediğimiz kimsenin derecelerini yükseltiriz. Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır.”

اعْلَمْ أَنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ لَمَّا أَقَرُّوا بِأَنَّ مَنْ وُجِدَ الْمَسْرُوقُ فِي رَحْلِهِ فَجَزَاؤُهُ أَنْ يُسْتَرَقَّ قَالَ لَهُمُ الْمُؤَذِّنُ: إِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَفْتِيشِ أَمْتِعَتِكُمْ، فَانْصَرَفَ بِهِمْ إِلَى يُوسُفَ فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ لِإِزَالَةِ التُّهْمَةِ وَالْأَوْعِيَةُ جَمْعُ الْوِعَاءِ وَهُوَ كُلُّ مَا إِذَا وُضِعَ فِيهِ شَيْءٌ أَحَاطَ بِهِ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ وِعاءِ أَخِيهِ بِضَمِّ الْوَاوِ وَهِيَ لُغَةٌ، وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ إِعَاءِ أَخِيهِ فَقَلَبَ الْوَاوَ هَمْزَةً.

Bil ki Yûsuf'un kardeşleri, çalınan şey kimin yükünde bulunursa cezasının köle edinilmek olduğunu ikrar edince, münadi onlara: “Eşyalarınızı aramak şarttır” dedi; onları Yûsuf'a geri getirdi. Yûsuf da töhmeti gidermek için kardeşinin kabından önce onların kaplarından aramaya başladı. Ev'ıye (الْأَوْعِيَةُ), viâ (الْوِعَاءُ) kelimesinin çoğuludur; içine bir şey konulduğunda onu kuşatan her şeye viâ denir. { اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ } “sonra kabı kardeşinin kabından çıkardı”. Hasan [el-Basrî], bir lügat olarak vav harfinin zammesiyle { وُعَاءِ أَخِيهِ } şeklinde okumuştur. Saîd b. Cübeyr ise vavı hemzeye dönüştürerek { إِعَاءِ أَخِيهِ } şeklinde okumuştur.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ ذَكَّرَ ضَمِيرَ الصُّوَاعِ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَنَّثَهُ؟

Eğer: “Suvâ‘ kelimesine dönen zamiri birkaç defa müzekker getirip sonra neden müennes kıldı?” denilirse,

قُلْنَا: قَالُوا رَجَعَ ضَمِيرُ الْمُؤَنَّثِ إِلَى السِّقَايَةِ وَضَمِيرُ الْمُذَكَّرِ إِلَى الصُّوَاعِ أَوْ يُقَالُ: الصُّوَاعُ يُؤَنَّثُ وَيُذَكَّرُ، فَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا جَائِزًا أَوْ يُقَالُ: لَعَلَّ يُوسُفَ كَانَ يُسَمِّيهِ سِقَايَةً وَعَبِيدَهُ صُوَاعًا فَقَدْ وَقَعَ فِيمَا يَتَّصِلُ بِهِ مِنَ الْكَلَامِ سِقَايَةً وَفِيمَا يَتَّصِلُ بِهِمْ صُوَاعًا، عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ لَا يَنْظُرُ فِي وِعَاءٍ إِلَّا اسْتَغْفَرَ اللَّه تَائِبًا مِمَّا قَذَفَهُمْ بِهِ، حَتَّى إِنَّهُ لَمَّا لَمْ يَبْقَ إِلَّا أَخُوهُ قَالَ مَا أَرَى هَذَا قَدْ أَخَذَ شَيْئًا، / فَقَالُوا: لَا نَذْهَبُ حَتَّى تَتَفَحَّصَ عَنْ حَالِهِ أَيْضًا، فَلَمَّا نَظَرُوا فِي مَتَاعِهِ اسْتَخْرَجُوا الصُّوَاعَ مِنْ وِعَائِهِ وَالْقَوْمُ كَانُوا قَدْ حَكَمُوا بِأَنَّ مَنْ سَرَقَ يُسْتَرَقُّ، فَأَخَذُوا بِرَقَبَتِهِ وَجَرَوْا بِهِ إِلَى دَارِ يُوسُفَ.

Deriz ki: Müennes zamirin sikâyeye, müzekker zamirin ise suvâ‘a döndüğünü söylediler. Ya da şöyle denilir: Suvâ‘ hem müzekker hem müennes olarak kullanılır; dolayısıyla her ikisi de caizdir. Veya şöyle denilir: Muhtemelen Yûsuf ona sikâye, köleleri ise suvâ‘ diyordu; nitekim Yûsuf'a bitişik olan sözde sikâye, onlara bitişik olan sözde ise suvâ‘ olarak yer almıştır. Katâde'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Yûsuf, onları itham ettiği şeyden dolayı Allah'a tövbe edip istiğfarda bulunmadan hiçbir kaba bakmıyordu. Hatta geriye sadece kardeşi kalınca: “Bunun bir şey aldığını sanmıyorum” dedi. Kardeşleri: “Onun durumunu da araştırmadıkça gitmeyiz” dediler. Eşyasına baktıklarında suvâ‘ı onun kabından çıkardılar. O topluluk ise hırsızlık yapanın köleleştirileceğine hükmetmişti; bu yüzden onun boynundan tutup Yûsuf'un sarayına sürüklediler.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ وَفِيهِ بَحْثَانِ: الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى وَمِثْلُ ذَلِكَ الْكَيْدِ كِدْنَا لِيُوسُفَ، وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْحُكْمِ بِاسْتِرْقَاقِ السَّارِقِ، أَيْ مِثْلُ هَذَا الْحُكْمِ الَّذِي ذَكَرَهُ إِخْوَةُ يُوسُفَ حَكَمْنَا لِيُوسُفَ. الثَّانِي: لَفْظُ الْكَيْدِ مُشْعِرٌ بِالْحِيلَةِ وَالْخَدِيعَةِ، وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ إِلَّا أَنَّا ذَكَرْنَا قَانُونًا مُعْتَبَرًا فِي هَذَا الْبَابِ، وَهُوَ أَنَّ أَمْثَالَ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ تُحْمَلُ عَلَى نِهَايَاتِ الْأَغْرَاضِ لَا عَلَى بِدَايَاتِ الْأَغْرَاضِ، وَقَرَّرْنَا هَذَا الْأَصْلَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي [الْبَقَرَةِ: ٢٦] فَالْكَيْدُ السَّعْيُ فِي الْحِيلَةِ وَالْخَدِيعَةِ، وَنِهَايَتُهُ إِلْقَاءُ الْإِنْسَانِ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ فِي أَمْرٍ مَكْرُوهٍ وَلَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى دَفْعِهِ، فَالْكَيْدُ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى مَحْمُولٌ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى. ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بالكيد هاهنا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ أَنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ سَعَوْا فِي إِبْطَالِ أَمْرِ يُوسُفَ، واللَّه تَعَالَى نَصَرَهُ وَقَوَّاهُ وَأَعْلَى أَمْرَهُ. وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْكَيْدِ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى

Sonra Allah Teâlâ: { كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ } “İşte biz Yûsuf’a böyle bir plan öğrettik. Yoksa hükümdarın kanununa göre kardeşini alıkoyamazdı” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır: Birincisi: Manası, “Yûsuf için işte böyle bir plan kurduk” demektir; bu da hırsızın köleleştirilmesine dair hükme işarettir; yani Yûsuf'un kardeşlerinin zikrettiği bu hüküm gibi bir hükmü Yûsuf'un lehine biz verdik. İkincisi: Keyd (plan/tuzak) lafzı hile ve aldatmayı hissettirir; bu ise Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Ancak biz bu konuda muteber bir kural zikretmiştik; o da bu gibi lafızların maksatların başlangıçlarına değil, nihayetlerine hamledilmesidir. Bu esası Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي } “Şüphesiz Allah [bir sivrisineği misal vermekten] çekinmez/hayâ etmez” [Bakara: 26] ayetinin tefsirinde açıklamıştık. Keyd; hile ve aldatmada çaba göstermektir, nihayeti ise insanı farkında olmadığı bir yönden hoşlanmadığı ve defetmesine imkân olmayan bir duruma düşürmektir. Dolayısıyla Allah Teâlâ hakkında keyd bu manaya hamledilir. Sonra buradaki keydden maksadın ne olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Maksat, Yûsuf'un kardeşlerinin onun işini boşa çıkarmaya çabalamaları, Allah Teâlâ'nın ise ona yardım edip onu güçlendirmesi ve işini yüceltmesidir. Diğerleri ise şöyle dedi: Bu keydden maksat, Allah Teâlâ'nın

أَلْقَى فِي قُلُوبِ إِخْوَتِهِ أَنْ حَكَمُوا بِأَنَّ جَزَاءَ السَّارِقِ هُوَ أَنْ يُسْتَرَقَّ، لَا جَرَمَ لَمَّا ظَهَرَ الصُّوَاعُ فِي رَحْلِهِ حَكَمُوا عَلَيْهِ بِالِاسْتِرْقَاقِ، وَصَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِتَمَكُّنِ يُوسُفَ ﵇ مِنْ إِمْسَاكِ أَخِيهِ عِنْدَ نَفْسِهِ.

kardeşlerinin kalplerine hırsızın cezasının köleleştirilmek olduğuna hükmetmelerini ilham etti. Nitekim su kabı onun yükünde çıkınca onun köleleştirilmesine hükmettiler ve bu, Yûsuf'un (aleyhisselâm) kardeşini yanında tutabilmesine bir sebep oldu.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ كَانَ حُكْمُ الْمَلِكِ فِي السَّارِقِ أَنْ يُضْرَبَ وَيَغْرَمَ ضِعْفَيْ مَا سَرَقَ، فَمَا كَانَ يُوسُفُ قَادِرًا عَلَى حَبْسِ أَخِيهِ عِنْدَ نَفْسِهِ بِنَاءً عَلَى دِينِ الْمَلِكِ وَحُكْمِهِ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى كَادَ لَهُ مَا جَرَى عَلَى لِسَانِ إِخْوَتِهِ أَنَّ جَزَاءَ السَّارِقِ هُوَ الِاسْتِرْقَاقُ فَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ تَوَسَّلَ بِهِ إِلَى أَخْذِ أَخِيهِ وَحَبْسِهِ عِنْدَ نَفْسِهِ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ } “[Yoksa] hükümdarın kanununa göre kardeşini alıkoyamazdı” buyurmuştur. Manası şudur: Hükümdarın hırsız hakkındaki kanunu dövülmesi ve çaldığının iki katını tazmin etmesi şeklindeydi. Dolayısıyla Yûsuf, hükümdarın kanunu ve hükmü gereğince kardeşini yanında tutmaya kadir değildi; ancak Allah Teâlâ, hırsızın cezasının köleleştirilmek olduğu sözünü kardeşlerinin dilinden akıtarak onun lehine bir plan kurdu. Nitekim bu sözün, kardeşini alıkoyup yanında tutmasına bir vesile kılındığını açıklamıştık; { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilemesi müstesna” buyruğunun manası da budur. Sonra: { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ دَرَجاتٍ بِالتَّنْوِينِ غَيْرَ مُضَافٍ، وَالْبَاقُونَ بِالْإِضَافَةِ.

Birinci Mesele: Hamza, Âsım ve Kisâî { دَرَجاتٍ } kelimesini izafetsiz olarak tenvin ile [derecâtin men neşâ’u şeklinde], diğer [kıraat imamları] ise izafetle [derecâti men neşâ’u şeklinde] okumuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيهِ وُجُوهَ الصَّوَابِ فِي بُلُوغِ الْمُرَادِ، وَيَخُصُّهُ بِأَنْوَاعِ الْعُلُومِ، وأقسام الفضائل، والمراد هاهنا هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى رَفَعَ دَرَجَاتِ يُوسُفَ عَلَى إِخْوَتِهِ فِي كُلِّ شَيْءٍ.

İkinci Mesele: O'nun: { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” buyruğundan maksat; Allah Teâlâ'nın, muradına ulaşmada ona isabetli yolları göstermesi, onu ilim çeşitleri ve fazilet türleriyle seçkin kılmasıdır. Buradaki maksat ise Allah Teâlâ'nın Yûsuf'un derecelerini her hususta kardeşlerinden üstün kılmış olmasıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ أَشْرَفُ الْمَقَامَاتِ وَأَعْلَى الدَّرَجَاتِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا هَدَى يُوسُفَ إِلَى هَذِهِ الْحِيلَةِ وَالْفِكْرَةِ مَدَحَهُ لِأَجْلِ ذَلِكَ فَقَالَ: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَأَيْضًا وَصَفَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِقَوْلِهِ:

Bil ki bu ayet, ilmin makamların en şereflisi ve derecelerin en yücesi olduğuna delalet eder. Zira Allah Teâlâ Yûsuf'u bu plana ve düşünceye muvaffak kılınca bundan ötürü onu övmüş ve: { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” buyurmuştur. Ayrıca İbrâhim'i de (aleyhisselâm) şu buyruğuyla nitelemiştir:

نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ [الْأَنْعَامِ: ٨٣] عِنْدَ إِيرَادِهِ ذِكْرَ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالْبَرَاءَةِ عَنْ/ إِلَهِيَّةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْكَوَاكِبِ وَوَصَفَ هاهنا يُوسُفَ أَيْضًا بِقَوْلِهِ: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ لَمَّا هَدَاهُ إِلَى هَذِهِ الْحِيلَةِ وَكَمْ بَيْنَ الْمَرْتَبَتَيْنِ مِنَ التَّفَاوُتِ.

Güneşin, ayın ve yıldızların ilahlığından beri oluşa ve tevhid delillerine dair zikri serdettiğinde: { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” [En'âm 83] buyurarak [onun ilmini övmüş], burada da Yûsuf'u bu plana muvaffak kıldığında: { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” buyurarak nitelemiştir. İki mertebe arasında ise ne büyük bir fark vardır!

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ وَالْمَعْنَى أَنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ ﵇ كَانُوا عُلَمَاءَ فُضَلَاءَ، إِلَّا أَنَّ يُوسُفَ كَانَ زَائِدًا عَلَيْهِمْ فِي الْعِلْمِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır” buyurmuştur. Manası şudur: Yûsuf'un (aleyhisselâm) kardeşleri âlim ve faziletli kimselerdi; fakat Yûsuf ilimde onlardan üstündü.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِذَاتِهِ لَا بِالْعِلْمِ فَقَالُوا: لَوْ كَانَ عَالِمًا بِالْعِلْمِ لَكَانَ ذَا عِلْمٍ وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ، لَحَصَلَ فَوْقَهُ عَلِيمٌ تَمَسُّكًا بِعُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ وَهَذَا بَاطِلٌ.

Bil ki Mu‘tezile bu ayetle Allah Teâlâ'nın ilim sıfatıyla değil, bizzat zâtıyla âlim olduğuna delil getirerek şöyle demiştir: “Şayet O ilim ile âlim olsaydı ‘ilim sahibi’ (zû ilm) olurdu; böyle olsaydı bu ayetin umumuna tutunarak O'nun üstünde daha iyi bir bilenin bulunması gerekirdi. Bu ise bâtıldır.”

وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا قَالُوا دَلَّتْ سَائِرُ الْآيَاتِ عَلَى إِثْبَاتِ الْعِلْمِ للَّه تَعَالَى وَهِيَ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [لُقْمَانَ: ٣٤] وأَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ [النِّسَاءِ: ١٦٦] وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ [البقرة: ٢٥٥] ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ [فاطر: ١١] وَإِذَا وَقَعَ التَّعَارُضُ فَنَحْنُ نَحْمِلُ الْآيَةَ الَّتِي تَمَسَّكَ الْخَصْمُ بِهَا عَلَى وَاقِعَةِ يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ خَاصَّةً غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ يُوجِبُ تَخْصِيصَ الْعُمُومِ، إِلَّا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْمَصِيرِ إِلَيْهِ لِأَنَّ الْعَالِمَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعِلْمِ، وَالْمُشْتَقُّ مُرَكَّبٌ وَالْمُشْتَقُّ مِنْهُ مُفْرَدٌ، وَحُصُولُ الْمُرَكَّبِ بِدُونِ حُصُولِ الْمُفْرَدِ مُحَالٌ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ فكان الترجيح من جانبنا.

Bil ki bizim ashabımız [Ehl-i Sünnet âlimleri] şöyle demiştir: Diğer ayetler Allah Teâlâ için ilim sıfatının varlığına delalet etmiştir ki onlar O'nun şu buyruklarıdır: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin bilgisi şüphesiz Allah katındadır” [Lokmân 34], { أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } “Onu kendi ilmiyle indirmiştir” [Nisâ 166], { وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ } “O'nun ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar” [Bakara 255] ve { ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ } “O'nun bilgisi olmaksızın hiçbir dişi ne gebe kalır ne de doğurur” [Fâtır 11]. Bir teâruz (çelişki) meydana geldiğinde ise biz, hasmın tutunduğu bu ayeti özellikle Yûsuf ve kardeşleri hadisesine hamlederiz. Bu meselenin nihayeti umumun tahsisini gerektirmesidir; ne var ki bu yola başvurmak zorunludur. Zira âlim kelimesi ilimden müştaktır (türemiştir); müştak mürekkeptir (bileşik), müştakkun minh (kendisinden türetilen kök) ise müfrettir (yalın). Müfret bulunmadan mürekkebin bulunması ise aklın bedahetiyle (apaçık kavrayışıyla) muhaldir. Dolayısıyla tercih bizim tarafımızdadır.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٧٧]

[Yûsuf Suresi (12), Ayet 77]

قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ (٧٧)

{ قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ } “[Kardeşleri] dediler ki: ‘Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.’ Yûsuf bunu içinde sakladı ve onlara belli etmedi. [İçinden] dedi ki: ‘Siz durumca daha kötüsünüz! Allah anlattığınız şeyi en iyi bilendir.’” (77)

اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا خَرَجَ الصُّوَاعُ مِنْ رَحْلِ أَخِي يُوسُفَ نَكَسَ إِخْوَتُهُ رؤسهم وَقَالُوا: هَذِهِ الْوَاقِعَةُ عَجِيبَةٌ أَنَّ رَاحِيلَ وَلَدَتْ وَلَدَيْنِ لِصَّيْنِ، ثُمَّ قَالُوا: يَا بَنِي رَاحِيلَ مَا أَكْثَرَ الْبَلَاءَ عَلَيْنَا مِنْكُمْ، فَقَالَ بِنْيَامِينُ مَا أَكْثَرَ الْبَلَاءَ عَلَيْنَا مِنْكُمْ ذَهَبْتُمْ بِأَخِي وَضَيَّعْتُمُوهُ فِي الْمَفَازَةِ، ثُمَّ تَقُولُونَ لِي هَذَا الْكَلَامَ، قَالُوا لَهُ: فَكَيْفَ خَرَجَ الصُّوَاعُ مِنْ رحلك،

Bil ki su kabı Yûsuf'un kardeşinin yükünden çıkınca kardeşleri başlarını öne eğip şöyle dediler: “Râhil'in iki hırsız çocuk doğurmuş olması şaşılacak bir iştir!” Sonra şöyle dediler: “Ey Râhil oğulları! Sizin yüzünüzden başımıza gelen bela ne kadar da çok!” Bunun üzerine Bünyâmîn dedi ki: “Asıl sizin yüzünüzden bizim başımıza gelen bela ne kadar çok! Kardeşimi alıp götürdünüz ve onu ıssız çölde kaybettiniz; sonra da bana bu sözü söylüyorsunuz!” Ona: “Peki su kabı senin yükünden nasıl çıktı?” dediler.

فَقَالَ: وَضَعَهُ فِي رَحْلِي مَنْ وَضَعَ الْبِضَاعَةَ فِي رِحَالِكُمْ.

O da: “Sermayenizi yüklerinize kim koyduysa onu da benim yüküme o koymuştur” dedi.

وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ قَالُوا لِلْمَلِكِ: إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَيْسَ بِغَرِيبٍ مِنْهُ فَإِنَّ أَخَاهُ الَّذِي هَلَكَ كَانَ أَيْضًا سَارِقًا، وَكَانَ غَرَضُهُمْ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّا لَسْنَا عَلَى طَرِيقَتِهِ وَلَا عَلَى سِيرَتِهِ، وَهُوَ وَأَخُوهُ مُخْتَصَّانِ بِهَذِهِ الطَّرِيقَةِ لِأَنَّهُمَا مِنْ أُمٍّ أُخْرَى، وَاخْتَلَفُوا فِي السَّرِقَةِ الَّتِي نَسَبُوهَا إِلَى يُوسُفَ ﵇ عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ جَدُّهُ أَبُو أُمِّهِ كَافِرًا يَعْبُدُ الْأَوْثَانَ فَأَمَرَتْهُ/ أُمُّهُ بِأَنْ يَسْرِقَ تِلْكَ الْأَوْثَانَ وَيَكْسِرَهَا فَلَعَلَّهُ يَتْرُكُ عِبَادَةَ الْأَوْثَانِ فَفَعَلَ ذَلِكَ، فَهَذَا هُوَ السَّرِقَةُ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ يَسْرِقُ الطَّعَامَ مِنْ مَائِدَةِ أَبِيهِ وَيَدْفَعُهُ إِلَى الْفُقَرَاءِ، وَقِيلَ سَرَقَ عَنَاقًا مِنْ أَبِيهِ وَدَفَعَهُ إِلَى الْمِسْكِينِ وَقِيلَ دَجَاجَةٌ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ عَمَّتَهُ كَانَتْ تُحِبُّهُ حُبًّا شَدِيدًا فَأَرَادَتْ أَنْ تُمْسِكَهُ عِنْدَ نَفْسِهَا، وَكَانَ قَدْ بَقِيَ عِنْدَهَا مِنْطَقَةٌ لِإِسْحَاقَ ﵇ وَكَانُوا يَتَبَرَّكُونَ بِهَا فَشَدَّتْهَا عَلَى وَسَطِ يُوسُفَ ثُمَّ قَالَتْ بِأَنَّهُ سَرَقَهَا وَكَانَ مِنْ حُكْمِهِمْ بِأَنَّ مَنْ سَرَقَ يُسْتَرَقُّ، فَتَوَسَّلَتْ بِهَذِهِ الْحِيلَةِ إِلَى إِمْسَاكِهِ عِنْدَ نَفْسِهَا.

Bil ki ayetin zahiri, onların Melik'e [Aziz'e] şöyle dediklerini iktiza eder: “Bu durum onun açısından şaşılacak bir şey değildir; nitekim helak olan kardeşi de hırsızdı.” Bu sözden maksatları: “Biz onun yolunda ve gidişatında değiliz; o ve kardeşi başka bir anneden oldukları için bu yola mahsusturlar” demekti. Yûsuf'a (aleyhisselâm) nispet ettikleri hırsızlık hususunda birkaç görüş üzerinde ihtilaf ettiler: Birincisi: Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Onun anne tarafından dedesi putlara tapan bir kâfirdi; annesi Yûsuf'a o putları çalıp kırmasını, böylece belki putlara tapmayı terk edeceğini emretmişti; o da bunu yaptı. İşte hırsızlık [dedikleri] budur. İkincisi: Babasının sofrasından yemek aşırıp fakirlere verirdi. Bir rivayette babasından bir oğlak çalıp yoksula verdiği, diğer bir rivayette ise bir tavuk çaldığı söylenmiştir. Üçüncüsü: Halası onu çok severdi ve yanında tutmak istemişti. Yanında İshak'a (aleyhisselâm) ait, kendisiyle teberrük ettikleri bir kemer kalmıştı; onu Yûsuf'un beline bağladı, sonra onun çaldığını söyledi. Onların hükmüne göre ise hırsızlık yapan köleleştirilirdi; böylece bu plan ile onu yanında tutmaya vesile bulmuş oldu.

وَالرَّابِعُ: أَنَّهُمْ كَذَبُوا عَلَيْهِ وَبَهَتُوهُ وَكَانَتْ قُلُوبُهُمْ مَمْلُوءَةً بِالْغَضَبِ عَلَى يُوسُفَ بَعْدَ تِلْكَ الْوَقَائِعِ، وَبَعْدَ انْقِضَاءِ تِلْكَ الْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ، وَهَذِهِ الْوَاقِعَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَلْبَ الْحَاسِدِ لَا يَطْهُرُ عَنِ الْغِلِّ الْبَتَّةَ.

Dördüncüsü: Onlar ona yalan söylediler ve iftira attılar. Zira o hadiselerden ve aradan geçen o uzun süreden sonra bile kalpleri Yûsuf'a karşı öfkeyle doluydu. Bu hadise, hasetçinin kalbinin kinden asla temizlenmediğine delalet eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: فَأَسَرَّها يُوسُفُ إِلَى أَيِّ شَيْءٍ يَعُودُ عَلَى قَوْلَيْنِ قَالَ الزَّجَّاجُ: فَأَسَرَّهَا إِضْمَارٌ عَلَى شَرِيطَةِ التَّفْسِيرِ، تَفْسِيرُهُ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَإِنَّمَا أُنِّثَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً جُمْلَةٌ أَوْ كَلِمَةٌ لِأَنَّهُمْ يُسَمُّونَ الطَّائِفَةَ مِنَ الْكَلَامِ كَلِمَةً كَأَنَّهُ قَالَ: فَأَسَرَّ الْجُمْلَةَ أَوِ الْكَلِمَةَ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ: أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ فَأَسَرَّ بِالتَّذْكِيرِ يُرِيدُ الْقَوْلَ أَوِ الْكَلَامَ وَطَعَنَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ فِي هَذَا الْوَجْهِ فِيمَا اسْتَدْرَكَهُ عَلَى الزَّجَّاجِ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Sonra Allah Teâlâ: { فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ } “Yûsuf bunu içinde sakladı ve onlara belli etmedi” buyurmuştur. { فَأَسَرَّها يُوسُفُ } buyruğundaki zamirin neye döndüğü hususunda iki görüş üzere ihtilaf ettiler: Zeccâc şöyle demiştir: “Fe-eserrâhâ (onu içinde sakladı), tefsir şartıyla zamir getirmedir (ıdmâr alâ şerîtati't-tefsîr); tefsiri ise { أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } ‘Siz durumca daha kötüsünüz’ sözüdür. Müennes kılınması ise { أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } sözünün bir cümle veya bir kelime olmasındandır; zira onlar sözün bir kısmına da ‘kelime’ derler; sanki ‘{ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } sözü olan cümleyi veya kelimeyi içinde sakladı’ demiştir.” İbn Mes‘ûd'un kıraatinde ise müzekker olarak [fe-eserra şeklinde] olup kavli veya kelâmı murat etmektedir. Ebû Ali el-Fârisî, Zeccâc'a itiraz ettiği hususlarda bu veche iki yönden ta‘nda bulunmuştur (itiraz etmiştir):

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْإِضْمَارُ عَلَى شَرِيطَةِ التَّفْسِيرِ يَكُونُ عَلَى ضَرْبَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُفَسَّرَ بِمُفْرَدٍ كَقَوْلِنَا: نِعْمَ رَجُلًا زَيْدٌ فَفِي نِعْمَ ضَمِيرُ فَاعِلِهَا، وَرَجُلًا تَفْسِيرٌ لِذَلِكَ الْفَاعِلِ الْمُضْمَرِ وَالْآخَرُ أَنْ يُفَسَّرَ بِجُمْلَةٍ وَأَصْلُ هَذَا يَقَعُ فِي الِابْتِدَاءِ كَقَوْلِهِ: فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٧] قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الْإِخْلَاصِ: ١] وَالْمَعْنَى الْقِصَّةُ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَالْأَمْرُ اللَّه أَحَدٌ. ثُمَّ إِنَّ الْعَوَامِلَ الدَّاخِلَةَ عَلَى الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ تَدْخُلُ عَلَيْهِ أَيْضًا نَحْوَ إِنَّ كَقَوْلِهِ: إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً [طه: ٧٤] فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ [الْحَجِّ: ٤٦] .

Birinci Yön: O şöyle demiştir: Tefsir şartıyla zamir getirme iki kısımdır: Birincisi: { نِعْمَ رَجُلًا زَيْدٌ } “Zeyd ne güzel adamdır” sözümüzdeki gibi müfret bir lafızla tefsir edilmesidir; zira { نِعْمَ } fiilinde failinin zamiri vardır ve { رَجُلًا } o gizli failin tefsiridir. Diğeri ise: Cümle ile tefsir edilmesidir ve bunun aslı mübtedada vaki olur; O'nun: { فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Bir de bakarsın inkâr edenlerin gözleri donakalmıştır” [Enbiyâ 97] ve { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O, Allah birdir” [İhlâs 1] buyruklarında olduğu gibi. Manası “kıssa şudur: inkâr edenlerin gözleri donakalmıştır” ve “durum şudur: Allah birdir” demektir. Sonra mübteda ve habere dahil olan âmiller de bunun üzerine dahil olur; { إِنَّ } gibi, nitekim O'nun: { إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً } “Şurası muhakkak ki, kim Rabbine günahkâr olarak varırsa” [Tâhâ 74] ve { فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ } “Gerçek şu ki, gözler kör olmaz” [Hac 46] buyruklarında böyledir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: نَفْسُ الْمُضْمَرِ عَلَى شَرِيطَةِ التَّفْسِيرِ فِي كِلَا الْقِسْمَيْنِ مُتَّصِلٌ بِالْجُمْلَةِ الَّتِي حَصَلَ مِنْهَا الْإِضْمَارُ، وَلَا يَكُونُ خَارِجًا عَنْ تِلْكَ الْجُمْلَةِ وَلَا مباينا لها. وهاهنا التَّفْسِيرُ مُنْفَصِلٌ عَنِ الْجُمْلَةِ الَّتِي حَصَلَ مِنْهَا الْإِضْمَارُ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْسُنَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ، وَلَوْ قُلْنَا: إِنَّهُ ﵇ أَضْمَرَ هَذَا الْكَلَامَ لَكَانَ قَوْلُهُ إِنَّهُ قَالَ ذَلِكَ كَذِبًا. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الطَّعْنَ ضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ:

Bunu bildiğine göre deriz ki: Her iki kısımda da tefsir şartıyla getirilen gizli zamirin bizzat kendisi, zamirleşmenin gerçekleştiği cümleye bitişiktir; o cümlenin haricinde ve ondan ayrı değildir. Burada ise tefsir, zamirleşmenin gerçekleştiği cümleden ayrıdır; bu sebeple uygun olmaması gerekir. İkincisi: Allah Teâlâ: { أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } “[Yûsuf] dedi ki: Siz durumca daha kötüsünüz” buyurmuştur; bu da onun bu sözü zikrettiğine delalet eder. Şayet onun (aleyhisselâm) bu sözü içinde gizlediğini söylersek, onun bunu söylediğini bildiren ifade hilaf-ı hakikat (yalan) olurdu. Bil ki bu itiraz şu yönlerden dolayı zayıftır:

أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ حُسْنِ الْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ قُبْحُ قِسْمٍ ثَالِثٍ.

Birincisine gelince: Çünkü ilk iki kısmın güzel olmasından üçüncü bir kısmın çirkin olması gerekmez.

وَأَمَّا الثَّانِي: فَلِأَنَّا نَحْمِلُ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ ﵇ قَالَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْخُفْيَةِ وَبِهَذَا التَّفْسِيرِ يَسْقُطُ هَذَا السُّؤَالُ.

İkincisine gelince: Çünkü biz bunu, onun (aleyhisselâm) bunu gizlice söylediğine hamlederiz ve bu tefsirle söz konusu itiraz düşer.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: فَأَسَرَّها عَائِدٌ إِلَى الْإِجَابَةِ كَأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّ يُوسُفُ إِجَابَتَهُمْ فِي نَفْسِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ إِلَى وَقْتٍ ثَانٍ

İkinci Yön: { فَأَسَرَّها } buyruğundaki zamirin cevaba dönmesidir. Sanki onlar: { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” demişler, Yûsuf da o esnada onlara vereceği cevabı içinde saklamış ve o durumda başka bir vakte kadar bunu onlara belli etmemiştir.

وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ إِضْمَارًا لِلْمَقَالَةِ. وَالْمَعْنَى: أَسَرَّ يُوسُفُ مَقَالَتَهُمْ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْمَقَالَةِ مُتَعَلِّقُ تِلْكَ الْمَقَالَةِ كَمَا يُرَادُ بِالْخَلْقِ الْمَخْلُوقُ وَبِالْعِلْمِ الْمَعْلُومُ يَعْنِي أَسَرَّ يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ كَيْفِيَّةَ تِلْكَ السَّرِقَةِ، وَلَمْ يُبَيِّنْ لَهُمْ أَنَّهَا كَيْفَ وَقَعَتْ وَأَنَّهُ لَيْسَ فِيهَا مَا يُوجِبُ الذَّمَّ وَالطَّعْنَ. رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ عُوقِبَ يُوسُفُ ﵇ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لِأَجْلِ هَمِّهِ بِهَا، عُوقِبَ بِالْحَبْسِ وَبِقَوْلِهِ: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ [يُوسُفَ: ٤٢] عُوقِبَ بِالْحَبْسِ الطَّوِيلِ وَبِقَوْلِهِ: إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ [يُوسُفَ: ٧] عُوقِبَ بِقَوْلِهِمْ: فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْ يُوسُفَ أَنَّهُ قَالَ: أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً أَيْ أَنْتُمْ شَرٌّ مَنْزِلَةً عِنْدَ اللَّه تَعَالَى لِمَا أَقْدَمْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ ظُلْمِ أَخِيكُمْ وَعُقُوقِ أَبِيكُمْ فَأَخَذْتُمْ أَخَاكُمْ وَطَرَحْتُمُوهُ فِي الْجُبِّ، ثُمَّ قُلْتُمْ لِأَبِيكُمْ إِنَّ الذِّئْبَ أَكَلَهُ وَأَنْتُمْ كَاذِبُونَ، ثُمَّ بِعْتُمُوهُ بِعِشْرِينَ دِرْهَمًا، ثُمَّ بَعْدَ الْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ وَالزَّمَانِ الْمُمْتَدِّ مَا زَالَ الْحِقْدُ وَالْغَضَبُ عَنْ قُلُوبِكُمْ فَرَمَيْتُمُوهُ بِالسَّرِقَةِ.

Zamirin 'söz'e (makāle) ait olması da caizdir. Manası: “Yûsuf onların sözünü içinde sakladı” demektir; sözden maksat ise yaratma ile yaratılanın (halk ile mahlûkun), ilim ile bilinenin (ilm ile ma‘lûmun) kastedildiği gibi o sözün taalluk ettiği şeydir (içeriğidir). Yani Yûsuf, o hırsızlığın mahiyetini içinde sakladı ve bunun nasıl vuku bulduğunu, bunda kınama ve ayıplamayı gerektirecek bir şey bulunmadığını onlara açıklamadı. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediği rivayet edilmiştir: Yûsuf (aleyhisselâm) üç defa cezalandırıldı: [Kadına] meyletmesinden ötürü hapisle cezalandırıldı; { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Efendinin yanında beni an” [Yûsuf 42] sözünden ötürü uzun süre hapiste kalmakla cezalandırıldı; { إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ } “Siz kesinlikle hırsızlarsınız” [Yûsuf 70] sözünden ötürü de onların: { فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” demeleriyle cezalandırıldı. Sonra Allah Teâlâ Yûsuf'un: { أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } “Siz durumca daha kötüsünüz” dediğini nakletmiştir; yani kardeşinize zulmetmeye ve babanıza itaatsizlik etmeye cüret ettiğiniz için siz Allah Teâlâ katında mertebece daha kötüsünüz; zira kardeşinizi alıp kuyuya attınız, sonra babanıza yalan söyleyerek ‘Onu kurt yedi’ dediniz, sonra onu yirmi dirheme sattınız; ardından geçen bunca uzun süre ve uzayan zamana rağmen kalplerinizden kin ve öfke zail olmadı da ona hırsızlık iftirasında bulundunuz.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ يُرِيدُ أَنَّ سَرِقَةَ يُوسُفَ كَانَتْ رِضًا للَّه، وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الْمَذْكُورَةُ فِي سَرِقَتِهِ لَا يُوجِبُ شَيْءٌ مِنْهَا عَوْدَ الذَّمِّ وَاللَّوْمِ إِلَيْهِ، وَالْمَعْنَى: واللَّه أَعْلَمُ بِأَنَّ هَذَا الَّذِي وَصَفْتُمُوهُ بِهِ هَلْ يُوجِبُ عَوْدَ مَذَمَّةٍ إِلَيْهِ أَمْ لَا.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ } “Allah anlattığınız şeyi en iyi bilendir” buyurmuştur. Yûsuf'un hırsızlığının [iddia edilen eyleminin] Allah'ın rızasına uygun olduğunu murat etmektedir. Hâsılı, onun hırsızlığı hususunda zikredilen bu vecihlerin hiçbiri ona zem ve kınamanın dönmesini gerektirmez. Manası şudur: “Onu vasfettiğiniz bu şeyin ona bir kınama getirip getirmeyeceğini Allah çok daha iyi bilir.”

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٧٨ الى ٧٩]

[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 78-79]

قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨) قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ (٧٩)

{ قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨) قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ (٧٩) } “Dediler ki: ‘Ey Aziz! Gerçekten onun çok yaşlı bir babası vardır. Onun yerine birimizi alıkoy. Doğrusu biz seni iyilikseverlerden görüyoruz.’ [Yûsuf] dedi ki: ‘Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını alıkoymaktan Allah'a sığınırız. O takdirde biz muhakkak zalimlerden oluruz.’” (78-79)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ بَعْدَ الَّذِي ذَكَرُوهُ مِنْ قَوْلِهِمْ: إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ [يوسف: ٧٧] أَحَبُّوا مُوَافَقَتَهُ وَالْعُدُولَ إِلَى طَرِيقَةِ الشَّفَاعَةِ فَإِنَّهُمْ وَإِنْ كَانُوا قَدِ اعْتَرَفُوا أَنَّ حُكْمَ اللَّه تَعَالَى فِي السَّارِقِ أَنْ يُسْتَعْبَدَ، إِلَّا أَنَّ الْعَفْوَ وَأَخْذَ الْفِدَاءِ كَانَ أَيْضًا جَائِزًا، فَقَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا أَيْ فِي السِّنِّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي الْقَدْرِ وَالدِّينِ، وَإِنَّمَا ذَكَرُوا ذَلِكَ لِأَنَّ كَوْنَهُ ابْنًا لِرَجُلٍ كَبِيرِ الْقَدْرِ/ يُوجِبُ الْعَفْوَ وَالصَّفْحَ. ثُمَّ قَالُوا:

Bil ki Allah Teâlâ, onların { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” [Yûsuf 77] şeklindeki sözlerini zikrettikten sonra, onun rızasını kazanmayı ve şefaat yoluna dönmeyi arzu ettiklerini beyan etmiştir. Çünkü onlar hırsız hakkındaki Allah Teâlâ'nın hükmünün köleleştirilmek olduğunu itiraf etmiş olsalar da, affetmek ve fidye almak da caizdi. Bu yüzden: { يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا } “Ey Aziz! Gerçekten onun çok yaşlı bir babası vardır” dediler; yani yaşça [büyüktür]; kadir ve dince büyük olması da caizdir. Bunu zikretmelerinin sebebi, kadrü kıymeti büyük bir adamın oğlu olmasının affı ve müsamahayı gerektirmesidir. Sonra şöyle dediler:

فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ يُحْتَمَلُ أن يكون المراد على طريق الاستبعاد وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ عَلَى طَرِيقِ الرَّهْنِ حَتَّى نُوصِلَ الْفِدَاءَ إِلَيْكَ. ثُمَّ قَالُوا: إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ لَوْ فَعَلْتَ ذَلِكَ. وَثَانِيهَا: إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ إِلَيْنَا حَيْثُ أَكْرَمْتَنَا وَأَعْطَيْتَنَا الْبَذْلَ الْكَثِيرَ وَحَصَّلْتَ لَنَا مَطْلُوبَنَا عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ وَرَدَدْتَ إِلَيْنَا ثَمَنَ الطَّعَامِ. وَثَالِثُهَا: نُقِلَ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا اشْتَدَّ الْقَحْطُ عَلَى الْقَوْمِ وَلَمْ يَجِدُوا شَيْئًا يَشْتَرُونَ بِهِ الطَّعَامَ، وَكَانُوا يَبِيعُونَ أَنْفُسَهُمْ مِنْهُ فَصَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِصَيْرُورَةِ أَكْثَرِ أَهْلِ مِصْرَ عَبِيدًا لَهُ ثُمَّ إِنَّهُ أَعْتَقَ الْكُلَّ، فَلَعَلَّهُمْ قَالُوا: إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ إِلَى عَامَّةِ النَّاسِ بِالْإِعْتَاقِ فَكُنْ مُحْسِنًا أَيْضًا إِلَى هَذَا الْإِنْسَانِ بِإِعْتَاقِهِ مِنْ هَذِهِ الْمِحْنَةِ، فَقَالَ يُوسُفُ: مَعاذَ اللَّهِ أي أعود باللَّه مَعَاذًا أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ، أَيْ أَعُوذُ باللَّه أَنْ آخُذَ بَرِيئًا بِمُذْنِبٍ قَالَ الزَّجَّاجُ: مَوْضِعُ «أَنْ» نَصْبٌ وَالْمَعْنَى: أَعُوذُ باللَّه مِنْ أَخْذِ أَحَدٍ بِغَيْرِهِ فَلَمَّا سَقَطَتْ كَلِمَةُ «مِنْ» انْتَصَبَ الْفِعْلُ عَلَيْهِ وَقَوْلُهُ: إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ أَيْ لَقَدْ تَعَدَّيْتُ وَظَلَمْتُ إِنْ آذَيْتُ إِنْسَانًا بِجُرْمٍ صَدَرَ عَنْ غَيْرِهِ.

{ فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ } “Onun yerine birimizi alıkoy” sözünden maksadın köleleştirme (isti'bâd) yoluyla olması muhtemel olduğu gibi, fidyeyi sana ulaştırıncaya kadar rehin tutma yoluyla olması da muhtemeldir. Sonra: { إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Doğrusu biz seni iyilikseverlerden görüyoruz” dediler. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: “Bunu yaparsan seni iyilikseverlerden görürüz.” İkincisi: “Bize ikramda bulunduğun, bolca ihsanda bulunduğun, talebimizi en güzel şekilde yerine getirdiğin ve zahire bedelini bize geri verdiğin için seni bize karşı iyilikseverlerden görüyoruz.” Üçüncüsü: Rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm), kavmin başına kıtlık şiddetlenip yiyecek satın alacak bir şey bulamadıklarında ve kendilerini ona sattıklarında -ki bu durum Mısır halkının çoğunun onun kölesi haline gelmesine sebep olmuştu- sonra hepsini azat etmiştir. Dolayısıyla onlar belki de: “Biz seni azat etmek suretiyle bütün insanlara iyilik edenlerden görüyoruz; bu insanı da bu sıkıntıdan kurtararak ona ihsanda bulun” demişlerdir. Yûsuf ise: { مَعاذَ اللَّهِ } “Allah'a sığınırız” dedi; yani { أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ } “Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını alıkoymaktan” Allah'a sığınırım; yani suçsuz olanı suçlu sebebiyle cezalandırmaktan Allah'a sığınırım. Zeccâc şöyle demiştir: { أَنْ } lafzının mahalli nasiptir; manası: “Bir kimseyi başkası yüzünden alıkoymaktan Allah'a sığınırım” demektir; { مِنْ } harf-i cerri düşünce fiil mansup olmuştur. O'nun: { إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ } “O takdirde biz muhakkak zalimlerden oluruz” buyruğu ise: “Başkası tarafından işlenen bir suç sebebiyle bir kimseyi incitirsem haddi aşmış ve zulmetmiş olurum” demektir.

فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الْوَاقِعَةُ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا تَزْوِيرٌ وَكَذِبٌ، فَكَيْفَ يَجُوزُ مِنْ يُوسُفَ ﵇ مَعَ رِسَالَتِهِ الْإِقْدَامُ عَلَى هَذَا التَّزْوِيرِ وَالتَّرْوِيجِ وَإِيذَاءِ النَّاسِ مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ لَا سِيَّمَا وَيَعْلَمُ أَنَّهُ إِذَا حَبَسَ أَخَاهُ عِنْدَ نَفْسِهِ بِهَذِهِ التُّهْمَةِ فَإِنَّهُ يَعْظُمُ حُزْنُ أَبِيهِ وَيَشْتَدُّ غَمُّهُ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالرَّسُولِ الْمَعْصُومِ الْمُبَالَغَةُ فِي التَّزْوِيرِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ.

Eğer şöyle denilirse: “Bu hadise başından sonuna kadar bir kurmaca ve yalandır. Yûsuf'un (aleyhisselâm) peygamberliğiyle birlikte bu kurmacaya, entrikaya ve sebepsiz yere insanları incitmeye girişmesi nasıl caiz olabilir? Bilhassa kardeşini bu ithamla yanında alıkoyduğunda babasının hüznünün büyüyeceğini ve kederinin şiddetleneceğini bildiği halde masum bir peygambere bu derece kurmacada aşırı gitmek nasıl yakışır?”

وَالْجَوَابُ: لَعَلَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِذَلِكَ تَشْدِيدًا لِلْمِحْنَةِ عَلَى يَعْقُوبَ وَنَهَاهُ عَنِ الْعَفْوِ وَالصَّفْحِ وَأَخْذِ الْبَدَلِ كَمَا أَمَرَ تَعَالَى صَاحِبَ مُوسَى بِقَتْلِ من لو بقي لطغى وكفر.

Cevap şudur: Muhtemelen Allah Teâlâ, Ya‘kūb'un üzerindeki imtihanı ağırlaştırmak için ona bunu emretmiş ve Mûsâ'nın arkadaşına [Hızır'a] hayatta kalsaydı azıp kâfir olacak çocuğu öldürmesini emrettiği gibi, onu da affetmekten, bağışlamaktan ve bedel almaktan nehyetmiştir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٨٠]

[Yûsuf Suresi (12), Ayet 80]

فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٠)

{ فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } “Ondan ümitlerini kesince, fısıldaşarak bir kenara çekildiler. Büyükleri dedi ki: ‘Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını ve daha önce de Yûsuf hakkında kusur ettiğinizi bilmiyor musunuz? Artık babam bana izin verinceye veya Allah hakkımda hükmedinceye kadar bu yerden asla ayrılmayacağım. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.’” (80)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا } buyruğu hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا: فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ [يُوسُفَ: ٧٨] وَهُوَ نِهَايَةُ مَا يُمْكِنُهُمْ بَذْلُهُ فَقَالَ يُوسُفُ فِي جَوَابِهِ: مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ [يوسف: ٧٩] فَانْقَطَعَ طَمَعُهُمْ مِنْ يُوسُفَ ﵇ فِي رَدِّهِ، فَعِنْدَ هَذَا قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا وَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي يَأْسِهِمْ من رده وخَلَصُوا نَجِيًّا أَيْ تَفَرَّدُوا عَنْ سَائِرِ النَّاسِ يَتَنَاجَوْنَ وَلَا شُبْهَةَ أَنَّ الْمُرَادَ يَتَشَاوَرُونَ وَيَتَحَيَّلُونَ الرَّأْيَ فِيمَا وَقَعُوا فِيهِ، لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا أَخَذُوا بِنْيَامِينَ مِنْ أَبِيهِمْ بَعْدَ الْمَوَاثِيقِ الْمُؤَكَّدَةِ وَبَعْدَ أَنْ كَانُوا مُتَّهَمِينَ فِي حَقِّ يُوسُفَ فَلَوْ لَمْ يُعِيدُوهُ إِلَى أَبِيهِمْ لَحَصَلَتْ مِحَنٌ كَثِيرَةٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَعُودُوا إِلَى أَبِيهِمْ وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا فَبَقَاؤُهُ وَحْدَهُ مِنْ غَيْرِ أَحَدٍ مِنْ أَوْلَادِهِ مِحْنَةٌ عَظِيمَةٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّ أَهْلَ بَيْتِهِمْ كَانُوا مُحْتَاجِينَ إِلَى الطَّعَامِ أَشَدَّ الْحَاجَةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ رُبَّمَا كَانَ يَظُنُّ أَنَّ أَوْلَادَهُ هَلَكُوا بِالْكُلِّيَّةِ وَذَلِكَ غَمٌّ شَدِيدٌ وَلَوْ عَادُوا إِلَى أَبِيهِمْ بِدُونِ بِنْيَامِينَ لَعَظُمَ حَيَاؤُهُمْ فَإِنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ يُوهِمُ أَنَّهُمْ خَانُوهُ فِي هَذَا الِابْنِ كَمَا أَنَّهُمْ خَانُوهُ فِي الِابْنِ الْأَوَّلِ، وَلَكَانَ يُوهِمُ أَيْضًا أَنَّهُمْ مَا أَقَامُوا لِتِلْكَ الْمَوَاثِيقِ الْمُؤَكَّدَةِ وَزْنًا وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْمَوْضِعَ مَوْضِعُ فِكْرَةٍ وَحَيْرَةٍ، وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّفَاوُضَ وَالتَّشَاوُرَ طَلَبًا لِلْأَصْلَحِ الْأَصْوَبِ فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا.

Birinci Mesele: Bil ki onlar güçlerinin yettiği son noktayı ortaya koyarak: { فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ } “Onun yerine birimizi alıkoy” [Yûsuf 78] dediklerinde Yûsuf cevaben: { مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ } “Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını alıkoymaktan Allah'a sığınırız” [Yûsuf 79] deyince, onun Bünyâmîn'i geri vermesi hususunda Yûsuf'tan (aleyhisselâm) umutları kesildi. İşte bu anda Allah Teâlâ: { فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا } “Ondan ümitlerini kesince, fısıldaşarak bir kenara çekildiler” buyurmuştur. Bu, onun geri verilmesi hususundaki ümitsizliklerinde mübalağadır. { خَلَصُوا نَجِيًّا } ifadesi ise diğer insanlardan ayrılıp baş başa fısıldaştılar demektir. Hiç şüphe yok ki maksat, içine düştükleri durum hakkında istişare etmeleri ve bir çare düşünmeleridir. Zira onlar Bünyâmîn'i babalarından ancak pekiştirilmiş yeminlerden sonra ve Yûsuf hususunda töhmet altında bulunduktan sonra almışlardı. Eğer onu babalarına geri götürmezlerse birçok sıkıntı ortaya çıkacaktı: Birincisi: Babalarına dönmeselerdi, o da çok yaşlı bir ihtiyar olduğu için çocuklarından hiçbiri olmaksızın yapayalnız kalması büyük bir felaket olurdu. İkincisi: Aile halkı yiyeceğe son derece muhtaçtı. Üçüncüsü: Ya‘kūb (aleyhisselâm) muhtemelen çocuklarının tamamen helak olduğunu zannedecekti ve bu da pek şiddetli bir kederdi. Şayet babalarına Bünyâmîn olmaksızın dönselerdi, bu defa da utançları çok büyük olurdu; çünkü işin zahiri, tıpkı birinci oğulda ona hıyanet ettikleri gibi bu oğulda da ona hıyanet ettikleri vehmini uyandırır ve o pekiştirilmiş yeminlere hiçbir değer vermedikleri intibaını verirdi. Şüphe yok ki bu durum, tam bir düşünce ve hayret (çaresizlik) makamıdır; bu da en doğru ve en maslahata uygun olanı bulmak için müzakere ve istişareyi gerektirir. İşte { فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا } “Ondan ümitlerini kesince, fısıldaşarak bir kenara çekildiler” buyruğundan maksat budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ روي عن ابن كثير استيأسوا حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ [يوسف: ١١٠] بِغَيْرِ هَمْزٍ وَفِي يَيْئَسُ لُغَتَانِ يَئِسَ وَيَيْأَسُ مثل حسب ويحسب ومن قال استيأس قَلَبَ الْعَيْنَ إِلَى مَوْضِعِ الْفَاءِ فَصَارَ اسْتَعْفَلَ وَأَصْلُهُ اسْتَيْأَسَ ثُمَّ خُفِّفَتِ الْهَمْزَةُ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : اسْتَيْأَسُوا يَئِسُوا، وَزِيَادَةُ السِّينِ وَالتَّاءِ لِلْمُبَالَغَةِ كما في قوله: فَاسْتَعْصَمَ [يوسف: ٣٢] وَقَوْلُهُ: خَلَصُوا قَالَ الْوَاحِدِيُّ: يُقَالُ خَلَصَ الشَّيْءُ يَخْلُصُ خُلُوصًا إِذَا ذَهَبَ عَنْهُ الشَّائِبُ مِنْ غَيْرِهِ، ثُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ خَلَصُوا أَيِ انْفَرَدُوا، وَلَيْسَ مَعَهُمْ أَخُوهُمْ، وَالثَّانِي: قَالَ الْبَاقُونَ تَمَيَّزُوا عَنِ الْأَجَانِبِ، وَهَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: نَجِيًّا فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : النجي على معنيين يكون بمعنى المناجي كَالْعَشِيرِ وَالسَّمِيرِ بِمَعْنَى الْمُعَاشِرِ وَالْمُسَامِرِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا [مَرْيَمَ: ٥٢] وَبِمَعْنَى الْمَصْدَرِ الَّذِي هُوَ التَّنَاجِي كَمَا قِيلَ: النَّجْوَى بِمَعْنَى الْمُتَنَاجِينَ، فَعَلَى هَذَا مَعْنَى خَلَصُوا نَجِيًّا اعْتَزَلُوا وَانْفَرَدُوا عَنِ النَّاسِ خَالِصِينَ لَا يُخَالِطُهُمْ سِوَاهُمْ نَجِيًّا أَيْ مُنَاجِيًا.

İkinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: İbn Kesîr'den { اسْتَيْأَسُوا } ve { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ } [Yûsuf 110] lafızlarını hemzesiz olarak [istey'esû şeklinde] okuduğu rivayet edilmiştir. Yey'es fiilinde iki lügat vardır: { حَسِبَ - يَحْسِبُ } gibi { يَئِسَ - يَيْأَسُ } [ve { يَئِسَ - يَيْئِسُ }]. { اسْتَيْأَسَ } diyen ise ayn el-fiili fâ el-fiilin yerine çevirmiş, böylece { اسْتَعْفَلَ } veznine dönüşmüştür; aslı ise { اسْتَيْأَسَ } olup sonra hemze tahfif edilmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { اسْتَيْأَسُوا }, { يَئِسُوا } (ümit kestiler) demektir; sîn ve tâ harflerinin ziyadeliği ise, { فَاسْتَعْصَمَ } [Yûsuf 32] kavlinde olduğu gibi mübalağa içindir. O'nun: { خَلَصُوا } buyruğuna gelince: Vâhidî der ki: Bir şeye başka bir şeyin şaibesi karışmayıp arındığında { خَلَصَ الشَّيْءُ يَخْلُصُ خُلُوصًا } denilir. Sonra bunda iki vecih vardır: Birincisi: Zeccâc “{ خَلَصُوا } yani yanlarında kardeşleri olmaksızın baş başa kaldılar” demiştir. İkincisi: Diğer âlimler “Yabancılardan ayrıldılar” demişlerdir ki en zahir olanı da budur. O'nun: { نَجِيًّا } buyruğuna gelince: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Neciyy iki manaya gelir: Biri { عَشِير } ve { سَمِير } kelimelerinin { مُعَاشِر } (arkadaşlık eden) ve { مُسَامِر } (gece sohbet eden) manasında olması gibi { مُنَاجِي } (fısıldaşan/sırdaş) manasındadır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } “Ve onu fısıldaşan/sırdaş olarak [kendimize] yaklaştırdık” [Meryem 52] buyruğu da bu kabildendir. Diğeri ise tenâcî (fısıldaşmak) masdarı manasındadır; nitekim { النَّجْوَى } kelimesinin fısıldaşanlar manasında kullanıldığı gibi. Buna göre { خَلَصُوا نَجِيًّا } ifadesinin manası: İnsanlardan ayrılıp aralarında başkası karışmaksızın sırf kendileri kalarak fısıldaşanlar olarak bir kenara çekildiler demektir.

رُوِيَ نَجْوَى أَيْ فَوْجًا نَجِيًّا أَيْ مُنَاجِيًا لِمُنَاجَاةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَأَحْسَنُ الْوُجُوهِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ تَمَحَّضُوا تَنَاجِيًا، لِأَنَّ مَنْ كَمُلَ حُصُولُ أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ فِيهِ وُصِفَ بِأَنَّهُ صَارَ غَيْرَ ذَلِكَ الشَّيْءِ، فَلَمَّا أَخَذُوا فِي التَّنَاجِي عَلَى غَايَةِ الْجِدِّ صَارُوا كَأَنَّهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ، صَارُوا نَفْسَ التَّنَاجِي حَقِيقَةً.

[Neciyy kelimesinin] necvâ yani fısıldaşan bir topluluk manasında olduğu veya birbirleriyle fısıldaşmalarından dolayı münâcî (fısıldaşan) manasında olduğu rivayet edilmiştir. En güzel vecih ise şöyle denilmesidir: Onlar sırf fısıldaşma haline geldiler; zira kendisinde bir işin vuku bulması kemale eren kimse, adeta o şeyin kendisi haline gelmiş gibi nitelenir. Dolayısıyla fısıldaşmaya son derece ciddiyetle koyulduklarında, bizzat kendileri hakikatte fısıldaşmanın kendisi haline gelmiş gibi oldular.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ كَبِيرُهُمْ فَقِيلَ الْمُرَادُ كَبِيرُهُمْ فِي السِّنِّ وَهُوَ رُوبِيلُ، وَقِيلَ كَبِيرُهُمْ فِي العقل/ وهو

Allah Teâlâ'nın: { قالَ كَبِيرُهُمْ } “Büyükleri dedi ki” buyruğuna gelince: Yaşça büyükleri olduğu söylenmiştir ki o da Rûbîl'dir; akılca büyükleri olduğu da söylenmiştir ki o da

يهوذا، وَهُوَ الَّذِي نَهَاهُمْ عَنْ قَتْلِ يُوسُفَ، ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْ هَذَا الْكَبِيرِ أَنَّهُ قَالَ: أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Yehûdâ'dır ve onları Yûsuf'u öldürmekten alıkoyan da odur. Sonra Allah Teâlâ bu büyüklerinin şöyle dediğini nakletmiştir: { أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ } “Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını ve daha önce de Yûsuf hakkında kusur ettiğinizi bilmiyor musunuz?” Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا قَالَ يُوسُفُ ﵇: مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ [يوسف: ٧٩] غضب يهوذا، وَكَانَ إِذَا غَضِبَ وَصَاحَ فَلَا تَسْمَعُ صَوْتَهُ حَامِلٌ إِلَّا وَضَعَتْ وَيَقُومُ شَعْرُهُ عَلَى جَسَدِهِ فَلَا يَسْكُنُ حَتَّى يَضَعَ بَعْضُ آلِ يَعْقُوبَ يَدَهُ عَلَيْهِ فَقَالَ لِبَعْضِ إِخْوَتِهِ اكْفُونِي أَسْوَاقَ أَهْلِ مِصْرَ وَأَنَا أَكْفِيكُمُ الْمَلِكَ فَقَالَ يُوسُفُ ﵇ لِابْنٍ صَغِيرٍ لَهُ مِسَّهُ فَمَسَّهُ فَذَهَبَ غَضَبُهُ وَهَمَّ أَنْ يَصِيحَ فَرَكَضَ يُوسُفُ ﵇ رِجْلَهُ عَلَى الْأَرْضِ وَأَخَذَ بِمَلَابِسِهِ وَجَذَبَهُ فَسَقَطَ فَعِنْدَهُ قَالَ يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ، فَلَمَّا أَيِسُوا مِنْ قَبُولِ الشَّفَاعَةِ تَذَاكَرُوا وَقَالُوا: إِنَّ أَبَانَا قَدْ أَخَذَ عَلَيْنَا مَوْثِقًا عَظِيمًا مِنَ اللَّه. وَأَيْضًا نَحْنُ مُتَّهَمُونَ بِوَاقِعَةِ يُوسُفَ فَكَيْفَ الْمَخْلَصُ مِنْ هَذِهِ الْوَرْطَةِ.

Birinci Mesele: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Yûsuf (aleyhisselâm): { مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ } “Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını alıkoymaktan Allah'a sığınırız” [Yûsuf 79] deyince Yehûdâ öfkelendi. O öfkelenip haykırdığında sesini işiten hiçbir hamile kadın kalmazdı ki çocuğunu düşürmesin; bedenindeki kıllar diken diken olur ve Ya‘kūb hanedanından biri elini üzerine koymadıkça sakinleşmezdi. Kardeşlerinden bazılarına: “Siz Mısır halkının çarşılarını halledin, ben de hükümdarın hakkından gelirim!” dedi. Yûsuf (aleyhisselâm) küçük bir oğluna: “Ona dokun” dedi; çocuk dokununca öfkesi dindi. Yehûdâ haykırmaya niyetlenince Yûsuf (aleyhisselâm) ayağını yere vurdu, onun elbiselerinden tutup çekti ve o yere düştü. İşte o zaman: “Ey Aziz!” dedi. Şefaatin kabulünden ümitlerini kesince durumu müzakere edip: “Babamız bizden Allah adına kesin ve büyük bir söz almıştı. Üstelik biz Yûsuf hadisesinden dolayı da töhmet altındayız; bu çıkmazdan kurtuluş nasıl olacak?” dediler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَفْظُ مَا فِي قَوْلِهِ: مَا فَرَّطْتُمْ فِيهَا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ أَصْلُهُ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَرَّطْتُمْ فِي شَأْنِ يُوسُفَ ﵇، وَلَمْ تَحْفَظُوا عَهْدَ أَبِيكُمْ. الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً وَمَحَلُّهُ الرَّفْعُ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ الظَّرْفُ، وَهُوَ مِنْ قَبْلُ. وَمَعْنَاهُ وَقَعَ مِنْ قَبْلُ تَفْرِيطُكُمْ فِي يُوسُفَ، الثَّالِثُ: النَّصْبُ عَطْفًا عَلَى مَفْعُولِ أَلَمْ تَعْلَمُوا وَالتَّقْدِيرُ: أَلَمْ تَعْلَمُوا أَخْذَ أَبِيكُمْ مَوْثِقَكُمْ وَتَفْرِيطَكُمْ مِنْ قَبْلُ فِي يُوسُفَ. الرَّابِعُ: أَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً بِمَعْنَى وَمِنْ قَبْلِ هَذَا مَا فَرَّطْتُمُوهُ أَيْ قَدَّمْتُمُوهُ فِي حَقِّ يُوسُفَ مِنَ الْخِيَانَةِ الْعَظِيمَةِ، وَمَحَلُّهُ الرَّفْعُ وَالنَّصْبُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، ثُمَّ قَالَ: فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ أَيْ فَلَنْ أُفَارِقَ أَرْضَ مِصْرَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي فِي الِانْصِرَافِ إِلَيْهِ أَوْ يَحْكُمَ اللَّه لِي بِالْخُرُوجِ مِنْهَا أَوْ بِالِانْتِصَافِ مِمَّنْ أَخَذَ أَخِي أَوْ بِخَلَاصِهِ مِنْ يَدِهِ بِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ، لِأَنَّهُ لَا يَحْكُمُ إِلَّا بِالْعَدْلِ وَالْحَقِّ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُرَادُ ظُهُورُ عُذْرٍ يَزُولُ مَعَهُ حَيَاؤُهُ وَخَجَلُهُ مِنْ أَبِيهِ أَوْ غَيْرِهِ قَالَهُ انْقِطَاعًا إِلَى اللَّه تَعَالَى فِي إِظْهَارِ عُذْرِهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ.

İkinci Mesele: { مَا فَرَّطْتُمْ } buyruğundaki { مَا } lafzında birkaç vecih vardır: Birincisi: Aslının “Bundan önce Yûsuf (aleyhisselâm) hususunda kusur ettiniz ve babanızın ahdini gözetmediniz” şeklinde olmasıdır [mâ zâidedir]. İkincisi: Masdariyye olmasıdır ve mahalli mübteda olarak merfûdur; haberi ise { مِنْ قَبْلُ } zarfıdır. Manası: “Daha önce Yûsuf hakkındaki kusurunuz vaki oldu” demektir. Üçüncüsü: { أَلَمْ تَعْلَمُوا } fiilinin mef'ûlüne matuf olarak mansup olmasıdır; takdiri: “Babanızın sizden söz aldığını ve daha önce Yûsuf hakkında kusur ettiğinizi bilmiyor musunuz?” şeklindedir. Dördüncüsü: Mevsûle olup “Bundan önce Yûsuf hakkında işlediğiniz -yani irtikâp ettiğiniz- büyük hıyaneti [bilmiyor musunuz?]” manasında olmasıdır; mahalli ise zikredilen iki vecih üzere merfû veya mansuptur. Sonra: { فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ } demiştir; yani “Babama dönmem hususunda babam bana izin verinceye veya oradan çıkmam yahut kardeşimi alandan hakkımı almam yahut sebeplerden bir sebeple onun elinden kurtulması hususunda Allah lehime hükmedinceye kadar Mısır toprağından asla ayrılmayacağım. { وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır; zira O ancak adalet ve hak ile hükmeder.” Hâsılı maksat, babasından yahut başkalarından duyduğu utancın kendisiyle zail olacağı bir mazeretin ortaya çıkmasıdır. Bunu, mazeretini herhangi bir yolla ortaya koyması hususunda Allah Teâlâ'ya sığınarak ve O'na yönelerek söylemiştir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٨١ الى ٨٢]

[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 81-82]

ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلاَّ بِما عَلِمْنا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ (٨١) وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٨٢)

{ ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلاَّ بِما عَلِمْنا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ (٨١) وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٨٢) } “Babanıza dönün ve deyin ki: ‘Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık yaptı. Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik; gaybın bekçileri/koruyucuları da değildik. Bulunduğumuz şehre ve içinde geldiğimiz kervana da sor. Biz kesinlikle doğru söyleyenleriz.’” (81-82)

وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا تَفَكَّرُوا فِي الْأَصْوَبِ مَا هُوَ ظَهَرَ لَهُمْ أَنَّ الْأَصْوَبَ هُوَ الرُّجُوعُ، وَأَنْ يَذْكُرُوا لِأَبِيهِمْ كَيْفِيَّةَ الْوَاقِعَةِ عَلَى الْوَجْهِ مِنْ غَيْرِ تَفَاوُتٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ قَالَهُ ذَلِكَ الْكَبِيرُ الَّذِي قَالَ: فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي قِيلَ إِنَّهُ رُوبِيلُ، وَبَقِيَ هُوَ فِي مِصْرَ وَبَعَثَ سَائِرَ إِخْوَتِهِ إِلَى الْأَبِ.

Bil ki onlar en doğru yolun ne olduğunu düşündüklerinde, en doğru olanın dönmek ve hadisenin mahiyetini eksiksiz ve fazlasız olarak babalarına anlatmak olduğu sonucuna vardılar. Zahir olan odur ki bu sözü: { فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي } “Babam bana izin verinceye kadar bu yerden asla ayrılmayacağım” diyen o büyükleri söylemiştir; onun Rûbîl olduğu söylenmiştir. Kendisi Mısır'da kalmış ve diğer kardeşlerini babalarına göndermiştir.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ حَكَمُوا عَلَيْهِ بِأَنَّهُ سَرَقَ مِنْ غَيْرِ بَيِّنَةٍ، لَا سِيَّمَا وَهُوَ قَدْ أَجَابَ بِالْجَوَابِ الشَّافِي، فَقَالَ الَّذِي جَعَلَ الصُّوَاعَ فِي رَحْلِي هُوَ الَّذِي جَعَلَ الْبِضَاعَةَ فِي رَحْلِكُمْ.

Eğer: “Bilhassa o: ‘Su kabını benim yüküme koyan, sermayeyi sizin yükünüze koyandır’ diyerek tatmin edici bir cevap vermişken, açık bir delil olmaksızın onun çaldığına nasıl hükmettiler?” denilirse,

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ:

Buna birkaç vecihle cevap verilir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ شَاهَدُوا أَنَّ الصُّوَاعَ كَانَ مَوْضُوعًا فِي مَوْضِعٍ مَا كَانَ يَدْخُلُهُ أَحَدٌ إِلَّا هُمْ، فَلَمَّا شَاهَدُوا أَنَّهُمْ أَخْرَجُوا الصُّوَاعَ مِنْ رَحْلِهِ غَلَبَ عَلَى ظُنُونِهِمْ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي أَخَذَ الصُّوَاعَ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَضَعَ الصُّوَاعَ فِي رَحْلِي مَنْ وَضَعَ الْبِضَاعَةَ فِي رِحَالِكُمْ فَالْفَرْقُ ظَاهِرٌ، لِأَنَّ هُنَاكَ لَمَّا رَجَعُوا بِالْبِضَاعَةِ إِلَيْهِمُ اعْتَرَفُوا بِأَنَّهُمْ هم الذين

Birinci Yön: Onlar su kabının, kendilerinden başkasının girmediği bir yere konulmuş olduğunu gördüler. Kabı onun yükünden çıkardıklarını görünce, su kabını alanın o olduğuna dair zanları ağır bastı. Onun: “Sermayeyi sizin yüklerinize koyan kimse su kabını da benim yüküme o koymuştur” sözüne gelince; aradaki fark açıktır. Çünkü orada sermaye ile geri döndüklerinde, kendilerinin onu

وَضَعُوهَا فِي رِحَالِهِمْ، وَأَمَّا هَذَا الصُّوَاعُ فَإِنَّ أَحَدًا لَمْ يَعْتَرِفْ بِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي وَضَعَ الصُّوَاعَ فِي رَحْلِهِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ فَلِهَذَا السَّبَبِ غَلَبَ عَلَى ظُنُونِهِمْ أَنَّهُ سَرَقَ، فَشَهِدُوا بِنَاءً على هذا الظن، ثم بينهم غَيْرُ قَاطِعِينَ بِهَذَا الْأَمْرِ بِقَوْلِهِمْ:

yüklerine koyduklarını itiraf etmişlerdi; bu su kabı hususunda ise hiç kimse onu onun yüküne koyduğunu itiraf etmemişti. Böylece fark ortaya çıktı; bu sebeple onun hırsızlık yaptığına dair zanları galip geldi ve bu zanna binaen şahitlik ettiler. Sonra şu sözleriyle bu hususta kesin bilgiye sahip olmadıklarını beyan ettiler:

وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ.

{ وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ } “Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik; gaybın bekçileri/koruyucuları da değildik.”

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّ تَقْدِيرَ الْكَلَامِ إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ فِي قَوْلِ الْمَلِكِ وَأَصْحَابِهِ وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ. قَالَ تَعَالَى: إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ [هُودٍ: ٨٧] أَيْ عِنْدَ نَفْسِكَ، وَقَالَ تَعَالَى: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدُّخَانِ: ٤٩] أَيْ عِنْدَ نَفْسِكَ وَأَمَّا عِنْدَنَا فَلَا فَكَذَا هَاهُنَا.

Cevaptaki İkinci Yön: Sözün takdirinin “Hükümdarın ve adamlarının iddiasına göre oğlun hırsızlık yaptı” şeklinde olmasıdır. Kur'an'da bunun benzeri çoktur. Allah Teâlâ: { إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ } “Doğrusu sen yumuşak huylu ve aklı başında birisin” [Hûd 87] yani ‘kendine göre böylesin’ buyurmuştur; yine Allah Teâlâ: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü ve pek şerefliydin!” [Duhân 49] yani ‘kendine göre öyleydin, bize göre ise değilsin’ buyurmuştur. Burada da durum böyledir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ أَنَّ ابْنَكَ ظَهَرَ عَلَيْهِ مَا يُشْبِهُ السَّرِقَةَ وَمِثْلُ هَذَا الشَّيْءِ يُسَمَّى سَرِقَةً فَإِنَّ إِطْلَاقَ اسْمِ أَحَدِ الشَّبِيهَيْنِ عَلَى الشَّبِيهِ الْآخَرِ جَائِزٌ فِي الْقُرْآنِ قَالَ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] .

Cevaptaki Üçüncü Yön: [Mananın] “Oğlunun üzerinde hırsızlığa benzeyen bir durum ortaya çıktı” şeklinde olmasıdır; nitekim böyle bir duruma da hırsızlık denir. Zira birbirine benzeyen iki şeyden birinin ismini diğer benzerine vermek Kur'an'da caizdir; Allah Teâlâ: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, ona denk bir kötülüktür” [Şûrâ 40] buyurmuştur.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْقَوْمَ مَا كَانُوا أَنْبِيَاءَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ ذَكَرُوا هَذَا الْكَلَامَ عَلَى سَبِيلِ الْمُجَازَفَةِ لَا سِيَّمَا وَقَدْ شَاهَدُوا شَيْئًا يُوهِمُ ذَلِكَ.

Dördüncü Yön: O topluluk o vakitte peygamber değillerdi; dolayısıyla özellikle bunu vehmettiren bir şeyi müşahede etmişken bu sözü gelişi güzel (mücâzefe yoluyla) söylediklerini belirtmek uzak bir ihtimal değildir.