وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧)
{ وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧) } “Ve böylece Yûsuf'a o yerde, dilediği konakta yerleşebileceği bir iktidar verdik. Biz rahmetimizi dilediğimize isabet ettiririz ve iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz. İman edip de takva sahibi olmuş olanlar için ahiret mükâfatı ise elbette daha hayırlıdır.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ] فِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Ve böylece Yûsuf'a o yerde, dilediği konakta yerleşebileceği bir iktidar verdik. Biz rahmetimizi dilediğimize isabet ettiririz ve iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz” kavli hakkında] birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا الْتَمَسَ مِنَ الْمَلِكِ أَنْ يَجْعَلَهُ عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ لَمْ يَحْكِ اللَّه عَنِ الْمَلِكِ أَنَّهُ قَالَ: قَدْ فَعَلْتُ، بَلِ اللَّه سُبْحَانَهُ قَالَ: وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ فَهَهُنَا الْمُفَسِّرُونَ قَالُوا فِي الْكَلَامِ مَحْذُوفٌ وَتَقْدِيرُهُ: قَالَ الْمَلِكُ قَدْ فَعَلْتُ، إِلَّا أَنَّ تَمْكِينَ اللَّه لَهُ فِي الْأَرْضِ يَدُلُّ عَلَى أن الملك قد أجابه إلى مَا سَأَلَ. وَأَقُولُ: مَا قَالُوهُ حَسَنٌ، إِلَّا أن هاهنا مَا هُوَ أَحْسَنُ مِنْهُ وَهُوَ أَنَّ إِجَابَةَ الْمَلِكِ لَهُ سَبَبٌ فِي عَالَمِ الظَّاهِرِ وَأَمَّا الْمُؤَثِّرُ الْحَقِيقِيُّ: فَلَيْسَ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى مَكَّنَهُ فِي الْأَرْضِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ الْمَلِكَ كَانَ مُتَمَكِّنًا مِنَ الْقَبُولِ وَمِنَ الرَّدِّ، فَنِسْبَةُ قُدْرَتِهِ إِلَى الْقَبُولِ وَإِلَى الرَّدِّ عَلَى التَّسَاوِي، وَمَا دَامَ يَبْقَى هَذَا التَّسَاوِي امْتَنَعَ حُصُولُ الْقَبُولِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَتَرَجَّحَ الْقَبُولُ عَلَى الرَّدِّ فِي خَاطِرِ ذَلِكَ الْمَلِكِ، وَذَلِكَ التَّرَجُّحُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِمُرَجِّحٍ يَخْلُقُهُ اللَّه تَعَالَى، إِذَا خَلَقَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ الْمُرَجِّحَ حَصَلَ الْقَبُولُ لَا مَحَالَةَ، فَالتَّمَكُّنُ لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ لَيْسَ إِلَّا مِنْ خَلْقِ اللَّه تَعَالَى فِي قَلْبِ ذَلِكَ الْمَلِكِ بِمَجْمُوعِ الْقُدْرَةِ وَالدَّاعِيَةِ الْجَازِمَةِ اللَّتَيْنِ عند حصولهما يجب الْأَثَرِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ تَرَكَ اللَّه تَعَالَى ذِكْرَ إِجَابَةِ الْمَلِكِ وَاقْتَصَرَ عَلَى ذِكْرِ التَّمْكِينِ الْإِلَهِيِّ، لِأَنَّ الْمُؤَثِّرَ الْحَقِيقِيَّ لَيْسَ إِلَّا هُوَ.
Birinci Mesele: Bil ki Yûsuf aleyhisselâm kraldan kendisini yerin (ülkenin) hazineleri üzerine tayin etmesini talep ettiğinde Allah, kralın 'Bunu yaptım' dediğini hikâye etmemiş; bilakis Allah Sübhânehu: { وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ } “Ve böylece Yûsuf'a o yerde iktidar verdik” buyurmuştur. Burada müfessirler kelamda hazfedilmiş bir kısım olduğunu, takdirinin de: 'Kral: Bunu yaptım, dedi' şeklinde olduğunu; ancak Allah'ın ona o yerde iktidar vermesinin kralın onun istediğine olumlu cevap verdiğine delalet ettiğini söylemişlerdir. Derim ki: Onların söyledikleri güzeldir; fakat burada bundan daha güzeli vardır ki o da şudur: Kralın ona olumlu cevap vermesi zahir âleminde bir sebeptir. Hakiki müessire gelince, o ancak Allah Teâlâ'nın ona o yerde iktidar vermesidir. Çünkü o kral kabul etmeye de reddetmeye de muktedirdi; dolayısıyla kudretinin kabule ve redde nispeti birbirine eşitti. Bu eşitlik sürdüğü müddetçe kabulün meydana gelmesi imkânsızdı. O halde o kralın zihninde kabulün redde galebe çalması (tercih edilmesi) gerekirdi. Bu galebe çalma ise ancak Allah Teâlâ'nın yaratacağı bir tercih edici sebeple (müreccih) olur. Allah Teâlâ o tercih edici sebebi yarattığı zaman, kabul kaçınılmaz olarak meydana gelir. Dolayısıyla Yûsuf için o yerde imkân ve iktidar oluşması, ancak Allah Teâlâ'nın o kralın kalbinde -meydana geldiklerinde eserin varlığı zorunlu olan- kudret ile kesin yönelişi birlikte yaratması sayesindedir. İşte bu sebepten dolayı Allah Teâlâ kralın olumlu cevabını zikretmeyi bırakıp sadece ilahi iktidar kılmayı zikretmekle yetinmiştir; çünkü hakiki müessir ancak O'dur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
رُوِيَ أَنَّ الْمَلِكَ تَوَّجَهُ وَأَخْرَجَ خَاتَمَ الملك وجعله في إصبعه وقلد بِسَيْفِهِ وَوَضَعَ لَهُ سَرِيرًا مِنْ ذَهَبٍ مُكَلَّلًا بِالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ، فَقَالَ يُوسُفُ ﵇: أَمَّا السَّرِيرُ فَأَشُدُّ بِهِ مُلْكَكَ وَأَمَّا الْخَاتَمُ فَأُدَبِّرُ بِهِ أَمْرَكَ، وَأَمَّا التَّاجُ فَلَيْسَ مِنْ لِبَاسِي وَلَا لِبَاسِ آبَائِي، وَجَلَسَ عَلَى السَّرِيرِ وَدَانَتْ لَهُ الْقَوْمُ، وَعَزَلَ الْمَلِكُ قِطْفِيرَ زَوْجَ الْمَرْأَةِ الْمَعْلُومَةِ وَمَاتَ بَعْدَ ذَلِكَ وَزَوَّجَهُ الْمَلِكُ امْرَأَتَهُ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهَا قَالَ أَلَيْسَ هَذَا خَيْرًا مِمَّا طَلَبْتِ، فَوَجَدَهَا عَذْرَاءَ فَوَلَدَتْ لَهُ وَلَدَيْنِ إِفْرَايِمَ وَمِيشَا وَأَقَامَ الْعَدْلَ بِمِصْرَ وَأَحَبَّتْهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، وَأَسْلَمَ عَلَى يَدِهِ الْمَلِكُ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَبَاعَ مِنْ أَهْلِ مِصْرَ فِي سِنِي الْقَحْطِ الطَّعَامَ بِالدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ فِي السَّنَةِ الْأُولَى ثم بالحلي
Rivayet edildiğine göre kral ona taç giydirmiş, hükümdarlık mührünü çıkarıp onun parmağına takmış, kendi kılıcını kuşandırmış ve onun için inci ve yakutlarla süslenmiş altından bir taht koydurmuştur. Bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm: 'Tahta gelince, onunla senin mülkünü güçlendiririm; mühre gelince, onunla senin işlerini çekip çeviririm; taca gelince, o ne benim elbisemdir ne de atalarımın elbisesidir' dedi ve tahtın üzerine oturdu; halk da ona boyun eğdi. Kral, malum kadının kocası Kıtfîr'i azletti, o daha sonra öldü ve kral onun karısını Yûsuf ile evlendirdi. Yûsuf onun yanına girdiğinde: 'Bu, senin istediğinden daha hayırlı değil mi?' dedi ve onu bakire olarak buldu; kadın ona Efrâyim ve Mîşâ adında iki çocuk doğurdu. Yûsuf Mısır'da adaleti tesis etti, erkekler ve kadınlar onu sevdiler. Kral ve insanların birçoğu onun vesilesiyle Müslüman oldu. Kıtlık yıllarında Mısır halkına birinci yılda erzakı dirhem ve dinarlar karşılığında, sonra mücevherat
وَالْجَوَاهِرِ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ/ ثُمَّ بِالدَّوَابِّ ثُمَّ بِالضِّيَاعِ وَالْعَقَارِ ثُمَّ بِرِقَابِهِمْ حَتَّى اسْتَرَقَّهُمْ سِنِينَ فَقَالُوا واللَّه مَا رَأَيْنَا مَلِكًا أَعْظَمَ شَأْنًا مِنْ هَذَا الْمَلِكِ حَتَّى صَارَ كُلُّ الْخَلْقِ عَبِيدًا لَهُ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّه أَنِّي أَعْتَقْتُ أَهْلَ مِصْرَ عَنْ آخِرِهِمْ وَرَدَدْتُ عَلَيْهِمْ أَمْلَاكَهُمْ، وَكَانَ لَا يَبِيعُ لِأَحَدٍ مِمَّنْ يَطْلُبُ الطَّعَامَ أَكْثَرَ مِنْ حِمْلِ الْبَعِيرِ لِئَلَّا يَضِيقَ الطَّعَامُ عَلَى الْبَاقِينَ هَكَذَا رَوَاهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ»
ve mücevherler karşılığında; ikinci yılda binek hayvanları, sonra araziler ve gayrimenkuller, sonra da -yıllarca onları köle edinene kadar- kendi canları karşılığında sattı. Bunun üzerine [insanlar]: 'Vallahi, bütün yaratılmışlar onun kölesi oluncaya kadar, bu hükümdardan daha şanı yüce bir hükümdar görmedik' dediler. Yûsuf bunu işitince: 'Şüphesiz ben Allah'ı şahit tutarım ki Mısır halkını son ferdine kadar azat ettim ve mülklerini kendilerine geri verdim' dedi. Kalan insanlara erzak daralmasın diye erzak talep eden hiç kimseye bir deve yükünden fazlasını satmazdı. Keşşâf sahibi bunu böylece rivayet etmiştir.
واللَّه أَعْلَمُ.
Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ الْكَافُ مَنْصُوبَةٌ بِالتَّمْكِينِ، وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ يَعْنِي بِهِ وَمِثْلُ ذَلِكَ الْإِنْعَامِ الَّذِي أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ فِي تَقْرِيبِنَا إِيَّاهُ مِنْ قَلْبِ الْمَلِكِ وَإِنْجَائِنَا إِيَّاهُ مِنْ غَمِّ الْحَبْسِ، وَقَوْلُهُ: مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ أَيْ أَقْدَرْنَاهُ عَلَى مَا يُرِيدُ بِرَفْعِ الْمَوَانِعِ وَقَوْلُهُ: يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ يَتَبَوَّأُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ تَقْدِيرُهُ مَكَّنَّاهُ مُتَبَوَّأً وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: نَشَاءُ بِالنُّونِ مُضَافًا إِلَى اللَّه تَعَالَى وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ مُضَافًا إِلَى يُوسُفَ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ } “Ve böylece” kavlindeki kâf harfi temkin fiili ile mensuptur. Bu, daha önce geçen hususlara işarettir; yani 'Onu kralın kalbine yaklaştırmamızda ve onu zindanın gamından kurtarmamızda ona lütfettiğimiz nimetin bir benzeri olarak...' demektir. { مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ } “Yûsuf'a o yerde iktidar verdik” kavli, 'engelleri kaldırarak dilediği şeyi yapabilmesine güç yetirdik' demektir. { يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ } “Dilediği konakta yerleşebileceği” kavlinde { يَتَبَوَّأُ } kelimesi hâl olarak nasb konumundadır, takdiri 'yerleşen bir kimse kıldık' şeklindedir. İbn Kesîr bunu Allah Teâlâ'ya isnat ederek nûn ile { نَشَاءُ } şeklinde, diğer [kıraat imamları] ise Yûsuf'a isnat ederek yâ ile { يَشَاءُ } şeklinde okumuşlardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ صَارَ فِي الْمُلْكِ بِحَيْثُ لَا يُدَافِعُهُ أَحَدٌ، وَلَا يُنَازِعُهُ مُنَازِعٌ بَلْ صَارَ مُسْتَقِلًّا بِكُلِّ مَا شَاءَ وَأَرَادَ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى مَا يُؤَكِّدُ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ قِبَلِهِ فَقَالَ: نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ.
Bil ki O'nun: { يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ } “Dilediği konakta yerleşebileceği” kavli, mülkte hiç kimsenin ona karşı koyamayacağı ve hiçbir çekişenin kendisiyle çekişemeyeceği, bilakis dilediği ve istediği her şeyde tam yetkili hale geldiğine delalet eder. Sonra Allah Teâlâ bunun Kendi katından olduğunu tekit eden hususu beyan ederek: { نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ } “Biz rahmetimizi dilediğimize isabet ettiririz” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَوَّلًا أَنَّ ذَلِكَ التَّمْكِينَ كَانَ مِنَ اللَّه لَا مِنْ أَحَدٍ سِوَاهُ وَهُوَ قوله: كَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ أَكَّدَ ذَلِكَ ثَانِيًا بِقَوْلِهِ: نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَفِيهِ فَائِدَتَانِ:
Bil ki Allah Teâlâ ilk olarak bu iktidarın başkasından değil, sadece Allah'tan olduğunu zikretmiş olup bu: { كَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ } “Böylece Yûsuf'a o yerde iktidar verdik” kavlidir. Sonra ikinci olarak bunu: { نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ } “Biz rahmetimizi dilediğimize isabet ettiririz” kavliyle pekiştirmiştir. Bunda iki fayda vardır:
الْفَائِدَةُ الْأُولَى: أَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّه تَعَالَى. قَالَ الْقَاضِي: تلك المملكة لما لم تتم إلا بالأمور فَعَلَهَا اللَّه تَعَالَى صَارَتْ كَأَنَّهَا حَصَلَتْ مِنْ قِبَلِهِ تَعَالَى.
Birinci Fayda: Bu, her şeyin Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet eder. Kâdı demiştir ki: 'Bu mülk ve hâkimiyet ancak Allah Teâlâ'nın yaptığı işlerle tamam olduğu için, sanki O'nun katından meydana gelmiş gibi olmuştur.'
وَجَوَابُهُ: أَنَّا نَدَّعِي أَنَّ نَفْسَ تِلْكَ الْمَمْلَكَةِ إِنَّمَا حَصَلَتْ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّ لَفْظَ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا، وَالْبُرْهَانَ الْقَاطِعَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ يُقَوِّي قَوْلَنَا، فَصَرْفُ هَذَا اللَّفْظِ إِلَى الْمَجَازِ لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ.
Bunun cevabı şudur: Biz o mülk ve hâkimiyetin bizzat kendisinin Allah Teâlâ tarafından meydana getirildiğini iddia ediyoruz; zira Kur'an'ın lafzı bizim sözümüze delalet etmekte ve zikrettiğimiz kesin delil de bizim sözümüzü kuvvetlendirmektedir. Dolayısıyla bu lafzı mecaza hamletmeye imkân yoktur.
الفائدة الثانية: أنه أتاه ذلك الملك بِمَحْضِ الْمَشِيئَةِ الْإِلَهِيَّةِ وَالْقُدْرَةِ النَّافِذَةِ. قَالَ الْقَاضِي: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُجْرِي أَمْرَ نِعَمِهِ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ الصَّلَاحُ.
İkinci Fayda: O mülk ve hâkimiyet ona sırf ilahi meşiet ve nafiz kudret ile gelmiştir. Kâdı demiştir ki: 'Bu ayet, Allah Teâlâ'nın nimetlerini maslahatın gerektirdiği şekilde icra ettiğine delalet eder.'
قُلْنَا: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأُمُورَ مُعَلَّقَةٌ بِالْمَشِيئَةِ الإلهية والقدرة المحصنة فَأَمَّا رِعَايَةُ قَيْدِ الصَّلَاحِ، فَأَمْرٌ اعْتَبَرْتَهُ أَنْتَ مِنْ نَفْسِكَ مَعَ أَنَّ اللَّفْظَ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ.
Deriz ki: Ayet, işlerin ilahi meşiete ve kuşatıcı kudrete bağlı olduğuna delalet eder. Maslahat kaydını gözetmeye gelince, bu lafız ona delalet etmediği halde senin kendiliğinden itibar ettiğin bir husustur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّ إِضَاعَةَ الْأَجْرِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِلْعَجْزِ أَوْ لِلْجَهْلِ أَوْ لِلْبُخْلِ وَالْكُلُّ مُمْتَنِعٌ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى، فَكَانَتِ الْإِضَاعَةُ مُمْتَنِعَةً.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Ve iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz” buyurmuştur. Çünkü mükâfatın zayi edilmesi ya acizlikten, ya cehaletten ya da cimrilikten ötürü olur. Bunların hepsi Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır; binaenaleyh zayi etmek de imkânsızdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا شَهَادَةٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى عَلَى أَنَّ يُوسُفَ ﵇ كَانَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَلَوْ صَدَقَ الْقَوْلُ/ بِأَنَّهُ جَلَسَ بَيْنَ شُعَبِهَا الْأَرْبَعِ لَامْتَنَعَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ، فَهَهُنَا لَزِمَ إِمَّا تَكْذِيبُ اللَّه فِي حُكْمِهِ عَلَى يُوسُفَ بِأَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَهُوَ عَيْنُ الْكُفْرِ أَوْ لَزِمَ تَكْذِيبُ الْحَشْوِيِّ فِيمَا رَوَاهُ وَهُوَ عَيْنُ الْإِيمَانِ وَالْحَقِّ.
Bil ki bu, Allah Teâlâ'dan Yûsuf aleyhisselâm'ın muhsinlerden olduğuna dair bir şahitliktir. Şayet onun kadının dört uzvu arasına oturduğuna dair söz doğru olsaydı, onun muhsinlerden olduğunun söylenmesi imkânsız olurdu. Burada ya Allah'ın Yûsuf hakkındaki onun muhsinlerden olduğuna dair hükmünü yalanlamak gerekir ki bu küfrün ta kendisidir; yahut da Haşviyye'nin rivayet ettiği şeyi yalanlamak gerekir ki bu da imanın ve hakkın ta kendisidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } “İman edip de takva sahibi olmuş olanlar için ahiret mükâfatı ise elbette daha hayırlıdır” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الأول: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ:
Birinci Mesele: Bu ayetin tefsirinde iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ وَإِنْ كَانَ قَدْ وَصَلَ إِلَى الْمَنَازِلِ الْعَالِيَةِ وَالدَّرَجَاتِ الرَّفِيعَةِ فِي الدُّنْيَا إِلَّا أَنَّ الثَّوَابَ الَّذِي أَعَدَّهُ اللَّه لَهُ فِي الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَأَفْضَلُ وَأَكْمَلُ وَجِهَاتُ التَّرْجِيحِ قَدْ ذَكَرْنَاهَا فِي هَذَا
Birinci Görüş: Bundan murat şudur: Yûsuf aleyhisselâm dünyada yüce makamlara ve yüksek derecelere ulaşmış olsa da, Allah'ın ahirette onun için hazırladığı sevap daha hayırlı, daha faziletli ve daha mükemmeldir. Tercih cihetlerini biz bu
الْكِتَابِ مِرَارًا وَأَطْوَارًا، وَحَاصِلُ تِلْكَ الْوُجُوهِ أَنَّ الْخَيْرَ الْمُطْلَقَ هُوَ الَّذِي يَكُونُ نَفْعًا خَالِصًا دَائِمًا مَقْرُونًا بِالتَّعْظِيمِ، وَكُلُّ هَذِهِ الْقُيُودِ الْأَرْبَعَةِ حَاصِلَةٌ فِي خَيْرَاتِ الْآخِرَةِ وَمَفْقُودَةٌ فِي خَيْرَاتِ الدُّنْيَا.
kitapta defalarca ve türlü şekillerde zikretmiştik. Bu vecihlerin özeti şudur: Mutlak hayır; tazimle birlikte olan, kesintisiz, katıksız bir faydadan ibarettir. Bu dört kaydın tamamı ahiret hayırlarında mevcuttur, dünya hayırlarında ise yoktur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ لَفْظَ الْخَيْرِ قَدْ يُسْتَعْمَلُ لِكَوْنِ أَحَدِ الْخَيْرَيْنِ أَفْضَلَ مِنَ الْآخَرِ كَمَا يُقَالُ: الْجُلَّابُ خَيْرٌ مِنَ الْمَاءِ وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ لِبَيَانِ كَوْنِهِ فِي نَفْسِهِ خَيْرًا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ بَيَانَ التَّفْضِيلِ كَمَا يُقَالُ: الثَّرِيدُ خَيْرٌ مِنَ اللَّه يَعْنِي الثَّرِيدَ خَيْرٌ مِنَ الْخَيْرَاتِ حَصَلَ بِإِحْسَانٍ مِنَ اللَّه.
İkinci Görüş: Hayır (hayr) lafzı bazen iki hayırdan birinin diğerinden daha faziletli olması anlamında kullanılır; nitekim 'Gül şurubu sudan daha hayırlıdır' denilmesi gibi. Bazen de üstünlük bildirmek kastı olmaksızın, o şeyin bizzat kendisinde hayır olduğunu açıklamak için kullanılır; nitekim 'Tirit Allah'tan bir hayırdır' denilmesi gibi; yani tirit Allah'ın ihsanıyla meydana gelen hayırlardan bir hayırdır demektir.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَقَوْلُهُ: وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ إِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ لَزِمَ أَنْ تَكُونَ مَلَاذُّ الدُّنْيَا مَوْصُوفَةً بِالْخَيْرِيَّةِ أَيْضًا، وَأَمَّا إِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي لَزِمَ أَنْ لَا يُقَالَ إِنَّ مَنَافِعَ الدُّنْيَا أَيْضًا خَيْرَاتٌ بَلْ لَعَلَّهُ يُفِيدُ أَنَّ خَيْرَ الْآخِرَةِ هُوَ الْخَيْرُ، وَأَمَّا مَا سِوَاهُ فَعَبَثٌ.
Bu sabit olunca: { وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } “Ahiret mükâfatı ise elbette daha hayırlıdır” kavlini şayet birinci veche hamledersek, dünya lezzetlerinin de hayır vasfıyla nitelenmesi gerekir. Şayet ikinci veche hamledersek, dünya menfaatlerinin de hayırlar olduğunun söylenmemesi gerekir; bilakis bu, ahiret hayrının gerçek hayır olduğunu, bunun dışındakilerin ise faydasız/boş olduğunu ifade eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ شَرْحُ حَالِ يُوسُفَ ﵇ فَوَجَبَ أَنْ يُصَدَّقَ فِي حَقِّهِ أَنَّهُ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ، وَهَذَا تَنْصِيصٌ مِنَ اللَّه ﷿.
İkinci Mesele: Şüphe yok ki O'nun: { وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } “İman edip de takva sahibi olmuş olanlar için ahiret mükâfatı ise elbette daha hayırlıdır” kavlinden murat, Yûsuf aleyhisselâm'ın halini açıklamaktır. Dolayısıyla onun hakkında iman edenlerden ve takva sahibi olmuş olanlardan olduğunun doğrulanması vacip olmuştur. Bu, Allah Azze ve Celle'den açık bir hükümdür.
عَلَى أَنَّهُ كَانَ فِي الزَّمَانِ السَّابِقِ من المتقين، وليس هاهنا زَمَانٌ سَابِقٌ لِيُوسُفَ ﵇ يَحْتَاجُ إِلَى بَيَانِ أَنَّهُ كَانَ فِيهِ مِنَ الْمُتَّقِينَ إِلَّا ذَلِكَ الْوَقْتَ الَّذِي قَالَ اللَّه فِيهِ: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها [يُوسُفَ: ٢٤] فَكَانَ هَذَا شهادة من اللَّه تعالى على أنه ﵇ كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مِنَ الْمُتَّقِينَ، وَأَيْضًا قَوْلُهُ: وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ شَهَادَةٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى عَلَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ، وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ شَهَادَةٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْمُخْلَصِينَ فَثَبَتَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى شَهِدَ بِأَنَّ يُوسُفَ ﵇ كَانَ مِنَ الْمُتَّقِينَ وَمِنَ الْمُحْسِنِينَ وَمِنَ الْمُخْلَصِينَ، وَالْجَاهِلُ الْحَشْوِيُّ يَقُولُ: إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْأَخْسَرِينَ الْمُذْنِبِينَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مَنْ لَمْ يَقُلْ بِقَوْلِ اللَّه ﷾ مَعَ هَذِهِ التَّأْكِيدَاتِ كَانَ مِنَ الْأَخْسَرِينَ.
onun geçmiş zamanda takva sahiplerinden olduğuna dair [bir hükümdür]. Yûsuf aleyhisselâm için geçmişte takva sahiplerinden olduğunun beyan edilmesine ihtiyaç duyulan tek zaman, Allah'ın hakkında: { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها } [Yûsuf: 24] “Andolsun kadın ona meyletti; eğer Rabbinin burhanını görmeseydi o da kadına meyledecekti” buyurduğu o vakittir. Bu, Yûsuf aleyhisselâm'ın o vakitte takva sahiplerinden olduğuna dair Allah Teâlâ'dan bir şahitlik olmuştur. Ayrıca O'nun: { وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Ve iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz” kavli, onun aleyhisselâm muhsinlerden olduğuna dair Allah Teâlâ'dan bir şahitliktir. { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ } “Çünkü o bizim ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı” kavli de onun muhlaslardan (ihlasa erdirilmiş kullardan) olduğuna dair Allah Teâlâ'dan bir şahitliktir. Böylece Allah Teâlâ'nın Yûsuf aleyhisselâm'ın takva sahiplerinden, muhsinlerden ve muhlaslardan olduğuna şahitlik ettiği sabit olmuştur. Cahil Haşvî ise onun en çok hüsrana uğrayan günahkârlardan olduğunu söyler. Şüphe yok ki bu tekitlere rağmen Allah Azze ve Celle'nin sözünü söylemeyen kimse en çok hüsrana uğrayanlardandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ الْمُرْجِئَةِ: الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّ الثَّوَابَ يَحْصُلُ فِي الْآخِرَةِ لِمَنْ لَمْ يَتَّقِ الْكَبَائِرَ.
Üçüncü Mesele: Kâdı demiştir ki: Allah Teâlâ'nın: { وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } “İman edip de takva sahibi olmuş olanlar için ahiret mükâfatı ise elbette daha hayırlıdır” kavli, büyük günahlardan sakınmayan kimse için ahirette sevap meydana geleceğini iddia eden Mürcie'nin sözünün batıl olduğuna delalet eder.
قُلْنَا: هَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّا إِنْ حَمَلْنَا لَفْظَ خَيْرٌ عَلَى أَفْعَلِ التَّفْضِيلِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الثَّوَابُ الْحَاصِلُ لِلْمُتَّقِينَ أَفْضَلَ وَلَا يَلْزَمُ أَنْ لَا يَحْصُلَ لِغَيْرِهِمْ أَصْلًا، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى أَصْلِ مَعْنَى الْخَيْرِيَّةِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ هَذَا الْخَيْرِ لِلْمُتَّقِينَ وَلَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ غيرهم لا يحصل لهم هذا الخير.
Deriz ki: Bu zayıftır; çünkü biz { خَيْرٌ } lafzını ism-i tafdile hamledersek, takva sahiplerine hasıl olan sevabın daha üstün olması gerekir; bundan başkalarına hiçbir şekilde hasıl olmayacağı neticesi çıkmaz. Şayet onu hayrın asıl anlamına hamledersek bu, söz konusu hayrın takva sahiplerine hasıl olduğuna delalet eder; başkalarına bu hayrın hasıl olmayacağına delalet etmez.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٨ الى ٦١]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 58-61]
وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠) قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١)
{ وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠) قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١) } “Yûsuf'un kardeşleri gelip huzuruna girdiler; o onları hemen tanıdı, onlarsa onu tanıyamamışlardı. Onların yüklerini hazırlatıp erzaklarını verince: 'Bana babanızdan olan diğer kardeşinizi getirin. Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam tutuyorum ve ben misafir ağırlayanların en hayırlısıyım. Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim yanımda size hiçbir ölçek [erzak] yoktur ve bana yaklaşmayın' dedi. Onlar: 'Onu babasından istemeye çalışacağız ve bunu mutlaka yapacağız' dediler.”
اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا عَمَّ الْقَحْطُ فِي الْبِلَادِ، وَوَصَلَ أَيْضًا إِلَى الْبَلْدَةِ الَّتِي كَانَ يَسْكُنُهَا يَعْقُوبُ ﵇ وَصَعُبَ الزَّمَانُ عَلَيْهِمْ فَقَالَ لِبَنِيهِ إِنَّ بِمِصْرَ رَجُلًا صَالِحًا يَمِيرُ النَّاسَ فَاذْهَبُوا إِلَيْهِ بِدَرَاهِمِكُمْ وَخُذُوا الطَّعَامَ فَخَرَجُوا إِلَيْهِ وَهُمْ عَشَرَةٌ وَدَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ ﵇ وَصَارَتْ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ كَالسَّبَبِ فِي اجْتِمَاعِ يُوسُفَ ﵇ مَعَ
Bil ki kıtlık beldeleri kaplayıp Ya'kûb aleyhisselâm'ın oturduğu beldeye de ulaşınca ve zaman onlar için zorlaşınca oğullarına: 'Mısır'da insanlara zahire dağıtan salih bir adam var; dirhemlerinizi alıp ona gidin ve erzak alın' dedi. On kişi olarak onun yanına çıktılar ve Yûsuf aleyhisselâm'ın huzuruna girdiler. Bu olay Yûsuf aleyhisselâm'ın
إِخْوَتِهِ وَظُهُورِ صِدْقِ مَا أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ فِي قَوْلِهِ لِيُوسُفَ ﵇ حَالَ مَا أَلْقَوْهُ فِي الْجُبِّ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ [يُوسُفَ: ١٥] وَأَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ يُوسُفَ عَرَفَهُمْ وَهُمْ مَا عَرَفُوهُ الْبَتَّةَ، أَمَّا أَنَّهُ عَرَفَهُمْ فَلِأَنَّهُ تَعَالَى كَانَ قَدْ أَخْبَرَهُ في قوله: لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ بِأَنَّهُمْ يَصِلُونَ إِلَيْهِ وَيَدْخُلُونَ عَلَيْهِ، وَأَيْضًا الرُّؤْيَا الَّتِي رَآهَا كَانَتْ دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُمْ يَصِلُونَ إِلَيْهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانَ يُوسُفُ ﵇ مُتَرَصِّدًا لِذَلِكَ الْأَمْرِ، وَكَانَ كُلُّ مَنْ وَصَلَ إِلَى بَابِهِ مِنَ الْبِلَادِ الْبَعِيدَةِ يَتَفَحَّصُ عَنْهُمْ وَيَتَعَرَّفُ أَحْوَالَهُمْ لِيَعْرِفَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْوَاصِلِينَ هَلْ هُمْ إِخْوَتُهُ أَمْ لَا فَلَمَّا وَصَلَ إِخْوَةُ/ يُوسُفَ إِلَى بَابِ دَارِهِ تَفَحَّصَ عَنْ أَحْوَالِهِمْ تَفَحُّصًا ظَهَرَ لَهُ أَنَّهُمْ إِخْوَتُهُ، وَأَمَّا أَنَّهُمْ مَا عَرَفُوهُ فَلِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵇ أَمَرَ حُجَّابَهُ بِأَنْ يُوقِفُوهُمْ مِنَ الْبُعْدِ وَمَا كَانَ يَتَكَلَّمُ مَعَهُمْ إِلَّا بِالْوَاسِطَةِ وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ لَمْ يَعْرِفُوهُ لَا سِيَّمَا مَهَابَةُ الْمَلِكِ وَشِدَّةُ الْحَاجَةِ يُوجِبَانِ كَثْرَةَ الْخَوْفِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يَمْنَعُ مِنَ التَّأَمُّلِ التَّامِّ الَّذِي عِنْدَهُ يَحْصُلُ الْعِرْفَانُ. وَالثَّانِي: هُوَ أَنَّهُمْ حِينَ أَلْقَوْهُ فِي الْجُبِّ كَانَ صَغِيرًا. ثُمَّ إِنَّهُمْ رَأَوْهُ بَعْدَ وُفُورِ اللِّحْيَةِ، وَتَغَيُّرِ الزِّيِّ وَالْهَيْئَةِ فَإِنَّهُمْ رَأَوْهُ جَالِسًا عَلَى سَرِيرِهِ، وَعَلَيْهِ ثِيَابُ الْحَرِيرِ، وَفِي عُنُقِهِ طَوْقٌ مِنْ ذَهَبٍ، وَعَلَى رَأْسِهِ تَاجٌ مِنْ ذَهَبٍ، وَالْقَوْمُ أَيْضًا نَسُوا وَاقِعَةَ يُوسُفَ ﵇ لِطُولِ الْمُدَّةِ. فَيُقَالُ: إِنَّ مِنْ وَقْتِ مَا أَلْقَوْهُ فِي الْجُبِّ إِلَى هَذَا الْوَقْتِ كَانَ قَدْ مَضَى أَرْبَعُونَ سَنَةً، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَسْبَابِ يَمْنَعُ مِنْ حُصُولِ الْمَعْرِفَةِ، لَا سِيَّمَا عِنْدَ اجْتِمَاعِهَا، وَالثَّالِثُ: أَنَّ حُصُولَ الْعِرْفَانِ وَالتَّذْكِيرِ بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى، فَلَعَلَّهُ تَعَالَى مَا خَلَقَ ذَلِكَ الْعِرْفَانَ وَالتَّذْكِيرَ فِي قُلُوبِهِمْ تَحْقِيقًا لِمَا أَخْبَرَهُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ وَكَانَ ذَلِكَ مِنْ مُعْجِزَاتِ يُوسُفَ ﵇.
kardeşleriyle buluşmasına ve Allah Teâlâ'nın, kuyuya attıkları sırada Yûsuf aleyhisselâm'a: { لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } [Yûsuf: 15] “Sen onlara hiç farkında olmadıkları bir sırada bu işlerini mutlaka haber vereceksin” buyruğunda haber verdiği şeyin doğruluğunun ortaya çıkmasına bir sebep gibi oldu. Allah Teâlâ, Yûsuf'un onları tanıdığını, onların ise onu kesinlikle tanımadıklarını haber vermiştir. Yûsuf'un onları tanımasına gelince; çünkü Allah Teâlâ ona: { لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ } “Onlara bu işlerini haber vereceksin” kavlinde onların kendisine ulaşacaklarını ve huzuruna gireceklerini haber vermişti. Ayrıca gördüğü rüya da onların kendisine ulaşacaklarına bir delildi. İşte bu sebepten dolayı Yûsuf aleyhisselâm o işi gözetlemekteydi ve uzak beldelerden kapısına gelen her kim olursa olsun, bu gelenlerin kardeşleri olup olmadığını anlamak için onları araştırır, durumlarını öğrenirdi. Yûsuf'un kardeşleri onun kapısına gelince, durumlarını iyice araştırdı ve onların kardeşleri olduğu kendisine zahir oldu. Onların Yûsuf'u tanımamalarına gelince, bu birkaç sebeptendir: Birincisi: Yûsuf aleyhisselâm kapıcılarına onları uzakta durdurmalarını emretmişti ve onlarla ancak bir aracı vasıtasıyla konuşuyordu. Durum böyle olunca şüphesiz onu tanıyamadılar; bilhassa hükümdarın heybeti ve şiddetli ihtiyaç çokça korkuyu gerektirir. Bütün bunlar ise tam bir dikkatle bakıp düşünmeye engeldir ki tanıma ancak bununla meydana gelir. İkincisi: Onu kuyuya attıklarında o küçüktü. Sonra sakalı gürleşmiş, kılık kıyafeti ve görünüşü değişmiş olarak onu gördüler; nitekim onu tahtında otururken, üzerinde ipek elbiseler, boynunda altından bir gerdanlık, başında altından bir taç ile gördüler. O topluluk da sürenin uzunluğundan ötürü Yûsuf aleyhisselâm hadisesini unutmuştu. Denilir ki: Onu kuyuya attıkları andan bu vakte kadar kırk yıl geçmişti. Bu sebeplerin her biri tanımaya engeldir; hele bir araya geldiklerinde [büsbütün engel olur]. Üçüncüsü: Tanımanın ve hatırlamanın meydana gelmesi Allah Teâlâ'nın yaratmasıyladır. Muhtemeldir ki Allah Teâlâ, Yûsuf'a: { لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } “Sen onlara hiç farkında olmadıkları bir sırada bu işlerini mutlaka haber vereceksin” kavliyle haber verdiği şeyi gerçekleştirmek için onların kalplerinde o tanıma ve hatırlamayı yaratmamıştır. Bu da Yûsuf aleyhisselâm'ın mucizelerindendir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قَالَ اللَّيْثُ: جَهَّزْتُ الْقَوْمَ تَجْهِيزًا إِذَا تَكَلَّفْتَ لَهُمْ جَهَازِهِمْ لِلسَّفَرِ، وَكَذَلِكَ جَهَازُ الْعَرُوسِ وَالْمَيِّتِ وَهُوَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي وَجْهِهِ. قَالَ: وَسَمِعْتُ أَهْلَ الْبَصْرَةِ يَقُولُونَ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ } “Onların yüklerini hazırlatıp erzaklarını verince” buyurmuştur. Leys demiştir ki: 'Kişi bir topluluğun yolculuk azığını ve teçhizatını temin ettiğinde cehhaztü'l-kavme techîzen denir. Gelinin ve ölünün techizi de böyledir; o da kişinin yöneldiği yolda ihtiyaç duyduğu şeylerdir.' Dedi ki: Basra ehlinin şöyle dediğini işittim:
الْجِهَازُ بِالْكَسْرِ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْقُرَّاءُ كُلُّهُمْ عَلَى فَتْحِ الْجِيمِ، وَالْكَسْرُ لُغَةٌ لَيْسَتْ بِجَيِّدَةٍ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: حَمَّلَ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ بَعِيرًا وَأَكْرَمَهُمْ أَيْضًا بِالنُّزُولِ وَأَعْطَاهُمْ مَا احْتَاجُوا إِلَيْهِ فِي السَّفَرِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ: ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ.
cîm harfinin kesresiyle el-cihâz derler. Ezherî ise: 'Kurrânın tamamı cîm harfinin fethası üzeredir; kesre ise fasih olmayan bir lügattir' demiştir. Müfessirler dediler ki: Onlardan her bir adam için bir deve yükü yükletti; ayrıca onları konaklatıp ikramda bulundu ve yolculukta ihtiyaç duydukları şeyleri kendilerine verdi. İşte: { جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ } “Onların yüklerini hazırlatıp erzaklarını verince” kavli budur. Sonra Allah Teâlâ, Yûsuf'un onların teçhizatını hazırladığında: { ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ } “Bana babanızdan olan diğer kardeşinizi getirin” dediğini beyan etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ كَلَامٍ سَابِقٍ حَتَّى يَصِيرَ ذَلِكَ الْكَلَامُ سَبَبًا لِسُؤَالِ يُوسُفَ عَنْ حَالِ أَخِيهِمْ، وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا:
Bil ki Yûsuf'un onların kardeşlerinin durumunu sormasına sebep olacak önceden geçmiş bir konuşmanın bulunması zorunludur. Bu hususta birkaç vecih zikretmişlerdir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَحْسَنُهَا إِنَّ عَادَةَ يُوسُفَ ﵇ مَعَ الْكُلِّ أَنْ يُعْطِيَهُ حِمْلَ بِعِيرٍ لَا أَزْيَدَ عَلَيْهِ وَلَا أَنْقَصَ، وَإِخْوَةُ يُوسُفَ الَّذِينَ ذَهَبُوا إِلَيْهِ كَانُوا عَشَرَةً، فَأَعْطَاهُمْ عَشَرَةَ أَحْمَالٍ، فَقَالُوا: إِنَّ لَنَا أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا وَأَخًا آخَرَ بَقِيَ مَعَهُ، وَذَكَرُوا أَنَّ أَبَاهُمْ لِأَجْلِ سِنِّهِ وَشِدَّةِ حُزْنِهِ لَمْ يَحْضُرْ، وَأَنَّ أَخَاهُمْ بَقِيَ فِي خِدْمَةِ أَبِيهِ وَلَا بُدَّ لَهُمَا أَيْضًا مِنْ شَيْءٍ مِنَ الطَّعَامِ فَجَهَّزَ لَهُمَا أَيْضًا بَعِيرَيْنِ آخَرَيْنِ مِنَ الطَّعَامِ فَلَمَّا ذَكَرُوا ذَلِكَ قَالَ يُوسُفُ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُبَّ أَبِيكُمْ لَهُ أَزْيَدُ مِنْ حُبِّهِ لَكُمْ، وَهَذَا شَيْءٌ عَجِيبٌ لِأَنَّكُمْ مَعَ جَمَالِكُمْ وَعَقْلِكُمْ وَأَدَبِكُمْ إِذَا كَانَتْ مَحَبَّةُ أَبِيكُمْ لِذَلِكَ الْأَخِ أَكْثَرَ مِنْ مَحَبَّتِهِ لَكُمْ دَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ أُعْجُوبَةٌ فِي الْعَقْلِ، وَفِي الْفَضْلِ وَالْأَدَبِ فَجِيئُونِي بِهِ حَتَّى أَرَاهُ فَهَذَا السَّبَبُ مُحْتَمَلٌ مُنَاسِبٌ.
Birinci Vech (ki en güzelidir): Yûsuf aleyhisselâm'ın herkesle olan âdeti, ona ne bir eksik ne bir fazla tam bir deve yükü vermekti. Yûsuf'un yanına giden kardeşleri on kişi idiler, onlara on deve yükü verdi. Onlar: 'Bizim yaşlı, büyük bir babamız ve onun yanında kalan bir kardeşimiz daha var' dediler ve babalarının yaşlılığı ve derin hüznü sebebiyle gelemediğini, kardeşlerinin de babalarına hizmet etmek için kaldığını, onlar ikisi için de bir miktar erzak gerektiğini zikrettiler. Yûsuf onlar için de iki deve yükü erzak hazırlattı. Onlar bunu zikredince Yûsuf: 'Bu durum babanızın onu sizden daha çok sevdiğine delalet eder. Bu ise şaşılacak bir şeydir; çünkü sizler yakışıklılığınız, aklınız ve edebinizle birlikte, babanızın o kardeşe olan sevgisi size olan sevgisinden daha fazla ise bu, o kardeşin akıl, fazilet ve edepte harikulade olduğuna delalet eder. Onu bana getirin de göreyim' dedi. İşte bu sebep muhtemel ve uygundur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ لَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ، ﵇ وَأَعْطَاهُمُ الطَّعَامَ قَالَ لَهُمْ: مَنْ أَنْتُمْ؟ قَالُوا: نَحْنُ قَوْمٌ رُعَاةٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ أَصَابَنَا الْجَهْدُ فَجِئْنَا نَمْتَارُ فَقَالَ: لَعَلَّكُمْ جِئْتُمْ عُيُونًا فَقَالُوا مَعَاذَ اللَّه نَحْنُ إِخْوَةٌ بَنُو أَبٍ وَاحِدٍ
İkinci Vech: Onlar Yûsuf aleyhisselâm'ın huzuruna girip de o kendilerine erzakı verince onlara: 'Siz kimsiniz?' dedi. Onlar: 'Biz Şam ehlinden çobanlık yapan bir topluluğuz; kıtlığa uğradık ve erzak almaya geldik' dediler. Yûsuf: 'Belki de siz casus olarak geldiniz' dedi. Onlar: 'Allah'a sığınırız! Biz bir babanın oğulları olan kardeşleriz;
شَيْخٍ صِدِّيقٍ نَبِيٍّ اسْمُهُ يَعْقُوبُ قَالَ: كَمْ أَنْتُمْ قَالُوا: كُنَّا اثْنَيْ عَشَرَ فَهَلَكَ مِنَّا وَاحِدٌ وَبَقِيَ وَاحِدٌ مَعَ الْأَبِ يَتَسَلَّى بِهِ عَنْ ذَلِكَ الَّذِي هَلَكَ، وَنَحْنُ عَشَرَةٌ وَقَدْ جِئْنَاكَ قَالَ: فَدَعُوا بَعْضَكُمْ عِنْدِي رَهِينَةً وَائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ لِيُبَلِّغَ إِلَيَّ رِسَالَةَ أَبِيكُمْ فَعِنْدَ هَذَا أَقْرَعُوا بَيْنَهُمْ فَأَصَابَتِ الْقُرْعَةُ شَمْعُونَ، وَكَانَ أَحْسَنَهُمْ رَأْيًا فِي يُوسُفَ فَخَلَّفُوهُ عِنْدَهُ.
o, adı Ya'kûb olan sıddîk bir peygamber ve yaşlı bir zattır' dediler. Yûsuf: 'Kaç kişisiniz?' dedi. Onlar: 'On iki kişiydik; birimiz helak oldu, biri de o helak olanın acısını unutsun diye babanın yanında kaldı; biz ise on kişiyiz ve sana geldik' dediler. Yûsuf: 'O halde içinizden birini yanımda rehin bırakın ve babanızın mesajını bana ulaştırması için babanızdan olan diğer kardeşinizi bana getirin' dedi. Bunun üzerine kendi aralarında kura çektiler, kura Şem'ûn'a isabet etti; o, içlerinde Yûsuf hakkında görüşü en güzel olanıydı, onu Yûsuf'un yanında bıraktılar.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: لَعَلَّهُمْ لَمَّا ذَكَرُوا أَبَاهُمْ قَالَ يُوسُفُ: فَلِمَ تَرَكْتُمُوهُ وَحِيدًا فَرِيدًا؟ قَالُوا: مَا تَرَكْنَاهُ وَحِيدًا، بَلْ بَقِيَ عِنْدَهُ وَاحِدٌ. فَقَالَ لَهُمْ: لِمَ اسْتَخْلَصَهُ لِنَفْسِهِ وَلِمَ خَصَّهُ بِهَذَا الْمَعْنَى لِأَجْلِ نَقْصٍ فِي جَسَدِهِ؟ فَقَالُوا: لَا.
Üçüncü Vech: Muhtemeldir ki onlar babalarını zikredince Yûsuf: 'Onu niçin yapayalnız bıraktınız?' dedi. Onlar: 'Biz onu yalnız bırakmadık, bilakis yanında biri kaldı' dediler. Yûsuf onlara: 'Babanız onu niçin kendine ayırdı ve vücudundaki bir kusurdan dolayı mı bu hususu ona tahsis etti?' dedi. Onlar: 'Hayır,
بَلْ لِأَجْلِ أَنَّهُ يُحِبُّهُ أَكْثَرَ مِنْ مَحَبَّتِهِ لِسَائِرِ الْأَوْلَادِ فَعِنْدَ هَذَا قَالَ يُوسُفُ لِمَا ذَكَرْتُمْ أَنَّ أَبَاكُمْ رَجُلٌ عَالِمٌ حَكِيمٌ بَعِيدٌ عَنِ الْمُجَازَفَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ خَصَّهُ بِمَزِيدِ الْمَحَبَّةِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ زَائِدًا عَلَيْكُمْ فِي الْفَضْلِ، وَصِفَاتِ الْكَمَالِ مَعَ أَنِّي أَرَاكُمْ فُضَلَاءَ عُلَمَاءَ حُكَمَاءَ فَاشْتَاقَتْ نَفْسِي إِلَى رُؤْيَةِ ذَلِكَ الْأَخِ فَائْتُونِي بِهِ، وَالسَّبَبُ الثَّانِي: ذَكَرَهُ الْمُفَسِّرُونَ، وَالْأَوَّلُ وَالثَّالِثُ مُحْتَمَلٌ واللَّه أَعْلَمُ.
bilakis onu diğer evlatlarından daha çok sevdiği için' dediler. Bunun üzerine Yûsuf: 'Babanızın âlim, hikmet sahibi ve ölçüsüzlükten uzak bir adam olduğunu zikrettiğinize ve buna rağmen ona fazladan sevgi tahsis ettiğine göre, sizleri faziletli, âlim ve hâkim kimseler olarak gördüğüm halde, onun fazilet ve kemal sıfatlarında sizden üstün olması gerekir. Bu yüzden gönlüm o kardeşi görmeyi arzuladı; onu bana getirin' dedi. İkinci sebebi müfessirler zikretmiştir; birinci ve üçüncü ise muhtemeldir. Doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ أَيْ أُتِمُّهُ وَلَا أَبْخَسُهُ، وَأَزِيدُكُمْ حِمْلَ بَعِيرٍ آخَرَ لِأَجْلِ أَخِيكُمْ، وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ، أَيْ خَيْرُ الْمُضِيفِينَ لِأَنَّهُ حِينَ أَنْزَلَهُمْ أَحْسَنَ ضِيَافَتَهُمْ. وَأَقُولُ: هَذَا الْكَلَامُ يُضْعِفُ الْوَجْهَ الثَّانِيَ وَهُوَ الَّذِي نَقَلْنَاهُ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ، لِأَنَّ مَدَارَ ذَلِكَ الْوَجْهِ عَلَى أَنَّهُ اتَّهَمَهُمْ وَنَسَبَهُمْ إِلَى أَنَّهُمْ جَوَاسِيسُ، وَلَوْ شَافَهَهُمْ بِذَلِكَ الكلام فلا يليق به أن يقوم لَهُمْ: أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ وَأَيْضًا يَبْعُدُ مِنْ يُوسُفَ ﵇ مَعَ كَوْنِهِ صِدِّيقًا أَنْ يَقُولَ لَهُمْ أَنْتُمْ جَوَاسِيسُ وَعُيُونٌ، مَعَ أَنَّهُ يَعْرِفُ بَرَاءَتَهُمْ عَنْ هَذِهِ التُّهْمَةِ، لِأَنَّ الْبُهْتَانَ لَا يَلِيقُ بِحَالِ الصِّدِّيقِ.
Sonra Allah Teâlâ onun şöyle dediğini hikâye etmiştir: { أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ } “Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam tutuyorum”; yani onu tam veriyorum, eksiltmiyorum ve kardeşiniz hatırına size bir deve yükü daha fazladan veriyorum; { وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } “ve ben misafir ağırlayanların en hayırlısıyım”; yani misafir edenlerin en hayırlısıyım; zira onları konaklattığında onlara güzelce misafirperverlik göstermişti. Derim ki: Bu söz, müfessirlerden naklettiğimiz ikinci vechi zayıflatmaktadır; çünkü o vechin esası, onun onları itham edip kendilerine casusluk nispet etmesine dayanmaktadır. Şayet onlara bu sözü yüz yüze söylemiş olsaydı, onlara: { أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } “Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam tutuyorum ve ben misafir ağırlayanların en hayırlısıyım” demesi uygun düşmezdi. Ayrıca sıddîk bir zat olmasına rağmen Yûsuf aleyhisselâm'ın, onların bu ithamdan beri olduklarını bildiği halde kendilerine 'Sizler casuslarsınız' demesi uzak bir ihtimaldir; çünkü iftira sıddîk bir kimsenin şanına yakışmaz.
ثُمَّ قَالَ: فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ.
Sonra şöyle dedi: { فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ } “Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim yanımda size hiçbir ölçek [erzak] yoktur ve bana yaklaşmayın.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا طَلَبَ مِنْهُمْ إِحْضَارَ ذَلِكَ الْأَخِ جَمَعَ بَيْنَ التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ. أَمَّا التَّرْغِيبُ: فَهُوَ قَوْلُهُ: أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ وَأَمَّا التَّرْهِيبُ: فَهُوَ قَوْلُهُ: فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي نِهَايَةِ الْحَاجَةِ إِلَى تَحْصِيلِ الطَّعَامِ، وَمَا كَانَ يُمْكِنُهُمْ تَحْصِيلُهُ إِلَّا مِنْ عِنْدِهِ، فَإِذَا مَنَعَهُمْ مِنَ الْحُضُورِ عِنْدَهُ كَانَ ذَلِكَ نِهَايَةَ التَّرْهِيبِ وَالتَّخْوِيفِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا هَذَا الْكَلَامَ مِنْ يُوسُفَ قَالُوا: سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ أَيْ سَنَجْتَهِدُ وَنَحْتَالُ عَلَى أَنْ نَنْزِعَهُ مِنْ يَدِهِ، وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ هَذِهِ الْمُرَاوَدَةَ، وَالْغَرَضُ مِنَ التَّكْرِيرِ/ التَّأْكِيدُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ أَنْ نَجِيئَكَ بِهِ، وَيُحْتَمَلُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ كُلَّ مَا فِي وُسْعِنَا مِنْ هذا الباب.
Bil ki o aleyhisselâm onlardan o kardeşi getirmelerini talep ettiğinde rağbet ettirme (terğîb) ile korkutmayı (terhîb) bir araya getirmiştir. Rağbet ettirmeye gelince, o: { أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } “Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam tutuyorum ve ben misafir ağırlayanların en hayırlısıyım” kavlidir. Korkutmaya gelince, o da: { فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ } “Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim yanımda size hiçbir ölçek [erzak] yoktur ve bana yaklaşmayın” kavlidir. Çünkü onlar erzak temin etmeye son derece muhtaç idiler ve onu ancak onun yanından temin etmeleri mümkündü. Dolayısıyla onları kendi huzuruna gelmekten menedince bu, son derece korkutma ve caydırma olmuştur. Sonra onlar Yûsuf'tan bu sözü işitince: { قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ } “Onlar: 'Onu babasından istemeye çalışacağız ve bunu mutlaka yapacağız' dediler”; yani onu elinden almak için gayret göstereceğiz ve hileye başvuracağız; biz bu talebi ve iknayı mutlaka yapacağız, dediler. Tekrardan gaye tekittir. { وَإِنَّا لَفاعِلُونَ } kavlinin 'Onu sana mutlaka getireceğiz' manasında olması da, 'Bu konuda elimizden gelen her şeyi mutlaka yapacağız' manasında olması da muhtemeldir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٦٢ الى ٦٤]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 62-64]
وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢) فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣) قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤)
{ وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢) فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣) قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤) } “[Yûsuf] uşaklarına: 'Sermayelerini yüklerinin içine koyun; belki ailelerine döndüklerinde bunu anlarlar da belki yine gelirler' dedi. Babalarına döndüklerinde: 'Ey babamız! Bize erzak verilmesi yasaklandı. Kardeşimizi bizimle gönder ki erzak alalım. Biz onu mutlaka koruruz' dediler. [Ya'kûb] dedi ki: 'Daha önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim hiç? Ama Allah en hayırlı koruyucudur ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.'”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayet[ler]de birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ لِفِتْيَانِهِ بِالْأَلِفِ وَالنُّونِ وَالْبَاقُونَ لفتيته بالتاء
Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs elif ve nûn ile { لِفِتْيَانِهِ } şeklinde; diğer [kıraat imamları] ise elifsiz ve tâ ile { لِفِتْيَتِهِ } şeklinde
مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ، وَهُمَا لُغَتَانِ كَالصِّبْيَانِ وَالصِّبْيَةِ، وَالْإِخْوَانِ وَالْإِخْوَةِ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ الْفِتْيَةُ جَمْعُ فَتًى فِي الْعَدَدِ الْقَلِيلِ وَالْفِتْيَانُ لِلْكَثِيرِ، فَوَجْهُ الْبِنَاءِ الَّذِي لِلْعَدَدِ الْقَلِيلِ أَنَّ الَّذِينَ يُحِيطُونَ بِمَا يَجْعَلُونَ بِضَاعَتَهُمْ فِيهِ مِنْ رِحَالِهِمْ يَكُونُونَ قَلِيلِينَ لِأَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ الْأَسْرَارِ فَوَجَبَ صَوْنُهُ إِلَّا عَنِ الْعَدَدِ الْقَلِيلِ وَوَجْهُ الْجَمْعِ الْكَثِيرِ أَنَّهُ قَالَ:
okumuşlardır. Bunlar, sıbyân ile sıbye, ihvân ile ihve gibi iki ayrı lügattir. Ebû Alî el-Fârisî demiştir ki: Fitye kelimesi azlık bildiren çoğul kalıbında fetâ'nın çoğuludur; fityân ise çokluk içindir. Azlık bildiren kalıbın [kullanılmasının] gerekçesi şudur: Sermayelerini yüklerinin içine koyacakları şeyi bilen kimseler az sayıdadır; çünkü bu sırlar kabilindendir, dolayısıyla az sayıdaki kimse müstesna bundan sakınmak vacip olmuştur. Çokluk çoğulunun gerekçesi ise şudur: O:
اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ وَالرِّحَالُ تُفِيدُ الْعَدَدَ الْكَثِيرَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الَّذِينَ يُبَاشِرُونَ ذَلِكَ الْعَمَلَ كَثِيرِينَ.
{ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ } “Sermayelerini yüklerinin içine koyun” demiştir. Yükler (rihâl) ise çokluk ifade eder; dolayısıyla bu işi bizzat yapacak olanların çok sayıda olması gerekmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اتَّفَقَ الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ مَا كَانُوا عَالِمِينَ بِجَعْلِ الْبِضَاعَةِ فِي رِحَالِهِمْ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُمْ كَانُوا عَارِفِينَ بِهِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها يُبْطِلُ ذَلِكَ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ أَمَرَ يُوسُفُ بِوَضْعِ بِضَاعَتِهِمْ فِي رِحَالِهِمْ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ مَتَى فَتَحُوا الْمَتَاعَ فَوَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ فِيهِ، عَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ كَانَ كَرَمًا مِنْ يُوسُفَ وَسَخَاءً مَحْضًا فَيَبْعَثُهُمْ ذَلِكَ عَلَى الْعَوْدِ إِلَيْهِ وَالْحِرْصِ عَلَى مُعَامَلَتِهِ. الثَّانِي:
İkinci Mesele: Âlimlerin çoğunluğu, Yûsuf'un kardeşlerinin sermayelerinin yüklerine konulduğundan haberdar olmadıkları hususunda ittifak etmişlerdir. Onlardan bazıları ise bunu bildiklerini söylemişlerdir; ancak bu zayıftır, zira: { لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها } “Belki bunu anlarlar” kavli bunu iptal eder. Sonra Yûsuf'un onların sermayesini yüklerine koydurmasının sebebi hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Eşyalarını açıp da sermayelerini içinde bulduklarında bunun Yûsuf'un bir cömertliği ve sırf bir lütfu olduğunu anlasınlar, bu durum da onları tekrar ona dönmeye ve onunla ticaret yapmaya hırslı olmaya sevk etsin diye. İkincisi:
خَافَ أَنْ لَا يَكُونَ عِنْدَ أَبِيهِ مِنَ الْوَرِقِ مَا يَرْجِعُونَ بِهِ مَرَّةً أُخْرَى/ الثَّالِثُ: أَرَادَ بِهِ التَّوْسِعَةَ عَلَى أَبِيهِ لِأَنَّ الزَّمَانَ كَانَ زَمَانَ الْقَحْطِ. الرَّابِعُ: رَأَى أَنَّ أَخْذَ ثَمَنِ الطَّعَامِ مِنْ أَبِيهِ وَإِخْوَتِهِ مَعَ شِدَّةِ حَاجَتِهِمْ إِلَى الطَّعَامِ لُؤْمٌ. الْخَامِسُ:
Babasının yanında bir daha geri dönebilecekleri gümüş paranın bulunmamasından korkmuştur. Üçüncüsü: Bununla babasına bolluk ve rahatlık sağlamayı murat etmiştir; zira zaman kıtlık zamanıydı. Dördüncüsü: Erzak ihtiyacının son derece şiddetli olmasına rağmen babasından ve kardeşlerinden erzak bedeli almayı alçaklık saymıştır. Beşincisi:
قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهُمْ مَتَى شَاهَدُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ وَقَعَ فِي قُلُوبِهِمْ أَنَّهُمْ وَضَعُوا تِلْكَ الْبِضَاعَةَ فِي رِحَالِهِمْ عَلَى سَبِيلِ السَّهْوِ وَهُمْ أَنْبِيَاءُ وَأَوْلَادُ الْأَنْبِيَاءِ فَرَجَعُوا لِيَعْرِفُوا السَّبَبَ فِيهِ، أَوْ رَجَعُوا لِيَرُدُّوا الْمَالَ إِلَى مَالِكِهِ. السَّادِسُ:
Ferrâ demiştir ki: Sermayelerini yüklerinde gördükleri zaman, kalplerine o sermayenin yüklerine sehven konulmuş olduğu düşüncesi düşsün; onlar ise peygamberler ve peygamber evlatları oldukları için ya bunun sebebini öğrenmek üzere dönsünler ya da malı sahibine iade etmek üzere dönsünler diye [böyle yapmıştır]. Altıncısı:
أَرَادَ أَنْ يُحْسِنَ إِلَيْهِمْ عَلَى وَجْهٍ لَا يُلْحِقُهُمْ بِهِ عَيْبٌ وَلَا مِنَّةٌ. السَّابِعُ: مَقْصُودُهُ أَنْ يَعْرِفُوا أَنَّهُ لَا يَطْلُبُ ذَلِكَ الْأَخَ لِأَجْلِ الْإِيذَاءِ وَالظُّلْمِ وَلَا لِطَلَبِ زِيَادَةٍ فِي الثَّمَنِ. الثَّامِنُ: أَرَادَ أَنْ يَعْرِفَ أَبُوهُ أَنَّهُ أَكْرَمَهُمْ وَطَلَبُهُ لَهُ لِمَزِيدِ الْإِكْرَامِ فَلَا يَثْقُلُ عَلَى أَبِيهِ إِرْسَالُ أَخِيهِ. التَّاسِعُ: أَرَادَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمَالُ مَعُونَةً لَهُمْ عَلَى شِدَّةِ الزَّمَانِ، وَكَانَ يَخَافُ اللُّصُوصَ مِنْ قَطْعِ الطَّرِيقِ، فَوَضَعَ تِلْكَ الدَّرَاهِمَ فِي رِحَالِهِمْ حَتَّى تَبْقَى مَخْفِيَّةً إِلَى أَنْ يَصِلُوا إِلَى أَبِيهِمْ. الْعَاشِرُ:
Onlara, kendilerine hiçbir ayıp ve başa kakma iliştirmeyecek bir şekilde iyilik yapmak istemiştir. Yedincisi: Maksadı, o kardeşi bir eziyet ve zulüm kastıyla yahut fiyatta bir artış talep etmek için istemediğini anlamalarıdır. Sekizincisi: Babasının, kendilerine ikramda bulunduğunu ve onu fazladan ikram etmek için talep ettiğini bilmesini, böylece kardeşini göndermenin babasına ağır gelmemesini murat etmiştir. Dokuzuncusu: O malın, zamanın şiddetine karşı onlara bir yardım olmasını murat etmiştir; ayrıca hırsızların yol kesmesinden korktuğu için o dirhemleri yüklerine koymuş, ta ki babalarına varıncaya kadar gizli kalsın. Onuncusu:
أَرَادَ أَنْ يُقَابِلَ مُبَالَغَتَهُمْ فِي الْإِسَاءَةِ بِمُبَالَغَتِهِ فِي الْإِحْسَانِ إِلَيْهِمْ.
Onların kötülükteki aşırılıklarına, kendisinin onlara iyilikteki aşırılığı ile karşılık vermek istemiştir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا: يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ:
Sonra Allah Teâlâ, onların babalarına döndüklerinde şöyle dediklerini nakletmiştir: { يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ } “Ey babamız! Bize erzak ölçülmesi yasaklandı”. Bunda iki görüş vardır: Birincisi:
أَنَّهُمْ لَمَّا طَلَبُوا الطَّعَامَ لِأَبِيهِمْ وَلِلْأَخِ الْبَاقِي عِنْدَهُ مُنِعُوا مِنْهُ، فَقَوْلُهُمْ: مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ إِشَارَةٌ إِلَيْهِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ مُنِعَ الْكَيْلُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِ يُوسُفَ: فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي [يوسف: ٦٠] وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ: فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: يَكْتَلْ بِالْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِالنُّونِ، وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى تُقَوِّي الْقَوْلَ الْأَوَّلَ، وَالْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ تُقَوِّي الْقَوْلَ الثَّانِيَ. ثُمَّ قَالُوا: وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ ضَمِنُوا كَوْنَهُمْ حَافِظِينَ لَهُ، فَلَمَّا قَالُوا ذَلِكَ قَالَ يَعْقُوبُ ﵇: هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ وَالْمَعْنَى أَنَّكُمْ ذَكَرْتُمْ قَبْلُ هَذَا الْكَلَامَ فِي يُوسُفَ وَضَمِنْتُمْ لِي حِفْظَهُ حَيْثُ قُلْتُمْ: وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [يُوسُفَ: ١٢] ثم هاهنا ذكرتم هذا اللفظ بعينه فهل يكون هاهنا أَمَانِيُّ إِلَّا مَا كَانَ هُنَاكَ يَعْنِي لَمَّا لَمْ يَحْصُلِ الْأَمَانُ هُنَاكَ فَكَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ هاهنا.
Babaları ve yanında kalan kardeşleri için erzak istediklerinde bundan menedildikleri için: { مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ } “Bize erzak ölçülmesi yasaklandı” sözlerinin buna işaret olmasıdır. İkincisi: Gelecekte erzak ölçümünün menedilmesidir ki bu, Yûsuf'un: { فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي } “Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim katımda size verilecek hiçbir ölçek [erzak] yoktur” [Yûsuf 60] kavline bir işarettir. Murâdın bu olduğuna delil ise onların: { فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ } “Kardeşimizi bizimle gönder de erzak alalım” sözleridir. Hamza ve Kisâî, ye harfiyle { يَكْتَلْ } şeklinde okumuş; diğerleri ise nun ile [nektel] okumuştur. Birinci kıraat birinci görüşü, ikinci kıraat ise ikinci görüşü kuvvetlendirmektedir. Sonra: { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Ve şüphesiz biz onu elbette koruyucularız” dediler. Onu koruyacaklarına dair teminat verdiler. Onlar böyle deyince Ya'kûb aleyhisselâm: { هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim hiç?” dedi. Manası şudur: Siz daha önce bu sözü Yûsuf hakkında da söylemiş ve: { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Ve şüphesiz biz onu elbette koruyucularız” [Yûsuf 12] diyerek onu koruyacağınızı bana taahhüt etmiştiniz. Sonra burada da bu lafzın aynısını zikrettiniz; öyleyse benim buradaki güvenim, oradaki gibi olmaktan öteye geçer mi? Yani, orada emniyet hâsıl olmadığı gibi, burada da aynı şekilde hâsıl olmaz.
ثُمَّ قَالَ: فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ حافِظاً بِالْأَلِفِ عَلَى التَّمْيِيزِ وَالتَّفْسِيرِ عَلَى تَقْدِيرِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ حَافِظًا كَقَوْلِهِمْ: هُوَ خَيْرُهُمْ رَجُلًا وللَّه دَرُّهُ فَارِسًا، وَقِيلَ: عَلَى الْحَالِ وَالْبَاقُونَ:
Sonra şöyle dedi: { فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Allah en hayırlı koruyucudur ve O, merhametlilerin en merhametlisidir”. Hamza ve Kisâî, elif ile { حافِظاً } şeklinde; temyiz ve tefsir üzere, tıpkı Arapların: “O, adamlık bakımından onların en hayırlısıdır” ve “Allah biniciliğine bereket versin” sözlerindeki gibi, “O, koruyucu olarak sizin için en hayırlıdır” takdiriyle okumuşlardır. Hâl üzere olduğu da söylenmiştir. Diğer kıraat imamları ise:
حِفْظًا بِغَيْرِ أَلِفٍ عَلَى الْمَصْدَرِ يَعْنِي خَيْرُكُمْ حِفْظًا يَعْنِي حِفْظُ اللَّه لِبِنْيَامِينَ خَيْرٌ مِنْ حِفْظِكُمْ، وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ فاللَّه خَيْرُ حَافِظٍ وَقَرَأَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ خَيْرُ الْحَافِظِينَ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَثِقْتُ بِكُمْ فِي حِفْظِ يُوسُفَ ﵇ فَكَانَ مَا كَانَ فَالْآنَ أَتَوَكَّلُ عَلَى اللَّه فِي حِفْظِ بِنْيَامِينَ.
Masdar üzere elifsiz olarak { حِفْظًا } şeklinde okumuşlardır; yani koruma bakımından sizin en hayırlınızdır, yani Allah'ın Bünyâmîn'i koruması sizin korumanızdan daha hayırlıdır. A'meş { فاللَّه خَيْرُ حَافِظٍ } şeklinde; Ebû Hureyre radıyallâhu anh ise { خَيْرُ الْحَافِظِينَ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } şeklinde okumuştur. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, “Yûsuf'un aleyhisselâm korunması hususunda size güvendim de olanlar oldu; şimdi ise Bünyâmîn'in korunması hususunda Allah'a tevekkül ediyorum” demektir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ بَعَثَهُ مَعَهُمْ وَقَدْ شَاهَدَ مَا شَاهَدَ.
Eğer, “Olan biteni gördüğü hâlde onu nasıl onların yanında gönderdi?” denilirse,
قُلْنَا: لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ كَبِرُوا وَمَالُوا إِلَى الْخَيْرِ وَالصَّلَاحِ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ كَانَ يُشَاهِدُ أَنَّهُ لَيْسَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ بِنْيَامِينَ مِنَ الْحَسَدِ وَالْحِقْدِ مِثْلُ مَا كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ يُوسُفَ ﵇، وَثَالِثُهَا: أَنَّ ضَرُورَةَ الْقَحْطِ أَحْوَجَتْهُ إِلَى ذَلِكَ، وَرَابِعُهَا: لَعَلَّهُ تَعَالَى أَوْحَى إِلَيْهِ وَضَمِنَ حِفْظَهُ وَإِيصَالَهُ إِلَيْهِ.
Şöyle deriz: Birkaç vecihten dolayıdır: Birincisi: Onlar büyümüşler ve hayra, ıslaha meyletmişlerdi. İkincisi: Kendileri ile Bünyâmîn arasında, Yûsuf aleyhisselâm ile aralarında olduğu gibi bir haset ve kin bulunmadığını görüyordu. Üçüncüsü: Kıtlık zarureti onu buna muhtaç kılmıştı. Dördüncüsü: Muhtemelen Allah Teâlâ ona vahyetti ve onu korumayı ve kendisine ulaştırmayı taahhüt etti.
فَإِنْ قِيلَ: هَلْ يَدُلُّ قَوْلُهُ: فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً عَلَى أَنَّهُ أَذِنَ فِي ذَهَابِ ابْنِهِ بِنْيَامِينَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ.
Eğer: “Onun: { فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً } “Allah en hayırlı koruyucudur” sözü, oğlu Bünyâmîn'in o vakitte gitmesine izin verdiğine delalet eder mi?” denilirse,
قُلْنَا: الْأَكْثَرُونَ قَالُوا: يَدُلُّ عَلَيْهِ. وَقَالَ آخَرُونَ: لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ. وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ أَنَّهُ لَوْ أَذِنَ فِي خُرُوجِهِ مَعَهُمْ لَكَانَ فِي حِفْظِ اللَّه لَا فِي حِفْظِهِمْ. الثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ يُوسُفَ قَالَ: فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً أَيْ لِيُوسُفَ لِأَنَّهُ كَانَ يعلم أنه حي.
Biz deriz ki: Âlimlerin çoğunluğu buna delalet ettiğini söylemiştir. Diğerleri ise delalet etmediğini söylemiştir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Takdiri şöyledir; şayet onun kendileriyle çıkmasına izin verirse, o onların korumasında değil, Allah'ın korumasında olacaktır. İkincisi: Yûsuf'u hatırlayınca: { فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً } “Allah en hayırlı koruyucudur” demiştir, yani Yûsuf için; çünkü o onun hayatta olduğunu biliyordu.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٦٥]
[Yûsuf Suresi (12) : Ayet 65]
وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يَا أَبانا مَا نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥)
{ وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يَا أَبانا مَا نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) } “Eşyalarını açtıklarında sermayelerinin kendilerine geri verildiğini gördüler. Dediler ki: ‘Ey babamız! Daha ne isteriz? İşte sermayemiz bize geri verilmiş. Ailemize erzak getiririz, kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü daha fazla [erzak] alırız. Zaten bu [aldığımız], az bir ölçektir.’” (65)
اعْلَمْ أَنَّ الْمَتَاعَ مَا يَصْلُحُ لِأَنْ يُسْتَمْتَعَ بِهِ وَهُوَ عَامٌّ فِي كُلِّ شَيْءٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ به هاهنا الطَّعَامُ الَّذِي حَمَلُوهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ أَوْعِيَةُ الطَّعَامِ.
Bil ki metâ (el-metâ'), kendisinden faydalanmaya elverişli olan şeydir ve her şey hakkında umumidir. Burada onunla taşıdıkları erzakın kastedilmiş olması caiz olduğu gibi, erzak kaplarının kastedilmiş olması da caizdir.
ثُمَّ قَالَ: وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ وَاخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي رُدَّتْ فَالْأَكْثَرُونَ بِضَمِّ الرَّاءِ، وَقَرَأَ عَلْقَمَةُ بِكَسْرِ الرَّاءِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : كَسْرَةُ الدَّالِ الْمُدْغَمَةِ نُقِلَتْ إِلَى الرَّاءِ كَمَا فِي قِيلَ وَبِيعَ. وَحَكَى قُطْرُبٌ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي قَوْلِنَا: ضُرِبَ زَيْدٌ عَلَى نَقْلِ كَسْرَةِ الرَّاءِ فِيمَنْ سَكَّنَهَا إِلَى الضَّادِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: مَا نَبْغِي فَفِي كَلِمَةِ (مَا) قَوْلَانِ:
Sonra: { وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ } “Sermayelerinin kendilerine geri verildiğini gördüler” buyurmuştur. Kıraat imamları { رُدَّتْ } kelimesinde ihtilaf etmişlerdir; çoğunluk râ harfinin zammesiyle [ruddet], Alkame ise râ harfinin kesresiyle [riddet] okumuştur. el-Keşşâf sahibi der ki: İdgam edilen dâl harfinin kesresi, tıpkı kîle ve bî'a kelimelerinde olduğu gibi râ harfine nakledilmiştir. Kutrub da, bizim: duribe Zeydün sözümüzde, râ'yı sakin kılan kimselere göre râ'nın kesresinin dâd harfine nakledildiğini nakletmiştir. { مَا نَبْغِي } “Daha ne isteriz?” kavline gelince; (mâ) kelimesinde iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا لِلنَّفْيِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ وَصَفُوا يُوسُفَ بِالْكَرَمِ وَاللُّطْفِ وَقَالُوا: إِنَّا قَدِمْنَا عَلَى رَجُلٍ فِي غَايَةِ الْكَرَمِ أَنْزَلَنَا وَأَكْرَمَنَا كَرَامَةً لَوْ كَانَ رَجُلًا مِنْ آلِ يَعْقُوبَ لَمَا فَعَلَ ذَلِكَ، فَقَوْلُهُمْ: مَا نَبْغِي أَيْ بِهَذَا الْوَصْفِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ كَذِبًا وَلَا ذِكْرَ شَيْءٍ لَمْ يَكُنْ. الثَّانِي: أَنَّهُ بَلَغَ فِي الْإِكْرَامِ إِلَى غَايَةٍ مَا وَرَاءَهَا شَيْءٌ آخَرُ، فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ بَالَغَ فِي إِكْرَامِنَا أَمَرَ بِبِضَاعَتِنَا فَرُدَّتْ إِلَيْنَا. الثَّالِثُ: الْمَعْنَى أَنَّهُ رَدَّ بِضَاعَتَنَا إلينا، فنحن لا نبغي منك عِنْدَ رُجُوعِنَا إِلَيْهِ بِضَاعَةً أُخْرَى، فَإِنَّ هَذِهِ الَّتِي مَعَنَا كَافِيَةٌ لَنَا.
Birinci Görüş: Onun nefy (olumsuzluk) için olmasıdır. Bu takdire göre bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Onlar Yûsuf'u cömertlik ve lütufla vasfetmişler ve şöyle demişlerdi: “Biz son derece cömert bir adamın yanına vardık; bizi öyle bir konuk etti ve bize öyle bir ikramda bulundu ki, şayet Ya'kûb hanedanından bir adam olsaydı bunu yapmazdı.” Dolayısıyla onların: { مَا نَبْغِي } sözleri, yani “Bu zikrettiğimiz vasıfla biz yalan söylemiyoruz ve olmamış bir şeyi zikretmiyoruz” demektir. İkincisi: O, ikramda ötesinde başka bir şey olmayan bir zirveye ulaşmıştır; zira bize ikramda son derece cömert davrandıktan sonra sermayemizi de emredip bize iade ettirmiştir. Üçüncüsü: Manası şudur: O sermayemizi bize geri verdi; dolayısıyla biz ona döndüğümüzde senden başka bir sermaye istemiyoruz, zira yanımızdaki bu [sermaye] bize yeterlidir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ كلمة «ما» هاهنا لِلِاسْتِفْهَامِ، وَالْمَعْنَى: لَمَّا رَأَوْا أَنَّهُ رَدَّ إِلَيْهِمْ بِضَاعَتَهُمْ قَالُوا: مَا نَبْغِي بَعْدَ هَذَا، أَيْ أَعْطَانَا الطَّعَامَ، ثُمَّ رَدَّ عَلَيْنَا ثَمَنَ الطَّعَامِ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ، فَأَيَّ شَيْءٍ نَبْغِي وَرَاءَ ذَلِكَ؟
İkinci Görüş: Buradaki «mâ» kelimesinin istifham (soru) için olmasıdır. Manası şudur: Sermayelerinin kendilerine iade edildiğini görünce: “Bundan sonra daha ne isteriz ki? Yani bize erzakı verdi, sonra da en güzel şekilde erzakın bedelini bize iade etti; artık bunun ötesinde ne arayacağız?” dediler.
وَاعْلَمْ أَنَّا إِذَا حَمَلْنَا «مَا» عَلَى الِاسْتِفْهَامِ صَارَ التَّقْدِيرُ أَيُّ شَيْءٍ نَبْغِي فَوْقَ هَذَا الْإِكْرَامِ إِنَّ الرَّجُلَ رَدَّ دَرَاهِمَنَا إِلَيْنَا فَإِذَا ذَهَبْنَا إِلَيْهِ نَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بِعِيرٍ بِسَبَبِ حُضُورِ أَخِينَا. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: يُقَالُ مَارَهُ يَمِيرُهُ مَيْرًا إِذَا أَتَاهُ بِمِيرَةٍ أَيْ بِطَعَامٍ وَمِنْهُ يُقَالُ: مَا عِنْدَهُ خَيْرٌ وَلَا مَيْرٌ وَقَوْلُهُ: وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ مَعْنَاهُ: أَنَّ يُوسُفَ ﵇ كَانَ يَكِيلُ لِكُلِّ رَجُلٍ حِمْلَ بَعِيرٍ فَإِذَا حَضَرَ أَخُوهُ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَزْدَادَ ذَلِكَ الْحِمْلُ، وَأَمَّا إِذَا حَمَلْنَا كَلِمَةَ «مَا» عَلَى النَّفْيِ كَانَ الْمَعْنَى لَا نَبْغِي شَيْئًا آخَرَ هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا فَهِيَ كَافِيَةٌ لِثَمَنِ الطَّعَامِ فِي الذَّهَابِ الثَّانِي، ثُمَّ نَفْعَلُ كَذَا وَكَذَا.
Bil ki biz «mâ»yı istifhama hamlettiğimizde takdir şöyle olur: “Bu ikramın üstünde daha ne isteriz? Adam dirhemlerimizi bize iade etti; öyleyse ona gittiğimizde ailemize erzak getiririz, kardeşimizi koruruz ve kardeşimizin hazır bulunması sebebiyle bir deve yükü daha fazla [erzak] alırız.” Asmaî demiştir ki: Bir kimse erzak getirdiği zaman mârehû yemîruhû meyran denir. “Onun yanında ne bir hayır vardır ne de bir erzak” sözü de bundandır. { وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ } “Ve bir deve yükü daha fazla [erzak] alırız” kavlinin manası şudur: Yûsuf aleyhisselâm her kişiye bir deve yükü erzak tartıyordu; kardeşi de hazır bulunduğunda mutlaka o yük artacaktı. «mâ» kelimesini nefye hamlettiğimizde ise mana şöyle olur: “Başka bir şey istemeyiz; işte sermayemiz bize geri verilmiş, bu da ikinci gidişte erzakın bedeli için yeterlidir, sonra şöyle şöyle yaparız.”
وَأَمَّا قَوْلُهُ: ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ عَلَى هَذَا الرَّجُلِ الْمُحْسِنِ لِسَخَائِهِ وَحِرْصِهِ عَلَى الْبَذْلِ وَهُوَ اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ. وَالثَّانِي: ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ، أَيْ قَصِيرُ الْمُدَّةِ لَيْسَ سَبِيلُ مِثْلِهِ أَنْ تَطُولَ مُدَّتُهُ بِسَبَبِ الْحَبْسِ وَالتَّأْخِيرِ. وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ ذَلِكَ الَّذِي يُدْفَعُ إِلَيْنَا دُونَ أَخِينَا شَيْءٌ يَسِيرٌ قَلِيلٌ فَابْعَثْ أَخَانَا مَعَنَا حتى نتبدل تلك القلة بالكثرة.
{ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ } “Zaten bu [aldığımız], az bir ölçektir” kavline gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Mukâtil demiştir ki: Bu, cömertliğinden ve ihsanda bulunma hırsından dolayı o ihsan sahibi adama göre pek kolay bir ölçektir; Zeccâc'ın tercihi de budur. İkincisi: “Bu, süresi kısa bir ölçektir; benzerlerinin usulü, alıkoyma ve geciktirme sebebiyle süresinin uzaması değildir.” Üçüncüsü: Murâdın, “Kardeşimiz olmaksızın bize verilen o miktar az ve kıt bir şeydir; öyleyse kardeşimizi bizimle gönder ki o azlığı çokluğa tebdil edelim” şeklinde olmasıdır.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٦٦]
[Yûsuf Suresi (12) : Ayet 66]
قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦)
{ قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦) } “[Ya'kûb] dedi ki: ‘Kuşatılıp çaresiz kalmanız müstesna, onu bana mutlaka getireceğinize dair Allah adına sağlam bir söz verinceye kadar onu sizinle asla göndermeyeceğim.’ Onlar sağlam sözlerini verince [Ya'kûb]: ‘Söylediklerimize Allah vekildir’ dedi.” (66)
اعْلَمْ أَنَّ الْمَوْثِقَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الثِّقَةِ وَمَعْنَاهُ: الْعَهْدُ الَّذِي يُوثَقُ بِهِ فَهُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ يَقُولُ: لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُعْطُونِي عَهْدًا مَوْثُوقًا بِهِ وَقَوْلُهُ: مِنَ اللَّهِ أَيْ عَهْدًا مَوْثُوقًا بِهِ بِسَبَبِ تَأَكُّدِهِ بِإِشْهَادِ اللَّه وَبِسَبَبِ الْقَسَمِ باللَّه عَلَيْهِ، وقوله: لَتَأْتُنَّنِي بِهِ دخلت اللام هاهنا لِأَجْلِ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَوْثِقِ مِنَ اللَّه الْيَمِينُ فَتَقْدِيرُهُ:
Bil ki mevsık (el-mevsık), güven manasında bir masdardır; manası ise kendisine güvenilen ahittir, dolayısıyla mef'ûl manasında bir masdardır. [Ya'kûb] şöyle demektedir: “Bana güvenilir bir ahit verinceye kadar onu sizinle asla göndermem.” { مِنَ اللَّهِ } “Allah adına” kavli ise, Allah'ı şahit tutmakla teyit edilmesi ve üzerine Allah adına yemin edilmesi sebebiyle güvenilir bir ahit demektir. { لَتَأْتُنَّنِي بِهِ } “Onu bana mutlaka getireceğinize dair” kavline gelince; buradaki lâm, Allah adına verilen mevsıktan murâdın yemin olduğunu beyan ettiğimiz gerekçesiyle dahil olmuştur; dolayısıyla takdiri:
حَتَّى تَحْلِفُوا باللَّه لَتَأْتُنَّنِي بِهِ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فِيهِ بَحْثَانِ:
“Onu bana mutlaka getireceğinize dair Allah adına yemin edinceye kadar” şeklindedir. { إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } “Kuşatılıp çaresiz kalmanız müstesna” kavlinde ise iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلٌ. فَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ مفعوله لَهُ، وَالْكَلَامُ الْمُثْبَتُ الَّذِي هُوَ قَوْلُهُ: لَتَأْتُنَّنِي بِهِ فِي تَأْوِيلِ الْمَنْفِيِّ، فَكَانَ الْمَعْنَى: لَا تَمْتَنِعُونَ/ مِنَ الْإِتْيَانِ بِهِ لِعِلَّةٍ مِنَ الْعِلَلِ إِلَّا لِعِلَّةٍ وَاحِدَةٍ.
Birinci İnceleme: el-Keşşâf sahibi demiştir ki: Bu istisna muttasıldır. Dolayısıyla: { إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } kavli mef'ûlün lehdir (içinlik bildiren tümleçtir). Onun: { لَتَأْتُنَّنِي بِهِ } sözü olan müspet kelam ise menfî tevilindedir; böylece mana şöyle olmuştur: “Tek bir illet müstesna, hiçbir illet sebebiyle onu getirmekten geri durmayacaksınız.”
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ الْوَاحِدِيُّ لِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ قَوْلَانِ:
İkinci İnceleme: Vâhidî demiştir ki: Müfessirlerin bunda iki görüşü vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ مَعْنَاهُ الْهَلَاكُ قَالَ مُجَاهِدٌ: إِلَّا أَنْ تَمُوتُوا كُلُّكُمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ عُذْرًا عِنْدِي، وَالْعَرَبُ تَقُولُ أُحِيطَ بِفُلَانٍ إِذَا قَرُبَ هَلَاكُهُ قَالَ تَعَالَى: وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ [الْكَهْفِ: ٤٢] أَيْ أَصَابَهُ مَا أَهْلَكَهُ. وَقَالَ تَعَالَى: وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ [يُونُسَ: ٢٢] وَأَصْلُهُ أَنَّ مَنْ أَحَاطَ بِهِ الْعَدُوُّ وَانْسَدَّتْ عَلَيْهِ مَسَالِكُ النَّجَاةِ دَنَا هَلَاكُهُ، فَقِيلَ: لِكُلِّ مَنْ هَلَكَ قَدْ أُحِيطَ بِهِ.
Birinci Görüş: { إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } kavlinin manasının helak olmak olduğudur. Mücâhid: “Hepinizin ölmesi müstesna; bu takdirde bu benim katımda bir mazeret olur” demiştir. Araplar helaki yaklaştığı zaman “Falanca kuşatıldı (uhîta bi-fulânin)” derler. Nitekim Allah Teâlâ: { وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ } “Derken onun bütün serveti kuşatılıp helak edildi” [Kehf 42] yani onu helak eden şey isabet etti, buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ } “Ve çepeçevre kuşatıldıklarını anladılar” [Yûnus 22] buyurmuştur. Bunun aslı şudur: Düşmanın etrafını sardığı ve kurtuluş yolları üzerine kapandığı kimsenin helaki yaklaşmıştır; bu sebeple helak olan herkese “kuşatıldı” denilmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: مَا ذَكَرَهُ قَتَادَةُ إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ إِلَّا أَنْ تَصِيرُوا مَغْلُوبِينَ مَقْهُورِينَ، فَلَا تَقْدِرُونَ عَلَى الرُّجُوعِ.
İkinci Görüş: Katâde'nin zikrettiğidir: { إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } “Mağlup ve kahredilmiş hâle gelip de dönmeye güç yetirememeniz müstesna” demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ يُرِيدُ شَهِيدٌ، لِأَنَّ الشَّهِيدَ وَكِيلٌ بِمَعْنَى أَنَّهُ مَوْكُولٌ إِلَيْهِ هَذَا الْعَهْدُ فَإِنْ وَفَّيْتُمْ بِهِ جَازَاكُمْ بِأَحْسَنِ الْجَزَاءِ، وإن غدرتم فيه كافأكم بأعظم العقوبات.
Sonra Allah Teâlâ: { فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ } “Onlar sağlam sözlerini verince [Ya'kûb]: ‘Söylediklerimize Allah vekildir’ dedi” buyurmuştur. [Vekil ile] şahit murat etmektedir; çünkü şahit, bu ahdin kendisine havale edilmiş olması manasında bir vekildir: Şayet buna vefa gösterirseniz sizi en güzel mükâfatla mükâfatlandırır, şayet onda hıyanet ederseniz sizi en büyük cezalarla cezalandırır.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٦٧]
[Yûsuf Suresi (12) : Ayet 67]
وَقالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧)
{ وَقالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) } “Ve dedi ki: ‘Oğullarım! [Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin. Bununla beraber Allah’tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam. Hüküm ancak Allah’ındır. Ben O’na tevekkül ettim. Tevekkül edenler de yalnız O’na tevekkül etsinler.’” (67)
اعْلَمْ أَنَّ أَبْنَاءَ يَعْقُوبَ لَمَّا عَزَمُوا عَلَى الْخُرُوجِ إِلَى مِصْرَ. وَكَانُوا مَوْصُوفِينَ بِالْكَمَالِ وَالْجَمَالِ وَأَبْنَاءَ رَجُلٍ وَاحِدٍ قَالَ لَهُمْ: لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُ خاف من العين عليهم ولنا هاهنا مَقَامَانِ.
Bil ki Ya'kûb'un oğulları Mısır'a çıkmaya azmettiklerinde—ki onlar kemal ve güzellikle vasıflanmışlardı ve bir tek adamın oğulları idiler—onlara şöyle dedi: { لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ } “[Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin”. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Ki bu müfessirlerin cumhurunun görüşüdür; onlara nazar değmesinden (göz değmesinden) korkmuştur. Bizim burada iki makamımız vardır.
الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: إِثْبَاتُ أَنَّ الْعَيْنَ حَقٌّ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: إِطْبَاقُ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ ذَلِكَ. وَالثَّانِي: مَا
Birinci Makam: Nazarın hak olduğunun ispatı hakkındadır. Buna delalet eden hususlar birkaç vecihtir: Birincisi: Önceki müfessirlerin bu ayetten murâdın bu olduğu hususunda ittifak etmeleridir. İkincisi:
رُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّه ﷺ كَانَ يُعَوِّذُ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ فَيَقُولُ: «أُعِيذُكُمَا
Resûlullah'ın ﷺ Hasan ve Hüseyin'e sığınma duası okuyup şöyle buyurduğunun rivayet edilmesidir: «İkinizi de
بِكَلِمَاتِ اللَّه التَّامَّةِ مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَهَامَّةٍ وَمِنْ كُلِّ عَيْنٍ لَامَّةٍ» وَيَقُولُ هَكَذَا كَانَ يُعَوِّذُ إِبْرَاهِيمُ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِمْ.
her şeytandan, zehirli haşereden ve değen her kötü gözden Allah'ın tam kelimelerine sığındırırım» ve şöyle derdi: «İbrâhim de İsmâil ve İshâk'ı—Allah'ın salâtı üzerlerine olsun—böylece [Allah'a] sığındırırdı.»
وَالثَّالِثُ: مَا
Üçüncüsü:
رَوَى عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ فَرَأَيْتُهُ شَدِيدَ الْوَجَعِ ثُمَّ/ عُدْتُ إِلَيْهِ آخِرَ النَّهَارِ فَرَأَيْتُهُ مُعَافًى فَقَالَ: «إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَتَانِي فَرَقَانِي فَقَالَ: بِسْمِ اللَّه أَرْقِيكَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يُؤْذِيكَ وَمِنْ كُلِّ عَيْنٍ وَحَاسِدٍ اللَّه يَشْفِيكَ» قَالَ فَأَفَقْتُ،
Ubâde b. Sâmit'in rivayet ettiğidir; demiştir ki: Günün ilk vaktinde Resûlullah'ın ﷺ yanına girdim; onun şiddetli bir ağrı içinde olduğunu gördüm. Sonra günün sonunda tekrar yanına vardığımda onu iyileşmiş gördüm. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Cibrîl aleyhisselâm bana gelip rukye yaptı ve şöyle dedi: Allah'ın adıyla, sana eziyet veren her şeyden, her gözden ve hasetçiden seni okuyup korurum; Allah sana şifa versin.» [Ubâde] dedi ki: Bunun üzerine kendime geldim.
وَالرَّابِعُ:
Dördüncüsü:
رُوِيَ أَنَّ بَنِي جَعْفَرِ بن أبي طالب كانوا غلمان بِيضًا فَقَالَتْ أَسْمَاءُ: يَا رَسُولَ اللَّه إِنَّ الْعَيْنَ إِلَيْهِمْ سَرِيعَةٌ أَفَأَسْتَرْقِي لَهُمْ مِنَ الْعَيْنِ فَقَالَ لَهَا نَعَمْ.
Câ'fer b. Ebî Tâlib'in çocuklarının ak tenli delikanlılar olduğu; bunun üzerine Esmâ'nın: “Ey Allah'ın Resûlü! Onlara göz pek çabuk değer; onlar için nazara karşı rukye yaptırayım mı?” dediği, [Resûlullah'ın da] ona: «Evet» buyurduğu rivayet edilmiştir.
وَالْخَامِسُ:
Beşincisi:
دَخَلَ رَسُولُ اللَّه ﷺ بَيْتَ أُمِّ سَلَمَةَ وَعِنْدَهَا صَبِيٌّ يَشْتَكِي فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّه أَصَابَتْهُ الْعَيْنُ فَقَالَ أَفَلَا تَسْتَرْقُونَ لَهُ مِنَ الْعَيْنِ.
Resûlullah ﷺ Ümmü Seleme'nin evine girdi; yanında rahatsızlanan bir çocuk vardı. “Ey Allah'ın Resûlü! Ona nazar değdi” dediler. Bunun üzerine: «Ona nazara karşı rukye yaptırmaz mısınız?» buyurdu.
وَالسَّادِسُ:
Altıncısı:
قَوْلُهُ ﵇: «الْعَيْنُ حَقٌّ وَلَوْ كَانَ شَيْءٌ يَسْبِقُ الْقَدَرَ لَسَبَقَتِ الْعَيْنُ الْقَدَرَ»
Onun aleyhisselâm: «Nazar haktır; şayet kaderin önüne geçecek bir şey olsaydı, nazar kaderin önüne geçerdi» sözüdür.
وَالسَّابِعُ: قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: كن يَأْمُرُ الْعَائِنَ أَنْ يَتَوَضَّأَ ثُمَّ يَغْسِلَ مِنْهُ الْمَعِينُ الَّذِي أُصِيبَ بِالْعَيْنِ.
Yedincisi: Âişe radıyallâhu anhâ demiştir ki: Nazar edene abdest almasını emreder, sonra nazar değen kimse onunla yıkanırdı.
الْمَقَامُ الثَّانِي: فِي الْكَشْفِ عَنْ مَاهِيَّتِهِ فَنَقُولُ: إِنَّ أَبَا عَلِيٍّ الْجُبَّائِيَّ أَنْكَرَ هَذَا الْمَعْنَى إِنْكَارًا بَلِيغًا وَلَمْ يَذْكُرْ فِي إِنْكَارِهِ شُبْهَةً فَضْلًا عَنْ حُجَّةٍ، وَأَمَّا الَّذِينَ اعْتَرَفُوا بِهِ وَأَقَرُّوا بِوُجُودِهِ فَقَدْ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ الْحَافِظُ: إِنَّهُ يمتد من العين أجزاء فتصل بِالشَّخْصِ الْمُسْتَحْسَنِ فَتُؤَثِّرُ فِيهِ وَتَسْرِي فِيهِ كَتَأْثِيرِ اللَّسْعِ وَالسُّمِّ وَالنَّارِ، وَإِنْ كَانَ مُخَالِفًا فِي جِهَةِ التَّأْثِيرِ لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قَالَ، لَوَجَبَ أَنْ يُؤَثِّرَ فِي الشَّخْصِ الَّذِي لَا يُسْتَحْسَنُ كَتَأْثِيرِهِ فِي الْمُسْتَحْسَنِ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاعْتِرَاضَ ضَعِيفٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا اسْتَحْسَنَ شَيْئًا فَقَدْ يُحِبُّ بَقَاءَهُ كَمَا إِذَا اسْتَحْسَنَ وَلَدَ نَفْسِهِ وَبُسْتَانَ نَفْسِهِ، وَقَدْ يَكْرَهُ بَقَاءَهُ أَيْضًا كَمَا إِذَا أَحَسَّ الْحَاسِدُ بِشَيْءٍ حَصَلَ لِعَدُوِّهِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ لَهُ عِنْدَ ذَلِكَ الِاسْتِحْسَانِ خَوْفٌ شَدِيدٌ مِنْ زَوَالِهِ وَالْخَوْفُ الشَّدِيدُ يُوجِبُ انْحِصَارَ الرُّوحِ فِي دَاخِلِ الْقَلْبِ فَحِينَئِذٍ يَسْخُنُ الْقَلْبُ وَالرُّوحُ جِدًّا، وَيَحْصُلُ فِي الرُّوحِ الْبَاصِرَةِ كَيْفِيَّةٌ قَوِيَّةٌ مُسَخِّنَةٌ وَإِنْ كَانَ الثَّانِي: فَإِنَّهُ يَحْصُلُ عِنْدَ ذَلِكَ الِاسْتِحْسَانِ حَسَدٌ شَدِيدٌ وَحُزْنٌ عَظِيمٌ بِسَبَبِ حُصُولِ تِلْكَ النِّعْمَةِ لِعَدُوِّهِ. وَالْحُزْنُ أَيْضًا يُوجِبُ انْحِصَارَ الرُّوحِ فِي دَاخِلِ الْقَلْبِ وَيَحْصُلُ فِيهِ سُخُونَةٌ شَدِيدَةٌ، فَثَبَتَ أَنَّ عِنْدَ الِاسْتِحْسَانِ الْقَوِيِّ تَسْخُنُ الرُّوحُ جِدًّا فَيَسْخُنُ شُعَاعُ الْعَيْنِ بِخِلَافِ مَا إِذَا لَمْ يُسْتَحْسَنْ فَإِنَّهُ لَا تَحْصُلُ هَذِهِ السُّخُونَةُ فَظَهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَ الصُّورَتَيْنِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ أَمَرَ الرَّسُولُ ﷺ الْعَائِنَ بِالْوُضُوءِ وَمَنْ أَصَابَتْهُ الْعَيْنُ بِالِاغْتِسَالِ.
İkinci Makam: Nazarın mahiyetinin açıklanması hakkındadır. Deriz ki: Ebû Alî el-Cübbâî bu manayı kuvvetli bir şekilde inkâr etmiş, inkârında ise bir hüccet şöyle dursun, bir şüphe bile zikretmemiştir. Onu ikrar ve varlığını kabul edenlere gelince; onlar bu hususta vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Hâfız demiştir ki: Gözden cüzler uzanır ve beğenilen şahsa ulaşır; böylece bu şeylerin tesir yönünden farklı olsa da sokmanın, zehrin ve ateşin tesir etmesi gibi onda tesir eder ve içine işler. Kādî demiştir ki: Bu zayıftır; zira durum onun dediği gibi olsaydı, beğenilen kimsede tesir ettiği gibi beğenilmeyen şahısta da tesir etmesi gerekirdi. Bil ki bu itiraz zayıftır; çünkü kişi bir şeyi beğendiğinde, tıpkı kendi çocuğunu ve kendi bahçesini beğendiğinde olduğu gibi bazen onun bekasını sevebilir; hasetçi kimsenin düşmanına hâsıl olan bir şeyi hissettiğinde olduğu gibi bazen de onun bekasını kerih görebilir. Şayet birincisi ise, o beğenme esnasında onda o şeyin zeval bulmasından ötürü şiddetli bir korku hâsıl olur; şiddetli korku ise ruhun kalbin içinde sıkışıp kalmasını gerektirir, işte o vakit kalp ve ruh son derece ısınır ve görme ruhunda ısıtıcı, kuvvetli bir keyfiyet hâsıl olur. Şayet ikincisi ise, düşmanına o nimetin hâsıl olması sebebiyle o beğenme esnasında şiddetli bir haset ve büyük bir hüzün hâsıl olur. Hüzün de aynı şekilde ruhun kalbin içinde sıkışıp kalmasını gerektirir ve onda şiddetli bir sıcaklık hâsıl olur. Böylece sabit oldu ki, kuvvetli bir beğenme esnasında ruh son derece ısınır, dolayısıyla gözün şuası da ısınır; beğenilmediği durumun aksine, zira onda bu sıcaklık hâsıl olmaz. Böylece iki suret arasındaki fark ortaya çıkmıştır. İşte bu sebeple Resûlullah ﷺ nazar edene abdest almayı, kendisine nazar değene de yıkanmayı emretmiştir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: قَالَ أَبُو هَاشِمٍ وَأَبُو الْقَاسِمِ الْبَلْخِيُّ إِنَّهُ لَا يُمْتَنَعُ أَنْ تَكُونَ الْعَيْنُ حَقًّا، وَيَكُونُ مَعْنَاهُ أَنَّ صَاحِبَ الْعَيْنِ إِذَا شَاهَدَ الشَّيْءَ وَأُعْجِبَ بِهِ اسْتِحْسَانًا كَانَ الْمَصْلَحَةُ لَهُ فِي تَكْلِيفِهِ أَنْ يُغَيِّرَ اللَّه ذَلِكَ الشَّخْصَ وَذَلِكَ الشَّيْءَ حَتَّى لَا يَبْقَى قَلْبُ ذَلِكَ الْمُكَلَّفِ مُتَعَلِّقًا بِهِ، فَهَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ مُمْتَنِعٍ، ثُمَّ لَا يَبْعُدُ أَيْضًا أَنَّهُ لَوْ ذَكَرَ رَبَّهُ عِنْدَ تِلْكَ الْحَالَةِ وَعَدَلَ عَنِ الْإِعْجَابِ وَسَأَلَ رَبَّهُ تَقِيَّةَ ذَلِكَ، فَعِنْدَهُ تَتَعَيَّنُ الْمَصْلَحَةُ وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْعَادَةُ مُطَّرِدَةً لَا جَرَمَ قِيلَ الْعَيْنُ حَقٌّ.
İkinci Vecih: Ebû Hâşim ve Ebu'l-Kāsım el-Belhî demişlerdir ki: Nazarın hak olması imkânsız değildir; bunun manası şudur: Nazar sahibi bir şeyi görüp de onu beğenerek hayran kaldığında, onun mükellefiyeti açısından maslahat, o mükellefin kalbinin ona bağlı kalmaması için Allah'ın o şahsı ve o şeyi değiştirmesidir. Bu mana imkânsız değildir; ayrıca o hâl esnasında Rabbini ansa, beğenip hayran kalmaktan vazgeçse ve Rabbinden bunu korumasını dilese, işte o anda maslahat tayin edilmiş olur. Bu âdet süreklilik arz edince, şüphesiz “nazar haktır” denilmiştir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ الْحُكَمَاءِ قَالُوا هَذَا الْكَلَامُ مَبْنِيٌّ عَلَى مُقَدِّمَةٍ وَهِيَ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ شَرْطِ الْمُؤَثِّرِ أَنْ يَكُونَ تَأْثِيرُهُ بِحَسَبِ هَذِهِ الْكَيْفِيَّاتِ الْمَحْسُوسَةِ أَعْنِي الْحَرَارَةَ وَالْبُرُودَةَ وَالرُّطُوبَةَ وَالْيُبُوسَةَ بَلْ قَدْ يَكُونُ التَّأْثِيرُ نَفْسَانِيًّا مَحْضًا، وَلَا يَكُونُ لِلْقُوَى الْجُسْمَانِيَّةِ بِهَا تَعَلُّقٌ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّوْحَ الَّذِي يَكُونُ قَلِيلَ الْعَرْضِ إِذَا كَانَ مَوْضُوعًا عَلَى الْأَرْضِ، قَدَرَ الْإِنْسَانُ عَلَى الْمَشْيِ عَلَيْهِ وَلَوْ كَانَ مَوْضُوعًا فِيمَا بَيْنَ جِدَارَيْنِ عَالِيَيْنِ لَعَجَزَ الْإِنْسَانُ
Üçüncü Vecih: Ki bu hekimlerin (filozofların) sözüdür; demişlerdir ki: Bu kelam bir mukaddimeye dayanmaktadır, o da şudur: Tesir edenin tesirinin, hissedilen bu keyfiyetlere—yani sıcaklık, soğukluk, ıslaklık ve kuruluk—göre olması şart değildir; aksine tesir sırf nefsanî olabilir ve cismanî kuvvetlerin bununla bir irtibatı bulunmayabilir. Buna delalet eden husus şudur: Eni dar bir kalas yere konulduğunda insan onun üzerinde yürümeye güç yetirebilir; şayet iki yüksek duvar arasına konulsaydı insan
عَلَى الْمَشْيِ عَلَيْهِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِأَنَّ خَوْفَهُ مِنَ السُّقُوطِ مِنْهُ يُوجِبُ سُقُوطَهُ، فَعَلِمْنَا أَنَّ التَّأْثِيرَاتِ النَّفْسَانِيَّةَ مَوْجُودَةٌ، وَأَيْضًا أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا تَصَوَّرَ كَوْنَ فُلَانٍ مُؤْذِيًا لَهُ حَصَلَ فِي قَلْبِهِ غَضَبٌ، وَيَسْخُنُ مِزَاجُهُ جِدًّا فَمَبْدَأُ تِلْكَ السُّخُونَةِ لَيْسَ إِلَّا ذَلِكَ التَّصَوُّرَ النَّفْسَانِيَّ، وَلِأَنَّ مَبْدَأَ الْحَرَكَاتِ الْبَدَنِيَّةِ لَيْسَ إِلَّا التَّصَوُّرَاتِ النَّفْسَانِيَّةَ، فَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ تَصَوُّرَ النَّفْسِ يُوجِبُ تَغَيُّرَ بَدَنِهِ الْخَاصِّ لَمْ يَبْعُدْ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ بَعْضُ النُّفُوسِ بِحَيْثُ تَتَعَدَّى تَأْثِيرَاتُهَا إِلَى سَائِرِ الْأَبْدَانِ. فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ فِي الْعَقْلِ كَوْنُ النَّفْسِ مُؤَثِّرَةً فِي سَائِرِ الْأَبْدَانِ وَأَيْضًا جَوَاهِرُ النُّفُوسِ الْمُخْتَلِفَةِ بِالْمَاهِيَّةِ فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ النُّفُوسِ بِحَيْثُ يُؤَثِّرُ فِي تَغْيِيرِ بَدَنِ حَيَوَانٍ آخَرَ بِشَرْطِ أَنْ يَرَاهُ وَيَتَعَجَّبَ مِنْهُ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى أَمْرٌ مُحْتَمَلٌ وَالتَّجَارِبُ مِنَ الزَّمَنِ الْأَقْدَمِ سَاعَدَتْ عَلَيْهِ وَالنُّفُوسُ النَّبَوِيَّةُ نَطَقَتْ بِهِ فَعِنْدَهُ لَا يَبْقَى فِي وُقُوعِهِ شَكٌّ.
onun üzerinde yürümekten âciz kalırdı. Bu da ancak oradan düşme korkusunun onun düşmesini netice vermesinden dolayıdır. Böylece bildik ki nefsanî tesirler mevcuttur. Ayrıca insan falan kimsenin kendisine eziyet verici olduğunu tasavvur ettiğinde kalbinde bir öfke hâsıl olur ve mizacı son derece ısınır; o sıcaklığın başlangıcı ise sırf o nefsanî tasavvurdur. Yine bedenî hareketlerin başlangıcı da sadece nefsanî tasavvurlardır. Nefsin tasavvurunun kendi hususi bedeninin değişmesini gerektirdiği sabit olunca, bazı nefislerin tesirlerinin diğer bedenlere geçecek mahiyette olması da uzak görülmez. Böylece nefsin diğer bedenlerde tesir edici olmasının aklen imkânsız olmadığı sabit olmuştur. Ayrıca nefislerin cevherleri mahiyet itibarıyla farklıdır; dolayısıyla bazı nefislerin, görmesi ve ona hayran kalması şartıyla başka bir canlının bedeninin değişmesinde tesir edici olması imkânsız değildir. Böylece bu mananın muhtemel bir iş olduğu sabit olmuştur; en eski zamanlardan beri tecrübeler buna destek vermiş ve peygamberî nefisler bunu dile getirmiştir; dolayısıyla bunun vuku bulmasında artık hiçbir şüphe kalmaz.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ثَبَتَ أَنَّ الَّذِي أَطْبَقَ عَلَيْهِ الْمُتَقَدِّمُونَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِإِصَابَةِ الْعَيْنِ كَلَامٌ حَقٌّ لَا يُمْكِنُ رَدُّهُ.
Bu sabit olunca, önceki müfessirlerin bu ayeti nazar değmesi ile tefsir etme hususundaki ittifaklarının reddedilmesi mümkün olmayan hak bir söz olduğu sabit olmuştur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيِّ: أَنَّ أَبْنَاءَ يَعْقُوبَ اشتهروا بمصر وتحدث الناس بهم وبحسهم وَكَمَالِهِمْ. فَقَالَ: لَا تَدْخُلُوا تِلْكَ الْمَدِينَةَ مِنْ بابٍ واحِدٍ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْعَدَدِ وَالْهَيْئَةِ فَلَمْ يَأْمَنْ عَلَيْهِمْ حَسَدَ النَّاسِ أَوْ يُقَالُ: لَمْ يَأْمَنْ عَلَيْهِمْ أَنْ يَخَافَهُمُ الْمَلِكُ الْأَعْظَمُ عَلَى مُلْكِهِ فَيَحْبِسَهُمْ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْوَجْهَ مُحْتَمَلٌ لَا إِنْكَارَ فِيهِ إِلَّا أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ لَا امْتِنَاعَ فِيهِ بِحَسَبِ الْعَقْلِ وَالْمُفَسِّرُونَ أَطْبَقُوا عَلَيْهِ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، وَنُقِلَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: خَافَ عَلَيْهِمُ الْعَيْنَ، فَقَالَ: لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى عِلْمِهِ وَقَالَ: وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ وَعَرَفَ أَنَّ الْعَيْنَ لَيْسَتْ بِشَيْءٍ وَكَانَ قَتَادَةُ يُفَسِّرُ الْآيَةَ بِإِصَابَةِ الْعَيْنِ وَيَقُولُ: لَيْسَ فِي قَوْلِهِ: وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِبْطَالٌ لَهُ لِأَنَّ الْعَيْنَ وَإِنْ صَحَّ فاللَّه قَادِرٌ عَلَى دَفْعِ أَثَرِهِ.
İkinci Görüş: Ki bu Ebû Alî el-Cübbâî'nin görüşüdür: Ya'kûb'un oğulları Mısır'da meşhur olmuşlar, insanlar onlardan, güzelliklerinden ve kemallerinden bahseder olmuşlardı. Bunun üzerine: “O şehre, içinde bulunduğunuz bu sayı ve heyet üzere tek bir kapıdan girmeyin” dedi. Dolayısıyla insanların hasedinden onlar adına emin olamamıştır; yahut şöyle denilir: Büyük hükümdarın mülkü adına onlardan korkup kendilerini hapsetmesinden emin olamamıştır. Bil ki bu vecih muhtemeldir ve inkâr edilecek bir tarafı yoktur; ancak birinci görüşün aklen hiçbir imkânsızlık taşımadığını beyan etmiştik ve müfessirler onun üzerinde ittifak etmişlerdir, dolayısıyla ona başvurmak vaciptir. Hasan'dan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: [Ya'kûb] onlar hakkında nazardan korktu da: “Tek bir kapıdan girmeyin” dedi; sonra ilmine rücu edip: { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Bununla beraber Allah’tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam” dedi ve nazarın bir şey olmadığını bildi. Katâde ise ayeti nazar değmesi ile tefsir eder ve şöyle derdi: Onun: { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } sözünde bunu iptal eden bir durum yoktur; çünkü nazar sahih olsa bile Allah onun eserini defetmeye kâdirdir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ ﵇ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّ مَلِكَ مِصْرَ هُوَ وَلَدُهُ يُوسُفُ إِلَّا أَنَّ اللَّه تَعَالَى مَا أَذِنَ لَهُ فِي إِظْهَارِ ذَلِكَ فَلَمَّا بَعَثَ أَبْنَاءَهُ إِلَيْهِ قَالَ: لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَكَانَ غَرَضُهُ أَنْ يَصِلَ بِنْيَامِينُ إِلَى يُوسُفَ فِي وَقْتِ الْخَلْوَةِ، وَهَذَا قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، فَأَمَّا/ قَوْلُهُ: وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ مَأْمُورٌ بِأَنْ يُرَاعِيَ الْأَسْبَابَ الْمُعْتَبَرَةَ فِي هَذَا الْعَالَمِ وَمَأْمُورٌ أَيْضًا بِأَنْ يَعْتَقِدَ وَيَجْزِمَ بِأَنَّهُ لَا يَصِلُ إِلَيْهِ إِلَّا مَا قَدَّرَهُ اللَّه تَعَالَى وَأَنَّ الْحَذَرَ لَا يُنْجِي مِنَ الْقَدَرِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ مَأْمُورٌ بِأَنْ يَحْذَرَ عَنِ الْأَشْيَاءِ الْمُهْلِكَةِ، وَالْأَغْذِيَةِ الضَّارَّةِ، وَيَسْعَى فِي تَحْصِيلِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ ثُمَّ إِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ جَازِمًا بِأَنَّهُ لَا يَصِلُ إِلَيْهِ إِلَّا مَا قَدَّرَهُ اللَّه وَلَا يَحْصُلُ فِي الْوُجُودِ إِلَّا مَا أَرَادَهُ اللَّه فَقَوْلُهُ ﵇: لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى رِعَايَةِ الْأَسْبَابِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي هَذَا الْعَالَمِ، وَقَوْلُهُ: وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِشَارَةٌ إِلَى عَدَمِ الِالْتِفَاتِ إِلَى الْأَسْبَابِ وَإِلَى التَّوْحِيدِ الْمَحْضِ وَالْبَرَاءَةِ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ سِوَى اللَّه تَعَالَى وَقَوْلُ الْقَائِلِ: كَيْفَ السَّبِيلُ إِلَى الْجَمْعِ بَيْنَ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ، فَهَذَا السُّؤَالُ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا نِزَاعَ فِي أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ إِقَامَةِ الطَّاعَاتِ، وَالِاحْتِرَازِ عَنِ الْمَعَاصِي وَالسَّيِّئَاتِ مَعَ أَنَّا نَعْتَقِدُ أَنَّ السَّعِيدَ مَنْ سَعِدَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ، وَأَنَّ الشَّقِيَّ مَنْ شَقِيَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ فَكَذَا هاهنا نَأْكُلُ وَنَشْرَبُ وَنَحْتَرِزُ عَنِ السُّمُومِ وَعَنِ الدُّخُولِ فِي النَّارِ مَعَ أَنَّ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لَا يحصلان إلا بتقدير اللَّه تعالى، فكذا هاهنا. فَظَهَرَ أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ
Üçüncü Görüş: Onun aleyhisselâm Mısır melikinin kendi oğlu Yûsuf olduğunu bilmesidir; ancak Allah Teâlâ bunu açığa vurmasına izin vermemişti. Oğullarını ona gönderdiğinde: “Tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin” dedi; maksadı ise Bünyâmîn'in tenha bir vakitte Yûsuf'a ulaşmasıydı. Bu, İbrâhim en-Nehaî'nin görüşüdür. Onun: { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Bununla beraber Allah’tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam” kavline gelince; bil ki insan bu âlemde muteber olan sebepleri gözetmekle emrolunmuştur; aynı şekilde Allah Teâlâ'nın takdir ettiğinden başkasının kendisine ulaşmayacağına ve tedbirin kaderden kurtarmayacağına inanmak ve kesin kanaat getirmekle de emrolunmuştur. Zira insan helak edici şeylerden, zararlı gıdalardan sakınmakla, imkân nispetinde menfaatleri elde etmeye ve zararları defetmeye çalışmakla emrolunmuştur; sonra bununla beraber kendisine Allah'ın takdir ettiğinden başkasının ulaşmayacağına ve varlıkta ancak Allah'ın dilediği şeyin hâsıl olacağına kesin olarak inanması gerekir. Dolayısıyla onun aleyhisselâm: { لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ } “Tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin” sözü, bu âlemde muteber olan sebepleri gözetmeye bir işarettir. { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Bununla beraber Allah’tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam” sözü ise sebeplere iltifat etmemeye, sırf tevhide ve Allah Teâlâ'dan başka her şeyden teberri etmeye bir işarettir. “Bu iki sözün arasını telif etmenin yolu nedir?” diyen kimsenin bu sorusu sadece buraya has değildir; zira saîdin ana karnında saîd olan, şakînin de ana karnında şakî olan kimse olduğuna inanmamızla birlikte taatleri yerine getirmenin, masiyetlerden ve kötülüklerden sakınmanın zorunlu olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; ölüm ve hayat ancak Allah Teâlâ'nın takdiriyle hâsıl olduğu hâlde yiyip içmemiz, zehirlerden ve ateşe girmekten sakınmamız gibi burada da durum böyledir. Böylece ortaya çıkmıştır ki bu soru
غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِهَذَا الْمَقَامِ، بَلْ هُوَ بَحْثٌ عَنْ سِرِّ مَسْأَلَةِ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ، بَلِ الْحَقُّ أَنَّ الْعَبْدَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَسْعَى بِأَقْصَى الْجُهْدِ وَالْقُدْرَةِ، وَبَعْدَ ذَلِكَ السَّعْيِ الْبَلِيغِ وَالْجِدِّ الْجَهِيدِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ كُلَّ مَا يَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِقَضَاءِ اللَّه تَعَالَى وَمَشِيئَتِهِ وَسَابِقِ حُكْمِهِ وَحِكْمَتِهِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ هَذَا الْمَعْنَى، فَقَالَ: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ.
bu makama has olmayıp bilakis cebr ve kader meselesinin sırrına dair bir araştırmadır. Doğrusu şudur ki, kulun son gayretiyle ve gücü yettiğince çabalaması vaciptir; bu ileri derecedeki çaba ve yorucu gayretten sonra ise varlığa giren her şeyin mutlaka Allah Teâlâ'nın kazası, meşîeti, ezelî hükmü ve hikmetiyle olduğunu bilir. Sonra Allah Teâlâ bu manayı teyit ederek şöyle buyurmuştur: { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah’ındır”.