[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 45-46]
وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦)
{ وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦) } “O ikisinden kurtulmuş olanı, nice zaman sonra [Yusuf'u] hatırladı ve: «Ben size onun tabirini haber veririm, hemen beni gönderin» dedi. [Zindana varınca:] «Yusuf! Ey doğru sözlü insan! Yedi zayıf ineğin yediği yedi semiz inek ile yedi yeşil başak ve diğer yedi kuru başak hakkında bize fetva ver (yorum yap); umulur ki insanlara dönerim de onlar da [senin kadrini ve ilmini] bilirler» [dedi].”
اعْلَمْ أَنَّ الْمَلِكَ لَمَّا سَأَلَ الْمَلَأَ عَنِ الرُّؤْيَا وَاعْتَرَفَ الْحَاضِرُونَ بِالْعَجْزِ عَنِ الْجَوَابِ قَالَ الشَّرَابِيُّ إِنَّ فِي الْحَبْسِ رَجُلًا فَاضِلًا صَالِحًا كَثِيرَ الْعِلْمِ كَثِيرَ الطَّاعَةِ قَصَصْتُ أَنَا وَالْخَبَّازُ عَلَيْهِ مَنَامَيْنِ فَذَكَرَ تَأْوِيلَهُمَا فَصَدَقَ فِي الْكُلِّ وَمَا أَخْطَأَ فِي حَرْفٍ فَإِنْ أَذِنْتَ مَضَيْتُ إِلَيْهِ وَجِئْتُكَ بِالْجَوَابِ. فَهَذَا هُوَ قَوْلُهُ: وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما.
Bil ki kral ileri gelenlere rüyayı sorduğunda ve orada bulunanlar cevaptan aciz olduklarını itiraf ettiklerinde sâki (şarapçı) şöyle dedi: 'Zindanda faziletli, salih, ilmi çok, itaati pek fazla bir adam var. Ben ve fırıncı ona iki rüya anlattık, o da bunların tabirini söyledi; hepsinde doğru çıktı ve tek bir harfinde bile yanılmadı. Eğer izin verirsen ona gideyim ve sana cevabı getireyim.' İşte bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما } “O ikisinden kurtulmuş olanı... dedi” buyruğudur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ فَنَقُولُ: سَيَجِيءُ ادَّكَرَ فِي تَفْسِيرِ قوله تعالى: مِنْ مُدَّكِرٍ [القمر: ٥١] فِي سُورَةِ الْقَمَرِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَادَّكَرَ بِالدَّالِ هُوَ الْفَصِيحُ عَنِ الْحَسَنِ وَاذَّكَرَ بِالذَّالِ أَيْ تَذَكَّرَ، وَأَمَّا الْأُمَّةُ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: بَعْدَ أُمَّةٍ أَيْ بَعْدَ حِينٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحِينَ إِنَّمَا يَحْصُلُ عِنْدَ اجْتِمَاعِ الْأَيَّامِ الْكَثِيرَةِ كَمَا أَنَّ الْأُمَّةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ عِنْدَ اجْتِمَاعِ الْجَمْعِ الْعَظِيمِ فَالْحِينُ كَانَ أُمَّةً مِنَ الْأَيَّامِ وَالسَّاعَاتِ وَالثَّانِي: قَرَأَ الْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ بَعْدَ أُمَّةٍ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَالْإِمَّةُ النِّعْمَةُ قَالَ عَدِيٌّ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } “ve nice zaman sonra hatırladı” buyruğuna gelince, deriz ki: İddakere (ادَّكَرَ) kelimesi Kamer Sûresi'nde Yüce Allah'ın: { مِنْ مُدَّكِرٍ } [Kamer: 51] “öğüt alan / düşünen var mı?” ayetinin tefsirinde gelecektir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Hasan [el-Basrî]'den rivayetle 'dâl' ile 'iddakere' (ادَّكَرَ) fasih olanıdır; 'zâl' ile 'izzekere' (اذَّكَرَ) de okunmuş olup 'hatırladı' demektir. 'Ümmet' (أُمَّةٍ) kelimesine gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: { بَعْدَ أُمَّةٍ } yani 'bir zaman sonra' demektir. Bu da şundandır: Nasıl ki 'ümmet' büyük bir topluluğun bir araya gelmesiyle oluşuyorsa, 'zaman' da ancak birçok günün bir araya gelmesiyle meydana gelir. Dolayısıyla zaman, günlerden ve saatlerden oluşan bir ümmet (bütünlük) gibidir. İkincisi: el-Eşheb el-Ukaylî, hemzenin kesresiyle { بَعْدَ إِمَّةٍ } şeklinde okumuştur. 'İmmet' (الْإِمَّةُ) ise nimet demektir. Adiyy [b. Zeyd] şöyle demiştir:
ثُمَّ بَعْدَ الْفَلَاحِ وَالْمُلْكِ وَالْإِمَّةِ وَارَتْهُمْ هُنَاكَ الْقُبُورُ والمعنى: بعد ما أَنْعَمَ عَلَيْهِ بِالنَّجَاةِ. الثَّالِثُ: قُرِئَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَيْ بَعْدَ نِسْيَانٍ يُقَالُ أَمِهَ يَأْمَهُ أَمَهًا إِذَا نَسِيَ وَالصَّحِيحُ أَنَّهَا بِفَتْحِ الْمِيمِ وَذَكَرَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ بِسُكُونِ الْمِيمِ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَادَّكَرَ بَعْدَ مُضِيِّ الْأَوْقَاتِ الْكَثِيرَةِ مِنَ الْوَقْتِ الَّذِي أَوْصَاهُ يُوسُفُ ﵇ بذكره عند الملك، والمراد وَادَّكَرَ بَعْدَ وِجْدَانِ النِّعْمَةِ عِنْدَ ذَلِكَ الْمَلِكِ أَوِ الْمُرَادُ وَادَّكَرَ بَعْدَ النِّسْيَانِ.
«Sonra kurtuluş, mülk ve nimetin ardından, orada kabirler onları örttü.» Mana şöyledir: Kendisine kurtuluş nimeti verildikten sonra... Üçüncüsü: { بَعْدَ أَمَهٍ } şeklinde okunmuştur ki 'unuttuktan sonra' demektir. Bir kimse unuttuğunda 'emihe ye'mehu emehen' (أَمِهَ يَأْمَهُ أَمَهًا) denir. Sahih olan mimin fethasıyladır; Ebû Ubeyde ise bunu mimin sükûnuyla zikretmiştir. Sözün özü şudur: Ya murat, Yusuf aleyhisselâm'ın kralın yanında kendisini anmasını vasiyet ettiği vakitten itibaren birçok zaman geçtikten sonra hatırlamasıdır; ya murat, o kralın yanında nimete kavuştuktan sonra hatırlamasıdır; yahut da murat, unuttuktan sonra hatırlamasıdır.
فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّاسِيَ هُوَ الشَّرَابِيُّ وَأَنْتُمْ تَقُولُونَ النَّاسِي هُوَ يُوسُفُ ﵇.
Eğer: “Cenâb-ı Hakk'ın: { وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } “ve nice zaman sonra hatırladı” buyruğu, unutanın sâki olduğuna delalet etmektedir; oysa siz unutanın Yusuf aleyhisselâm olduğunu söylüyorsunuz?” denilirse,
قُلْنَا: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: ادَّكَرَ بِمَعْنَى ذَكَرَ وَأَخْبَرَ وَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى سَبْقِ النِّسْيَانِ فَلَعَلَّ السَّاقِيَ إِنَّمَا لَمْ يَذْكُرْهُ لِلْمَلِكِ خَوْفًا مِنْ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ إِذْكَارًا لِذَنْبِهِ الَّذِي مِنْ أَجْلِهِ حَبَسَهُ فَيَزْدَادَ الشَّرُّ وَيَحْتَمِلُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: حَصَلَ النِّسْيَانُ لِيُوسُفَ ﵇ وَحَصَلَ أَيْضًا لِذَلِكَ الشَّرَابِيِّ. وأما قوله: فَأَرْسِلُونِ خِطَابٌ إِمَّا لِلْمَلِكِ وَالْجَمْعِ أَوْ لِلْمَلِكِ وَحْدَهُ عَلَى سَبِيلِ التَّعْظِيمِ، أَمَّا قَوْلُهُ: يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ فَفِيهِ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَأُرْسِلَ وَأَتَاهُ
Deriz ki: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'İddakere' (ادَّكَرَ), zikretti ve haber verdi manasındadır; bu da öncesinde bir unutmanın geçtiğine delalet etmez. Zira belki de sâki, kendisini hapse attıran günahını krala hatırlatmış olur da kötülük artar korkusuyla onu krala anmamıştı. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Unutma hem Yusuf aleyhisselâm için hem de o sâki için meydana gelmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَأَرْسِلُونِ } “hemen beni gönderin” buyruğuna gelince; bu hitap ya krala ve meclistekilere ya da tazim yoluyla sadece kraladır. { يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ } “Yusuf! Ey doğru sözlü insan!” buyruğuna gelince, burada mahzuf (gizli) bir ifade vardır; takdiri ise şöyledir: '[Bunun üzerine] gönderildi ve onun yanına vardı...'
وَقَالَ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ، وَالصِّدِّيقُ، هُوَ الْبَالِغُ فِي الصِّدْقِ وَصَفَهُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ لِأَنَّهُ لَمْ يُجَرِّبْ عَلَيْهِ كَذِبًا وَقِيلَ: لِأَنَّهُ صَدَقَ فِي تَعْبِيرِ رُؤْيَاهُ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَتَعَلَّمَ مِنْ رَجُلٍ شَيْئًا فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُعَظِّمَهُ، وَأَنْ يُخَاطِبَهُ بِالْأَلْفَاظِ الْمُشْعِرَةِ بِالْإِجْلَالِ ثُمَّ إِنَّهُ أَعَادَ السُّؤَالَ بِعَيْنِ اللَّفْظِ الَّذِي ذَكَرَهُ الْمَلِكُ وَنِعْمَ مَا فَعَلَ، فَإِنَّ تَعْبِيرَ الرُّؤْيَا قَدْ يَخْتَلِفُ بِسَبَبِ اخْتِلَافِ اللَّفْظِ كَمَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي ذَلِكَ الْعِلْمِ.
...ve: 'Ey Sıddîk' dedi. Sıddîk, doğrulukta en ileri derecede olandır. Ondan hiçbir yalan görmediği için onu bu sıfatla nitelemiştir. Bir görüşe göre de rüyasını tabir ederken doğru çıktığı içindir. Bu da gösterir ki bir kimseden bir şey öğrenmek isteyen kimsenin onu yüceltmesi ve ona hürmet ifade eden lafızlarla hitap etmesi gerekir. Sonra o, soruyu kralın zikrettiği lafzın aynısıyla tekrarladı; ne de güzel yaptı! Zira o ilimde zikredildiği üzere, lafzın değişmesi sebebiyle rüyanın tabiri de farklılaşabilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ فَالْمُرَادُ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ بِفَتْوَاكَ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ فَضْلَكَ وَعِلْمَكَ وَإِنَّمَا قَالَ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ بِفَتْوَاكَ لِأَنَّهُ رَأَى عَجْزَ سَائِرِ الْمُعَبِّرِينَ عَنْ جَوَابِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَخَافَ أَنْ يَعْجِزَ هُوَ أَيْضًا عَنْهَا، فَلِهَذَا السَّبَبِ قال: لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ.
Allah Teâlâ'nın: { لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ } “Umulur ki insanlara dönerim de onlar da bilirler” buyruğuna gelince, murat şudur: 'Umulur ki senin fetvanla (yorumunla) insanlara dönerim de onlar senin faziletini ve ilmini bilirler.' O, diğer bütün tabircilerin bu meselenin cevabından aciz kaldıklarını gördüğü ve onun da bundan aciz kalabileceğinden korktuğu için: 'Umulur ki insanlara dönerim' demiştir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٤٧ الى ٤٩]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 47-49]
قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩)
{ قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩) } “[Yusuf] dedi ki: «Yedi sene adetiniz üzere ekin ekersiniz; biçtiğinizi -yiyeceğiniz az bir miktar müstesna- başağında bırakın. Sonra bunun ardından, saklayacağınız az bir miktar hariç, onlar için önceden biriktirdiğinizi yiyecek olan yedi kurak [ve şiddetli] yıl gelecektir. Sonra bunun ardından insanların yağmura kavuşacağı ve [bolluktan meyveleri] sıkacakları bir yıl gelecektir.»”
اعْلَمْ أَنَّهُ ﵇ ذَكَرَ تَعْبِيرَ تِلْكَ الرُّؤْيَا فَقَالَ: تَزْرَعُونَ وَهُوَ خَبَرٌ بِمَعْنَى الْأَمْرِ، كَقَوْلِهِ:
Bil ki o [Yusuf] aleyhisselâm o rüyanın tabirini zikrederek: { تَزْرَعُونَ } “Ekersiniz” buyurdu. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruklarında olduğu gibi emir anlamında bir haberdir:
وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٨] وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٣] وَإِنَّمَا يَخْرُجُ الْخَبَرُ بِمَعْنَى الْأَمْرِ، وَيَخْرُجُ الْأَمْرُ فِي صُورَةِ الخير لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْإِيجَابِ، فَيَجْعَلُ كَأَنَّهُ وُجِدَ فَهُوَ يُخْبِرُ عَنْهُ وَالدَّلِيلُ عَلَى كَوْنِهِ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ قَوْلُهُ: فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ وَقَوْلُهُ: دَأَباً قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الدَّأَبُ اسْتِمْرَارُ الشَّيْءِ عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ وَهُوَ دَائِبٌ بِفِعْلِ كَذَا إِذَا اسْتَمَرَّ فِي فِعْلِهِ، وَقَدْ دَأَبَ يَدْأَبُ دَأْبًا وَدَأَبًا أَيْ زِرَاعَةً مُتَوَالِيَةً فِي هَذِهِ السِّنِينَ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الْأَكْثَرُونَ فِي دَأَبٍ الْإِسْكَانُ وَلَعَلَّ الْفَتْحَةَ لُغَةٌ، فَيَكُونُ كَشَمْعٍ وَشَمَعٍ، وَنَهْرٍ وَنَهَرٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ:
{ وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ } [Bakara: 228] “Boşanmış kadınlar beklerler (beklesinler)” ve { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ } [Bakara: 233] “Anneler emzirirler (emzirsinler)”. Haberin emir anlamında çıkması ve emrin haber suretinde gelmesi, vacip kılmada (gereklilikte) mübalağa içindir; sanki o fiil gerçekleşmiş de ondan haber veriliyormuş gibi kılınır. Bunun emir anlamında olduğuna delil ise: { فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ } “onu başağında bırakın” buyruğudur. Cenâb-ı Hakk'ın: { دَأَباً } “adetiniz üzere / peş peşe” buyruğuna gelince; dil ehli şöyle demiştir: ed-De'b (الدَّأَبُ), bir şeyin tek bir hal üzere devam etmesidir. Bir kimse bir fiili yapmaya devam ettiğinde 'falan fiilde devamlıdır' (هُوَ دَائِبٌ بِفِعْلِ كَذَا) denir. 'De'ebe yed'ebü de'ben ve de'aben' (دَأَبَ يَدْأَبُ دَأْبًا وَدَأَبًا) denilir ki bu, bu yıllarda aralıksız ekim yapmak demektir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Çoğunluk de'b kelimesinde sükûn (دَأْب) ile okumuştur; fetha (دَأَب) ise belki bir lehçedir; şem' (شَمْع) ile şeme' (شَمَع), nehr (نَهْر) ile neher (نَهَر) gibidir. Zeccâc şöyle demiştir:
وَانْتَصَبَ دَأَبًا عَلَى مَعْنَى تَدْأَبُونَ دَأَبًا. وَقِيلَ: إِنَّهُ مَصْدَرٌ وُضِعَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَتَقْدِيرُهُ تَزْرَعُونَ دَائِبِينَ فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ كُلُّ مَا أَرَدْتُمْ أَكْلَهُ فَدُوسُوهُ وَدَعُوا الْبَاقِيَ فِي سُنْبُلِهِ حَتَّى لَا يَفْسَدَ وَلَا يَقَعَ السُّوسُ فِيهِ، لِأَنَّ إِبْقَاءَ الْحَبَّةِ فِي سُنْبُلِهِ يُوجِبُ بَقَاءَهَا عَلَى الصَّلَاحِ ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ أَيْ سَبْعُ سِنِينَ مُجْدِبَاتٍ، وَالشِّدَادُ الصِّعَابُ الَّتِي تَشْتَدُّ عَلَى النَّاسِ، وَقَوْلُهُ: يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ هَذَا مَجَازٌ، فَإِنَّ السَّنَةَ لَا تَأْكُلُ فَيُجْعَلُ أَكْلُ أَهْلِ تِلْكَ السِّنِينَ مُسْنَدًا إِلَى السِّنِينَ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ الْإِحْصَانُ الْإِحْرَازُ، وَهُوَ إِلْقَاءُ الشَّيْءِ فِي الْحِصْنِ يُقَالُ أَحْصَنَهُ إِحْصَانًا إِذَا جَعَلَهُ فِي حِرْزٍ، وَالْمُرَادُ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْرِزُونَ أَيْ تَدَّخِرُونَ وَكُلُّهَا أَلْفَاظُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَقَوْلُهُ: ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ السَّبْعَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ سُنُو الْخِصْبِ وَكَثْرَةِ النِّعَمِ وَالسَّبْعَةُ الثَّانِيَةُ سُنُو الْقَحْطِ وَالْقِلَّةِ وَهِيَ مَعْلُومَةٌ مِنَ الرُّؤْيَا، وَأَمَّا حَالُ هَذِهِ السَّنَةِ فَمَا حَصَلَ فِي ذَلِكَ الْمَنَامِ شَيْءٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ بَلْ حَصَلَ ذَلِكَ مِنَ الْوَحْيِ فَكَأَنَّهُ ﵇ ذَكَرَ أَنَّهُ يَحْصُلُ بَعْدَ السَّبْعَةِ الْمُخْصِبَةِ وَالسَّبْعَةِ الْمُجْدِبَةِ سَنَةٌ مُبَارَكَةٌ كَثِيرَةُ الْخَيْرِ وَالنِّعَمِ، وَعَنْ قَتَادَةَ زَادَهُ اللَّه عِلْمَ سَنَةٍ.
«De'aben (دَأَبًا) lafzı 'ted'ebûne de'aben' (تَدْأَبُونَ دَأَبًا) manasında mensub olmuştur.» Bir görüşe göre de o, hal makamına konulmuş bir mastardır; takdiri 'devamlı olarak ekersiniz' (تَزْرَعُونَ دَائِبِينَ) şeklindedir. { فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ } “Biçtiğinizi -yiyeceğiniz az bir miktar müstesna- başağında bırakın”, yani yemek istediğiniz miktarı dövüp harmanlayın, geriye kalanını ise bozulmaması ve içine güve/kurt düşmemesi için başağında bırakın; zira tanenin başağında bırakılması onun sağlam kalmasını sağlar. { ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ } “Sonra bunun ardından yedi kurak [ve şiddetli] yıl gelecektir”, yani yedi kıtlık yılı. Şidad (şiddetli), insanlara zor ve ağır gelen çetin yıllardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ } “onlar için önceden biriktirdiğinizi yiyecek olan” buyruğu mecazdır; zira yıl bizzat kendisi yemez, dolayısıyla o yılların ehlinin yemesi yıllara isnad edilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ } “saklayacağınız az bir miktar hariç” buyruğunda geçen 'el-ihsân' (الْإِحْصَانُ), korumak/saklamak (el-ihrâz) demektir; o da bir şeyi kaleye koymaktır. Bir kimse bir şeyi korunaklı yere koyduğunda 'ahsanehû ihsânen' (أَحْصَنَهُ إِحْصَانًا) denir. Murat, 'koruyacağınız yani tohumluk için biriktireceğiniz az bir miktar hariç' demektir. Bunların hepsi İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın lafızlarıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ } “Sonra bunun ardından insanların yağmura kavuşacağı... bir yıl gelecektir” buyruğuna gelince; müfessirler şöyle demiştir: Önceki yedi yıl bolluk ve nimetlerin çok olduğu yıllardır; ikinci yedi yıl ise kıtlık ve darlık yıllarıdır. Bunlar rüyadan bilinmektedir. Bu [on beşinci] yılın durumuna gelince, o rüyada buna delalet eden bir şey bulunmamaktadır; bilakis bu vahiy yoluyla hasıl olmuştur. Sanki o [Yusuf] aleyhisselâm yedi bolluk ve yedi kıtlık yılından sonra hayrı ve nimetleri bol, bereketli bir yılın geleceğini zikretmiştir. Katâde'den: 'Allah ona fazladan bir yılın ilmini verdi' dediği rivayet edilmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا كَانَتِ الْعِجَافُ سَبْعًا دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ السِّنِينَ الْمُجْدِبَةَ لَا تَزِيدُ عَلَى هَذَا الْعَدَدِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْحَاصِلَ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْقَحْطِ هُوَ الْخِصْبُ وَكَانَ هَذَا أَيْضًا مِنْ مَدْلُولَاتِ الْمَنَامِ، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ حَصَلَ بِالْوَحْيِ وَالْإِلْهَامِ؟
Eğer: “Zayıf inekler yedi tane olduğuna göre bu, kıtlık yıllarının bu sayıdan fazla olmayacağına delalet etmiştir. Kıtlığın sona ermesinden sonra meydana gelecek olanın da bolluk olduğu malumdur ve bu da rüyanın delalet ettiği hususlardandır; o halde niçin bunun vahiy ve ilhamla hasıl olduğunu söylediniz?” denilirse,
قُلْنَا: هَبْ أَنَّ تَبَدُّلَ الْقَحْطِ بِالْخِصْبِ مَعْلُومٌ مِنَ الْمَنَامِ، أَمَّا تَفْصِيلُ الْحَالِ فِيهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فِيهِ يُغاثُ
Deriz ki: Kıtlığın bolluğa dönüşmesinin rüyadan bilindiğini kabul etsek bile, oradaki durumun tafsilatı -ki o da Cenâb-ı Hakk'ın: { فِيهِ يُغاثُ
النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ
النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ } “insanların yağmura kavuşacağı ve [bolluktan meyveleri] sıkacakları [bir yıl]” buyruğudur-
لَا يُعْلَمُ إِلَّا بِالْوَحْيِ، قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ يُقَالُ: غَاثَ اللَّه الْبِلَادَ يَغِيثُهَا غَيْثًا إِذَا أَنْزَلَ فِيهَا الْغَيْثَ وَقَدْ غِيثَتِ الْأَرْضُ تُغَاثُ، وَقَوْلُهُ: يُغاثُ النَّاسُ مَعْنَاهُ يُمْطَرُونَ، وَيَجُوزُ أَنْ/ يَكُونَ مِنْ قَوْلِهِمْ: أَغَاثَهُ اللَّه إِذَا أَنْقَذَهُ مِنْ كَرْبٍ أَوْ غَمٍّ، وَمَعْنَاهُ يُنْقَذُ النَّاسُ فِيهِ مِنْ كَرْبِ الْجَدْبِ، وَقَوْلُهُ: وَفِيهِ يَعْصِرُونَ أَيْ يَعْصِرُونَ السِّمْسِمَ دُهْنًا وَالْعِنَبَ خَمْرًا وَالزَّيْتُونَ زَيْتًا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى ذَهَابِ الْجَدْبِ وَحُصُولِ الْخِصْبِ وَالْخَيْرِ، وَقِيلَ:
ancak vahiy ile bilinir. İbnu's-Sikkît şöyle demiştir: Yağmur indirdiği zaman 'gâsa'llâhu'l-bilâde yegîsühâ gaysen' (غَاثَ اللَّهُ الْبِلَادَ يَغِيثُهَا غَيْثًا) denir; nitekim 'gîseti'l-ardu tügâsü' (غِيثَتِ الْأَرْضُ تُغَاثُ) [şeklinde meçhul olarak da] kullanılır. Cenâb-ı Hakk'ın: { يُغاثُ النَّاسُ } buyruğunun manası 'onlara yağmur yağdırılır' demektir. Bunun, bir kimseyi bir sıkıntı veya kederden kurtardığında söylenen 'egâsehullâh' (أَغَاثَهُ اللَّهُ) sözünden olması da caizdir ki o takdirde manası: 'İnsanlar o yılda kıtlık sıkıntısından kurtarılırlar' olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَفِيهِ يَعْصِرُونَ } buyruğu ise, 'susamı yağ, üzümü şıra/şarap ve zeytini zeytinyağı yapmak üzere sıkarlar' demektir. Bu da kıtlığın gittiğine, bolluk ve hayrın meydana geldiğine delalet eder. Şöyle de denilmiştir:
يَحْلِبُونَ الضُّرُوعَ، وَقُرِئَ يَعْصِرُونَ مِنْ عَصَرَهُ إِذَا نَجَّاهُ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ يُمْطَرُونَ مِنْ أَعْصَرَتِ السَّحَابَةُ إِذَا أَعْصَرَتْ بِالْمَطَرِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَأَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً [النبأ: ١٤] .
'Memeleri sağarlar.' [Bir kıraatte] 'onu kurtardı' anlamındaki 'asarehû' (عَصَرَهُ) fiilinden { يَعْصِرُونَ } şeklinde [farklı bir mana ile] okunmuştur. Şöyle de denilmiştir: Bulut yağmur getirdiği zaman söylenen 'a'sarati's-sehâbetü' (أَعْصَرَتِ السَّحَابَةُ) ifadesinden hareketle manası 'onlara yağmur yağdırılır' demektir; Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً } [Nebe: 14] “Ve sıkışan bulutlardan şarıl şarıl akan bir su indirdik” buyruğu da bu köktendir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٠ الى ٥٢]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 50-52]
وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) قالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢)
{ وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) قالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢) } “Kral: «Onu bana getirin!» dedi. Elçi ona geldiğinde [Yusuf] dedi ki: «Efendine dön de ona ellerini kesen o kadınların halinin ne olduğunu sor. Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir.» [Kral kadınlara:] «Yusuf'un nefsinden murat almak istediğiniz zaman durumunuz neydi?» dedi. [Kadınlar:] «Hâşâ, Allah için biz onda hiçbir kötülük görmedik» dediler. Azizin karısı da şöyle dedi: «Şimdi hak ortaya çıktı; onun nefsinden ben murat almak istemiştim. Şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir.» [Yusuf dedi ki:] «Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi ve şüphesiz Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını [kralın] bilmesi içindir.»”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ] اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا رَجَعَ الشَّرَابِيُّ إِلَى الْمَلِكِ وَعَرَضَ عَلَيْهِ التَّعْبِيرَ الَّذِي ذَكَرَهُ يُوسُفُ ﵇ اسْتَحْسَنَهُ الْمَلِكُ فَقَالَ: ائْتُونِي بِهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى فَضِيلَةِ الْعِلْمِ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ عِلْمَهُ سَبَبًا لِخَلَاصِهِ مِنَ الْمِحْنَةِ الدُّنْيَوِيَّةِ، فَكَيْفَ لَا يَكُونُ الْعِلْمُ سَبَبًا لِلْخَلَاصِ مِنَ الْمِحَنِ الْأُخْرَوِيَّةِ، فَعَادَ الشَّرَابِيُّ إِلَى يُوسُفَ ﵇ قَالَ أَجِبِ الْمَلِكَ، فَأَبَى يُوسُفُ ﵇ أَنْ يَخْرُجَ مِنَ السِّجْنِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَنْكَشِفَ أَمْرُهُ وَتَزُولَ التُّهْمَةُ بِالْكُلِّيَّةِ عَنْهُ.
[Yüce Allah'ın: { وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ } “Kral: «Onu bana getirin!» dedi. Elçi ona geldiğinde [Yusuf] dedi ki: «Efendine dön...»” buyruğu hakkında] Bil ki sâki krala dönüp Yusuf aleyhisselâm'ın yaptığı tabiri ona arz edince kral bunu pek beğendi ve: 'Onu bana getirin!' dedi. Bu, ilmin faziletine delalet eder; zira Sübhânehu Teâlâ onun ilmini dünyevi sıkıntıdan kurtuluşuna vesile kılmıştır; o halde ilim nasıl uhrevi sıkıntılardan kurtuluşa vesile olmasın? Sâki tekrar Yusuf aleyhisselâm'a dönüp: 'Krala icabet et!' dedi. Ancak Yusuf aleyhisselâm durumu açıklığa kavuşup töhmet üzerinden tamamen kalkmadıkça zindandan çıkmaktan imtina etti.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «عَجِبْتُ مِنْ يُوسُفَ وَكَرَمِهِ وَصَبْرِهِ واللَّه يَغْفِرُ لَهُ حِينَ سُئِلَ عَنِ الْبَقَرَاتِ الْعِجَافِ وَالسِّمَانِ وَلَوْ كُنْتُ مَكَانَهُ لَمَا أَخْبَرْتُهُمْ حَتَّى اشْتَرَطْتُ أَنْ يخرجوا لي وَلَقَدْ عَجِبْتُ مِنْهُ حِينَ أَتَاهُ الرَّسُولُ فَقَالَ: ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ وَلَوْ كُنْتُ مَكَانَهُ وَلَبِثْتُ في السجن ما لبثت لأسرعت الإجابة وَبَادَرْتُهُمْ إِلَى الْبَابِ وَلَمَا ابْتَغَيْتُ الْعُذْرَ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا ذَا أَنَاةٍ» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Yusuf'a, onun cömertliğine ve sabrına hayran kaldım -Allah onu bağışlasın-; zayıf ve semiz inekler sorulduğunda, ben onun yerinde olsaydım beni [zindandan] çıkarmalarını şart koşmadıkça onlara haber vermezdim. Elçi ona gelip de: «Efendine dön» dediğinde de ona hayran kaldım; şayet ben onun yerinde olsaydım ve zindanda onun kaldığı kadar kalsaydım davete hemen icabet eder, onlardan önce kapıya koşardım ve mazeret [arayıp beraat etmeyi] beklemezdim. Doğrusu o, halîm ve vakar sahibi (temkinli) bir zat idi.»
وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي فَعَلَهُ يُوسُفُ مِنَ الصَّبْرِ وَالتَّوَقُّفِ إِلَى أَنْ تَفَحَّصَ الْمَلِكُ عَنْ حَالِهِ هُوَ اللَّائِقُ بِالْحَزْمِ وَالْعَقْلِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ خَرَجَ فِي الْحَالِ فَرُبَّمَا كَانَ يَبْقَى فِي قَلْبِ الْمَلِكِ مِنْ تِلْكَ التُّهْمَةِ أَثَرُهَا، فَلَمَّا الْتَمَسَ مِنَ الْمَلِكِ أَنْ يَتَفَحَّصَ عَنْ حَالِ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى بَرَاءَتِهِ مِنْ تِلْكَ التُّهْمَةِ فَبَعْدَ خُرُوجِهِ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ يُلَطِّخَهُ بِتِلْكَ الرَّذِيلَةِ وَأَنْ يَتَوَسَّلَ بِهَا إِلَى الطَّعْنِ فِيهِ. الثَّانِي: أَنَّ الْإِنْسَانَ الَّذِي بَقِيَ فِي السِّجْنِ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً إِذَا طَلَبَهُ الْمَلِكُ وَأَمَرَ بِإِخْرَاجِهِ الظَّاهِرُ أَنَّهُ يُبَادِرُ بالخروج، فحيث لم يخرج عرف مِنْهُ كَوْنُهُ فِي نِهَايَةِ الْعَقْلِ وَالصَّبْرِ وَالثَّبَاتِ، وَذَلِكَ يَصِيرُ سَبَبًا لِأَنْ يَعْتَقِدَ فِيهِ بِالْبَرَاءَةِ عَنْ جَمِيعِ أَنْوَاعِ التُّهَمِ، وَلِأَنْ يَحْكُمَ بِأَنَّ كُلَّ مَا قِيلَ فِيهِ كَانَ كَذِبًا وَبُهْتَانًا. الثَّالِثُ: أَنَّ الْتِمَاسَهُ مِنَ الْمَلِكِ أَنْ يَتَفَحَّصَ عَنْ حَالِهِ مِنْ تِلْكَ النِّسْوَةِ يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى شِدَّةِ طَهَارَتِهِ إِذْ لَوْ كَانَ مُلَوَّثًا بِوَجْهٍ مَا، لَكَانَ خَائِفًا أَنْ يَذْكُرَ مَا سَبَقَ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ حِينَ قَالَ لِلشَّرَابِيِّ: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَبَقِيَ بِسَبَبِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فِي السجن بضع سنين وهاهنا طَلَبَهُ الْمَلِكُ فَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهِ وَلَمْ يُقِمْ لِطَلَبِهِ وَزْنًا، وَاشْتَغَلَ بِإِظْهَارِ بَرَاءَتِهِ عَنِ التُّهْمَةِ، وَلَعَلَّهُ كَانَ غَرَضُهُ ﵇ مِنْ ذَلِكَ أَنْ لَا يَبْقَى فِي قَلْبِهِ الْتِفَاتٌ إِلَى رَدِّ الْمَلِكِ وَقَبُولِهِ، وَكَانَ هَذَا الْعَمَلُ جَارِيًا مَجْرَى التَّلَافِي لِمَا صَدَرَ مِنَ التَّوَسُّلِ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: اذْكُرْنِي عِنْدَ
Bil ki Yusuf'un sabredip kral durumunu araştırıncaya kadar beklemesi, basiret ve akla en uygun olan davranıştı. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Eğer hemen çıksaydı, belki de kralın kalbinde o töhmetten bir iz kalacaktı. Kraldan o olayın içyüzünü araştırmasını talep ettiğinde bu onun söz konusu töhmetten berî olduğuna delalet etti; böylece çıktıktan sonra hiç kimse onu o çirkin işle lekeleyemeyecek ve onu kınamak için bunu vesile kılamayacaktır. İkincisi: Zindanda on iki sene kalan bir insanı kral çağırdığında ve çıkarılmasını emrettiğinde zahir olan, onun hemen çıkmaya koşmasıdır. Çıkmadığı için onun son derece akıllı, sabırlı ve sebatkâr olduğu anlaşıldı; bu da onun her türlü töhmetten uzak olduğuna inanılmasına ve hakkında söylenen her şeyin yalan ve iftira olduğuna hükmedilmesine sebep oldu. Üçüncüsü: Kraldan durumunu o kadınlardan sormasını talep etmesi, onun tam anlamıyla tertemiz olduğuna da delalet eder; zira şayet bir yönden bulaşmış olsaydı, geçmiştekinin anılmasından korkardı. Dördüncüsü: O sâkiye: «Efendinin yanında beni an» dediğinde, bu kelime sebebiyle zindanda birkaç yıl kalmıştı; burada ise kral onu istediği halde ona iltifat etmedi, talebine değer vermedi ve töhmetten berî olduğunu ortaya koymakla meşgul oldu. Belki de onun aleyhisselâm bundan maksadı, kalbinde kralın reddine ve kabulüne yönelik hiçbir iltifatın (bağlılığın) kalmamasıydı. Bu davranış, daha önce: { اذْكُرْنِي عِنْدَ
رَبِّكَ
رَبِّكَ } “Efendinin yanında beni an”
لِيَظْهَرَ أَيْضًا هَذَا الْمَعْنَى لِذَلِكَ الشَّرَابِيِّ، فَإِنَّهُ هُوَ الَّذِي كَانَ وَاسِطَةً فِي الْحَالَتَيْنِ معا.
sözünde ona tevessül etmekten sâdır olan şeyin telafisi mesabesindeydi; tâ ki bu mana aynı zamanda her iki durumda da vasıta olan o sâkiye de aşikâr olsun.
أما قوله: فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “ona ellerini kesen o kadınların halinin ne olduğunu sor” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَالْكِسَائِيُّ فسله بغير همز والباقون فَسْئَلْهُ بِالْهَمْزِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ بِرِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ عَنْهُ النِّسْوَةِ بِضَمِّ النُّونِ وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِ النُّونِ، وَهُمَا لُغَتَانِ.
Birinci Mesele: İbn Kesîr ve el-Kisâî hemzesiz olarak 'feselhü' (فَسَلْهُ), diğerleri ise hemze ile 'fes'elhü' (فَسْئَلْهُ) şeklinde okumuştur. Âsım, Ebû Bekr rivayetiyle nûn'un dammesiyle 'en-nüsveti' (النُّسْوَةِ), diğerleri ise nûn'un kesresiyle 'en-nisveti' (النِّسْوَةِ) okumuştur; bunlar iki ayrı lehçedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِيهَا أَنْوَاعٌ مِنَ اللَّطَائِفِ: أَوَّلُهَا: أَنَّ مَعْنَى الآية: فسل الملك يأن يَسْأَلَ مَا شَأْنُ تِلْكَ النِّسْوَةِ وَمَا حَالُهُنَّ لِيَعْلَمَ بَرَاءَتِي عَنْ تِلْكَ التُّهْمَةِ، إِلَّا أَنَّهُ اقْتَصَرَ عَلَى أَنْ يَسْأَلَ الْمَلِكَ عَنْ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ لِئَلَّا يَشْتَمِلَ اللَّفْظُ عَلَى مَا يَجْرِي مَجْرَى أَمْرِ الْمَلِكِ بِعَمَلٍ أَوْ فِعْلٍ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ سَيِّدَتَهُ مَعَ أَنَّهَا هِيَ الَّتِي سَعَتْ فِي إِلْقَائِهِ فِي السِّجْنِ الطَّوِيلِ، بَلِ اقْتَصَرَ عَلَى ذِكْرِ سَائِرِ النِّسْوَةِ. وَثَالِثُهَا: أن الظاهر أن أولئك النسوة نسبته إِلَى عَمَلٍ قَبِيحٍ وَفِعْلٍ شَنِيعٍ عِنْدَ الْمَلِكِ، فَاقْتَصَرَ يُوسُفُ ﵇ عَلَى مُجَرَّدِ قَوْلِهِ: مَا بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَمَا شَكَا مِنْهُنَّ عَلَى سَبِيلِ التَّعْيِينِ وَالتَّفْصِيلِ. ثُمَّ قَالَ يُوسُفُ بَعْدَ ذَلِكَ: إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ وَفِي الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ رَبِّي وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ هُوَ اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْعَالِمُ بِخَفِيَّاتِ الْأُمُورِ.
İkinci Mesele: Bil ki bu ayette çeşitli nükteler vardır: Birincisi: Ayetin manası şudur: 'Krala, o töhmetten berî olduğumu bilsin diye o kadınların durumunun ne olduğunu ve hallerinin neye vardığını sormasını söyle.' Ancak lafız krala bir iş veya eylem emretme konumuna girmesin diye, [dolaylı olarak] sadece krala o olayı sormakla yetinmiştir. İkincisi: Kendisini uzun süreli hapse attırmak için çaba gösteren o olduğu halde hanımefendisini zikretmemiş, bilakis sadece diğer kadınları zikretmekle yetinmiştir. Üçüncüsü: Zahir olan şudur ki, o kadınlar kralın nezdinde onu çirkin bir işe ve iğrenç bir fiile nispet etmişlerdi; buna rağmen Yusuf aleyhisselâm sadece: { مَا بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “ellerini kesen o kadınların halinin ne olduğunu sor” demekle yetinmiş ve onları tayin ve tafsil ederek şikâyet etmemiştir. Sonra Yusuf bundan sonra: { إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir” dedi. Onun: 'İnne rabbî' (إِنَّ رَبِّي) sözünden murat hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Bunun Allah Teâlâ olmasıdır; zira gizli işleri hakkıyla bilen O Teâlâ'dır.
وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ الْمَلِكُ وَجَعَلَهُ رَبًّا لِنَفْسِهِ لِكَوْنِهِ مُرَبِّيًا وله وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْمَلِكِ عَالِمًا بِكَيْدِهِنَّ وَمَكْرِهِنَّ.
İkincisi: Murâdın kral olmasıdır; onu yetiştirip gözettiği için kendisi hakkında bir efendi saymıştır. Bunda o kralın onların tuzağını ve hilesini bildiğine bir işaret de vardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَيْدَهُنَّ فِي حَقِّهِ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ رُبَّمَا طَمِعَتْ فِيهِ، / فَلَمَّا لَمْ تَجِدِ الْمَطْلُوبَ أَخَذَتْ تَطْعَنُ فِيهِ وَتَنْسُبُهُ إِلَى الْقَبِيحِ. وَثَانِيهَا: لَعَلَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ بَالَغَتْ فِي تَرْغِيبِ يُوسُفَ فِي مُوَافَقَةِ سَيِّدَتِهِ عَلَى مُرَادِهَا، وَيُوسُفُ عَلِمَ أَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الْخِيَانَةِ فِي حَقِّ السَّيِّدِ الْمُنْعِمِ لَا تَجُوزُ، فَأَشَارَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ إِلَى مُبَالَغَتِهِنَّ فِي التَّرْغِيبِ فِي تِلْكَ الْخِيَانَةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ اسْتَخْرَجَ مِنْهُنَّ وُجُوهًا مِنَ الْمَكْرِ وَالْحِيَلَ فِي تَقْبِيحِ صُورَةِ يُوسُفَ ﵇ عِنْدَ الْمَلِكِ فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا اللَّفْظِ ذَاكَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ يُوسُفَ ﵇ أَنَّهُ لَمَّا الْتَمَسَ ذَلِكَ، أَمَرَ الْمَلِكُ بِإِحْضَارِهِنَّ وَقَالَ لَهُنَّ: مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنْ كَانَتْ صِيغَةُ الْجَمْعِ، فَالْمُرَادُ مِنْهَا الْوَاحِدَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٣] وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ خِطَابُ الجماعة. ثم هاهنا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ رَاوَدَتْ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهَا. وَالثَّانِي: أَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ رَاوَدَتْ يُوسُفَ لِأَجْلِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ فَاللَّفْظُ مُحْتَمِلٌ لِكُلِّ هَذِهِ الْوُجُوهِ، وَعِنْدَ هَذَا السُّؤَالِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ وَهَذَا كَالتَّأْكِيدِ لَمَّا ذَكَرْنَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ فِي حَقِّهِ وَهُوَ قَوْلُهُنَّ: مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ.
Bil ki onların onun hakkındaki tuzakları birkaç veçhe ihtimal taşır: Birincisi: Onlardan her biri belki de ona göz dikmiş, aradığını bulamayınca da onu kınamaya ve ona çirkin şeyler isnat etmeye başlamıştı. İkincisi: Belki de onlardan her biri, Yusuf'u hanımefendisinin isteğine uymaya teşvik hususunda aşırı gitmişti; Yusuf ise iyiliksever efendinin hakkında böyle bir hıyanetin caiz olmadığını bildiğinden: { إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir” sözüyle onların o hıyanete teşvikteki aşırılıklarına işaret etmiştir. Üçüncüsü: Onlardan Yusuf aleyhisselâm'ın suretini kralın nezdinde çirkinleştirmek için birtakım hile ve desiseler sâdır olmuştu da bu lafızdan murat bu idi. Sonra Allah Teâlâ, Yusuf aleyhisselâm bunu talep edince kralın onları huzura getirtip kendilerine: { مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ } “Yusuf'un nefsinden murat almak istediğiniz zaman durumunuz neydi?” dediğini nakletmiştir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: { إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ } buyruğu çoğul sîgası olsa da bundan muradın tek bir kişi olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } [Âl-i İmrân: 173] “O kimseler ki, insanlar onlara: «Şüphesiz insanlar size karşı toplandılar» dediler” ayetinde olduğu gibidir. İkincisi: Bundan muradın topluluğa hitap olmasıdır. Burada da iki vecih vardır: Birincisi: Onların her birinin bizzat kendisi için Yusuf'un nefsinden murat almak istemiş olmasıdır. İkincisi: Her birinin Azizin karısı adına Yusuf'tan murat almaya çalışmış olmasıdır. Lafız bu vecihlerin hepsine muhtemeldir. Bu soru üzerine onlar: { حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ } “Hâşâ, Allah için biz onda hiçbir kötülük görmedik” dediler. Bu, işin başında onun hakkında zikrettikleri: “Bu bir beşer değil, ancak şerefli bir melektir” sözünü teyit mahiyetindedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ امْرَأَةَ الْعَزِيزِ كَانَتْ حَاضِرَةً، وَكَانَتْ تَعْلَمُ أَنَّ هَذِهِ الْمُنَاظَرَاتِ وَالتَّفَحُّصَاتِ إِنَّمَا وَقَعَتْ بِسَبَبِهَا وَلِأَجْلِهَا فَكَشَفَتْ عَنِ الْغِطَاءِ وَصَرَّحَتْ بِالْقَوْلِ الْحَقِّ وَقَالَتْ: الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Azizin karısı da oradaydı; o, bu münazaraların ve soruşturmaların bizzat kendi sebebiyle ve kendisi için vuku bulduğunu biliyordu; bu sebeple örtüyü kaldırdı, hakkı açıkça söyledi ve: { الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “Şimdi hak ortaya çıktı; onun nefsinden ben murat almak istemiştim. Şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir” dedi. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ شَهَادَةٌ جَازِمَةٌ مِنْ تِلْكَ الْمَرْأَةِ بِأَنَّ يُوسُفَ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِ كَانَ مُبَرَّأً عَنْ كُلِّ الذُّنُوبِ مُطَهَّرًا عَنْ جَمِيعِ العيوب، وهاهنا دَقِيقَةٌ، وَهِيَ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ رَاعَى جَانِبَ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ حَيْثُ قَالَ: مَا بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ فَذَكَرَهُنَّ وَلَمْ يَذْكُرْ تِلْكَ الْمَرْأَةَ الْبَتَّةَ فَعَرَفَتِ الْمَرْأَةُ أَنَّهُ إِنَّمَا تَرَكَ ذِكْرَهَا رِعَايَةً
Birinci Mesele: Bu, o kadından Yusuf salavâtullâhi aleyh'in bütün günahlardan berî ve tüm ayıplardan arınmış olduğuna dair kesin bir şehadettir. Burada ince bir nükte vardır ki o da şudur: Yusuf aleyhisselâm: { مَا بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “ellerini kesen o kadınların halinin ne olduğunu sor” derken onları zikredip o kadını kesinlikle anmayarak Azizin karısının hukukunu gözetmişti. Kadın da onun kendisini anmayı sırf...
لِحَقِّهَا وَتَعْظِيمًا لِجَانِبِهَا وَإِخْفَاءً لِلْأَمْرِ عَلَيْهَا، فَأَرَادَتْ أَنَّ تُكَافِئَهُ عَلَى هَذَا الْفِعْلِ الْحَسَنِ فَلَا جَرَمَ أَزَالَتِ الْغِطَاءَ وَالْوِطَاءَ وَاعْتَرَفَتْ بِأَنَّ الذَّنْبَ كُلَّهُ كَانَ مِنْ جَانِبِهَا وَأَنَّ يُوسُفَ ﵇ كَانَ مُبَرَّأً عَنِ الْكُلِّ، وَرَأَيْتُ فِي بَعْضِ الْكُتُبِ أَنَّ امْرَأَةً جَاءَتْ بِزَوْجِهَا إِلَى الْقَاضِي وَادَّعَتْ عَلَيْهِ الْمَهْرَ، فَأَمَرَ الْقَاضِي بِأَنْ يَكْشِفَ عَنْ وَجْهِهَا حَتَّى تَتَمَكَّنَ الشُّهُودُ مِنْ إِقَامَةِ الشَّهَادَةِ، فَقَالَ الزَّوْجُ: لَا حَاجَةَ إِلَى ذَلِكَ، فَإِنِّي مُقِرٌّ بِصِدْقِهَا فِي دَعْوَاهَا، فَقَالَتِ الْمَرْأَةُ لَمَّا أَكْرَمْتَنِي إِلَى هَذَا الْحَدِّ فَاشْهَدُوا أَنِّي أَبْرَأْتُ ذِمَّتَكَ مِنْ كُلِّ حَقٍّ لِي عَلَيْكَ.
...hakkını korumak, hatırını yüceltmek ve durumu örtbas etmek için terk ettiğini anladı. Bu güzel davranışına karşılık vermek istedi; bu yüzden hiç çekinmeden örtüyü kaldırıp bütün günahın kendisinden kaynaklandığını, Yusuf aleyhisselâm'ın ise her şeyden berî olduğunu itiraf etti. Bazı kitaplarda şöyle bir kıssa gördüm: Bir kadın kocasını kadıya götürüp ondan mehir davası açtı. Kadı, şahitlerin şehadette bulunabilmesi için kadının yüzünün açılmasını emretti. Bunun üzerine koca: 'Buna gerek yok; ben onun davasında doğru söylediğini ikrar ediyorum' dedi. Kadın da: 'Bana bu derece ikramda bulunduğun için, şahit olun ki senin üzerinde bulunan bütün haklarımdan senin zimmetini ibra ettim' dedi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: حَصْحَصَ الْحَقُّ مَعْنَاهُ: وَضَحَ وَانْكَشَفَ وَتَمَكَّنَ فِي الْقُلُوبِ وَالنُّفُوسِ مِنْ قَوْلِهِمْ: حَصْحَصَ الْبَعِيرُ فِي بُرُوكِهِ، إِذَا تَمَكَّنَ وَاسْتَقَرَّ فِي الْأَرْضِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: اشْتِقَاقُهُ فِي اللُّغَةِ مِنَ الْحِصَّةِ، أَيْ بَانَتْ حِصَّةُ الْحَقِّ مِنْ حِصَّةِ الْبَاطِلِ.
İkinci Mesele: Dil ehli şöyle demiştir: 'Hashasa'l-hakku' (حَصْحَصَ الْحَقُّ) ifadesinin manası; hak açığa çıktı, tecelli etti ve kalpler ile nefislerde yerleşti demektir. Bu, devenin çöküp yere iyice yerleştiğinde söylenen 'hashasa'l-be'îru fî bürûkihî' (حَصْحَصَ الْبَعِيرُ فِي بُرُوكِهِ) sözünden alınmadır. Zeccâc ise şöyle demiştir: Lügatte bunun iştikakı 'hisse' (pay) kelimesindendir; yani hakkın hissesi batılın hissesinden ayrılıp belirginleşti demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَهُ: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ كَلَامُ مَنْ؟ وَفِيهِ أَقْوَالٌ:
Üçüncü Mesele: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi [kralın/Azizin] bilmesi içindir” buyruğunun kimin sözü olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konuda görüşler vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ أَنَّهُ قَوْلُ يُوسُفَ ﵇. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَا يَبْعُدُ وَصْلُ كَلَامِ إِنْسَانٍ بِكَلَامِ إِنْسَانٍ آخَرَ إِذَا دَلَّتِ الْقَرِينَةُ عَلَيْهِ وَمِثَالُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً [النَّمْلِ: ٣٤] وَهَذَا كَلَامُ بِلْقِيسَ. ثُمَّ إنه تعالى قال: وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٩] كَلَامُ الدَّاعِي.
Birinci Görüş: Çoğunluğun görüşü olup bu Yusuf aleyhisselâm'ın sözüdür. Ferrâ şöyle demiştir: Karine delalet ettiğinde bir insanın sözünün başka bir insanın sözüne bitiştirilmesi uzak bir ihtimal değildir. Bunun misali Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً } [Neml: 34] “Şüphesiz hükümdarlar bir memlekete girdikleri zaman orayı ifsat ederler ve halkının şereflilerini zelil kılarlar” buyruğudur ki bu Belkıs'ın sözüdür; sonra Teâlâ: { وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ } “Onlar böyle yaparlar” buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } [Âl-i İmrân: 9] “Rabbimiz! Şüphesiz sen insanları hakkında şüphe olmayan bir günde toplayacaksın” buyruğu dua edenin sözüdür;
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ بَقِيَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ سُؤَالَاتٌ:
sonra: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz Allah sözünden dönmez” buyrulmuştur. Bu görüşe göre geriye birtakım sorular kalmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْغَائِبِ، وَالْمُرَادُ هاهنا: الْإِشَارَةُ إِلَى تِلْكَ الْحَادِثَةِ الْحَاضِرَةِ.
Birinci Soru: Cenâb-ı Hakk'ın: { ذلِكَ } “Bu” ifadesi gaibe (orada bulunmayana) işarettir; oysa burada murat, hazırda bulunan o hadiseye işarettir.
وَالْجَوَابُ: أَجَبْنَا عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ الْكِتابُ [الْبَقَرَةِ: ٢] وَقِيلَ: ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا فَعَلَهُ مِنْ رَدِّ الرَّسُولِ كَأَنَّهُ يَقُولُ ذَلِكَ الَّذِي فَعَلْتُ مِنْ رَدِّي الرَّسُولَ إِنَّمَا كَانَ، لِيَعْلَمَ الْمَلِكُ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ.
Cevap: Buna { ذلِكَ الْكِتابُ } [Bakara: 2] “İşte o Kitap” buyruğunda cevap vermiştik. Bir görüşe göre de 'zâlike' (ذلك), elçiyi geri çevirmesi fiiline işarettir; sanki o: 'Elçiyi geri çevirmekle yaptığım o iş, ancak kralın gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindi' demektedir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَتَى قَالَ يُوسُفُ ﵇ هَذَا الْقَوْلَ؟
İkinci Soru: Yusuf aleyhisselâm bu sözü ne zaman söyledi?
الْجَوَابُ: رَوَى عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا دَخَلَ عَلَى الْمَلِكِ قَالَ ذَلِكَ لِيَعْلَمَ وَإِنَّمَا ذَكَرَهُ عَلَى لَفْظِ الْغَيْبَةِ تَعْظِيمًا لِلْمَلِكِ عَنِ الْخِطَابِ وَالْأَوْلَى أَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ عِنْدَ عَوْدِ الرَّسُولِ إِلَيْهِ لِأَنَّ ذِكْرَ هَذَا الْكَلَامِ فِي حَضْرَةِ الْمَلِكِ سُوءُ أَدَبٍ.
Cevap: Atâ, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan Yusuf aleyhisselâm'ın kralın huzuruna girdiğinde: 'Bu, [kralın] bilmesi içindir' dediğini rivayet etmiştir; ona hitap etmek yerine kralı tazim amacıyla gayb (üçüncü tekil şahıs) lafzıyla zikretmiştir. Daha evlâ olanı ise onun aleyhisselâm bu sözü elçi kendisine geri döndüğünde söylemiş olmasıdır; zira bu sözün kralın huzurunda söylenmesi edebe aykırı düşerdi.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: هَذِهِ الْخِيَانَةُ وَقَعَتْ فِي حَقِّ الْعَزِيزِ فَكَيْفَ يَقُولُ: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ.
Üçüncü Soru: Bu [iddia edilen] hıyanet Azizin hakkında vuku bulmuştu; o halde nasıl: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” demektedir?
وَالْجَوَابُ: قِيلَ الْمُرَادُ لِيَعْلَمَ الْمَلِكُ أَنِّي لَمْ أَخُنِ الْعَزِيزَ بِالْغَيْبَةِ، وَقِيلَ إِنَّهُ إِذَا خَانَ وَزِيرَهُ فَقَدْ خَانَهُ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَقِيلَ إِنَّ الشَّرَابِيَّ لَمَّا رَجَعَ إِلَى يُوسُفَ ﵇ وَهُوَ فِي السِّجْنِ قَالَ ذَلِكَ لِيَعْلَمَ الْعَزِيزُ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ ثُمَّ خَتَمَ الْكَلَامَ بِقَوْلِهِ: وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ وَلَعَلَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنِّي لَوْ كُنْتُ خَائِنًا لَمَا خَلَّصَنِي اللَّه تَعَالَى مِنْ هَذِهِ الْوَرْطَةِ، وَحَيْثُ خَلَّصَنِي مِنْهَا ظَهَرَ أَنِّي كُنْتُ مُبَرَّأً عَمَّا نَسَبُونِي إِلَيْهِ.
Cevap: Murâdın, 'Azizin gıyabında ona hıyanet etmediğimi kralın bilmesi içindir' olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre, o kralın vezirine hıyanet ettiğinde bir bakıma krala da hıyanet etmiş olacağındandır. Bir diğer görüşe göre ise sâki, Yusuf aleyhisselâm'a zindandayken geri döndüğünde Yusuf: 'Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi Azizin bilmesi içindir' demiştir. Sonra sözü: { وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ } “ve şüphesiz Allah hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmaz” buyruğuyla bitirmiştir. Belki de bundan murat şudur: 'Şayet ben hain olsaydım Allah Teâlâ beni bu badireden kurtarmazdı; mademki beni bundan kurtardı, o halde beni nispet ettikleri şeyden berî olduğum ortaya çıkmıştır.'
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قوله: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ كَلَامُ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ وَالْمَعْنَى: أَنِّي وَإِنْ أَحَلْتُ الذَّنْبَ عَلَيْهِ عِنْدَ حُضُورِهِ لَكِنِّي مَا أَحْلَتُ الذَّنْبَ عَلَيْهِ عِنْدَ غَيْبَتِهِ، أَيْ لَمْ أَقُلْ فِيهِ وَهُوَ فِي السِّجْنِ خِلَافَ الْحَقِّ. ثُمَّ إِنَّهَا بَالَغَتْ فِي تَأْكِيدِ الْحَقِّ بِهَذَا الْقَوْلِ، وَقَالَتْ: وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ يَعْنِي أَنِّي لَمَّا أَقْدَمْتُ عَلَى
İkinci Görüş: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” buyruğu Azizin karısının sözüdür. Manası şudur: 'Ben huzurunda suçu ona yüklemiş olsam da gıyabında ona suçu yüklemedim; yani o zindandayken onun hakkında hakkın hilafına bir şey söylemedim.' Sonra kadın bu sözle hakkı teyit etmede ileri giderek: { وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ } “ve şüphesiz Allah hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmaz” dedi. Yani: 'Ben...
الْكَيْدِ وَالْمَكْرِ لَا جَرَمَ افْتُضِحْتُ وَأَنَّهُ لَمَّا كَانَ بَرِيئًا عَنِ الذَّنْبِ لَا جَرَمَ طَهَّرَهُ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ. قَالَ صَاحِبُ هَذَا الْقَوْلِ: وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهِ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ مَا كَانَ حَاضِرًا فِي ذَلِكَ الْمَجْلِسِ حَتَّى يُقَالَ لَمَّا ذَكَرَتِ الْمَرْأَةُ قَوْلَهَا: الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ/ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ فَفِي تِلْكَ الْحَالَةِ يَقُولُ يُوسُفُ:
...tuzak ve hileye kalkıştığımda şüphesiz rezil oldum; o ise günahtan berî olduğu için şüphesiz Allah Teâlâ onu bundan arındırdı.' Bu görüşün sahibi şöyle demiştir: Bunun sıhhatine delalet eden husus şudur: Yusuf aleyhisselâm o mecliste hazır değildi ki kadın: { الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “Şimdi hak ortaya çıktı; onun nefsinden ben murat almak istemiştim. Şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir” sözünü söylediğinde, o esnada Yusuf'un:
ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ بَلْ يَحْتَاجُ فِيهِ إِلَى أَنْ يَرْجِعَ الرَّسُولُ مِنْ ذَلِكَ الْمَجْلِسِ إِلَى السِّجْنِ وَيَذْكُرَ لَهُ تِلْكَ الْحِكَايَةَ، ثُمَّ إِنَّ يُوسُفَ يَقُولُ ابْتِدَاءً ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَمِثْلُ هَذَا الْوَصْلِ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ الْأَجْنَبِيَّيْنِ مَا جَاءَ الْبَتَّةَ فِي نَثْرٍ وَلَا نَظْمٍ فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذَا مِنْ تَمَامِ كَلَامِ الْمَرْأَةِ.
{ ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” dediği söylensin! Bilakis bunun için elçinin o meclisten zindana dönmesi, bu anlatılanları ona zikretmesi, sonra da Yusuf'un baştan başlayarak: 'Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir' demesi gerekir. Birbirinden ayrı iki söz arasında böyle bir irtibat ise ne nesirde ne de nazımda asla vârit olmamıştır; dolayısıyla anladık ki bu, kadının sözünün tamamındandır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى طَهَارَةِ يُوسُفَ ﵇ مِنَ الذَّنْبِ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَلِكَ لَمَّا أَرْسَلَ إِلَى يُوسُفَ ﵇ وَطَلَبَهُ فَلَوْ كَانَ يُوسُفُ مُتَّهَمًا بِفِعْلٍ قَبِيحٍ وَقَدْ كَانَ صَدَرَ مِنْهُ ذَنْبٌ وَفُحْشٌ لَاسْتَحَالَ بِحَسَبِ الْعُرْفِ وَالْعَادَةِ أَنْ يَطْلُبَ مِنَ الْمَلِكِ أَنْ يَتَفَحَّصَ عَنْ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ قَدْ أَقْدَمَ عَلَى الذَّنْبِ ثُمَّ إِنَّهُ يطلبه مِنَ الْمَلِكِ أَنْ يَتَفَحَّصَ عَنْ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ كَانَ ذَلِكَ سَعْيًا مِنْهُ فِي فَضِيحَةِ نَفْسِهِ وَفِي تَجْدِيدِ الْعُيُوبِ الَّتِي صَارَتْ مُنْدَرِسَةً مَخْفِيَّةً وَالْعَاقِلُ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ، وَهَبْ أَنَّهُ وَقَعَ الشَّكُّ لِبَعْضِهِمْ فِي عِصْمَتِهِ أَوْ فِي نُبُوَّتِهِ إِلَّا أَنَّهُ لَا شَكَّ أَنَّهُ كَانَ عَاقِلًا، وَالْعَاقِلُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَسْعَى فِي فَضِيحَةِ نَفْسِهِ وَفِي حَمْلِ الْأَعْدَاءِ عَلَى أَنْ يُبَالِغُوا فِي إِظْهَارِ عُيُوبِهِ. وَالثَّانِي: أَنَّ النِّسْوَةَ شَهِدْنَ فِي المرأة الْأَوْلَى بِطَهَارَتِهِ وَنَزَاهَتِهِ حَيْثُ قُلْنَ: حاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ [يُوسُفَ: ٣١] وَفِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ حَيْثُ قُلْنَ: حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ وَالثَّالِثُ:
Dördüncü Mesele: Bu ayet birçok yönden Yusuf aleyhisselâm'ın günahtan tertemiz olduğuna delalet eder. Birincisi: Kral Yusuf aleyhisselâm'a haber gönderip onu talep ettiğinde, şayet Yusuf çirkin bir fiille itham edilecek durumda olsaydı ve ondan bir günah ile hayasızlık sâdır olmuş bulunsaydı, örf ve âdete göre kraldan o olayın araştırılmasını istemesi imkânsız olurdu. Zira günaha kalkışmış olsaydı ve ardından kraldan o olayı araştırmasını isteseydi, bu kendi kendini rezil etmeye ve silinip gizlenmiş olan ayıpları yeniden canlandırmaya yönelik bir çaba olurdu; akıllı bir kimse ise bunu yapmaz. Farz edilsin ki bazılarının zihninde onun masumiyeti veya peygamberliği hakkında bir şüphe doğmuş olsun, yine de onun akıllı bir kimse olduğunda şüphe yoktur; akıllı bir kimsenin ise kendi kendini rezil etmeye ve düşmanları ayıplarını açığa çıkarmada aşırı gitmeye sevk etmeye kalkışması imkânsızdır. İkincisi: Kadınlar birinci seferde: { حاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } [Yûsuf: 31] “Hâşâ, Allah için bu bir beşer değil, ancak şerefli bir melektir” diyerek, ikinci seferde de: { حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ } “Hâşâ, Allah için biz onda hiçbir kötülük görmedik” diyerek onun paklığına ve nezihliğine şehadet etmişlerdir. Üçüncüsü:
أَنَّ امْرَأَةَ الْعَزِيزِ أَقَرَّتْ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى بِطَهَارَتِهِ حَيْثُ قَالَتْ: وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ [يُوسُفَ: ٣٢] وَفِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Azizin karısı da birinci seferde: { وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ } [Yûsuf: 32] “Andolsun ki ben onun nefsinden murat almak istedim de o iffetini korudu” diyerek, ikinci seferde de bu ayette onun paklığını ikrar etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى طَهَارَتِهِ مِنْ وُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: قَوْلُ الْمَرْأَةِ: أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَثَانِيهَا:
Bil ki bu ayet birkaç yönden onun paklığına delalet eder: Birincisi: Kadının: { أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ } “onun nefsinden ben murat almak istemiştim” sözüdür. İkincisi:
قَوْلُهَا: وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ صَادِقٌ فِي قَوْلِهِ: هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي [يُوسُفَ: ٢٦] وَثَالِثُهَا: قَوْلُ يُوسُفَ ﵇: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَالْحَشْوِيَّةُ يَذْكُرُونَ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ يُوسُفُ هَذَا الْكَلَامَ قَالَ جِبْرِيلُ ﵇، وَلَا حِينَ هَمَمْتَ، وَهَذَا مِنْ رِوَايَاتِهِمُ الْخَبِيثَةِ وَمَا صَحَّتْ هَذِهِ الرِّوَايَةُ فِي كِتَابٍ مُعْتَمَدٍ، بَلْ هُمْ يُلْحِقُونَهَا بِهَذَا الْمَوْضِعِ سَعْيًا مِنْهُمْ فِي تَحْرِيفِ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ يَعْنِي أَنَّ صَاحِبَ الْخِيَانَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يُفْتَضَحَ، فَلَوْ كُنْتُ خَائِنًا لَوَجَبَ أَنْ أُفْتَضَحَ وَحَيْثُ لَمْ أُفْتَضَحْ وَخَلَّصَنِي اللَّه تَعَالَى مِنْ هَذِهِ الْوَرْطَةِ، فَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنِّي ما كنت من الخائنين، وهاهنا وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَقْوَى مِنَ الْكُلِّ، وَهُوَ أَنَّ فِي هَذَا الْوَقْتِ تِلْكَ الْوَاقِعَةُ صَارَتْ مُنْدَرِسَةً، وَتِلْكَ الْمِحْنَةُ صَارَتْ مُنْتَهِيَةً، فَإِقْدَامُهُ عَلَى قوله: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ مَعَ أَنَّهُ خَانَهُ بِأَعْظَمِ وُجُوهِ الْخِيَانَةِ إِقْدَامٌ عَلَى وَقَاحَةٍ عَظِيمَةٍ، وَعَلَى كَذِبٍ عَظِيمٍ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِهِ مَصْلَحَةٌ بِوَجْهٍ مَا، وَالْإِقْدَامُ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْوَقَاحَةِ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ أَصْلًا لَا يَلِيقُ بِأَحَدٍ مِنَ الْعُقَلَاءِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ إِسْنَادُهُ إِلَى سَيِّدِ الْعُقَلَاءِ، وَقُدْوَةِ الْأَصْفِيَاءِ؟ فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ دَلَالَةً قَاطِعَةً عَلَى/ بَرَاءَتِهِ مِمَّا يَقُولُهُ الْجُهَّالُ وَالْحَشْوِيَّةُ.
[İkincisi:] Kadının: { وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “ve şüphesiz o doğru söyleyenlerdendir” sözüdür ki bu, onun: { هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي } [Yûsuf: 26] “Benden murat almak isteyen kendisiydi” sözünde doğru söylediğine bir işarettir. Üçüncüsü: Yusuf aleyhisselâm'ın: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “[Bu,] gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” sözüdür. Haşviyye, Yusuf bu sözü söylediğinde Cebrail aleyhisselâm'ın: 'Yeltendiğin zaman da mı değil?' dediğini zikreder. Bu, onların uydurma rivayetlerindendir; muteber hiçbir kitapta bu rivayet sahih olarak geçmemiştir, bilakis onlar Kur'an'ın zahirini tahrif etme gayretiyle onu bu yere iliştirmişlerdir. Dördüncüsü: O'nun: { وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ } “ve Allah hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmaz” sözüdür. Yani hıyanet sahibinin muhakkak rezil olması gerekir; şayet ben bir hain olsaydım rezil olmam gerekirdi. Mademki rezil olmadım ve Allah Teâlâ beni bu badireden kurtardı, bütün bunlar benim hainlerden olmadığımı gösterir. Burada hepsinden daha kuvvetli bir diğer vecih daha vardır: O sırada bu olay unutulup gitmiş ve o imtihan sona ermişti. Dolayısıyla hıyanetin en büyüğüyle ona hıyanet etmişken: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “[Bu,] gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” sözünü söylemeye kalkışması, hiçbir maslahatla ilişkisi bulunmaksızın büyük bir yüzsüzlüğe ve büyük bir yalana kalkışmak olurdu. Ortada hiçbir fayda yokken böyle bir yüzsüzlüğe kalkışmak akıllı kimselerden hiçbirine yakışmaz; nitekim akıllıların efendisine ve seçkinlerin önderine isnat edilmesi nasıl yakışabilir? Böylece bu ayetin, cahillerin ve Haşviyye'nin söylediklerinden onun berî olduğuna kat'î bir şekilde delalet ettiği sabit olmuştur.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٥٣]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 53]
وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣)
{ وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ben nefsimi temize çıkarmam. Çünkü Rabbimin merhamet ettiği hariç, nefis aşırı derecede kötülüğü emreder. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (53)
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَخْتَلِفُ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ مَا قَبْلَهَا لِأَنَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّ قَوْلَهُ: ذلِكَ
Birinci Mesele: Bil ki bu ayetin tefsiri, öncesinin ihtilafına göre farklılık gösterir. Çünkü şayet O'nun: { ذلِكَ
لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ
{ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir”
[يُوسُفَ: ٥٢] كَلَامُ يُوسُفَ كَانَ هَذَا أَيْضًا مِنْ كَلَامِ يُوسُفَ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّ ذَلِكَ مِنْ تَمَامِ كَلَامِ الْمَرْأَةِ كَانَ هَذَا أَيْضًا كَذَلِكَ وَنَحْنُ نُفَسِّرُ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ، أَمَّا إِذَا قُلْنَا إِنَّ هَذَا كَلَامُ يُوسُفَ ﵇ فَالْحَشْوِيَّةُ تَمَسَّكُوا بِهِ وَقَالُوا: إِنَّهُ ﵇ لَمَّا قَالَ: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ قَالَ جِبْرِيلُ ﵇ وَلَا حِينَ هَمَمْتَ بِفَكِّ سَرَاوِيلِكَ فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ يُوسُفُ: وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ أَيْ بِالزِّنَا إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي أَيْ عَصَمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ لِلْهَمِّ الَّذِي هَمَمْتُ بِهِ رَحِيمٌ أَيْ لَوْ فَعَلْتُهُ لَتَابَ عَلَيَّ.
} [Yûsuf: 52] “[Yusuf dedi ki: 'Bu,] gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir'” sözünün Yusuf'un sözü olduğunu söylersek, bu da Yusuf'un sözünden olur. Şayet bunun kadının sözünün tamamı olduğunu söylersek, bu da öyle olur. Biz bu ayeti her iki takdire göre de tefsir edeceğiz. Şayet bunun Yusuf aleyhisselâm'ın sözü olduğunu söylersek Haşviyye buna tutunmuş ve şöyle demiştir: O aleyhisselâm: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “[Bu,] gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” deyince Cebrail aleyhisselâm: 'Şalvarının bağını çözmeye yeltendiğin zaman da mı değil?' demiş, bunun üzerine Yusuf: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ } “Ben nefsimi temize çıkarmam. Çünkü nefis kötülüğü” yani zinayı “emreder”; { إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي } “ancak Rabbimin merhamet ettiği müstesna” yani Rabbimin koruduğu kimse hariç; { إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır” yani yeltendiğim bu meyli bağışlayandır, { رَحِيمٌ } “çok merhamet edendir” yani şayet onu yapsaydım tevbemi kabul ederdi, demiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ ضَعِيفٌ فَإِنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ بُرْهَانٌ قَاطِعٌ عَلَى بَرَاءَتِهِ عَنِ الذَّنْبِ بَقِيَ أَنْ يُقَالَ:
Bil ki bu söz zayıftır; zira biz önceki ayetin onun günahtan berî olduğuna dair kesin bir delil olduğunu açıklamıştık. Geriye şöyle denilmesi kalır:
فَمَا جَوَابُكُمْ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَنَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ:
"Öyleyse bu ayete cevabınız nedir?" Biz de buna karşı [cevabın] iki vechle olduğunu söyleriz:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵇ لَمَّا قَالَ: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ كَانَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى مَدْحِ النَّفْسِ وَتَزْكِيَتِهَا، وَقَالَ تَعَالَى: فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ [النَّجْمِ: ٣٢] فَاسْتَدْرَكَ ذَلِكَ عَلَى نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ: وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي وَالْمَعْنَى: وَمَا أُزَكِّي نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ مَيَّالَةٌ إِلَى الْقَبَائِحِ رَاغِبَةٌ فِي الْمَعْصِيَةِ.
Birinci Vech: O aleyhisselâm: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “[Bu,] gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” dediğinde, bu nefsi övme ve onu temize çıkarma mesabesinde oldu. Allah Teâlâ ise: { فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ } [en-Necm: 32] “Nefislerinizi temize çıkarmayın” buyurmuştur. Bunun üzerine o: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmam” sözüyle bunu istidrak etmiş (düzeltmiş)tir. Anlamı şudur: 'Nefsimi temize çıkarmam; zira nefis kötülüğü emreder', çirkinliklere meyillidir ve günaha rağbet eder.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّ الْآيَةَ لَا تَدُلُّ الْبَتَّةَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا ذَكَرُوهُ وَذَلِكَ لِأَنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا قَالَ: أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ بَيَّنَ أَنَّ تَرْكَ الْخِيَانَةِ مَا كَانَ لِعَدَمِ الرَّغْبَةِ وَلِعَدَمِ مَيْلِ النَّفْسِ وَالطَّبِيعَةِ، لِأَنَّ النَّفْسَ أَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ وَالطَّبِيعَةَ تَوَّاقَةٌ إِلَى اللَّذَّاتِ فَبَيَّنَ بِهَذَا الْكَلَامِ أَنَّ التَّرْكَ مَا كَانَ لِعَدَمِ الرَّغْبَةِ، بَلْ لِقِيَامِ الْخَوْفِ مِنَ اللَّه تَعَالَى. أَمَّا إِذَا قُلْنَا: إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ الْمَرْأَةِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي عَنْ مُرَاوَدَتِهِ وَمَقْصُودُهَا تَصْدِيقُ يُوسُفَ ﵇ فِي قَوْلِهِ: هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي الثَّانِي: أَنَّهَا لَمَّا قَالَتْ: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ [يُوسُفَ: ٥٢] قَالَتْ وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي عَنِ الْخِيَانَةِ مُطْلَقًا فَإِنِّي قَدْ خُنْتُهُ حِينَ قَدْ أَحَلْتُ الذَّنْبَ عَلَيْهِ وَقُلْتُ: مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ/ سُوءاً إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ [يُوسُفَ: ٢٥] وَأَوْدَعْتُهُ السِّجْنَ كَأَنَّهَا أَرَادَتِ الِاعْتِذَارَ مِمَّا كَانَ.
Cevaptaki ikinci vecih: Ayet onların zikrettiklerinden hiçbir şeye kesinlikle delalet etmez. Çünkü Yusuf aleyhisselâm: { أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “gıyabında ona hıyanet etmediğimi” dediğinde, hıyaneti terk etmesinin arzusuzluktan ya da nefsin ve tabiatın meylinin bulunmamasından kaynaklanmadığını açıkladı. Zira nefis kötülüğü emreder ve tabiat lezzetlere düşkündür. Dolayısıyla bu sözüyle, terk edişin arzusuzluktan değil, bilakis Allah Teâlâ'dan duyulan korkunun varlığından ileri geldiğini açıklamış oldu. Şayet: 'Bu söz kadının sözünün devamıdır' dersek, bu durumda iki vecih vardır: Birincisi: 'Ondan murat alma hususunda nefsimi temize çıkarmam' demektir ve maksadı Yusuf aleyhisselâm'ı: { هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي } “Benden murat almak isteyen kendisiydi” sözünde doğrulamaktır. İkincisi: O: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } [Yûsuf: 52] “[Bu,] gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” dediğinde; 'Nefsimi hıyanetten mutlak olarak temize çıkarmam; zira suçu onun üzerine atıp: { مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ } [Yûsuf: 25] “Senin ailene kötülük yapmak isteyenin cezası, zindana atılmaktan veya can yakıcı bir azaptan başka nedir?” diyerek onu zindana attırdığım vakit ona hıyanet etmiştim' demiştir. Sanki o, geçmişte olanlar sebebiyle özür dilemek istemiştir.
فَإِنْ قِيلَ جَعْلُ هَذَا الْكَلَامِ كَلَامًا لِيُوسُفَ أَوْلَى أَمْ جَعْلُهُ كَلَامًا لِلْمَرْأَةِ؟
Eğer: "Bu sözü Yusuf'un sözü kılmak mı daha evladır, yoksa kadının sözü kılmak mı?" denilirse,
قُلْنَا: جَعْلُهُ كَلَامًا لِيُوسُفَ مُشْكِلٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ [يوسف: ٥١] كَلَامٌ مَوْصُولٌ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ إِلَى آخِرِهِ، فَالْقَوْلُ بِأَنَّ بَعْضَهُ كَلَامُ الْمَرْأَةِ وَالْبَعْضَ كَلَامُ يُوسُفَ مَعَ تَخَلُّلِ الْفَوَاصِلِ الْكَثِيرَةِ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ وَبَيْنَ الْمَجْلِسَيْنِ بِعِيدٌ، وَأَيْضًا جَعْلُهُ كَلَامًا لِلْمَرْأَةِ مُشْكِلٌ أَيْضًا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي كَلَامٌ لَا يَحْسُنُ صُدُورُهُ إِلَّا مِمَّنِ احْتَرَزَ عَنِ الْمَعَاصِي، ثُمَّ يُذْكَرُ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى سَبِيلِ كَسْرِ النَّفْسِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْمَرْأَةِ الَّتِي اسْتَفْرَغَتْ جُهْدَهَا فِي الْمَعْصِيَةِ.
Deriz ki: Bunu Yusuf'un sözü kılmak müşküldür; zira: { قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ } [Yûsuf: 51] “Azizin karısı dedi ki: 'Şimdi hak ortaya çıktı'” ifadesi, sonuna kadar birbiri ardınca bitişik bir sözdür. İki söz ve iki meclis arasına pek çok fasıla girmişken bir kısmının kadının sözü, diğer kısmının Yusuf'un sözü olduğunu söylemek uzaktır. Aynı şekilde bunu kadının sözü kılmak da müşküldür; zira: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي } “Ben nefsimi temize çıkarmam. Çünkü Rabbimin merhamet ettiği hariç, nefis kötülüğü emreder” sözü, ancak günahlardan sakınan ve ardından bu sözü nefsi kırma (tevazu) sadedinde zikreden kimseden sadır olması güzel düşen bir ifadedir. Bu ise günah işleme yolunda bütün gücünü harcamış olan kadına yakışmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالُوا: (مَا) فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي بِمَعْنَى «مَنْ» وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا مَنْ رَحِمَ ربي، وما ومن كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَقُومُ مَقَامَ الْآخَرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النِّسَاءِ: ٣] وَقَالَ:
İkinci Mesele: Âlimler şöyle demişlerdir: O'nun: { إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي } “Rabbimin merhamet ettiği hariç” sözündeki (mâ / مَا) edatı (men / مَنْ) anlamındadır; takdiri: 'Rabbimin merhamet ettiği kimse hariç' şeklindedir. Nitekim (mâ) ve (men) edatlarının her biri diğerinin yerine geçer; Allah Teâlâ'nın: { فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } [en-Nisâ: 3] “Kadınlardan size helal olanları nikâhlayın” buyruğunda olduğu gibi. Yine şöyle buyurmuştur:
وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ [النُّورِ: ٤٥] وَقَوْلُهُ: إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ أَوْ مُنْقَطِعٌ، فِيهِ وَجْهَانِ:
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ } [en-Nûr: 45] “Onlardan kimi de dört [ayak] üstünde yürür.” O'nun: { إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي } “Rabbimin merhamet ettiği hariç” sözünün muttasıl istisna mı yoksa munkatı istisna mı olduğu hususunda iki vecih vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مُتَّصِلٌ، وَفِي تَقْرِيرِهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي أَيْ إِلَّا الْبَعْضَ الَّذِي رَحِمَهُ رَبِّي بِالْعِصْمَةِ كَالْمَلَائِكَةِ. الثَّانِي: إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي أَيْ إِلَّا وَقْتَ رَحْمَةِ رَبِّي يَعْنِي أَنَّهَا أَمَارَةٌ بِالسُّوءِ فِي كُلِّ وَقْتٍ إِلَّا فِي وَقْتِ الْعِصْمَةِ.
Birincisi: Muttasıl olmasıdır. Bunun izahında iki vecih vardır: Birincisi: O'nun: { إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي } “Rabbimin merhamet ettiği hariç” sözünün, melekler gibi Rabbimin ismet (masumiyet) ile merhamet ettiği kimseler hariç anlamına gelmesidir. İkincisi: { إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي } ifadesinin, Rabbimin merhamet ettiği vakit hariç manasında olmasıdır; yani nefis ismet vakti müstesna her vakitte kötülüğü emredicidir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ أَيْ وَلَكِنَّ رَحْمَةَ رَبِّي هِيَ الَّتِي تَصْرِفُ الْإِسَاءَةَ كَقَوْلِهِ: وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ [البقرة: ٤٨] إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا [يس: ٤٤] .
İkinci görüş: Munkatı istisna olmasıdır; yani kötülüğü savan ancak Rabbimin rahmetidir. Tıpkı O'nun: { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } [el-Bakara: 48] “Onlara yardım da edilmez”; { إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا } [Yâsîn: 44] “Ancak tarafımızdan bir rahmet müstesna” buyruklarında olduğu gibi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ الْحُكَمَاءُ فِي أَنَّ النَّفْسَ الْأَمَّارَةَ بِالسُّوءِ مَا هِيَ؟ وَالْمُحَقِّقُونَ قَالُوا إِنَّ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ شَيْءٌ وَاحِدٌ، وَلَهَا صِفَاتٌ كَثِيرَةٌ فَإِذَا مَالَتْ إِلَى الْعَالَمِ الْإِلَهِيِّ كَانَتْ نَفْسًا مُطْمَئِنَّةً، وَإِذَا مَالَتْ إِلَى الشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ كَانَتْ أَمَّارَةً بِالسُّوءِ، وَكَوْنُهَا أَمَّارَةً بِالسُّوءِ يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ النَّفْسَ مِنْ أَوَّلِ حُدُوثِهَا قَدْ أَلِفَتِ الْمَحْسُوسَاتِ وَالْتَذَّتْ بِهَا وَعَشِقَتْهَا، فَأَمَّا شُعُورُهَا بِعَالَمِ الْمُجَرَّدَاتِ وَمَيْلُهَا إِلَيْهِ، فَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا نَادِرًا فِي حَقِّ الْوَاحِدِ، فَالْوَاحِدِ وَذَلِكَ الْوَاحِدُ فَإِنَّمَا يَحْصُلُ لَهُ ذَلِكَ التَّجَرُّدُ وَالِانْكِشَافُ طُولَ عُمُرِهِ فِي الْأَوْقَاتِ النَّادِرَةِ فَلَمَّا كَانَ الْغَالِبُ هُوَ انْجِذَابُهَا إِلَى الْعَالَمِ الْجَسَدَانِيِّ وَكَانَ مَيْلُهَا إِلَى الصُّعُودِ إِلَى الْعَالَمِ الْأَعْلَى نَادِرًا لَا جَرَمَ حُكِمَ عَلَيْهَا بِكَوْنِهَا أَمَّارَةً بِالسُّوءِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ النَّفْسَ الْمُطْمَئِنَّةَ هِيَ النَّفْسُ الْعَقْلِيَّةُ النُّطْقِيَّةُ، وَأَمَّا النَّفْسُ الشَّهْوَانِيَّةُ وَالْغَضَبِيَّةُ فَهُمَا مُغَايِرَتَانِ لِلنَّفْسِ الْعَقْلِيَّةِ، وَالْكَلَامُ فِي تَحْقِيقِ الْحَقِّ فِي هَذَا الْبَابِ مَذْكُورٌ فِي الْمَعْقُولَاتِ.
Üçüncü Mesele: Hükemâ, kötülüğü emreden nefsin (nefs-i emmâre) ne olduğu konusunda ihtilaf etmiştir. Muhakkikler şöyle demişlerdir: İnsanî nefis tek bir şeydir ve pek çok sıfatı vardır. İlâhî âleme meylettiği vakit tatmin bulmuş nefis (nefs-i mutmainne) olur; şehvet ve öfkeye meylettiğinde ise kötülüğü emreden nefis (nefs-i emmâre) olur. Onun kötülüğü çokça emredici (emmâre) oluşu mübalağa ifade eder. Bunun sebebi şudur: Nefis varlığının başlangıcından itibaren duyulur şeylere alışmış, onlardan lezzet almış ve onlara tutulmuştur. Mücerredler (soyut varlıklar) âlemini hissetmesi ve oraya meyletmesi ise ferdî bazda ancak nadiren gerçekleşir. O ferde de bu soyutlanma ve inkişaf bütün ömrü boyunca ancak nadir vakitlerde nasip olur. Dolayısıyla galip olan durum onun cismanî âleme çekilmesi ve yüce âleme yükselme meylinin ise nadir olması sebebiyle, şüphesiz onun kötülüğü çokça emredici (emmâre) olduğuna hükmedilmiştir. İnsanlardan bazıları da nefs-i mutmainnenin aklî ve nâtık nefis olduğunu; şehvanî ve gazabî nefsin ise aklî nefisten farklı olduğunu iddia etmişlerdir. Bu konudaki gerçeğin tahkikine dair söz aklî ilimler bahislerinde zikredilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: تَمَسَّكَ أَصْحَابُنَا فِي أَنَّ الطَّاعَةَ وَالْإِيمَانَ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا مِنَ اللَّه بِقَوْلِهِ: / إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي قَالُوا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ انْصِرَافَ النَّفْسِ مِنَ الشَّرِّ لَا يَكُونُ إِلَّا بِرَحْمَتِهِ وَلَفْظُ الْآيَةِ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُ مَتَى حَصَلَتْ تِلْكَ الرَّحْمَةُ حَصَلَ ذَلِكَ الِانْصِرَافُ. فَنَقُولُ: لَا يُمْكِنُ تَفْسِيرُ هَذِهِ الرَّحْمَةِ بِإِعْطَاءِ الْعَقْلِ وَالْقُدْرَةِ وَالْأَلْطَافِ كَمَا قَالَهُ الْقَاضِي لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْكَافِرِ وَالْمُؤْمِنِ فَوَجَبَ تَفْسِيرُهَا بِشَيْءٍ آخَرَ، وَهُوَ تَرْجِيحُ دَاعِيَةِ الطَّاعَةِ عَلَى دَاعِيَةِ الْمَعْصِيَةِ وَقَدْ أَثْبَتْنَا ذَلِكَ أَيْضًا بِالْبُرْهَانِ القاطع وحينئذ يحصل منه المطلوب.
Dördüncü Mesele: Arkadaşlarımız itaat ve imanın ancak Allah'tan kaynaklandığına dair O'nun: { إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي } “Rabbimin merhamet ettiği hariç” sözünü delil getirmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Bu ayet, nefsin şerden yüz çevirmesinin ancak O'nun rahmetiyle olacağına delalet etmiştir; ayetin lafzı da bu rahmet hasıl olduğunda bu yüz çevirmenin meydana geldiğini hissettirmektedir. Biz deriz ki: Kadı'nın söylediği gibi bu rahmeti akıl, güç ve lütufların verilmesi şeklinde tefsir etmek mümkün değildir; çünkü bütün bunlar kâfir ile mümin arasında ortaktır. Dolayısıyla onu başka bir şeyle, yani itaat saikinin masiyet saikine tercih edilmesi (ağır bastırılması) ile tefsir etmek vacip olmuştur. Biz bunu kesin delille de ispatlamış bulunuyoruz; bu durumda maksat hâsıl olmaktadır.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 54-55]
وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤) قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥)
{ وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤) قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥) } “Kral: 'Onu bana getirin, onu kendime özel danışman edineyim' dedi. Onunla konuşunca: 'Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek mevki sahibi, güvenilir birisin' dedi. (54) [Yusuf:] 'Beni yeryüzünün (ülkenin) hazineleri üzerine tayin et; çünkü ben hakkıyla koruyanım, çok iyi bilenim' dedi. (55)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ } “Kral: 'Onu bana getirin, onu kendime özel danışman edineyim' dedi. Onunla konuşunca: 'Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek mevki sahibi, güvenilir birisin' dedi” buyruğuna dair:] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْمَلِكِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هُوَ الْعَزِيزُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلْ هُوَ الرَّيَّانُ الَّذِي هُوَ الْمَلِكُ الْأَكْبَرُ، وَهَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَ يُوسُفَ: اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ يَدُلُّ عَلَيْهِ. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَبْلَ ذَلِكَ مَا كَانَ خَالِصًا لَهُ، وَقَدْ كَانَ يُوسُفُ ﵇ قَبْلَ ذَلِكَ خَالِصًا لِلْعَزِيزِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ هَذَا الْمَلِكَ هُوَ الْمَلِكُ الْأَكْبَرُ.
Birinci Mesele: Bu kral hakkında ihtilaf etmişlerdir; onlardan kimi: 'O, Aziz'dir' derken, kimi de: 'Bilakis o, en büyük kral olan Reyyân'dır' demiştir. İki yönden daha zahir olanı budur: Birincisi: Yusuf'un: { اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ } “Beni yeryüzünün hazineleri üzerine tayin et” sözünün buna delalet etmesidir. İkincisi: O'nun: { أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي } “Onu kendime özel edineyim” sözünün, bundan önce onun kendisine mahsus olmadığına delalet etmesidir; oysa Yusuf aleyhisselâm bundan önce Aziz'e mahsustu. Bu durum, bu kralın en büyük kral olduğunu göstermiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
ذَكَرُوا أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ دَخَلَ عَلَى يُوسُفَ ﵇ وَهُوَ فِي الْحَبْسِ وَقَالَ: «قُلِ اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِي مِنْ عِنْدِكَ فَرَجًا وَمَخْرَجًا وَارْزُقْنِي مِنْ حَيْثُ لَا أَحْتَسِبُ» فَقَبِلَ اللَّه دُعَاءَهُ
Rivayet ettiklerine göre Cebrail aleyhisselâm zindanda iken Yusuf aleyhisselâm'ın yanına girdi ve: 'De ki: Allah'ım, katından bana bir ferahlık ve çıkış yolu ver; beni ummadığım yerden rızıklandır' dedi. Allah da onun duasını kabul etti.
وَأَظْهَرَ هَذَا السَّبَبَ فِي تَخْلِيصِهِ مِنَ السِّجْنِ، وَتَقْرِيرُ الْكَلَامِ: أَنَّ الْمَلِكَ عَظُمَ اعْتِقَادُهُ فِي يُوسُفَ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ عَظُمَ اعْتِقَادُهُ فِي عِلْمِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا عَجَزَ الْقَوْمُ عَنِ الْجَوَابِ وَقَدَرَ هُوَ عَلَى الْجَوَابِ الْمُوَافِقِ الَّذِي يَشْهَدُ الْعَقْلُ بِصِحَّتِهِ مَالَ الطَّبْعُ إِلَيْهِ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ عَظُمَ اعْتِقَادُهُ فِي صَبْرِهِ وَثَبَاتِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ بَعْدَ أَنْ بَقِيَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ لَمَّا أَذِنَ لَهُ فِي الْخُرُوجِ مَا أَسْرَعَ إِلَى الْخُرُوجِ بَلْ صَبَرَ وَتَوَقَّفَ وَطَلَبَ أَوَّلًا مَا يَدُلُّ عَلَى بَرَاءَةِ حَالِهِ عَنْ جَمِيعِ التُّهَمِ، وَثَالِثُهَا:
Ve onun zindandan kurtulmasında bu sebebi açığa çıkardı. Sözün izahı şudur: Kralın Yusuf hakkındaki hüsnüzannı ve inancı birtakım vecihlerden dolayı büyüdü: Birincisi: İlmine olan inancı büyüdü; çünkü ahali cevap vermekten aciz kaldığında, o aklın doğruluğuna şehadet ettiği ve tabiatın kendisine meylettiği uygun cevabı vermeye muktedir oldu. İkincisi: Sabrına ve sebatına olan inancı büyüdü; zira zindanda birkaç yıl kaldıktan sonra çıkmasına izin verildiğinde hemen çıkmaya acele etmedi, bilakis sabretti, durdu ve öncelikle durumunun bütün töhmetlerden berî olduğunu gösteren şeyi talep etti. Üçüncüsü:
أَنَّهُ عَظُمَ اعْتِقَادُهُ فِي حُسْنِ أَدَبِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ اقْتَصَرَ عَلَى قَوْلِهِ: مَا بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ [يُوسُفَ:
Onun edebinin güzelliğine olan inancı büyüdü; zira o maksadı Azizin karısını zikretmek olduğu halde onun adını gizleyip sadece: { مَا بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } [Yûsuf:
٥٠] وَإِنْ كَانَ غَرَضُهُ ذِكْرَ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ فَسَتَرَ ذِكْرَهَا، وَتَعَرَّضَ لِأَمْرِ سَائِرِ النِّسْوَةِ مَعَ أَنَّهُ وَصَلَ إِلَيْهِ مِنْ جِهَتِهَا أَنْوَاعٌ عَظِيمَةٌ مِنَ الْبَلَاءِ/ وَهَذَا مِنَ الْأَدَبِ الْعَجِيبِ. وَرَابِعُهَا: بَرَاءَةُ حَالِهِ عَنْ جَمِيعِ أَنْوَاعِ التُّهَمِ فَإِنَّ الْخَصْمَ أَقَرَّ لَهُ بِالطَّهَارَةِ وَالنَّزَاهَةِ وَالْبَرَاءَةِ عَنِ الْجُرْمِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الشَّرَابِيَّ وَصَفَ لَهُ جِدَّهُ فِي الطَّاعَاتِ وَاجْتِهَادَهُ فِي الْإِحْسَانِ إِلَى الَّذِينَ كَانُوا فِي السِّجْنِ. وَسَادِسُهَا: أَنَّهُ بَقِيَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ، وَهَذِهِ الْأُمُورُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا يُوجِبُ حُسْنَ الِاعْتِقَادِ فِي الْإِنْسَانِ، فَكَيْفَ مَجْمُوعُهَا، فَلِهَذَا السَّبَبِ حَسُنَ اعْتِقَادُ الْمَلِكِ فِيهِ وَإِذَا أَرَادَ اللَّه شَيْئًا جَمَعَ أَسْبَابَهُ وَقَوَّاهَا.
50] “Ellerini kesen o kadınların zoru neydi?” demekle yetindi ve onun tarafından kendisine büyük bela türleri ulaştığı halde diğer kadınların durumunu söz konusu etti; bu ise hayret verici bir edeptendir. Dördüncüsü: Durumunun her türlü töhmetten berî olmasıdır; zira hasmı dahi onun temizliğine, nezihliğine ve suçtan berî olduğuna ikrar etmiştir. Beşincisi: Şarap sunucusunun krala, Yusuf'un ibadetlerdeki gayretini ve zindanda bulunanlara ihsanda bulunmadaki cehdini anlatmış olmasıdır. Altıncısı: Zindanda birkaç yıl kalmış olmasıdır. Bu hususların her biri insan hakkında hüsnüzannı gerektirir; nitekim hepsinin bir arada bulunması nasıl gerektirmesin! İşte bu sebepten ötürü kralın ona olan inancı güzelleşti; Allah bir şeyi murat ettiğinde onun sebeplerini bir araya getirir ve onları güçlendirir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَمَّا ظَهَرَ لِلْمَلِكِ هَذِهِ الْأَحْوَالُ مِنْ يُوسُفَ ﵇ رَغِبَ أَنْ يَتَّخِذَهُ لِنَفْسِهِ فَقَالَ:
Bunu bildiğinde deriz ki: Krala Yusuf aleyhisselâm'ın bu halleri zahir olunca onu kendisine tahsis etmeyi arzuladı ve şöyle dedi:
ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي
{ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي } “Onu bana getirin, onu kendime özel edineyim.”
رُوِيَ أَنَّ الرَّسُولَ قَالَ لِيُوسُفَ ﵇ قُمْ إِلَى الْمَلِكِ مُتَنَظِّفًا مِنْ دَرَنِ السِّجْنِ بِالثِّيَابِ النَّظِيفَةِ وَالْهَيْئَةِ الْحَسَنَةِ فَكَتَبَ عَلَى بَابِ السِّجْنِ هَذِهِ مَنَازِلُ الْبَلْوَى وَقُبُورُ الْأَحْيَاءِ وَشَمَاتَةُ الْأَعْدَاءِ وَتَجْرِبَةُ الْأَصْدِقَاءِ، وَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِخَيْرِكَ مِنْ خَيْرِهِ وَأَعُوذُ بِعِزَّتِكَ وَقُدْرَتِكَ مِنْ شَرِّهِ ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَدَعَا لَهُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ وَالِاسْتِخْلَاصُ طَلَبُ خُلُوصِ الشَّيْءِ مِنْ شَوَائِبِ الِاشْتِرَاكِ وَهَذَا الْمَلِكُ طَلَبَ أَنْ يَكُونَ يُوسُفُ لَهُ وَحْدَهُ وَأَنَّهُ لَا يُشَارِكُهُ فِيهِ غَيْرُهُ
Rivayet edildiğine göre elçi, Yusuf aleyhisselâm'a: 'Zindanın kirinden temizlenmiş olarak temiz elbiseler ve güzel bir heyetle kralın huzuruna çık' dedi. Yusuf da zindanın kapısına: 'Burası belaların konakları, dirilerin kabirleri, düşmanların sevinç yeri ve dostların imtihan meydanıdır' yazdı. Kralın huzuruna girdiğinde ise: 'Allah'ım! Senin hayrınla onun hayrını diler, Senin izzetin ve kudretinle onun şerrinden Sana sığınırım' dedi. Sonra onun huzuruna girip selam verdi ve İbranice ona dua etti. İstihlâs (أَلاِسْتِخْلَاصُ), bir şeyin ortaklık şaibelerinden arındırılmasını talep etmektir. Bu kral da Yusuf'un sadece kendisine ait olmasını ve başkasının ona ortak olmamasını istemiştir.
لِأَنَّ عَادَةَ الْمُلُوكِ أَنْ يَنْفَرِدُوا بِالْأَشْيَاءِ النَّفِيسَةِ الرَّفِيعَةِ فَلَمَّا عَلِمَ الْمَلِكُ أَنَّهُ وَحِيدُ زَمَانِهِ وَفَرِيدُ أَقْرَانِهِ أَرَادَ أَنْ يَنْفَرِدَ بِهِ.
Çünkü kralların âdeti nefis ve yüce şeylere tek başlarına sahip olmaktır. Kral onun asrının biriciği ve akranlarının benzersizi olduğunu anlayınca, ona tek başına sahip olmak istedi.
رُوِيَ أَنَّ الْمَلِكَ قَالَ لِيُوسُفَ ﵇ مَا مِنْ شَيْءٍ إِلَّا وَأُحِبُّ أَنْ تُشْرِكَنِي فِيهِ إِلَّا فِي أَهْلِي وَفِي أَنْ لَا تَأْكُلَ مَعِي فَقَالَ يُوسُفُ ﵇، أَمَا تَرَى أَنْ آكُلَ مَعَكَ، وَأَنَا يوسف بن يعقوب بن إسحاق الذبيح بن إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ ﵇، ثُمَّ قَالَ: فَلَمَّا كَلَّمَهُ
Rivayet edildiğine göre kral, Yusuf aleyhisselâm'a: 'Ailem ve benimle birlikte yemek yememen müstesna, seni ortak etmeyi sevmeyeceğim hiçbir şey yoktur' dedi. Yusuf aleyhisselâm da: 'Benim seninle yemek yememi layık görmüyor musun? Oysa ben Yusuf b. Yakub b. İshak ez-Zebîh b. İbrahim el-Halîl'im aleyhimüsselâm' dedi. Sonra: { فَلَمَّا كَلَّمَهُ } “Onunla konuşunca” buyurmuştur.
وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ فَلَمَّا كَلَّمَ الْمَلِكُ يُوسُفَ ﵇ قَالُوا لِأَنَّ فِي مَجَالِسِ الْمُلُوكِ لَا يَحْسُنُ لِأَحَدٍ أَنْ يَبْتَدِئَ بِالْكَلَامِ وَإِنَّمَا الَّذِي يَبْتَدِئُ بِهِ هُوَ الْمَلِكُ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ: فَلَمَّا كَلَّمَ يُوسُفُ الْمَلِكَ
Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Murâdın, 'Kral Yusuf aleyhisselâm ile konuşunca' olmasıdır. Âlimler şöyle demiştir: Zira kralların meclislerinde hiç kimsenin söze başlaması uygun düşmez; söze ilk başlayan ancak kraldır. İkincisi: Murâdın, 'Yusuf kral ile konuşunca' olmasıdır.
قِيلَ: لَمَّا صَارَ يُوسُفُ إِلَى الْمَلِكِ وَكَانَ ذَلِكَ الْوَقْتَ ابْنَ ثَلَاثِينَ سَنَةً، فَلَمَّا رَآهُ الْمَلِكُ حَدَثًا شَابًّا قَالَ لِلشَّرَابِيِّ: هَذَا هُوَ الَّذِي عَلِمَ تَأْوِيلَ رُؤْيَايَ مَعَ أَنَّ السَّحَرَةَ وَالْكَهَنَةَ مَا عَلِمُوهَا قَالَ نَعَمْ، فَأَقْبَلَ عَلَى يُوسُفَ وَقَالَ: إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَ تَأْوِيلَ الرُّؤْيَا مِنْكَ شِفَاهًا،
Denildi ki: Yusuf kralın yanına vardığında o vakit otuz yaşındaydı. Kral onu gencecik bir delikanlı olarak görünce sakiye: 'Sihirbazlar ve kâhinler bilmediği halde rüyamın tabirini bilen kimse bu mudur?' dedi. O da: 'Evet' dedi. Bunun üzerine Yusuf'a yönelip: 'Rüyanın tabirini bizzat senin ağzından duymak isterim' dedi.
فَأَجَابَ بِذَلِكَ الْجَوَابِ شِفَاهًا وَشَهِدَ قَلْبُهُ بِصِحَّتِهِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ لَهُ: إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ يُقَالُ: فُلَانٌ مَكِينٌ عِنْدَ فُلَانٍ بَيِّنُ الْمَكَانَةِ أَيِ الْمَنْزِلَةِ، وَهِيَ حَالَةٌ يَتَمَكَّنُ بِهَا صَاحِبُهَا مِمَّا يُرِيدُ. وَقَوْلُهُ: أَمِينٌ أَيْ قَدْ عَرَفْنَا أَمَانَتَكَ وَبَرَاءَتَكَ مِمَّا نُسِبْتَ إِلَيْهِ.
[Yusuf] ona şifahi olarak o cevabı verdi; kralın kalbi de bunun doğruluğuna şahitlik etti. İşte o vakit ona: { إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ } “Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek mevki sahibi, güvenilir birisin” dedi. 'Filan falanın yanında mekîndir' denilir; yani makamı, mevkisi belirgindir. Bu ise sahibinin dilediği şeyi yapabilmesine imkân veren bir konumdur. O'nun: { أَمِينٌ } “güvenilir” sözü ise, 'senin emanetini ve sana isnat edilen şeyden berî olduğunu artık bildik' demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: مَكِينٌ أَمِينٌ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِكُلِّ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنَ الْفَضَائِلِ وَالْمَنَاقِبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا بُدَّ فِي كَوْنِهِ مَكِينًا مِنَ الْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ. أَمَّا الْقُدْرَةُ فَلِأَنَّ بِهَا يَحْصُلُ الْمُكْنَةُ. وَأَمَّا الْعِلْمُ فَلِأَنَّ كَوْنَهُ مُتَمَكِّنًا مِنْ أَفْعَالِ الْخَيْرِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِهِ إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِمَا يَنْبَغِي وَبِمَا لَا يَنْبَغِي لَا يُمْكِنُهُ تَخْصِيصُ مَا يَنْبَغِي/ بِالْفِعْلِ، وَتَخْصِيصُ مَا لَا يَنْبَغِي بِالتَّرْكِ، فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ مَكِينًا لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ. أَمَّا كَوْنُهُ أَمِينًا فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِهِ حَكِيمًا لَا يَفْعَلُ الْفِعْلَ لِدَاعِي الشَّهْوَةِ بَلْ إِنَّمَا يَفْعَلُهُ لِدَاعِي الْحِكْمَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ مَكِينًا أَمِينًا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ قَادِرًا، وَعَلَى كَوْنِهِ عَالِمًا بِمَوَاقِعِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَالصَّلَاحِ وَالْفَسَادِ، وَعَلَى كَوْنِهِ بِحَيْثُ يَفْعَلُ لِدَاعِي الْحِكْمَةِ لَا لِدَاعِيَةِ الشَّهْوَةِ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ لَا يَصْدُرُ عَنْهُ فِعْلُ الشَّرِّ وَالسَّفَهِ فَلِهَذَا الْمَعْنَى لَمَّا حَاوَلَتِ الْمُعْتَزِلَةُ إِثْبَاتَ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَفْعَلُ الْقَبِيحَ قَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى لَا يَفْعَلُ الْقَبِيحَ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِقُبْحِ الْقَبِيحِ عَالِمٌ بِكَوْنِهِ غَنِيًّا عَنْهُ وَكُلُّ مَنْ
Bil ki O'nun: { مَكِينٌ أَمِينٌ } “yüksek mevki sahibi, güvenilir” buyruğu, ihtiyaç duyulan bütün faziletleri ve meziyetleri kendinde toplayan câmi bir kelimedir. Çünkü bir kimsenin mekîn (mevki ve güç sahibi) olabilmesi için mutlaka kudret ve ilim gereklidir. Kudrete gelince, çünkü imkân onunla hâsıl olur. İlme gelince, çünkü hayır fiillerini yapmaya muktedir olmak ancak onunla gerçekleşir. Zira neyin uygun olduğunu ve neyin uygun olmadığını bilmezse, yapılması uygun olanı fiile, uygun olmayanı da terk etmeye tahsis edemez. Böylece onun mekîn olmasının ancak kudret ve ilimle gerçekleşeceği sabit olmuştur. Emin (güvenilir) olmasına gelince; bu da onun, bir fiili şehvet saikiyle işlemeyip ancak hikmet saikiyle işleyen bir hakîm olmasından ibarettir. Böylece onun 'mekîn ve emîn' olarak vasıflanmasının; kadir olduğuna, hayır ve şerrin, ıslah ve ifsadın yerlerini bilen bir âlim olduğuna ve fiili şehvet saikiyle değil hikmet saikiyle işleyen bir yapıda olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur. Bu vasıfta olan kimseden asla şer ve sefeh (akılsızca) bir fiil sadır olmaz. İşte bu manadan dolayı Mutezile, Allah Teâlâ'nın çirkin fiil işlemeyeceğini ispat etmek istediklerinde şöyle demişlerdir: 'Allah Teâlâ çirkin fiili işlemez; çünkü Teâlâ çirkinin çirkinliğini bilendir, ondan müstağni (ihtiyaçsız) olduğunu bilendir. Her kim
كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَفْعَلِ الْقَبِيحَ قَالُوا: وَإِنَّمَا يَكُونُ غَنِيًّا عَنِ الْقَبِيحِ إِذَا كَانَ قَادِرًا، وَإِذَا كَانَ مُنَزَّهًا عَنْ دَاعِيَةِ السَّفَهِ فَثَبَتَ أَنَّ وَصْفَهُ بِكَوْنِهِ مَكِينًا أَمِينًا نِهَايَةُ مَا يُمْكِنُ ذِكْرُهُ فِي هَذَا الْبَابِ ثُمَّ حَكَى تَعَالَى أَنَّ يُوسُفَ ﵇ قَالَ فِي هَذَا الْمَقَامِ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
böyle olursa çirkin fiili işlemez.' Yine şöyle demişlerdir: 'O, çirkin fiilden ancak kadir olduğunda ve sefeh saikinden münezzeh olduğunda müstağni olur.' Böylece Yusuf'un 'mekîn ve emîn' olarak vasıflanmasının bu konuda zikredilebilecek şeylerin nihayeti olduğu sabit olmuştur. Sonra Allah Teâlâ, Yusuf aleyhisselâm'ın bu makamda: { اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “Beni yeryüzünün hazineleri üzerine tayin et; çünkü ben hakkıyla koruyanım, çok iyi bilenim” dediğini nakletmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لَمَّا عَبَّرَ يُوسُفُ ﵇ رُؤْيَا الْمَلِكِ بَيْنَ يَدَيْهِ قَالَ لَهُ الْمَلِكُ: فَمَا تَرَى أَيُّهَا الصِّدِّيقُ قَالَ: أَرَى أَنْ تَزْرَعَ فِي هَذِهِ السِّنِينَ الْمُخْصِبَةِ زَرْعًا كَثِيرًا وَتَبْنِيَ الْخَزَائِنَ وَتَجْمَعَ فِيهَا الطَّعَامَ فَإِذَا جَاءَتِ السُّنُونَ الْمُجْدِبَةُ بِعْنَا الْغَلَّاتِ فَيَحْصُلُ بِهَذَا الطَّرِيقِ مَالٌ عَظِيمٌ فَقَالَ الْمَلِكُ وَمَنْ لِي بِهَذَا الشُّغْلِ فَقَالَ يُوسُفُ: اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ أَيْ عَلَى خَزَائِنِ أَرْضِ مِصْرَ وَأَدْخَلَ الْأَلِفَ وَاللَّامَ عَلَى الْأَرْضِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْمَعْهُودُ السَّابِقُ.
Birinci Mesele: Müfessirler şöyle demişlerdir: Yusuf aleyhisselâm kralın huzurunda rüyasını tabir edince kral ona: 'Ey Sıddîk, ne görüştesin?' dedi. O da: 'Görüşüm şudur ki, bu verimli yıllarda çokça ekin eker, depolar inşa eder ve yiyecekleri orada toplarsın. Kıtlık yılları geldiğinde ise bu mahsulleri satarız ve bu yolla büyük bir mal elde edilir' dedi. Kral: 'Bu işi benim adıma kim üstlenebilir?' deyince Yusuf: { اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ } “Beni yeryüzünün hazineleri üzerine tayin et” yani Mısır arazisinin hazineleri üzerine tayin et, dedi. (el-Arz / الْأَرْضِ) kelimesine elif ve lâm takısı dahil etmiştir ki bundan murat daha önce bilinen yerdir.
رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ قَالَ: «رَحِمَ اللَّه أَخِي يُوسُفَ لَوْ لَمْ يَقُلِ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ لَاسْتَعْمَلَهُ مِنْ سَاعَتِهِ لَكِنَّهُ لَمَّا قَالَ ذَلِكَ أَخَّرَهُ عَنْهُ سَنَةً»
İbn Abbas radıyallâhu anhümâ bu ayet hakkında Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah kardeşim Yusuf'a rahmet etsin; şayet o: 'Beni yeryüzünün hazineleri üzerine tayin et' demeseydi, kral onu derhal görevlendirirdi. Fakat o bunu söyleyince o görevi ondan bir yıl geciktirdi.»
وَأَقُولُ هَذَا مِنَ الْعَجَائِبِ لِأَنَّهُ لَمَّا تَأَبَّى عَنِ الْخُرُوجِ مِنَ السِّجْنِ سَهَّلَ اللَّه عَلَيْهِ ذَلِكَ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ وَلَمَّا تَسَارَعَ فِي ذِكْرِ الِالْتِمَاسِ أَخَّرَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ الْمَطْلُوبَ عَنْهُ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَرْكَ التَّصَرُّفِ وَالتَّفْوِيضِ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى اللَّه تَعَالَى أَوْلَى.
Derim ki: Bu şaşılacak hususlardandır; çünkü o zindandan çıkmaktan imtina edince Allah bunu onun için en güzel şekilde kolaylaştırdı; talepte bulunmakta acele ettiğinde ise Allah Teâlâ o matlubu ondan geciktirdi. Bu da tedbiri terk edip işi bütünüyle Allah Teâlâ'ya havale etmenin daha evla olduğuna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لِمَ طَلَبَ يُوسُفُ الْإِمَارَةَ
İkinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Yusuf neden yöneticilik talep etti?
وَالنَّبِيُّ ﵊ قَالَ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ: «لَا تَسْأَلِ الْإِمَارَةَ»
Oysa Peygamber aleyhisselâm Abdurrahman b. Semüre'ye: «Yöneticilik talep etme» buyurmuştur.
وَأَيْضًا فَكَيْفَ طَلَبَ الْإِمَارَةَ مِنْ سُلْطَانٍ كَافِرٍ، وَأَيْضًا لِمَ لَمْ يَصْبِرْ مُدَّةً وَلِمَ أَظْهَرَ الرَّغْبَةَ فِي طَلَبِ الْإِمَارَةِ فِي الْحَالِ، وَأَيْضًا لِمَ طَلَبَ أَمْرَ الْخَزَائِنِ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ، مَعَ أَنَّ هَذَا يُورِثُ نَوْعَ تُهْمَةٍ وَأَيْضًا كَيْفَ جَوَّزَ مِنْ نَفْسِهِ مَدْحَ نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ: إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ [النَّجْمِ: ٣٢] وَأَيْضًا فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ وَأَيْضًا لِمَ تَرَكَ الِاسْتِثْنَاءَ فِي هَذَا فَإِنَّ الْأَحْسَنَ أَنْ يَقُولَ: إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ إِنْ شَاءَ اللَّه بِدَلِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْكَهْفِ:
Ayrıca kâfir bir hükümdardan nasıl yöneticilik talep etti? Yine neden bir süre sabretmedi de hemen o anda yöneticilik talebine rağbet gösterdi? Yine ilk etapta hazinelerin idaresini neden talep etti; oysa bu bir nevi töhmete yol açar? Yine Allah Teâlâ: { فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ } [en-Necm: 32] “Nefislerinizi temize çıkarmayın” buyurduğu halde: { إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “çünkü ben hakkıyla koruyanım, çok iyi bilenim” diyerek nefsini övmeyi kendisine nasıl tecviz etti? Yine: { إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “çünkü ben hakkıyla koruyanım, çok iyi bilenim” sözündeki fayda nedir? Yine bunda neden istisnayı (inşallah demeyi) terk etti? Zira Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } [el-Kehf:
٢٣، ٢٤] فَهَذِهِ أَسْئِلَةٌ سَبْعَةٌ لَا بُدَّ مِنْ جَوَابِهَا فَنَقُولُ: الْأَصْلُ فِي جَوَابِ هَذِهِ/ الْمَسَائِلِ أَنَّ التَّصَرُّفَ فِي أُمُورِ الْخَلْقِ كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِ، فَجَازَ لَهُ أَنْ يَتَوَصَّلَ إِلَيْهِ بِأَيِّ طَرِيقٍ كَانَ، إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ ذَلِكَ التَّصَرُّفَ كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَانَ رَسُولًا حَقًّا مِنَ اللَّه تَعَالَى إِلَى الْخَلْقِ، وَالرَّسُولُ يَجِبُ عَلَيْهِ رِعَايَةُ مَصَالِحِ الْأُمَّةِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ، وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ ﵇ عَلِمَ بِالْوَحْيِ أَنَّهُ سَيَحْصُلُ الْقَحْطُ وَالضِّيقُ الشَّدِيدُ الَّذِي رُبَّمَا أَفْضَى إِلَى هَلَاكِ الْخَلْقِ الْعَظِيمِ، فَلَعَلَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِأَنْ يُدَبِّرَ فِي ذَلِكَ وَيَأْتِيَ بِطَرِيقٍ لِأَجْلِهِ يَقِلُّ ضَرَرُ ذَلِكَ الْقَحْطِ فِي حَقِّ الْخَلْقِ، وَالثَّالِثُ: أَنَّ السَّعْيَ فِي إِيصَالِ النَّفْعِ إِلَى الْمُسْتَحِقِّينَ وَدَفْعِ الضَّرَرِ عَنْهُمْ أَمْرٌ مُسْتَحْسَنٌ فِي الْعُقُولِ.
23-24] “Hiçbir şey hakkında da: 'Ben bunu yarın muhakkak yapacağım' deme; ancak 'Allah dilerse' [de]” buyruğu deliliyle: 'İnşallah ben hakkıyla koruyan ve çok iyi bilenim' demesi daha güzel olurdu. İşte bunlar mutlaka cevaplandırılması gereken yedi sorudur. Biz de deriz ki: Bu meselelerin cevabındaki asıl şudur: İnsanların işlerini çekip çevirmek ona vacipti; dolayısıyla hangi yolla olursa olsun bu hedefe ulaşması ona caiz olmuştur. Bu tasarrufun ona vacip olduğunu şu vecihlerden dolayı söyledik: Birincisi: O, Allah Teâlâ'dan yaratılmışlara hak bir elçi idi; elçinin ise imkân nispetinde ümmetin maslahatlarını gözetmesi vaciptir. İkincisi: O aleyhisselâm vahiy yoluyla, belki de büyük bir kitlenin helakine yol açacak şiddetli bir kıtlık ve darlığın meydana geleceğini biliyordu. Muhtemeldir ki Allah Teâlâ ona bu konuda bir tedbir almasını ve bu kıtlığın insanlar üzerindeki zararını azaltacak bir yol tutmasını emretmiştir. Üçüncüsü: Hak edenlere fayda ulaştırmaya ve onlardan zararı savmaya çalışmak akıllarda güzel görülen bir husustur.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ ﵇ كَانَ مُكَلَّفًا بِرِعَايَةِ مَصَالِحِ الْخَلْقِ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ، وَمَا كَانَ يُمْكِنُهُ رِعَايَتُهَا إِلَّا بِهَذَا الطَّرِيقِ، وَمَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ، فَهُوَ وَاجِبٌ، فَكَانَ هَذَا الطَّرِيقُ وَاجِبًا عَلَيْهِ وَلَمَّا كَانَ وَاجِبًا سَقَطَتِ الْأَسْئِلَةُ بِالْكُلِّيَّةِ، وَأَمَّا تَرْكُ الِاسْتِثْنَاءِ فَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: كَانَ ذَلِكَ مِنْ خَطِيئَةٍ أَوْجَبَتْ عُقُوبَةً وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى أَخَّرَ عَنْهُ حُصُولَ ذَلِكَ الْمَقْصُودِ سَنَةً، وَأَقُولُ: لَعَلَّ السَّبَبَ فِيهِ أَنَّهُ لَوْ ذَكَرَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ لَاعْتَقَدَ فِيهِ الْمَلِكُ أَنَّهُ إِنَّمَا ذَكَرَهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى ضَبْطِ هَذِهِ الْمَصْلَحَةِ كَمَا يَنْبَغِي فَلِأَجْلِ هَذَا الْمَعْنَى تَرَكَ الِاسْتِثْنَاءَ، وَأَمَّا قَوْلُهُ لِمَ مَدَحَ نَفْسَهُ فَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ مَدَحَ نَفْسَهُ لَكِنَّهُ بَيَّنَ كَوْنَهُ مَوْصُوفًا بِهَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ النَّافِعَتَيْنِ فِي حُصُولِ هَذَا الْمَطْلُوبِ، وَبَيْنَ الْبَابَيْنِ فَرْقٌ وَكَأَنَّهُ قَدْ غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى ذِكْرِ هَذَا الْوَصْفِ لِأَنَّ الْمَلِكَ
Bu sabit olunca deriz ki: O aleyhisselâm bu vecihlerden ötürü halkın maslahatlarını gözetmekle mükellefti ve bunları ancak bu yolla gözetmesi mümkündü. Vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir; dolayısıyla bu yol ona vacip olmuştu. Vacip olunca da sorular bütünüyle düşmüştür. İstisnanın terk edilmesine gelince; Vâhidî şöyle demiştir: Bu durum, bir cezayı gerektiren bir zelleden idi ki o da Allah Teâlâ'nın bu maksadın hâsıl olmasını ondan bir yıl geciktirmesidir. Ben ise derim ki: Muhtemeldir ki bunun sebebi şudur: Şayet o bu istisnayı zikretseydi, kral onun bu maslahatı gerektiği gibi idare etmeye gücünün yetmediğini bildiği için böyle söylediğini zannederdi; işte bu manadan dolayı istisnayı terk etmiştir. 'Neden nefsini övdü?' sorusuna gelince, bunun cevabı birkaç vechledir: Birincisi: Onun nefsini övdüğünü kabul etmiyoruz; bilakis o, bu maksadın elde edilmesinde faydalı olan bu iki sıfatla mevsuf olduğunu açıklamıştır. Bu iki husus arasında ise fark vardır. Sanki o bu vasfı zikretmeye ihtiyaç duyulduğu zannına kapılmıştır; çünkü kral,
وَإِنْ عَلِمَ كَمَالَهُ فِي عُلُومِ الدِّينِ لَكِنَّهُ مَا كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُ يَفِي بِهَذَا الْأَمْرِ، ثُمَّ نَقُولُ هَبْ أَنَّهُ مَدَحَ نَفْسَهُ إِلَّا أَنَّ مَدْحِ النَّفْسِ إِنَّمَا يَكُونُ مَذْمُومًا إِذَا قَصَدَ الرَّجُلُ بِهِ التَّطَاوُلَ وَالتَّفَاخُرَ وَالتَّوَصُّلَ إِلَى غَيْرِ مَا يَحِلُّ، فَأَمَّا عَلَى غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ فَلَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ مُحَرَّمٌ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ [النَّجْمِ: ٣٢] الْمُرَادُ مِنْهُ تَزْكِيَةُ النَّفْسِ حَالَ مَا يُعْلَمُ كَوْنُهَا غَيْرَ مُتَزَكِّيَةٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى أَمَّا إِذَا كَانَ الْإِنْسَانُ عَالِمًا بِأَنَّهُ صِدْقٌ وَحَقٌّ فَهَذَا غَيْرُ مَمْنُوعٍ مِنْهُ واللَّه أَعْلَمُ.
din ilimlerindeki kemalini bilse de onun bu işin üstesinden gelebileceğini bilmiyordu. Sonra deriz ki: Farz edilsin ki o nefsini övmüş olsun; fakat nefsin övülmesi ancak kişi bununla üstünlük taslamayı, övünmeyi ve helal olmayana ulaşmayı kastettiği zaman yerilmiştir. Bu vechlin dışında ise bunun haram olduğunu kabul etmiyoruz. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ } [en-Necm: 32] “Nefislerinizi temize çıkarmayın” buyruğundan murat, nefsin temiz olmadığı bilindiği halde temize çıkarılmasıdır. Bunun delili ise Allah Teâlâ'nın bu ayetin hemen ardından: { هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى } “O, sakınanı en iyi bilendir” buyurmasıdır. Şayet insan bunun sıdk ve hak olduğunu bilirse bu yasaklanmış değildir. Doğrusunu Allah bilir.
قَوْلُهُ مَا الْفَائِدَةُ فِي وَصْفِهِ نَفْسَهُ بِأَنَّهُ حَفِيظٌ عَلِيمٌ؟
"Kendisini 'hafîz' (koruyan) ve 'alîm' (bilen) olarak vasıflamasındaki fayda nedir?" sözüne gelince,
قُلْنَا: إِنَّهُ جَارٍ مَجْرَى أَنْ يَقُولَ حَفِيظٌ بِجَمِيعِ الْوُجُوهِ الَّتِي مِنْهَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُ الدَّخْلِ وَالْمَالِ، عَلِيمٌ بِالْجِهَاتِ الَّتِي تَصْلُحُ لِأَنْ يُصْرَفَ الْمَالُ إِلَيْهَا، وَيُقَالُ: حَفِيظٌ بِجَمِيعِ مَصَالِحِ النَّاسِ، عَلِيمٌ بِجِهَاتِ حَاجَاتِهِمْ أَوْ يُقَالُ: حَفِيظٌ لِوُجُوهِ أَيَادِيكَ وَكَرَمِكَ، عَلِيمٌ بِوُجُوبِ مُقَابَلَتِهَا بِالطَّاعَةِ وَالْخُضُوعِ وَهَذَا باب واسع يمكن تكثيره لمن أراده.
Deriz ki: Bu, 'Gelirin ve malın elde edilebileceği bütün yolları hakkıyla koruyanım; malın harcanmasının uygun olduğu cihetleri çok iyi bilenim' demesi mesabesindedir. Yine şöyle de denilir: 'İnsanların bütün maslahatlarını hakkıyla koruyanım; onların ihtiyaç cihetlerini çok iyi bilenim.' Ya da şöyle denilir: 'Senin ihsanlarının ve cömertliğinin cihetlerini hakkıyla koruyanım; bunlara itaat ve bağlılıkla karşılık vermenin gerekliliğini çok iyi bilenim.' Bu geniş bir kapıdır; dileyen kimse için çoğaltılması mümkündür.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 56-57]