Binûn

Yûsuf Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْجَوَابُ: تَأْوِيلُ الشَّيْءِ ما يرجع إليه وهو الذي يئول إِلَيْهِ آخِرَ ذَلِكَ الْأَمْرِ.

Cevap: Bir şeyin tevili, onun varıp dayandığı şeydir; o da o işin sonunda varacağı neticedir.

السُّؤَالُ الثَّامِنُ: مَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ.

Sekizinci Soru: { إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Biz seni muhsinlerden (iyilik edenlerden) görüyoruz” kavlinden murat nedir?

الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ إِنَّا نَرَاكَ تُؤْثِرُ الْإِحْسَانَ وَتَأْتِي بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَجَمِيعِ الْأَفْعَالِ الْحَمِيدَةِ. قِيلَ: إِنَّهُ كَانَ يَعُودُ مَرْضَاهُمْ، وَيُؤْنِسُ حَزِينَهُمْ فَقَالُوا إِنَّكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ أَيْ فِي حَقِّ الشُّرَكَاءِ وَالْأَصْحَابِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ شَدِيدَ الْمُوَاظَبَةِ عَلَى الطَّاعَاتِ مِنَ الصَّوْمِ وَالصَّلَاةِ فَقَالُوا إِنَّكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فِي أَمْرِ الدِّينِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يُوثَقُ بِمَا يَقُولُهُ فِي تَعْبِيرِ الرُّؤْيَا، وَفِي سَائِرِ الْأُمُورِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فِي عِلْمِ التَّعْبِيرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ مَتَى عَبَّرَ لَمْ يُخْطِ كَمَا قَالَ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ

Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Bunun manası, «Biz senin iyiliği tercih ettiğini, güzel ahlakı ve bütün övgüye değer fiilleri sergilediğini görüyoruz» demektir. Denildi ki: O, onların hastalarını ziyaret eder ve kederlilerini teselli ederdi; bu yüzden «Sen şüphesiz iyilik edenlerdensin», yani hapishanedeki ortaklarına ve arkadaşlarına karşı iyisin dediler. Denildi ki: O, oruç ve namaz gibi taatlere son derece devamlı idi; bu yüzden «Şüphesiz sen din konusunda iyilik edenlerdensin» dediler. Kim böyle olursa, rüya tabirinde ve diğer hususlarda söylediği şeylere güvenilir. Denildi ki: Murat, «Biz seni tabir ilminde işini güzel/doğru yapanlardan görüyoruz» demektir; çünkü o, bir rüyayı tabir ettiğinde Allah Teâlâ'nın { وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ }

[يُوسُفَ:

[Yûsuf:

١٠١] .

101] “ve bana rüyaların/olayların tabirinden öğrettin” buyurduğu gibi asla yanılmazdı.

السُّؤَالُ التَّاسِعُ: مَا حَقِيقَةُ عِلْمِ التَّعْبِيرِ؟

Dokuzuncu Soru: Tabir ilminin hakikati nedir?

الْجَوَابُ: الْقُرْآنُ وَالْبُرْهَانُ يَدُلَّانِ عَلَى صِحَّتِهِ. أَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ هَذِهِ الْآيَةُ، وَأَمَّا الْبُرْهَانُ فَهُوَ أَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ جَوْهَرَ النَّفْسِ النَّاطِقَةِ بِحَيْثُ يُمَكِّنُهَا الصُّعُودَ إِلَى عَالَمِ الْأَفْلَاكِ، وَمُطَالَعَةَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَالْمَانِعُ لَهَا مِنْ ذَلِكَ اشْتِغَالُهَا بِتَدْبِيرِ الْبَدَنِ وَفِي وَقْتِ النَّوْمِ يَقِلُّ هَذَا التَّشَاغُلُ فَتَقْوَى عَلَى هَذِهِ الْمُطَالَعَةِ فَإِذَا وَقَعَتِ الرُّوحُ عَلَى حَالَةٍ مِنَ الْأَحْوَالِ تَرَكَتْ آثَارًا مَخْصُوصَةً مُنَاسِبَةً لِذَلِكَ الْإِدْرَاكِ الرُّوحَانِيِّ إِلَى عَالَمِ الْخَيَالِ فَالْمُعَبِّرُ يَسْتَدِلُّ بِتِلْكَ الْآثَارِ الْخَيَالِيَّةِ عَلَى تِلْكَ الْإِدْرَاكَاتِ الْعَقْلِيَّةِ فَهَذَا كَلَامٌ مُجْمَلٌ، وَتَفْصِيلُهُ مَذْكُورٌ فِي «الْكُتُبِ الْعَقْلِيَّةِ» ، وَالشَّرِيعَةُ مُؤَكِّدَةٌ لَهُ

Cevap: Kur'an ve akli delil onun doğruluğuna delalet eder. Kur'an'a gelince, o bu ayettir. Akli delile gelince: Sübhânehu Teâlâ'nın nâtık nefsin cevherini felekler âlemine yükselebilecek ve Levh-i Mahfûz'u mütalaa edebilecek kabiliyette yarattığı sabit olmuştur. Onu bundan alıkoyan şey ise bedenin idaresiyle meşgul olmasıdır. Uyku vaktinde bu meşguliyet azalır ve böylece o bu mütalaaya güç yetirir. Ruh bu hallerden bir hale muttali olduğunda, hayal âlemine o ruhani idrake uygun özel izler bırakır. Tabirci de bu hayalî izlerden o akli idraklere istidlalde bulunur. Bu [konunun] özlü bir anlatımıdır; ayrıntısı ise «akli ilimler kitaplarında» zikredilmiştir; şeriat da bunu teyit etmektedir.

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «الرُّؤْيَا ثَلَاثَةٌ: رُؤْيَا مَا يُحَدِّثُ بِهِ الرَّجُلُ نَفْسَهُ، وَرُؤْيَا تَحْدُثُ مِنَ

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Rüya üç kısımdır: Kişinin kendi kendine konuştuğu şeylerin rüyası, şeytandan hasıl olan

الشَّيْطَانِ وَرُؤْيَا الَّتِي هِيَ الرُّؤْيَا الصَّادِقَةُ حَقَّةً»

rüya ve hakiki sadık rüya olan rüyadır.»

وَهَذَا تَقْسِيمٌ صَحِيحٌ فِي الْعُلُومِ الْعَقْلِيَّةِ

Bu, akli ilimlerde de doğru bir taksimdir.

وَقَالَ ﵇: «رُؤْيَا الرَّجُلِ الصَّالِحِ جُزْءٌ مِنْ ستة وأربعين جزءا من النبوة» .

[Nebi] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Salih kişinin rüyası peygamberliğin kırk altı cüzünden bir cüzdür.»

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٧ الى ٣٨]

[Yûsuf Suresi (12), 37-38. Ayetler]

قالَ لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٣٨)

{ قالَ لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٣٨) } “[Yûsuf] dedi ki: «Size rızık olarak verilecek bir yemek henüz gelmeden önce onun ne olduğunu/tabirini mutlaka size haber veririm. Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir. Şüphesiz ben Allah'a inanmayan ve ahireti de kesinlikle inkâr eden bir topluluğun dinini terk ettim. Atalarım İbrahim'in, İshak'ın ve Yâkub'un dinine uydum. Allah'a herhangi bir şeyi ortak koşmamız bizim için söz konusu olamaz. Bu, bize ve bütün insanlara Allah'ın bir lütfudur; fakat insanların çoğu şükretmezler.»”

[في قوله تعالى قالَ لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { قالَ لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما } “[Yûsuf] dedi ki: «Size rızık olarak verilecek bir yemek henüz gelmeden önce onun ne olduğunu/tabirini mutlaka size haber veririm» kavli hakkında] Bu ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَ بِجَوَابٍ لِمَا سألا عنه فلا بد هاهنا مِنْ بَيَانِ الْوَجْهِ الَّذِي لِأَجْلِهِ عَدَلَ عَنْ ذِكْرِ الْجَوَابِ إِلَى هَذَا الْكَلَامِ وَالْعُلَمَاءُ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ جَوَابُ أَحَدِ السَّائِلِينَ أَنَّهُ يُصْلَبُ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ مَتَى سَمِعَ ذَلِكَ عَظُمَ حُزْنُهُ وَتَشْتَدُّ نَفْرَتُهُ عَنْ سَمَاعِ هَذَا الْكَلَامِ، فَرَأَى أَنَّ الصَّلَاحَ أَنْ يُقَدِّمَ قَبْلَ ذَلِكَ مَا يُؤَثِّرُ مَعَهُ بِعِلْمِهِ وَكَلَامِهِ، حَتَّى إِذَا جَاءَ بِهَا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ خَرَجَ جَوَابُهُ عَنْ أَنْ يَكُونَ بِسَبَبِ تُهْمَةٍ وَعَدَاوَةٍ. الثَّانِي: لَعَلَّهُ ﵇ أَرَادَ أَنْ يُبَيِّنَ أَنَّ دَرَجَتَهُ فِي الْعِلْمِ أَعْلَى وَأَعْظَمُ مِمَّا اعْتَقَدُوا فِيهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ طَلَبُوا مِنْهُ عِلْمَ التَّعْبِيرِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْعِلْمَ مَبْنِيٌّ عَلَى الظَّنِّ وَالتَّخْمِينِ، فَبَيَّنَ لَهُمَا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ الْإِخْبَارُ عَنِ الْغُيُوبِ عَلَى سَبِيلِ الْقَطْعِ وَالْيَقِينِ مَعَ عَجْزِ كُلِّ الْخَلْقِ عَنْهُ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَبِأَنْ يَكُونَ فَائِقًا عَلَى كُلِّ النَّاسِ فِي عِلْمِ التَّعْبِيرِ كَانَ أَوْلَى، فَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ تِلْكَ الْمُقَدِّمَةِ تَقْرِيرَ كَوْنِهِ فَائِقًا فِي عِلْمِ التَّعْبِيرِ وَاصِلًا فِيهِ إِلَى مَا لَمْ يَصِلْ غَيْرُهُ، وَالثَّالِثُ: قَالَ السُّدِّيُّ: لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ في النوم بين ذلك أَنَّ عِلْمَهُ بِتَأْوِيلِ الرُّؤْيَا لَيْسَ بِمَقْصُورٍ عَلَى شَيْءٍ دُونَ غَيْرِهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ الرَّابِعُ: لَعَلَّهُ ﵇ لَمَّا عَلِمَ أَنَّهُمَا اعْتَقَدَا فِيهِ وَقَبِلَا قَوْلَهُ: فَأَوْرَدَ عَلَيْهِمَا مَا دَلَّ عَلَى كَوْنِهِ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى، فَإِنَّ الِاشْتِغَالَ بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِ الدِّينِ أَوْلَى مِنَ الِاشْتِغَالِ بِمُهِمَّاتِ الدُّنْيَا، وَالْخَامِسُ: لَعَلَّهُ ﵇ لَمَّا عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ الرَّجُلَ سَيُصْلَبُ اجْتَهَدَ فِي أَنْ يُدْخِلَهُ فِي الْإِسْلَامِ حَتَّى لَا يَمُوتَ عَلَى الْكُفْرِ، وَلَا يَسْتَوْجِبَ العقاب الشديد ولِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ [الْأَنْفَالِ: ٤٢] وَالسَّادِسُ: قَوْلُهُ: لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ مَحْمُولٌ عَلَى الْيَقَظَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلَّا أَخْبَرْتُكُمَا أَيُّ طَعَامٍ هُوَ، وَأَيُّ لَوْنٍ هُوَ، وَكَمْ هُوَ، وَكَيْفَ يَكُونُ عَاقِبَتُهُ؟ أَيْ إِذَا أَكَلَهُ الْإِنْسَانُ فَهُوَ يُفِيدُ الصِّحَّةَ أَوِ السَّقَمَ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، قِيلَ: كَانَ الْمَلِكُ إِذَا أَرَادَ قَتْلَ إِنْسَانٍ صَنَعَ لَهُ طَعَامًا فَأَرْسَلَهُ إِلَيْهِ، فَقَالَ يُوسُفُ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ إِلَّا أَخْبَرْتُكُمَا أَنَّ فِيهِ سُمًّا أَمْ لَا، هَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ وَحَاصِلُهُ رَاجِعٌ إِلَى أَنَّهُ ادَّعَى الْإِخْبَارَ عَنِ الْغَيْبِ، وَهُوَ يجري مجرى/ قوله عِيسَى ﵇، وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ، وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ [آل عمران: ٤٩] فَالْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ الْأُوَلُ لِتَقْرِيرِ كَوْنِهِ فَائِقًا فِي عِلْمِ التَّعْبِيرِ، وَالْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ الْأُخَرُ لِتَقْرِيرِ كَوْنِهِ نَبِيًّا صَادِقًا مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى.

Birinci Mesele: Bil ki bu ayette zikredilen husus, onların sorduğu şeyin cevabı değildir. Dolayısıyla burada, cevabı zikretmekten vazgeçip bu söze yönelmesinin sebebini açıklamak gerekir. Âlimler bu hususta birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Soranlardan birinin cevabı onun asılacağı şeklinde olunca, şüphe yok ki o bunu duyduğunda üzüntüsü büyüyecek ve bu sözü duymaktan son derece nefret edecektir. Bu sebeple [Yûsuf], ilmiyle ve sözüyle onun üzerinde tesir bırakacak şeyleri önceden öne sürmeyi, böylece ardından bu cevabı verdiğinde cevabının bir itham ve düşmanlıktan kaynaklanmış olmaktan uzak olmasını uygun gördü. İkincisi: Belki de o aleyhisselâm, ilimdeki derecesinin onların zannettiğinden daha yüce ve daha büyük olduğunu açıklamak istedi. Zira onlar kendisinden tabir ilmini istemişlerdi; şüphe yok ki bu ilim zan ve tahmine dayalıdır. Bu yüzden o, bütün mahlukat bundan aciz iken kendisinin gayb haberlerini kesin ve yakînî bir yolla haber verebileceğini onlara açıkladı. Durum böyle olunca, onun tabir ilminde bütün insanlardan üstün olması haydi haydi gerekirdi. Dolayısıyla bu mukaddimeyi zikretmekten maksat, onun tabir ilminde üstün olduğunu ve onda başkalarının ulaşamadığı bir mertebeye ulaştığını ortaya koymaktı. Üçüncüsü: Süddî şöyle demiştir: { لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ } yani «rüyada [göreceğiniz bir yemek gelmez ki...]» demek olup, bununla rüya tabiri ilminin diğer şeylere değil de sadece bir şeye has olmadığını açıklamıştır; nitekim bu sebeple { إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ } “mutlaka onun tabirini size haber veririm” demiştir. Dördüncüsü: Belki de o aleyhisselâm, onların kendisine inandıklarını ve sözünü kabul ettiklerini anlayınca, kendisinin Allah Teâlâ katından bir elçi olduğuna delalet eden şeyleri onlara sundu; zira dinin mühim işlerini ıslah etmekle meşgul olmak, dünyanın mühim işleriyle meşgul olmaktan daha evladır. Beşincisi: Belki de o aleyhisselâm, o adamın asılacağını bilince, küfür üzere ölmesin, şiddetli azaba müstahak olmasın ve { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } “helak olan açık bir delille helak olsun, yaşayan da açık bir delille yaşasın” [el-Enfâl 42] diye onu İslam'a sokmaya gayret etti. Altıncısı: { لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ } kavli uyanıklık haline hamledilir. Anlamı şudur: «Size rızık olarak verilen hiçbir yemek gelmez ki ben onun hangi yemek olduğunu, hangi renkte olduğunu, ne kadar olduğunu ve akıbetinin nasıl olacağını —yani insan onu yediğinde şifa mı yoksa hastalık mı vereceğini— size haber vermiş olmayayım.» Bunda başka bir vecih daha vardır: Denildi ki: Hükümdar bir insanı öldürmek istediğinde onun için bir yemek yaptırır ve ona gönderirdi. Yûsuf da «Size hiçbir yemek gelmez ki ben onda zehir olup olmadığını size haber vermiş olmayayım» dedi. İşte { لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ } “Size rızık olarak verilecek bir yemek henüz gelmeden önce onun ne olduğunu/tabirini mutlaka size haber veririm” kavlinden kastedilen budur. Bunun özü, onun gaybı haber verme iddiasında bulunmasına dayanmaktadır ki bu da Îsâ aleyhisselâm'ın { وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ، وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ } “Evlerinizde ne yediğinizi ve ne biriktirdiğinizi size haber veririm” [Âl-i İmrân 49] kavli mesabesindedir. Dolayısıyla ilk üç vecih onun tabir ilminde üstün olduğunu, son üç vecih ise onun Allah Teâlâ katından sadık bir peygamber olduğunu ortaya koymak içindir.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى ادِّعَاءِ الْمُعْجِزَةِ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمِ ادِّعَاءٌ لِلنُّبُوَّةِ؟

Eğer: «Önceden bir peygamberlik iddiası geçmediği halde ayetin mucize iddiasına hamledilmesi nasıl caiz olur?» denilirse,

قُلْنَا: إِنَّهُ وَإِنْ لَمْ يَذْكُرْ ذَلِكَ لَكِنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ قَدْ ذَكَرَهُ، وَأَيْضًا فَفِي قَوْلِهِ: ذلِكُما مِمَّا

Biz deriz ki: O bunu [açıkça] zikretmemiş olsa bile, onun bunu önceden zikretmiş olduğunun söylenmesi gerektiği bilinir. Ayrıca onun { ذلِكُما مِمَّا }

عَلَّمَنِي رَبِّي

{ عَلَّمَنِي رَبِّي } “Rabbimin bana öğrettiği [şeylerdendir]”

وَفِي قَوْلِهِ: وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ.

kavlinde { ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي } “Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir” ve { وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي } “Atalarımın dinine uydum” kavlinde buna delalet eden hususlar vardır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي أَيْ لَسْتُ أُخْبِرُكُمَا عَلَى جِهَةِ الْكَهَانَةِ وَالنُّجُومِ، وَإِنَّمَا أَخْبَرْتُكُمَا بِوَحْيٍ مِنَ اللَّه وَعِلْمٍ حَصَلَ بِتَعْلِيمِ اللَّه.

Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي } “Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir” buyurdu. Yani «Ben bunu size kâhinlik ve astroloji yoluyla haber vermiyorum; bilakis size ancak Allah'tan gelen bir vahiyle ve Allah'ın öğretmesiyle hasıl olan bir ilimle haber verdim» demektir.

ثُمَّ قَالَ: إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra: { إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ } “Şüphesiz ben Allah'a inanmayan ve ahireti de kesinlikle inkâr eden bir topluluğun dinini terk ettim” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: فِي قَوْلِهِ: إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ تَوَهُّمٌ أَنَّهُ ﵇ كَانَ فِي هَذِهِ الْمِلَّةِ. فَنَقُولُ جَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّرْكَ عِبَارَةٌ عَنْ عَدَمِ التَّعَرُّضِ لِلشَّيْءِ وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِهِ أَنْ يَكُونَ قَدْ كَانَ خَائِضًا فِيهِ. وَالثَّانِي: وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ ﵇ كَانَ عَبْدًا لَهُمْ بِحَسَبِ زَعْمِهِمْ وَاعْتِقَادِهِمُ الْفَاسِدِ، وَلَعَلَّهُ قَبْلَ ذَلِكَ كَانَ لَا يُظْهِرُ التَّوْحِيدَ وَالْإِيمَانَ خَوْفًا مِنْهُمْ عَلَى سَبِيلِ التَّقِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّهُ أَظْهَرَهُ فِي هَذَا الْوَقْتِ، فَكَانَ هَذَا جَارِيًا مَجْرَى تَرْكِ مِلَّةَ أُولَئِكَ الْكَفَرَةِ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ.

Birinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: { إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Şüphesiz ben Allah'a inanmayan bir topluluğun dinini terk ettim” sözünde, onun aleyhisselâm önceden bu din üzere bulunduğu vehmi doğabilir. Biz deriz ki: Bunun cevabı birkaç yöndendir: Birincisi: Terk etmek, bir şeye hiç bulaşmamaktan ibarettir; önceden o işe dalmış bulunmuş olmak onun şartı değildir. İkincisi —ki en sahih olanı da budur— şöyle denilmesidir: O aleyhisselâm, onların batıl zan ve inançlarına göre onların kölesi durumundaydı. Belki de bundan önce onlardan korktuğu için takiyye yoluyla tevhidi ve imanı açığa vurmuyordu; sonra bu vakitte onu açığa vurdu. Böylece bu durum, zahir itibarıyla o kâfirlerin dinini terk etmesi mesabesinde oldu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَكْرِيرُ لَفْظِ (هُمْ) فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ لبيان اختصاصهم بالكفر، ولعل إنكارهم للمعاد كان أَشَدُّ مِنْ إِنْكَارِهِمْ لِلْمَبْدَأِ، فَلِأَجْلِ مُبَالَغَتِهِمْ فِي إِنْكَارِ الْمَعَادِ كَرَّرَ هَذَا اللَّفْظَ لِلتَّأْكِيدِ.

İkinci Mesele: { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ } “Ve onlar ahireti de kesinlikle inkâr edenlerin ta kendileridir” kavlinde (هُمْ) lafzının tekrarlanması, küfrün onlara has kılındığını beyan etmek içindir. Belki de onların ahireti inkârı, başlangıcı (yaratılışı) inkârlarından daha şiddetliydi. Ahireti inkârdaki bu aşırılıklarından dolayı tekit için bu lafız tekrar edilmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى عِلْمِ الْمَبْدَأِ. وَقَوْلَهُ: وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ إِشَارَةٌ إِلَى عِلْمِ الْمَعَادِ، وَمَنْ تَأَمَّلَ فِي الْقُرْآنِ الْمَجِيدِ وَتَفَكَّرَ فِي كَيْفِيَّةِ دَعْوَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ عَلِمَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ إِرْسَالِ الرُّسُلِ وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ صَرْفُ الْخَلْقِ إِلَى الْإِقْرَارِ بِالتَّوْحِيدِ وَبِالْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ، وَأَنَّ مَا وَرَاءَ ذَلِكَ عَبَثٌ.

Bil ki onun: { إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Şüphesiz ben Allah'a inanmayan bir topluluğun dinini terk ettim” kavli mebde (yaratılış) ilmine işarettir. { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ } “Onlar ahireti de kesinlikle inkâr edenlerdir” kavli ise mead (ahiret) ilmine işarettir. Yüce Kur'an üzerinde düşünen ve peygamberlerin aleyhimüsselâm davet tarzını tefekkür eden kimse bilir ki, elçilerin gönderilmesinden ve kitapların indirilmesinden maksat, mahlukatı tevhidi, mebdei ve meadı ikrar etmeye yöneltmektir; bunun ötesindeki şeyler ise boştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Atalarım İbrahim'in, İshak'ın ve Yâkub'un dinine uydum” buyurdu. Bunda birkaç soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ.

Birinci Soru: Bu sözü zikretmenin faydası nedir?

الْجَوَابُ: أَنَّهُ ﵇ لَمَّا ادَّعَى النُّبُوَّةَ وَتَحَدَّى بِالْمُعْجِزَةِ وَهُوَ عِلْمُ الْغَيْبِ قَرَنَ بِهِ كَوْنَهُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ النُّبُوَّةِ، وَأَنَّ أَبَاهُ وَجَدَّهُ وَجَدَّ أَبِيهِ كَانُوا أَنْبِيَاءَ اللَّه وَرُسُلَهُ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ مَتَى ادَّعَى حِرْفَةَ/ أَبِيهِ وَجَدِّهِ لَمْ يُسْتَبْعَدْ ذَلِكَ مِنْهُ، وَأَيْضًا فَكَمَا أَنَّ دَرَجَةَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كَانَ أَمْرًا مَشْهُورًا فِي الدُّنْيَا، فَإِذَا ظَهَرَ أَنَّهُ وَلَدُهُمْ عَظَّمُوهُ وَنَظَرُوا إِلَيْهِ بعين الإجلال، فكان انقيادهم له أتم وَتَأَثُّرُ قُلُوبِهِمْ بِكَلَامِهِ أَكْمَلَ.

Cevap: O aleyhisselâm peygamberlik iddia edip gayb ilmi olan mucizeyle meydan okuyunca, peygamberlik hanedanından olduğunu, babasının, dedesinin ve dedesinin babasının Allah'ın nebileri ve resulleri olduğunu buna ekledi. Zira insan babasının ve dedesinin mesleğini/yolunu iddia ettiğinde bu kendisinden uzak görülmez. Ayrıca İbrahim aleyhisselâm, İshak ve Yâkub'un derecesi dünyada meşhur bir husus olduğu için, onun onların evladı olduğu ortaya çıkınca onu yüceltirler, ona tazim gözüyle bakarlar; böylece ona boyun eğmeleri daha tam ve kalplerinin onun sözünden etkilenmesi daha mükemmel olurdu.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لَمَّا كَانَ نَبِيًّا فَكَيْفَ قَالَ: إِنِّي اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي، وَالنَّبِيُّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُخْتَصًّا بِشَرِيعَةِ نَفْسِهِ.

İkinci Soru: O bir peygamber olduğuna göre nasıl «Atalarımın dinine uydum» dedi? Oysa peygamberin bizzat kendi şeriatına sahip olması gerekir.

قُلْنَا: لَعَلَّ مُرَادَهُ التَّوْحِيدُ الَّذِي لَمْ يَتَغَيَّرْ، وَأَيْضًا لَعَلَّهُ كَانَ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّه، إِلَّا أَنَّهُ كَانَ عَلَى شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇.

Biz deriz ki: Belki de muradı hiç değişmeyen tevhid inancıdır. Ayrıca belki de o, Allah katından bir elçi olmakla birlikte İbrahim aleyhisselâm'ın şeriatı üzere bulunuyordu.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ قَالَ: ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ وَحَالُ كُلِّ الْمُكَلَّفِينَ كَذَلِكَ؟

Üçüncü Soru: Bütün mükelleflerin durumu böyle olduğu halde neden { ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'a herhangi bir şeyi ortak koşmamız bizim için söz konusu olamaz” dedi?

وَالْجَوَابُ: لَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مَا كانَ لَنا أَنَّهُ حَرَّمَ ذلك عليهم، بل المراد أنه تعالى ظهر آبَاءَهُ عَنِ الْكُفْرِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ [مَرْيَمَ: ٣٥] .

Cevap: Onun: { مَا كانَ لَنا } “Bizim için söz konusu olamaz” sözünden murat, bunu onlara haram kılmış olması değildir; bilakis murat, Allah Teâlâ'nın onun atalarını küfürden arındırmış/korumuş olmasıdır. Bunun bir benzeri: { مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } “Allah'ın çocuk edinmesi söz konusu olamaz” [Meryem 35] kavlidir.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ شَيْءٍ.

Dördüncü Soru: { مِنْ شَيْءٍ } “herhangi bir şeyi” ifadesindeki fayda nedir?

الْجَوَابُ: أَنَّ أَصْنَافَ الشِّرْكِ كَثِيرَةٌ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَعْبُدُ الْأَصْنَامَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَعْبُدُ النَّارَ، وَمِنْهُمْ من يعبد

Cevap: Şirkin çeşitleri pek çoktur: Onlardan kimi putlara tapar, kimi ateşe tapar, kimi

الْكَوَاكِبَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَعْبُدُ الْعَقْلَ وَالنَّفْسَ وَالطَّبِيعَةَ، فَقَوْلُهُ: مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ رَدٌّ عَلَى كُلِّ هَؤُلَاءِ الطَّوَائِفِ وَالْفِرَقِ، وَإِرْشَادٌ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ، وَهُوَ أَنَّهُ لَا مُوجِدَ إِلَّا اللَّه وَلَا خَالِقَ إِلَّا اللَّه وَلَا رَازِقَ إِلَّا اللَّه.

yıldızlara tapar, kimi de akla, nefse ve tabiata tapar. Dolayısıyla onun: { مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'a herhangi bir şeyi ortak koşmamız bizim için söz konusu olamaz” sözü bütün bu taifelere ve fırkalara bir reddiye ve hak dine bir irşattır ki o da Allah'tan başka var edici, Allah'tan başka yaratıcı ve Allah'tan başka rızık verici olmadığıdır.

ثُمَّ قَالَ: ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ [إلى آخر الآية] وَفِيهِ مَسْأَلَةٌ. وَهِيَ أَنَّهُ قَالَ: مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ.

Sonra: { ذلِكُما مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ } [ayetin sonuna kadar] “Bu, bize ve insanlara Allah'ın bir lütfudur” buyurdu. Bunda bir mesele vardır: O: { مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'a herhangi bir şeyi ortak koşmamız bizim için söz konusu olamaz” dedi,

ثُمَّ قَالَ: ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ فَقَوْلُهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ عَدَمِ الْإِشْرَاكِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عَدَمَ الْإِشْرَاكِ وَحُصُولَ الْإِيمَانِ مِنَ اللَّه. ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ فِي حَقِّهِ بِعَيْنِهِ، وَفِي حَقِّ النَّاسِ. ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ، وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَا يَشْكُرُونَ اللَّه عَلَى نِعْمَةِ الْإِيمَانِ، حُكِيَ أَنَّ وَاحِدًا مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ دَخَلَ عَلَى بِشْرِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ، وَقَالَ: هَلْ تَشْكُرُ اللَّه عَلَى الْإِيمَانِ أَمْ لَا. فَإِنْ قُلْتَ: لَا، فَقَدْ خَالَفْتَ الْإِجْمَاعَ، وَإِنْ شَكَرْتَهُ فَكَيْفَ تَشْكُرُهُ عَلَى مَا لَيْسَ فِعْلًا لَهُ، فَقَالَ لَهُ بِشْرٌ إِنَّا نَشْكُرُهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَانَا الْقُدْرَةَ وَالْعَقْلَ وَالْآلَةَ، فَيَجِبُ عَلَيْنَا أَنْ نَشْكُرَهُ عَلَى إِعْطَاءِ الْقُدْرَةِ وَالْآلَةِ، فَأَمَّا أَنْ نَشْكُرَهُ عَلَى الْإِيمَانِ مَعَ أَنَّ الْإِيمَانَ لَيْسَ فِعْلًا لَهُ، فَذَلِكَ بَاطِلٌ، وَصَعُبَ الْكَلَامُ عَلَى بِشْرٍ، فَدَخَلَ عَلَيْهِمْ ثُمَامَةُ بْنُ الْأَشْرَسِ وَقَالَ: إِنَّا لَا نَشْكُرُ اللَّه عَلَى الْإِيمَانِ، بَلِ اللَّه يَشْكُرُنَا عَلَيْهِ كَمَا قَالَ: فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً [الْإِسْرَاءِ: ١٩] فَقَالَ بِشْرٌ: لَمَّا صَعُبَ الْكَلَامُ سَهُلَ.

ardından da: { ذلِكُما مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Bu, Allah'ın lütfundandır” dedi. Buradaki { ذلِكُما } “bu” lafzı, daha önce geçen ortak koşmama durumuna işarettir. Bu da şirk koşmamanın ve imanın hasıl olmasının Allah'tan olduğuna delalet eder. Sonra durumun bizzat kendisi hakkında da insanlar hakkında da böyle olduğunu beyan etti. Ardından insanların çoğunun şükretmediğini açıkladı; buradan muradın insanların iman nimetine karşı Allah'a şükretmemeleri olması vaciptir. Rivayet edildiğine göre Ehl-i Sünnet'ten biri Bişr b. el-Mu'temir'in yanına girdi ve: «İmandan ötürü Allah'a şükreder misin, etmez misin? Eğer 'Hayır' dersen icmaa muhalefet etmiş olursun; şayet O'na şükredersen, O'nun fiili olmayan bir şeyden ötürü O'na nasıl şükredersin?» dedi. Bişr ona: «Biz O'na, Teâlâ'nın bize kudret, akıl ve alet vermiş olmasından dolayı şükrederiz; dolayısıyla kudret ve aleti vermesinden ötürü O'na şükretmemiz vaciptir. Fakat imanın O'nun fiili olmamasına rağmen [bizzat] imandan ötürü O'na şükretmemize gelince, bu batıldır» dedi ve bu söz Bişr'e zor geldi. O sırada yanlarına Sümâme b. el-Eşres girdi ve şöyle dedi: «Biz imandan ötürü Allah'a şükretmeyiz; bilakis Allah'ın { فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً } “İşte onların çalışmaları şükranla karşılanır” [el-İsrâ 19] buyurduğu gibi, imandan ötürü Allah bize şükreder (bizi mükâfatlandırır).» Bunun üzerine Bişr: «Söz zorlaşınca [böylece] kolaylaştı» dedi.

وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي أَلْزَمَهُ ثُمَامَةُ بَاطِلٌ بِنَصِّ هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ عَدَمَ الْإِشْرَاكِ مِنْ فَضْلِ اللَّه، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ هَذِهِ النِّعْمَةَ، وَإِنَّمَا ذَكَرَهُ عَلَى سَبِيلِ الذَّمِّ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ أَنْ يَشْكُرَ اللَّه تَعَالَى عَلَى نِعْمَةِ الْإِيمَانِ وَحِينَئِذٍ تَقْوَى الْحُجَّةُ وَتَكْمُلُ الدَّلَالَةُ. قَالَ الْقَاضِي قَوْلُهُ: ذلِكَ إِنْ جَعَلْنَاهُ إِشَارَةً إِلَى التَّمَسُّكِ بِالتَّوْحِيدِ فَهُوَ مِنْ فَضْلِ اللَّه تَعَالَى لِأَنَّهُ إِنَّمَا حَصَلَ بِأَلْطَافِهِ وَتَسْهِيلِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى النُّبُوَّةِ.

Bil ki Sümâme'nin vardığı bu netice, bu ayetin açık nassıyla batıldır. Çünkü Allah Teâlâ şirk koşmamanın Allah'ın bir lütfu olduğunu beyan etmiş, sonra insanların çoğunun bu nimete şükretmediğini açıklamıştır; bunu da ancak kınama yoluyla zikretmiştir. Bu da her müminin iman nimetinden ötürü Allah Teâlâ'ya şükretmesinin vacip olduğuna delalet eder; böylece hüccet kuvvetlenir ve delil tamamlanır. Kâdî şöyle dedi: Onun { ذلِكُما } “Bu” kavlini, tevhide sarılmaya işaret kılarsak, bu Allah Teâlâ'nın bir lütfundandır; çünkü bu ancak O'nun lütufları ve kolaylaştırması ile hasıl olmuştur. Peygamberliğe işaret olması da muhtemeldir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَذْكُورِ السَّابِقِ، وَذَاكَ هُوَ تَرْكُ الْإِشْرَاكِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ تَرْكُ الْإِشْرَاكِ مِنْ فَضْلِ اللَّه تَعَالَى، وَالْقَاضِي يَصْرِفُهُ إِلَى الْأَلْطَافِ وَالتَّسْهِيلِ، فَكَانَ هَذَا تَرْكًا لِلظَّاهِرِ وَأَمَّا صَرْفُهُ إِلَى النُّبُوَّةِ فَبَعِيدٌ، لِأَنَّ اللَّفْظَ الدَّالَّ عَلَى الْإِشَارَةِ يَجِبُ صَرْفُهُ إلى أقرب المذكورات وهو هاهنا عدم الإشراك.

Cevap şudur: Bu [ifade] daha önce zikredilene işarettir ki o da şirk koşmayı terk etmektir. Dolayısıyla şirki terk etmenin bizzat Allah Teâlâ'nın bir lütfu olması vacip olur. Kâdî ise bunu lütuflara ve kolaylaştırmaya hamletmektedir ki bu durum zahiri terk etmektir. Bunun peygamberliğe sarf edilmesine gelince bu uzaktır; çünkü işaret bildiren lafzın zikredilenlerin en yakınına yöneltilmesi vaciptir, o da burada şirk koşmamaktır.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]

[Yûsuf Suresi (12), 39-40. Ayetler]

يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠)

{ يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠) } “Ey zindan arkadaşlarım! Birbirinden ayrı, parça parça birçok rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye mutlak galip olan bir tek Allah mı? O'nu bırakıp taptıklarınız, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım kuru isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm ancak Allah'ındır. O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir. İşte dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu bilmezler.”

[في قوله تعالى يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ] في الآية مسائل:

[Allah Teâlâ'nın { يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “Ey zindan arkadaşlarım! Birbirinden ayrı birçok rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye mutlak galip olan bir tek Allah mı?” kavli hakkında] Bu ayette meseleler vardır:

المسألة الأولى: قوله: يا صاحِبَيِ السِّجْنِ يُرِيدُ صَاحِبَيَّ فِي السِّجْنِ، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنَّهُ لَمَّا حَصَلَتْ مُرَافَقَتُهُمَا فِي السِّجْنِ مُدَّةً قَلِيلَةً أُضِيفَا إِلَيْهِ وَإِذَا كَانَتِ الْمُرَافَقَةُ الْقَلِيلَةُ كَافِيَةً فِي كَوْنِهِ صَاحِبًا فَمَنْ عَرَفَ اللَّه وَأَحَبَّهُ طُولَ عُمُرِهِ أَوْلَى بِأَنْ يَبْقَى عَلَيْهِ اسْمُ الْمُؤْمِنِ الْعَارِفِ الْمُحِبِّ.

Birinci Mesele: { يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ } “Ey zindan arkadaşları!” kavliyle «Ey zindandaki iki arkadaşım» demek istemektedir. Şöyle olması da muhtemeldir: Zindanda az bir müddet arkadaşlıkları gerçekleştiğinde zindana izafe edildiler. Az bir arkadaşlık onun «arkadaş» (sahip) sayılması için yeterli oluyorsa, ömrü boyunca Allah'ı tanıyan ve O'nu seven kimseye «arif, mümin ve muhib» isminin baki kalması haydi haydi evladır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا ادَّعَى النُّبُوَّةَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى وَكَانَ إِثْبَاتُ النُّبُوَّةِ مَبْنِيًّا عَلَى إِثْبَاتِ الْإِلَهِيَّاتِ لَا جَرَمَ شَرَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي تَقْرِيرِ الْإِلَهِيَّاتِ، وَلَمَّا كَانَ أَكْثَرُ الْخَلْقِ مُقِرِّينَ بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْعَالِمِ الْقَادِرِ

İkinci Mesele: Bil ki o aleyhisselâm, önceki ayette peygamberlik iddiasında bulununca ve peygamberliğin ispatı da ilahiyat meselelerinin ispatına dayalı olunca, şüphesiz bu ayette ilahiyatı takrir etmeye başladı. Yaratılmışların çoğu her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten bir ilahın varlığını ikrar ettiklerinden,

وَإِنَّمَا الشَّأْنُ فِي أَنَّهُمْ يَتَّخِذُونَ أَصْنَامًا عَلَى صُورَةِ الْأَرْوَاحِ الْفَلَكِيَّةِ/ وَيَعْبُدُونَهَا وَيَتَوَقَّعُونَ حُصُولَ النَّفْعِ وَالضُّرِّ مِنْهَا لَا جَرَمَ كَانَ سَعْيُ أَكْثَرِ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْمَنْعِ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، فَكَانَ الْأَمْرُ عَلَى هَذَا الْقَانُونِ فِي زَمَانِ يُوسُفَ ﵇، فلهذا السبب شرع هاهنا فِي ذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَذَكَرَ أَنْوَاعًا مِنَ الدَّلَائِلِ وَالْحُجَجِ.

asıl mesele onların feleki ruhların suretinde putlar edinip onlara tapmaları, fayda ve zararın onlardan geleceğini ummaları olduğundan, peygamberlerin çoğunun gayreti putlara tapmaktan men etmek üzerine olmuştur. Yûsuf aleyhisselâm zamanında da durum bu kural üzere idi. Bu sebeple burada putlara tapma görüşünün batıl olduğuna delalet eden hususları zikretmeye başladı ve çeşitli deliller ile hüccetler getirdi.

الْحُجَّةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ وَتَقْرِيرُ هَذِهِ الْحُجَّةِ أَنْ نَقُولَ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ كَثْرَةَ الْآلِهَةِ تُوجِبُ الْخَلَلَ وَالْفَسَادَ فِي هَذَا الْعَالَمِ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] فَكَثْرَةُ الْآلِهَةِ تُوجِبُ الْفَسَادَ وَالْخَلَلَ، وَكَوْنُ الْإِلَهِ وَاحِدًا يَقْتَضِي حُصُولَ النِّظَامِ وَحُسْنَ التَّرْتِيبِ فَلَمَّا قَرَّرَ هَذَا الْمَعْنَى فِي سائر الآيات قال هاهنا: أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الِاسْتِفْهَامُ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ.

Birinci Delil: { أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “Birbirinden ayrı birçok rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye mutlak galip olan bir tek Allah mı?” kavlidir. Bu hüccetin takriri şöyledir: Allah Teâlâ, ilahların çokluğunun bu âlemde düzensizlik ve fesada yol açacağını { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de kesinlikle fesada uğrardı” [el-Enbiyâ 22] kavliyle beyan etmiştir. Dolayısıyla ilahların çokluğu fesat ve bozulmayı gerektirir; ilahın tek olması ise nizamı ve güzel bir düzeni gerektirir. Bu manayı diğer ayetlerde ortaya koyunca burada da: { أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “Birbirinden ayrı birçok rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye mutlak galip olan bir tek Allah mı?” buyurmuştur. Bundan murat, inkârî soru (istifhâm-ı inkârî) sormaktır.

وَالْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ مَعْمُولَةٌ لَا عَامِلَةٌ وَمَقْهُورَةٌ لَا قَاهِرَةٌ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَرَادَ كَسْرَهَا وَإِبْطَالَهَا قَدَرَ عَلَيْهَا فَهِيَ مَقْهُورَةٌ لَا تَأْثِيرَ لَهَا، وَلَا يَتَوَقَّعُ حُصُولَ مَنْفَعَةٍ وَلَا مَضَرَّةٍ مِنْ جِهَتِهَا وَإِلَهُ الْعَالَمِ فَعَّالٌ قَهَّارٌ قَادِرٌ يَقْدِرُ عَلَى إِيصَالِ الْخَيْرَاتِ وَدَفْعِ الشُّرُورِ وَالْآفَاتِ فَكَانَ الْمُرَادُ أَنَّ عِبَادَةَ الْآلِهَةِ الْمَقْهُورَةِ الذَّلِيلَةِ خَيْرٌ أَمْ عِبَادَةُ اللَّه الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ، فَقَوْلُهُ: أَأَرْبابٌ إِشَارَةٌ إِلَى الْكَثْرَةِ فَجَعَلَ فِي مُقَابَلَتِهِ كَوْنَهُ تَعَالَى وَاحِدًا وَقَوْلُهُ: مُتَفَرِّقُونَ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهَا مُخْتَلِفَةً فِي الْكِبَرِ وَالصِّغَرِ، وَاللَّوْنِ وَالشَّكْلِ، وَكُلُّ ذَلِكَ إِنَّمَا حَصَلَ بِسَبَبِ أَنَّ النَّاحِتَ وَالصَّانِعَ يَجْعَلُهُ عَلَى تِلْكَ الصُّورَةِ فَقَوْلُهُ: مُتَفَرِّقُونَ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهَا مَقْهُورَةً عَاجِزَةً وَجَعَلَ فِي مُقَابَلَتِهِ كَوْنَهُ تَعَالَى قَهَّارًا فَبِهَذَا الطَّرِيقِ الَّذِي شَرَحْنَاهُ اشْتَمَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ الظَّاهِرَيْنِ.

İkinci Delil: Bu putlar yapılmış nesnelerdir, yapan değillerdir; boyun eğdirilmişlerdir, boyun eğdiren değillerdir. Çünkü insan onları kırmak ve yok etmek istediğinde buna güç yetirir; dolayısıyla onlar mağlup durumdadırlar, hiçbir tesirleri yoktur; onların tarafından bir fayda veya zararın gelmesi beklenemez. Âlemin ilahı ise dilediğini yapan, her şeye galip gelen (Kahhâr) ve her şeye gücü yetendir; iyilikleri ulaştırmaya, kötülükleri ve afetleri defetmeye gücü yeter. O halde murat, «Mağlup ve zelil ilahlara tapmak mı daha hayırlıdır, yoksa bir ve her şeye galip olan Allah'a tapmak mı?» demektir. Onun { أَأَرْبابٌ } “rabler mi” kavli çokluğa işarettir; bunun karşısına Teâlâ'nın bir (vâhid) oluşunu koymuştur. { مُتَفَرِّقُونَ } “birbirinden ayrı” kavli ise onların büyüklük, küçüklük, renk ve şekil bakımından farklı olmalarına işarettir; bütün bunlar da yontan ve yapan kişinin onu o surette yapmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla onun { مُتَفَرِّقُونَ } kavli onların boyun eğdirilmiş ve aciz olduklarına işarettir; bunun karşısına da Teâlâ'nın Kahhâr (her şeye boyun eğdiren) oluşunu koymuştur. İşte açıkladığımız bu yolla bu ayet, bu iki açık nev'i ihtiva etmiştir.

وَالْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى وَاحِدًا يُوجِبُ عِبَادَتَهُ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ لَهُ ثَانٍ لَمْ نَعْلَمْ مَنِ الَّذِي خَلَقَنَا وَرَزَقَنَا وَدَفَعَ الشُّرُورَ وَالْآفَاتِ عَنَّا، فَيَقَعُ الشَّكُّ فِي أَنَّا نَعْبُدُ هَذَا أَمْ ذَاكَ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ بِعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَذَلِكَ لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ تَحْصُلَ الْمُسَاعَدَةُ عَلَى كَوْنِهَا نَافِعَةً ضَارَّةً إِلَّا أَنَّهَا كَثِيرَةٌ فَحِينَئِذٍ لَا نَعْلَمُ أَنَّ نَفْعَنَا وَدَفْعَ الضَّرَرِ عَنَّا حَصَلَ مِنْ هَذَا الصَّنَمِ أَوْ مِنْ ذَلِكَ الْآخَرِ أَوْ حَصَلَ بِمُشَارَكَتِهِمَا وَمُعَاوَنَتِهِمَا، وَحِينَئِذٍ يَقَعُ الشَّكُّ فِي أَنَّ الْمُسْتَحِقَّ لِلْعِبَادَةِ هُوَ هَذَا أَمْ ذَاكَ أَمَّا إِذَا كَانَ الْمَعْبُودُ وَاحِدًا ارْتَفَعَ هَذَا الشَّكُّ وَحَصَلَ الْيَقِينُ فِي أنه لا يستحق للعبادة إِلَّا هُوَ وَلَا مَعْبُودَ لِلْمَخْلُوقَاتِ وَالْكَائِنَاتِ إِلَّا هُوَ، فَهَذَا أَيْضًا وَجْهٌ لَطِيفٌ مُسْتَنْبَطٌ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ.

Üçüncü Delil: Teâlâ'nın tek olması, O'na ibadet edilmesini gerektirir. Çünkü O'nun bir ikincisi olsaydı, bizi kimin yarattığını, rızıklandırdığını, kötülük ve afetleri bizden kimin defettiğini bilemezdik; böylece «Buna mı yoksa şuna mı ibadet edeceğiz?» diye şüpheye düşülürdü. Bunda putlara tapma iddiasının batıllığına delalet eden bir işaret vardır: Zira bu putların fayda ve zarar verdiğini bir an için kabul etsek bile, onlar çoktur; bu takdirde bize faydanın gelmesinin ve bizden zararın defedilmesinin bu puttan mı, diğerinden mi, yoksa ikisinin ortaklaşa yardımlaşmasıyla mı hasıl olduğunu bilemeyiz. O zaman da ibadete müstahak olanın bu mu yoksa şu mu olduğu konusunda şüphe meydana gelir. Ancak ibadet edilen tek olduğunda bu şüphe kalkar ve ibadete ancak O'nun layık olduğu, mahlukatın ve mevcudatın O'ndan başka hiçbir mabudu bulunmadığı konusunda yakîn hasıl olur. İşte bu da bu ayetten çıkarılan latif bir nüktedir.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يُسَاعِدَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ تَنْفَعُ وَتَضُرُّ عَلَى مَا يَقُولُهُ أَصْحَابُ الطَّلْسَمَاتِ إِلَّا أَنَّهُ لَا نِزَاعَ فِي أَنَّهَا تَنْفَعُ فِي أَوْقَاتٍ مَخْصُوصَةٍ وَبِحَسَبِ آثَارٍ مَخْصُوصَةٍ، وَالْإِلَهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى جَمِيعِ الْمَقْدُورَاتِ فَهُوَ قَهَّارٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ نَافِذُ الْمَشِيئَةِ وَالْقُدْرَةِ فِي كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ عَلَى الْإِطْلَاقِ فَكَانَ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَتِهِ أَوْلَى.

Dördüncü Delil: Tılsım ehlinin iddia ettiği gibi bu putların fayda ve zarar verdiğini bir an için kabul etsek bile, onların ancak belirli vakitlerde ve belirli tesirlere göre fayda verdiğinde hiçbir ihtilaf yoktur. İlah Teâlâ ise güç yetirilebilen her şeye kadirdir; O, mutlak anlamda Kahhâr'dır, bütün mümkünler üzerinde mutlak surette meşieti ve kudreti geçerlidir. Dolayısıyla O'na kullukla meşgul olmak elbette daha evladır.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: وَهِيَ شَرِيفَةٌ عَالِيَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ شَرْطَ الْقَهَّارِ أَنْ لَا يَقْهَرَهُ أَحَدٌ سِوَاهُ وَأَنْ يَكُونَ هُوَ قَهَّارًا لِكُلِّ مَا سِوَاهُ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْإِلَهُ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ إِذْ لَوْ كَانَ مُمْكِنًا لَكَانَ مَقْهُورًا لَا قَاهِرًا وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ وَاحِدًا، إِذْ لَوْ حَصَلَ فِي الْوُجُودِ وَاجِبَانِ لَمَا كَانَ قَاهِرًا لِكُلِّ مَا سِوَاهُ، فَالْإِلَهُ لَا يَكُونُ قَهَّارًا إِلَّا إِذَا كَانَ وَاجِبًا لِذَاتِهِ وَكَانَ وَاحِدًا، وَإِذَا كَانَ الْمَعْبُودُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْإِلَهُ شَيْئًا غَيْرَ الْفَلَكِ وَغَيْرَ الْكَوَاكِبِ وَغَيْرَ النُّورِ وَالظُّلْمَةِ وَغَيْرَ الْعَقْلِ وَالنَّفْسِ. فَأَمَّا مَنْ تَمَسَّكَ بِالْكَوَاكِبِ فَهِيَ أَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ وَهِيَ لَيْسَتْ مَوْصُوفَةً بِأَنَّهَا قَهَّارَةٌ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الطَّبَائِعِ وَالْأَرْوَاحِ وَالْعُقُولِ وَالنُّفُوسِ فَهَذَا الْحَرْفُ الْوَاحِدُ كَافٍ فِي

Beşinci Delil: Bu yüce ve şerefli bir delildir: Çünkü Kahhâr olmanın şartı, O'ndan başka hiç kimsenin O'na galip gelememesi ve O'nun dışındaki her şeye mutlak galip olmasıdır. Bu da ilahın zatı gereği vacibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) olmasını gerektirir; zira mümkün olsaydı, kahredici değil kahredilmiş (mağlup) olurdu. Ayrıca tek olması da vaciptir; zira varlıkta iki vacibü'l-vücûd bulunsaydı, O'nun dışındaki her şeye galip olamazdı. Dolayısıyla ilah, ancak zatı gereği vacip ve tek olduğu zaman Kahhâr olabilir. Mabudun böyle olması vacip olduğuna göre, bu durum ilahın felekten, yıldızlardan, nurdan, karanlıktan, akıldan ve nefisten başka bir şey olmasını gerektirir. Yıldızlara bağlananlara gelince; onlar parça parça rablerdir ve onların Kahhâr olarak nitelendirilmesi mümkün değildir. Tabiata, ruhlara, akıllara ve nefislere dair söz de böyledir. Dolayısıyla bu tek ifade,

إِثْبَاتِ هَذَا التَّوْحِيدِ الْمُطْلَقِ وَأَنَّهُ مَقَامٌ عَالٍ فَهَذَا مَجْمُوعُ الدَّلَائِلِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَقِيَ فِيهَا سُؤَالَانِ:

bu mutlak tevhidi ve onun yüce bir makam olduğunu ispat etmek için yeterlidir. İşte bu ayetten çıkarılan delillerin toplamı bunlardır. Geriye ayette iki soru kalmaktadır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ سَمَّاهَا أَرْبَابًا وَلَيْسَتْ كَذَلِكَ.

Birinci Soru: Onlar öyle olmadığı halde [Yusuf] niçin onları rabler diye isimlendirdi?

وَالْجَوَابُ: لِاعْتِقَادِهِمْ فِيهَا أَنَّهَا كَذَلِكَ، وَأَيْضًا الْكَلَامُ خَرَجَ عَلَى سَبِيلِ الْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرِ: وَالْمَعْنَى أَنَّهَا إِنْ كَانَتْ أَرْبَابًا فَهِيَ خَيْرٌ أَمِ اللَّه الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ.

Cevap: Onların bu varlıklar hakkındaki inançları öyle olduğu içindir. Ayrıca bu söz bir farz ve takdir (varsayım) yoluyla söylenmiştir. Anlamı şudur: Şayet bunlar rabler ise, bunlar mı daha hayırlıdır yoksa Vâhid [ve] Kahhâr olan Allah mı?

السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ يَجُوزُ التَّفَاضُلُ بَيْنَ الْأَصْنَامِ وَبَيْنَ اللَّه تَعَالَى حَتَّى يُقَالَ إِنَّهَا خَيْرٌ أَمِ اللَّه الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ؟

İkinci Soru: Putlar ile Allah Teâlâ arasında bir üstünlük kıyası yapmak caiz midir ki "Onlar mı daha hayırlıdır yoksa Vâhid [ve] Kahhâr olan Allah mı?" denilmiştir?

الْجَوَابُ: أَنَّهُ خَرَجَ عَلَى سَبِيلِ الْفَرْضِ، وَالْمَعْنَى: لَوْ سَلَّمْنَا أَنَّهُ حَصَلَ مِنْهَا مَا يُوجِبُ الْخَيْرَ فَهِيَ خَيْرٌ أَمِ اللَّه الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ.

Cevap: Bu [da] varsayım yoluyla söylenmiştir. Anlamı şudur: Onlardan hayrı gerektiren bir şeyin meydana geldiğini bir an için kabul etsek bile, onlar mı daha hayırlıdır yoksa Vâhid [ve] Kahhâr olan Allah mı?

ثُمَّ قَالَ: مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ وَفِيهِ سُؤَالٌ:

Sonra: { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “O'nu bırakıp taptıklarınız, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir” [buyurdu]. Bunda bir soru vardır:

وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِيمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ هَذِهِ الْمُسَمَّيَاتِ. ثُمَّ قَالَ عَقِيبَ تِلْكَ الْآيَةِ: مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُسَمَّى غَيْرُ حَاصِلٍ وَبَيْنَهُمَا تَنَاقُضٌ.

O da şudur: Allah Teâlâ bu ayetten önceki kısımda: { أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “Birbirinden ayrı çeşitli rabler mi daha hayırlıdır, yoksa Vâhid [ve] Kahhâr olan Allah mı?” buyurmuştur ki bu, söz konusu isimlendirilenlerin varlığına delalet eder. Sonra o ayetin hemen ardından: { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها } “O'nu bırakıp taptıklarınız, sizin taktığınız birtakım isimlerden ibarettir” buyurmuştur; bu ise isimlendirilen şeyin gerçekte var olmadığına delalet eder. Dolayısıyla bu ikisi arasında bir çelişki vardır.

الْجَوَابُ: أَنَّ الذَّاتَ مَوْجُودَةٌ حَاصِلَةٌ إِلَّا أَنَّ الْمُسَمَّى بِالْإِلَهِ غَيْرُ حَاصِلٍ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَوَاتِ الْأَصْنَامِ وَإِنْ كَانَتْ مَوْجُودَةً إِلَّا أَنَّهَا غَيْرُ مَوْصُوفَةٍ بِصِفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الشَّيْءُ الَّذِي هُوَ مُسَمًّى بِالْإِلَهِ فِي الْحَقِيقَةِ غَيْرَ مَوْجُودٍ وَلَا حَاصِلٍ، الثَّانِي: يُرْوَى أَنَّ عَبَدَةَ الْأَوْثَانِ مُشَبِّهَةٌ فَاعْتَقَدُوا أَنَّ الْإِلَهَ هُوَ النُّورُ الْأَعْظَمُ وَأَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَنْوَارٌ صَغِيرَةٌ وَوَضَعُوا عَلَى صُورَةِ تِلْكَ الْأَنْوَارِ هَذِهِ الْأَوْثَانَ وَمَعْبُودُهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ تِلْكَ الْأَنْوَارُ السَّمَاوِيَّةُ، وَهَذَا قَوْلُ الْمُشَبِّهَةِ فَإِنَّهُمْ تَصَوَّرُوا جِسْمًا كَبِيرًا مُسْتَقِرًّا عَلَى الْعَرْشِ وَيَعْبُدُونَهُ وَهَذَا الْمُتَخَيَّلُ غَيْرُ مَوْجُودٍ الْبَتَّةَ فَصَحَّ أَنَّهُمْ لَا يَعْبُدُونَ إِلَّا مُجَرَّدَ الْأَسْمَاءِ.

Cevap: Zat mevcuttur ve vardır; ancak 'ilah' olarak isimlendirilen şey mevcut değildir. Bunun açıklaması iki yöndendir: Birincisi: Putların zatları her ne kadar mevcut olsa da onlar ilahlık sıfatlarıyla vasıflanmış değillerdir. Böyle olunca hakikatte 'ilah' olarak isimlendirilen şey mevcut ve var değildir. İkincisi: Putperestlerin müşebbihe olduğu rivayet edilir; onlar ilahın en büyük nur olduğuna, meleklerin ise küçük nurlar olduğuna inanmışlar ve bu nurların suretinde bu putları dikmişlerdir. Gerçekte onların taptıkları, bu semavî nurlardır. Bu, Müşebbihe'nin görüşüdür; nitekim onlar da arşın üzerinde yerleşmiş büyük bir cisim tasavvur eder ve ona taparlar. Oysa bu hayal edilen şey asla mevcut değildir. Dolayısıyla onların sadece kuru isimlere taptıkları hükmü doğru olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ جَمَاعَةً مِمَّنْ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ قَالُوا نَحْنُ لَا نَقُولُ: إِنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ آلِهَةٌ لِلْعَالَمِ بِمَعْنَى أَنَّهَا هِيَ الَّتِي خَلَقَتِ الْعَالَمَ إِلَّا أَنَّا نُطْلِقُ عَلَيْهَا اسْمَ الْإِلَهِ وَنَعْبُدُهَا وَنُعَظِّمُهَا لِاعْتِقَادِنَا أَنَّ اللَّه أَمَرَنَا بِذَلِكَ، فَأَجَابَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ، فَقَالَ أَمَّا تَسْمِيَتُهَا بِالْآلِهَةِ فَمَا أَمَرَ اللَّه تَعَالَى بِذَلِكَ وَمَا أَنْزَلَ فِي حُصُولِ هَذِهِ التَّسْمِيَةِ حُجَّةً وَلَا بُرْهَانًا وَلَا دَلِيلًا وَلَا سُلْطَانًا، وَلَيْسَ لِغَيْرِ اللَّه حُكْمٌ وَاجِبُ الْقَبُولِ وَلَا أَمْرٌ وَاجِبُ الِالْتِزَامِ بَلِ الْحُكْمُ وَالْأَمْرُ وَالتَّكْلِيفُ لَيْسَ إِلَّا لَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ أَمَرَ أن ألا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعِبَادَةَ نِهَايَةُ التَّعْظِيمِ وَالْإِجْلَالِ فَلَا تَلِيقُ إِلَّا بِمَنْ حَصَلَ منه نهاية الإنعام وهو الإله تعالى لأن مِنْهُ الْخَلْقُ وَالْإِحْيَاءُ وَالْعَقْلُ وَالرِّزْقُ وَالْهِدَايَةُ، وَنِعَمُ اللَّه كَثِيرَةٌ وَجِهَاتُ إِحْسَانِهِ إِلَى الْخَلْقِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ، قَالَ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ وَتَفْسِيرُهُ أَنَّ أَكْثَرَ الْخَلْقِ يُسْنِدُونَ حُدُوثَ الْحَوَادِثِ الْأَرْضِيَّةِ إِلَى الِاتِّصَالَاتِ الْفَلَكِيَّةِ وَالْمُنَاسَبَاتِ الْكَوْكَبِيَّةِ لِأَجْلِ أَنَّهُ تَقَرَّرَ فِي الْعُقُولِ أَنَّ الْحَادِثَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ سَبَبٍ فَإِذَا رَأَوْا أَنَّ تَغَيُّرَ أَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ فِي الْحَرِّ وَالْبَرْدِ وَالْفُصُولِ الْأَرْبَعَةِ، إِنَّمَا يَحْصُلُ عِنْدَ تَغَيُّرِ أَحْوَالِ الشَّمْسِ فِي أَرْبَاعِ الْفَلَكِ رَبَطُوا الْفُصُولَ الْأَرْبَعَةَ بِحَرَكَةِ الشَّمْسِ، ثُمَّ لَمَّا شَاهَدُوا أَنَّ أَحْوَالَ النَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ مُخْتَلِفَةٌ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ الْفُصُولِ الْأَرْبَعَةِ رَبَطُوا حُدُوثَ النَّبَاتِ وَتَغَيُّرَ أَحْوَالِ الْحَيَوَانِ بِاخْتِلَافِ الْفُصُولِ الْأَرْبَعَةِ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ غَلَبَ عَلَى طِبَاعِ أَكْثَرِ الْخَلْقِ أَنَّ الْمُدَبِّرَ لِحُدُوثِ الْحَوَادِثِ فِي هَذَا الْعَالَمِ هُوَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَسَائِرُ الْكَوَاكِبِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى إِذَا وَفَّقَ إِنْسَانًا حَتَّى تَرَقَّى مِنْ هَذِهِ الدَّرَجَةِ وَعَرَفَ أَنَّهَا فِي

Bil ki putlara tapan bir topluluk şöyle demiştir: 'Biz bu putların alemi yaratan anlamında alemin ilahları olduğunu söylemiyoruz. Ancak Allah'ın bize bunu emrettiğine inandığımız için onlara ilah adını veriyor, onlara ibadet ediyor ve tazim gösteriyoruz.' Allah Teâlâ buna cevap vererek buyurmuştur ki: Onların ilah olarak isimlendirilmesine gelince, Allah Teâlâ bunu emretmemiştir ve bu isimlendirmenin gerçekleşmesi hususunda hiçbir hüccet, bürhan, delil veya otorite (sultan) indirmemiştir. Allah'tan başkasının kabulü zorunlu bir hükmü veya uyulması zorunlu bir emri yoktur; bilakis hüküm, emir ve teklif ancak O'na aittir. Sonra O, yalnız Kendisine ibadet etmenizi emretmiştir. Zira ibadet, tazim ve saygının zirvesidir; dolayısıyla bu, ancak kendisinden nimetlendirmenin zirvesi meydana gelen zata layıktır ki O da İlah Teâlâ'dır. Çünkü yaratma, diriltme, akıl, rızık ve hidayet O'ndandır. Allah'ın nimetleri çoktur ve mahlukata ihsanının yönleri sonsuzdur. Sonra O Teâlâ bu hususları açıklayınca: { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” buyurdu. Bunun tefsiri şudur: Mahlukatın çoğu, akıllarda sonradan olan bir şeyin (hadisin) mutlaka bir sebebi olması gerektiği yerleştiği için yeryüzündeki olayların meydana gelişini feleki kavuşumlara ve yıldızsal münasebetlere bağlarlar. Bu alemin sıcaklık, soğukluk ve dört mevsim konusundaki hallerinin değişiminin ancak güneşin feleğin çeyreklerindeki hallerinin değişmesiyle meydana geldiğini gördüklerinde, dört mevsimi güneşin hareketine bağladılar. Sonra bitki ve hayvanların hallerinin dört mevsimin farklılaşmasına göre değiştiğini müşahede edince bitkilerin oluşumunu ve hayvanların hallerindeki değişimi dört mevsimin farklılaşmasına bağladılar. İşte bu yolla mahlukatın çoğunun tabiatına bu alemde olayların meydana gelişini çekip çevirenin (müdebbirinin) güneş, ay ve diğer yıldızlar olduğu kanaati galebe çaldı. Sonra Allah Teâlâ bir insana muvaffakiyet verip de bu dereceden yükseldiğinde ve bunların...

ذَوَاتِهَا وَصِفَاتِهَا مُفْتَقِرَةٌ إِلَى مُوجِدٍ وَمُبْدِعٍ قَاهِرٍ قَادِرٍ عَلِيمٍ حَكِيمٍ، فَذَلِكَ الشَّخْصُ يَكُونُ فِي غَايَةِ النُّدْرَةِ، فَلِهَذَا قَالَ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ.

...zatları ve sıfatları bakımından Kahir, Kadir, Alîm ve Hakîm olan bir var ediciye ve yaratıcıya muhtaç olduğunu bildiğinde, o kişi son derece nadir bulunur. İşte bu sebeple: { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” buyurmuştur.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٤١]

[Yûsuf Suresi (12) : Âyet 41]

يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١)

{ يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ } “Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz [yine] efendisine şarap sunacak; diğeri ise asılacak ve kuşlar başından yiyecektir. Hakkında fetva istediğiniz (öğrenmek istediğiniz) iş olup bitmiştir.” (41)

اعْلَمْ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا قَرَّرَ أَمْرَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ عَادَ إِلَى الْجَوَابِ عَنِ السُّؤَالِ الَّذِي ذَكَرَاهُ، وَالْمَعْنَى ظَاهِرٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ السَّاقِيَ لَمَّا قَصَّ رُؤْيَاهُ عَلَى يُوسُفَ، وَقَدْ ذَكَرْنَا كَيْفَ قَصَّ عَلَيْهِ قَالَ لَهُ يُوسُفُ: مَا أَحْسَنَ مَا رَأَيْتَ أَمَّا حُسْنُ الْعِنَبَةِ فَهُوَ حُسْنُ حَالِكَ، وَأَمَّا الْأَغْصَانُ الثَّلَاثَةُ فَثَلَاثَةُ أَيَّامٍ يُوَجِّهُ إِلَيْكَ الْمَلِكُ عِنْدَ انْقِضَائِهِنَّ فَيَرُدُّكَ إِلَى عَمَلِكَ فَتَصِيرُ كَمَا كُنْتَ بَلْ أَحْسَنَ، وَقَالَ لِلْخَبَّازِ: لَمَّا قَصَّ/ عَلَيْهِ بِئْسَمَا رَأَيْتَ السِّلَالُ الثَّلَاثُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ يُوَجِّهُ إِلَيْكَ الْمَلِكُ عِنْدَ انْقِضَائِهِنَّ فَيَصْلُبُكَ وَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِكَ، ثُمَّ نَقَلَ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّهُمَا قَالَا مَا رَأَيْنَا شَيْئًا فَقَالَ: قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ وَاخْتُلِفَ فِيمَا لِأَجْلِهِ قَالَا مَا رَأَيْنَا شَيْئًا فَقِيلَ إِنَّهُمَا وَضَعَا هَذَا الْكَلَامَ لِيَخْتَبِرَا عِلْمَهُ بِالتَّعْبِيرِ مَعَ أَنَّهُمَا مَا رَأَيَا شَيْئًا وَقِيلَ: إِنَّهُمَا لَمَّا كَرِهَا ذَلِكَ الْجَوَابَ قَالَا مَا رَأَيْنَا شَيْئًا.

Bil ki o aleyhisselâm, tevhid ve nübüvvet meselesini ortaya koyup teyit ettikten sonra, onların sorduğu soruya cevap vermeye döndü. Anlam açıktır: Sakici rüyasını Yusuf'a anlattığında —ki nasıl anlattığını zikretmiştik— Yusuf ona dedi ki: 'Gördüğün şey ne güzel! Üzümün güzelliği senin halinin güzelliğidir; üç dal ise üç gündür. Bunlar sona erdiğinde hükümdar seni huzuruna getirtir ve seni işine iade eder; böylece eskisi gibi hatta daha iyi olursun.' Ekmekçiye ise [rüyasını] kendisine anlattığında şöyle dedi: 'Gördüğün şey ne kötü! Üç sepet üç gündür. Bunlar sona erdiğinde hükümdar seni huzuruna getirtir, seni asar ve kuşlar başından yer.' Sonra tefsirde onların: 'Biz hiçbir şey görmedik' dedikleri nakledilmiştir. Bunun üzerine o: { قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ } “Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir” dedi. Onların 'Biz hiçbir şey görmedik' demelerinin sebebi hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir şey görmedikleri halde onun tabir ilmini sınamak için bu sözü uydurdukları söylenmiştir. Bu cevabı hoş görmedikleri (beğenmedikleri) için 'Biz hiçbir şey görmedik' dedikleri de söylenmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْجَوَابُ الَّذِي ذَكَرَهُ يُوسُفُ ﵇ ذَكَرَهُ بِنَاءً عَلَى الْوَحْيِ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى أَوْ بِنَاءً عَلَى عِلْمِ التَّعْبِيرِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمَا نَقَلَ أَنَّهُ إِنَّمَا ذَكَرَهُ عَلَى سَبِيلِ التَّعْبِيرِ، وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى: وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا [يوسف: ٤٢] وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ التَّعْبِيرُ مَبْنِيًّا عَلَى الْوَحْيِ لَكَانَ الْحَاصِلُ مِنْهُ الْقَطْعَ وَالْيَقِينَ لَا الظَّنَّ وَالتَّخْمِينَ، وَالثَّانِي: أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ عِلْمَ التَّعْبِيرِ مَبْنِيٌّ عَلَى الظَّنِّ وَالْحُسْبَانِ.

Eğer denilirse ki: Yusuf aleyhisselâm'ın zikrettiği bu cevabı, Allah Teâlâ tarafından gelen bir vahye dayanarak mı yoksa tabir ilmine dayanarak mı zikretti? Birincisi batıldır; çünkü İbn Abbas radıyallâhu anhümâ, onun bunu sadece tabir yoluyla zikrettiğini nakletmiştir. Ayrıca Allah Teâlâ: { وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا } “İkisinden, kurtulacağını zannettiği kimseye dedi ki...” [Yûsuf 42] buyurmuştur. Şayet o tabir vahye dayalı olsaydı, ondan hasıl olan şey zan ve tahmin değil, kesinlik ve yakîn olurdu. İkincisi de batıldır; çünkü tabir ilmi zan ve tahmine dayanır.

الْجَوَابُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمَا لَمَّا سَأَلَاهُ عَنْ ذَلِكَ الْمَنَامِ صَدَقَا فِيهِ أَوْ كَذَبَا فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى أَوْحَى إِلَيْهِ أَنَّ عَاقِبَةَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا تَكُونُ عَلَى الْوَجْهِ الْمَخْصُوصِ، فَلَمَّا نَزَلَ الْوَحْيُ بِذَلِكَ الْغَيْبِ عِنْدَ ذَلِكَ السُّؤَالِ وَقَعَ فِي الظَّنِّ أَنَّهُ ذَكَرَهُ عَلَى سَبِيلِ التَّعْبِيرِ، وَلَا يَبْعُدُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ بَنَى ذَلِكَ الْجَوَابَ عَلَى عِلْمِ التَّعْبِيرِ، وَقَوْلُهُ:

Cevap: Şöyle denilmesi uzak bir ihtimal değildir: Onlar o rüyayı ona sorduklarında —ister bunda doğru söylemiş isterse yalan söylemiş olsunlar— Allah Teâlâ ona her birinin akıbetinin o özel şekilde olacağını vahyetti. O soru esnasında bu gayb ile ilgili vahiy inince, onun bunu tabir yoluyla söylediği zannedildi. Ayrıca onun bu cevabı tabir ilmine dayandırdığı ve onun:

قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ مَا عَنَى بِهِ أن الذي ذكره وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ بَلْ عَنَى بِهِ أَنَّهُ حَكَمَهُ فِي تَعْبِيرِ مَا سَأَلَاهُ عَنْهُ ذَلِكَ الذي ذكره.

{ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ } “Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir” sözüyle zikrettiği şeyin muhakkak vuku bulacağını kastetmediğini, bilakis sordukları rüyanın tabiri hakkındaki hükmünün bu zikrettiği şey olduğunu kastettiğini söylemek de uzak bir ihtimal değildir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٤٢]

[Yûsuf Suresi (12) : Âyet 42]

وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)

{ وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ } “Onlardan kurtulacağını bildiği/zannettiği kimseye: 'Efendinin yanında beni an' dedi. Fakat Şeytan, efendisine onu anmayı unutturdu. Böylece [Yusuf] zindanda birkaç yıl kaldı.” (42)

فِيهِ مَسَائِلَ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمَوْصُوفَ بِالظَّنِّ هُوَ يُوسُفُ ﵇ أَوِ النَّاجِي فَعَلَى الْأَوَّلِ كَانَ الْمَعْنَى وَقَالَ الرَّجُلُ الَّذِي ظَنَّ يُوسُفُ ﵇ كَوْنَهُ نَاجِيًا، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ تَحْمِلَ هَذَا الظَّنَّ عَلَى الْعِلْمِ وَالْيَقِينِ، وَهَذَا إِذَا قُلْنَا بِأَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ التَّعْبِيرَ بِنَاءً عَلَى الْوَحْيِ. قَالَ هَذَا الْقَائِلُ وَوُرُودُ لَفْظِ الظَّنِّ بِمَعْنَى الْيَقِينِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ. قَالَ تعالى: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٦] وَقَالَ: إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ [الْحَاقَّةِ: ٢٠] وَالثَّانِي: أَنْ تَحْمِلَ هَذَا الظَّنَّ عَلَى حَقِيقَةِ/ الظَّنِّ، وَهَذَا

Birinci Mesele: Zan ile nitelenenin Yusuf aleyhisselâm mı yoksa kurtulan kimse mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Birinci görüşe göre mana şöyledir: 'Yusuf aleyhisselâm'ın kurtulacağını zannettiği adama dedi ki...' Bu görüşe göre iki yön vardır: Birincisi: Bu zannı ilim ve yakîne hamletmendir; bu, onun aleyhisselâm bu tabiri ancak vahye dayanarak zikrettiğini söylediğimiz takdirdedir. Bu görüşü savunan şöyle demiştir: Kur'an'da zan lafzının yakîn anlamında gelmesi çoktur. Nitekim Teâlâ: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Onlar Rablerine kavuşacaklarını bilirler (yakînen inanırlar)” [el-Bakara 46] ve: { إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ } “Ben hesabıma kavuşacağımı zaten biliyordum” [el-Hâkka 20] buyurmuştur. İkincisi: Bu zannı hakiki zanna hamletmendir; bu da...

إِذَا قُلْنَا إِنَّهُ ﵇ ذَكَرَ ذَلِكَ التَّعْبِيرَ لَا بِنَاءً عَلَى الْوَحْيِ، بَلْ عَلَى الْأُصُولِ الْمَذْكُورَةِ فِي ذَلِكَ الْعِلْمِ، وَهِيَ لَا تُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ وَالْحُسْبَانَ.

...onun aleyhisselâm bu tabiri vahye dayanarak değil, o ilimde zikredilen ve ancak zan ile tahminden ibaret olan usule dayanarak zikrettiğini söylediğimiz takdirdedir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الظَّنَّ صِفَةُ النَّاجِي، فَإِنَّ الرَّجُلَيْنِ السَّائِلَيْنِ مَا كَانَا مُؤْمِنَيْنِ بِنُبُوَّةِ يُوسُفَ وَرِسَالَتِهِ، وَلَكِنَّهُمَا كَانَا حَسَنَيِ الِاعْتِقَادِ فِيهِ، فَكَانَ قَوْلُهُ لَا يُفِيدُ فِي حَقِّهِمَا إِلَّا مُجَرَّدَ الظَّنِّ.

İkinci Görüş: Bu zan, kurtulan kişinin sıfatıdır. Zira soruyu soran iki adam Yusuf'un nübüvvetine ve elçiliğine inanmış değillerdi; ancak onun hakkında iyi bir kanaate sahiptiler. Bu sebeple onun sözü onlar hakkında sadece zandan ibaret bir kanaat ifade ediyordu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ يُوسُفُ ﵇ لِذَلِكَ الرَّجُلِ الَّذِي حَكَمَ بِأَنَّهُ يَخْرُجُ مِنَ الْحَبْسِ وَيَرْجِعُ إِلَى خِدْمَةِ الْمَلِكِ اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ أَيْ عِنْدِ الْمَلِكِ. وَالْمَعْنَى: اذْكُرْ عِنْدَهُ أَنَّهُ مَظْلُومٌ مِنْ جِهَةِ إِخْوَتِهِ لِمَا أَخْرَجُوهُ وَبَاعُوهُ، ثُمَّ إِنَّهُ مَظْلُومٌ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ الَّتِي لِأَجْلِهَا حُبِسَ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الذِّكْرِ.

İkinci Mesele: Yusuf aleyhisselâm, hapisten çıkıp kralın hizmetine döneceğine hükmettiği o adama: { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Efendinin yanında beni an” yani kralın yanında [beni an] dedi. Anlamı şudur: Onun yanında, kardeşlerinin kendisini çıkarıp sattıkları cihetten mazlum olduğunu, ayrıca hapsedilmesine sebep olan bu olayda da mazlum olduğunu zikret. İşte 'anma'dan maksat budur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى يُوسُفَ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الشَّيْطَانَ أَنْسَى يُوسُفَ أَنْ يَذْكُرَ رَبَّهُ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ تَمَسُّكَهُ بِغَيْرِ اللَّه كَانَ مُسْتَدْرَكًا عَلَيْهِ، وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَصْلَحَتَهُ كَانَتْ فِي أَنْ لَا يَرْجِعَ فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ إِلَى أَحَدٍ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ وَأَنْ لَا يَعْرِضَ حَاجَتَهُ عَلَى أَحَدٍ سِوَى اللَّه، وَأَنْ يَقْتَدِيَ بِجَدِّهِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَإِنَّهُ حِينَ وُضِعَ فِي الْمَنْجَنِيقِ لِيُرْمَى إِلَى النَّارِ جَاءَهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَقَالَ: هَلْ مِنْ حَاجَةٍ، فَقَالَ أَمَّا إِلَيْكَ فَلَا، فَلَمَّا رَجَعَ يُوسُفُ إِلَى الْمَخْلُوقِ لَا جَرَمَ وَصَفَ اللَّه ذَلِكَ بِأَنَّ الشَّيْطَانَ أَنْسَاهُ ذَلِكَ التَّفْوِيضَ، وَذَلِكَ التَّوْحِيدَ، وَدَعَاهُ إِلَى عَرْضِ الْحَاجَةِ إِلَى الْمَخْلُوقِينَ، ثُمَّ لَمَّا وَصَفَهُ بِذَلِكَ ذَكَرَ أَنَّهُ بَقِيَ لِذَلِكَ السَّبَبِ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا عَدَلَ عَنِ الِانْقِطَاعِ إِلَى رَبِّهِ إِلَى هَذَا الْمَخْلُوقِ عُوقِبَ بِأَنْ لَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ، وَحَاصِلُ الْأَمْرِ أَنَّ رُجُوعَ يُوسُفَ إِلَى الْمَخْلُوقِ صَارَ سَبَبًا لِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ صَارَ سَبَبًا لِاسْتِيلَاءِ الشَّيْطَانِ عَلَيْهِ حَتَّى أَنْسَاهُ ذِكْرَ رَبِّهِ، الثَّانِي: أَنَّهُ صَارَ سَبَبًا لِبَقَاءِ الْمِحْنَةِ عَلَيْهِ مُدَّةً طَوِيلَةً.

Sonra Allah Teâlâ: { فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ } “Fakat Şeytan, efendisine onu anmayı unutturdu / Rabbini anmayı unutturdu” buyurdu. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Zamirin Yusuf'a raci olmasıdır; mana şudur: Şeytan Yusuf'a Rabbini anmayı unutturdu. Bu görüşe göre iki yön vardır: Birincisi: Onun Allah'tan başkasına tutunması kınanacak bir kusur sayılmıştır. Bunun izahı birkaç yöndendir: İlki şudur: Onun için en uygun olan, bu olayda yaratılmışlardan hiçbirine başvurmaması, ihtiyacını Allah'tan başkasına arz etmemesi ve dedesi İbrahim aleyhisselâm'a uyması idi. Zira İbrahim ateşe atılmak üzere mancınığa konulduğunda Cebrail aleyhisselâm gelip: 'Bir ihtiyacın var mı?' demiş, o da: 'Sana gelince, hayır' demişti. Yusuf mahluka yönelince, şüphesiz Allah bunu, Şeytan'ın ona o tefvizi (işi Allah'a havale etmeyi) ve o tevhidi unutturması ve ihtiyacını yaratılmışlara arz etmeye sevk etmesi olarak vasfetmiştir. Sonra onu böyle vasfedince, bu sebeple zindanda birkaç yıl kaldığını zikretmiştir. Anlamı şudur: O, Rabbine yönelip O'na bağlanmaktan yüz çevirip bu yaratılmışa yönelince, zindanda birkaç yıl kalmakla cezalandırıldı. İşin özü şudur ki Yusuf'un mahluka başvurması iki şeye sebep olmuştur: Birincisi: Şeytan'ın ona galebe çalıp Rabbini anmayı unutturmasına sebep olmuştur. İkincisi: Sıkıntının uzun bir süre onun üzerinde kalmasına sebep olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ يُوسُفَ ﵇ قَالَ فِي إِبْطَالِ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ [يُوسُفَ: ٣٩] ثم إنه هاهنا أَثْبَتَ رَبًّا غَيْرَهُ حَيْثُ قَالَ: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ وَمَعَاذَ اللَّه أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ حَكَمَ عَلَيْهِ بِكَوْنِهِ رَبًّا بِمَعْنَى كَوْنِهِ إِلَهًا، بَلْ حَكَمَ عَلَيْهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ كَمَا يُقَالُ: رَبُّ الدَّارِ، وَرَبُّ الثَّوْبِ عَلَى أَنَّ إِطْلَاقَ لَفْظِ الرَّبِّ عَلَيْهِ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ يُنَاقِضُ نَفْيَ الْأَرْبَابِ.

İkinci Yön: Yusuf aleyhisselâm putlara ibadeti iptal etme hususunda: { أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “Birbirinden ayrı çeşitli rabler mi daha hayırlıdır, yoksa Vâhid [ve] Kahhâr olan Allah mı?” [Yûsuf 39] demişti; sonra burada: { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Efendinin (rabbinin) yanında beni an” diyerek O'ndan başka bir rab ispat etmiştir. Haşa, onun bu kimseye ilah anlamında rab hükmünü verdiği söylenemez; bilakis tıpkı 'ev sahibi' (rabbü'd-dâr) ve 'elbise sahibi' (rabbü's-sevb) denildiği gibi ona bir sahiplik/efendilik anlamında rab demiştir. Ancak zahir itibariyle ona rab lafzının ıtlak edilmesi, rablerin nefyedilmesiyle çelişir görünmektedir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ قَالَ فِي تِلْكَ الْآيَةِ مَا كان لنا أن نشرك باللَّه من شيء، وَذَلِكَ نَفْيٌ لِلشِّرْكِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَتَفْوِيضُ الْأُمُورِ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى اللَّه تَعَالَى، فَهَهُنَا الرُّجُوعُ إِلَى غَيْرِ اللَّه تَعَالَى كَالْمُنَاقِضِ لِذَلِكَ التَّوْحِيدِ.

Üçüncü Yön: O, söz konusu ayette: { مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız bizim için olacak şey değildir” demiştir. Bu ise şirki mutlak olarak nefiy ve işleri bütünüyle Allah Teâlâ'ya havale etmektir. İşte burada Allah Teâlâ'dan başkasına başvurmak, o tevhid ile çelişir gibi olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِعَانَةَ بِالنَّاسِ فِي دَفْعِ الظُّلْمِ جَائِزَةٌ فِي الشَّرِيعَةِ، إِلَّا أَنَّ حَسَنَاتِ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ فَهَذَا وَإِنْ كَانَ جَائِزًا لِعَامَّةِ الْخَلْقِ إِلَّا أَنَّ الْأَوْلَى بِالصِّدِّيقِينَ أَنْ يَقْطَعُوا نَظَرَهُمْ عَنِ الْأَسْبَابِ بِالْكُلِّيَّةِ وَأَنْ لَا يَشْتَغِلُوا إِلَّا بِمُسَبِّبِ الْأَسْبَابِ.

Bil ki zulmü defetmek için insanlardan yardım istemek şeriatta caizdir. Ne var ki iyilerin (ebrârın) hasenatı, mukarreblerin (Allah'a en yakın olanların) seyyiatıdır (kusurudur). Dolayısıyla bu, avam mahlukat için caiz olsa da sıddîklara yakışan, bakışlarını sebeplerden bütünüyle kesmeleri ve Müsebbibü'l-Esbâb'dan (sebepleri yaratan Allah'tan) başkasıyla meşgul olmamalarıdır.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ أَنْ يُقَالَ: هَبْ أَنَّهُ تَمَسَّكَ بِغَيْرِ اللَّه وَطَلَبَ مِنْ ذَلِكَ السَّاقِي أَنْ يَشْرَحَ حَالَهُ عِنْدَ ذَلِكَ الْمَلِكِ، إِلَّا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْوَاجِبِ عَلَيْهِ أَنْ لَا يُخَلِّيَ ذَلِكَ الْكَلَامَ مِنْ ذِكْرِ اللَّه مِثْلَ أَنْ يَقُولَ إِنْ شَاءَ اللَّه أَوْ قَدَّرَ اللَّه فَلَمَّا أَخْلَاهُ عَنْ هَذَا الذِّكْرِ وَقَعَ هَذَا الِاسْتِدْرَاكُ.

Ayetin tevilinde ikinci yön: Şöyle denilmesidir: Farz edelim ki o, Allah'tan başkasına tutundu ve o sakiciden hükümdarın yanında halini açıklamasını istedi; ancak onun, bu sözü 'inşallah' veya 'Allah takdir ederse' gibi Allah'ın zikrinden hali bırakmaması gerekirdi. Bu sözü bu zikirden hali bırakınca bu kınama/muahaze meydana geldi.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ إِنَّ قَوْلَهُ: فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ رَاجِعٌ إِلَى النَّاجِي وَالْمَعْنَى: أَنَّ الشيطان أنسى

İkinci Görüş: { فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ } “Fakat Şeytan, efendisine onu anmayı unutturdu” ayetinin kurtulan kişiye raci olduğunu söylemektir. Anlamı şudur: Şeytan...

ذَلِكَ الْفَتَى أَنْ يَذْكُرَ يُوسُفَ لِلْمَلِكِ حَتَّى طَالَ الْأَمْرُ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ بِهَذَا السَّبَبِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِمَا

...o gence hükümdara Yusuf'u anmayı unutturdu; nihayet iş uzadı ve [Yusuf] bu sebeple zindanda birkaç yıl kaldı. İnsanlardan bazıları, şu sebepten dolayı birinci görüşün daha evla olduğunu söylemişlerdir:

رُوِيَ عَنْهُ ﵇ قَالَ: «رَحِمَ اللَّه يُوسُفَ لَوْ لَمْ يَقُلِ اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ مَا لَبِثَ فِي السِّجْنِ»

Ondan aleyhisselâm şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Allah Yusuf'a rahmet etsin; şayet 'Efendinin yanında beni an' demeseydi zindanda [o kadar] kalmazdı.»

وَعَنْ قَتَادَةَ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ عُوقِبَ بِسَبَبِ رُجُوعِهِ إِلَى غَيْرِ اللَّه، وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ أَنَّهُ لَمَّا انْتَهَى إِلَى بَابِ السِّجْنِ قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ: مَا حَاجَتُكَ قَالَ: أَنْ تَذْكُرَنِي عِنْدَ رَبٍّ سِوَى الرَّبِّ الَّذِي قَالَ يُوسُفُ، وَعَنْ مَالِكٍ لَمَّا قَالَ يُوسُفُ لِلسَّاقِي اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ قِيلَ: يَا يُوسُفُ اتَّخَذْتَ مِنْ دُونِي وَكِيلًا لَأُطِيلَنَّ حَبْسَكَ فَبَكَى يُوسُفُ وَقَالَ: طُولُ الْبَلَاءِ أَنْسَانِي ذِكْرَ الْمَوْلَى فَقُلْتُ هَذِهِ الْكَلِمَةَ فَوَيْلٌ لِإِخْوَتِي.

Katâde'den, Yusuf aleyhisselâm'ın Allah'tan başkasına başvurması sebebiyle cezalandırıldığı rivayet edilmiştir. İbrâhim et-Teymî'den ise şöyle rivayet edilmiştir: Zindanın kapısına ulaştığında arkadaşı ona: 'İhtiyacın nedir?' dedi. O da: 'Beni Yusuf'un söylediği rabden başka bir rabbin yanında anmandır' dedi. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Yusuf sakiciye: 'Beni efendinin yanında an' dediğinde [ona]: 'Ey Yusuf! Benden başka bir vekil edindin; senin hapisliğini mutlaka uzatacağım' denildi. Bunun üzerine Yusuf ağladı ve: 'Belanın uzaması bana Mevlâ'yı anmayı unutturdu da bu kelimeyi söyledim; kardeşlerimin vay haline!' dedi.

قَالَ مُصَنِّفُ الْكِتَابِ فَخْرُ الدِّينِ الرَّازِيُّ ﵀، وَالَّذِي جَرَّبْتُهُ مِنْ أَوَّلِ عُمْرِي إِلَى آخِرِهِ أَنَّ الْإِنْسَانَ كُلَّمَا عَوَّلَ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ عَلَى غَيْرِ اللَّه صَارَ ذَلِكَ سَبَبًا إِلَى الْبَلَاءِ وَالْمِحْنَةِ، وَالشِّدَّةِ وَالرَّزِيَّةِ، وَإِذَا عَوَّلَ الْعَبْدُ عَلَى اللَّه وَلَمْ يَرْجِعْ إِلَى أَحَدٍ مِنَ الْخَلْقِ حَصَلَ ذَلِكَ الْمَطْلُوبُ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ فَهَذِهِ التَّجْرِبَةُ قَدِ اسْتَمَرَّتْ لِي مِنْ أَوَّلِ عُمُرِي إِلَى هَذَا الْوَقْتِ الَّذِي بَلَغْتُ فِيهِ إِلَى السَّابِعِ وَالْخَمْسِينَ، فَعِنْدَ هَذَا اسْتَقَرَّ قَلْبِي عَلَى أَنَّهُ لَا مَصْلَحَةَ لِلْإِنْسَانِ فِي التَّعْوِيلِ عَلَى شَيْءٍ سِوَى فَضْلِ اللَّه تَعَالَى وَإِحْسَانِهِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ رَجَّحَ الْقَوْلَ الثَّانِيَ لِأَنَّ صَرْفَ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ إِلَى ذَلِكَ الرَّجُلِ أَوْلَى مَنْ صَرْفِهَا إِلَى يُوسُفَ الصِّدِّيقِ، وَلِأَنَّ الِاسْتِعَانَةَ بِالْعِبَادِ فِي التَّخَلُّصِ مِنَ الظُّلْمِ جَائِزَةٌ.

Kitabın müellifi Fahreddin er-Râzî rahimehullâh dedi ki: Ömrümün başından sonuna kadar tecrübe ettiğim şey şudur: İnsan işlerden herhangi birinde Allah'tan başkasına ne zaman bel bağlasa bu durum bela, mihnet, zorluk ve musibete sebep olmuştur. Kul Allah'a bel bağlayıp mahlukattan hiçbirine yönelmediğinde ise o talep edilen şey en güzel şekilde hasıl olmuştur. İşte bu tecrübe, ömrümün başından elli yedi yaşıma ulaştığım şu vakte kadar benim için kesintisiz süregelmiştir. Bu durumda kalbim, insan için Allah Teâlâ'nın lütfundan ve ihsanından başka bir şeye bel bağlamakta hiçbir maslahat bulunmadığına kanaat getirmiştir. İnsanlardan bazıları ise ikinci görüşü tercih etmiştir; çünkü Şeytan'ın vesvesesini o adama hamletmek, Sıddîk Yusuf'a hamletmekten daha evladır ve çünkü zulümden kurtulmak için kullardan yardım istemek caizdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَقَّ هُوَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ وَمَا ذَكَرَهُ هَذَا الْقَائِلُ الثَّانِي تَمَسُّكٌ بِظَاهِرِ الشَّرِيعَةِ وَمَا قَرَّرَهُ الْقَائِلُ الْأَوَّلُ تَمَسَّكَ بِأَسْرَارِ الْحَقِيقَةِ وَمَكَارِمِ الشَّرِيعَةِ، وَمَنْ كَانَ لَهُ ذَوْقٌ فِي مَقَامِ الْعُبُودِيَّةِ وَشَرِبَ مِنْ مَشْرَبِ التَّوْحِيدِ عَرَفَ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرْنَاهُ، وَأَيْضًا فَفِي لَفْظِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ ذَلِكَ لَقَالَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَهُ لِرَبِّهِ.

Bil ki hak olan birinci görüştür; bu ikinci kailin zikrettiği şey zahir-i şeriata tutunmaktır, birinci kailin ortaya koyduğu ise hakikatin sırlarına ve şeriatın yüceliklerine tutunmaktır. Kulluk makamında zevki (irfanı) olan ve tevhid meşrebinden içen kimse işin zikrettiğimiz gibi olduğunu anlar. Ayrıca ayetin lafzında da bu görüşün zayıf olduğuna delalet eden bir husus vardır; zira şayet maksat o olsaydı [ayet]: 'Şeytan ona, [Yusuf'u] efendisine anmayı unutturdu' (fe-ensâhu'ş-şeytânu zikrahû li-rabbihî) şeklinde olurdu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الِاسْتِعَانَةُ بِغَيْرِ اللَّه فِي دَفْعِ الظُّلْمِ جَائِزَةٌ فِي الشَّرِيعَةِ لَا إِنْكَارَ عَلَيْهِ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ ذَلِكَ مُسْتَدْرَكًا مِنَ الْمُحَقِّقِينَ الْمُتَوَغِّلِينَ فِي بِحَارِ الْعُبُودِيَّةِ لَا جَرَمَ صَارَ يُوسُفُ ﵇ مُؤَاخَذًا/ بِهِ، وَعِنْدَ هَذَا نَقُولُ: الَّذِي يَصِيرُ مُؤَاخَذًا بِهَذَا الْقَدْرِ لَأَنْ يَصِيرَ مُؤَاخَذًا بِالْإِقْدَامِ عَلَى طَلَبِ الزِّنَا وَمُكَافَأَةِ الْإِحْسَانِ بِالْإِسَاءَةِ كَانَ أَوْلَى فَلَمَّا رَأَيْنَا اللَّه تَعَالَى آخَذَهُ بِهَذَا الْقَدْرِ، وَلَمْ يُؤَاخِذْهُ فِي تِلْكَ الْقَضِيَّةِ الْبَتَّةَ، وَمَا عَابَهُ بَلْ ذَكَرَهُ بِأَعْظَمِ وُجُوهِ الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ عَلِمْنَا أَنَّهُ ﵇ كَانَ مُبَرَّأً مِمَّا نَسَبَهُ الْجُهَّالُ وَالْحَشْوِيَّةُ إِلَيْهِ.

Üçüncü Mesele: Zulmü defetmek için Allah'tan başkasından yardım istemek şeriatta caizdir, onda inkâr edilecek bir yön yoktur. Ancak bu, kulluk denizlerine dalmış tahkik ehli nezdinde kınanacak bir kusur sayıldığından, şüphesiz Yusuf aleyhisselâm bundan dolayı muahaze edilmiştir (hesaba çekilmiştir). Bu noktada deriz ki: Bu kadarcık bir şeyden dolayı hesaba çekilen birinin, zinayı talep etmeye cüret etmek ve iyiliğe kötülükle karşılık vermek gibi bir şeyden dolayı hesaba çekilmesi elbette daha evla olurdu. Allah Teâlâ'nın onu bu kadarcık bir şeyden dolayı hesaba çektiğini, o olayda ise onu asla hesaba çekmediğini, onu ayıplamadığını, bilakis övgü ve senanın en yüce yönleriyle andığını gördüğümüzde anlarız ki o aleyhisselâm, cahillerin ve Haşviyye'nin kendisine isnat ettiği şeylerden tamamen uzaktır (berîdir).

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الشَّيْطَانُ يُمْكِنُهُ إِلْقَاءُ الْوَسْوَسَةِ، وَأَمَّا النِّسْيَانُ فَلَا، لِأَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ إِزَالَةِ الْعِلْمِ عَنِ الْقَلْبِ، وَالشَّيْطَانُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَيْهِ، وَإِلَّا لَكَانَ قَدْ أَزَالَ مَعْرِفَةَ اللَّه تَعَالَى عَنْ قُلُوبِ بَنِي آدَمَ.

Dördüncü Mesele: Şeytan vesvese verebilir; ancak unutmaya gelince buna gücü yetmez. Çünkü unutmak, kalpten ilmin giderilmesinden ibarettir ve Şeytan'ın buna kudreti yoktur. Aksi takdirde Allah Teâlâ'nın marifetini de Ademoğullarının kalbinden giderirdi.

وَجَوَابُهُ: أَنَّهُ يُمْكِنُهُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ بِوَسْوَسَتِهِ يَدْعُو إِلَى سَائِرِ الْأَعْمَالِ وَاشْتِغَالُ الْإِنْسَانِ بِسَائِرِ الْأَعْمَالِ يَمْنَعُهُ عَنِ اسْتِحْضَارِ ذَلِكَ الْعِلْمِ وَتِلْكَ الْمَعْرِفَةِ.

Bunun cevabı: Şeytan'ın vesvesesiyle diğer işlere çağırması ve insanın diğer işlerle meşgul olmasının da o ilmi ve o marifeti hazır bulundurmasına engel olması cihetiyle buna imkân bulabilmesidir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ فِيهِ بَحْثَانِ:

Beşinci Mesele: { فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ } “Böylece zindanda birkaç yıl kaldı” buyruğunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: بِحَسَبِ اللُّغَةِ قَالَ الزَّجَّاجُ: اشْتِقَاقُهُ مِنْ بَضَعْتُ بِمَعْنَى قَطَعْتُ وَمَعْنَاهُ الْقِطْعَةُ مِنَ الْعَدَدِ قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَا يُذْكَرُ الْبِضْعُ إِلَّا مَعَ عَشَرَةٍ أَوْ عِشْرِينَ إِلَى التِّسْعِينَ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ مَخْصُوصًا بِمَا بَيْنَ الثَّلَاثَةِ إِلَى التِّسْعَةِ، وَقَالَ هَكَذَا رَأَيْتُ الْعَرَبَ يَقُولُونَ وَمَا رَأَيْتُهُمْ يَقُولُونَ بِضْعَ وَمِائَةً،

Birinci İnceleme: Lügat bakımından: Zeccâc şöyle demiştir: 'Bunun iştikakı, kestim manasındaki beda'tü (بَضَعْتُ) kelimesindendir ve anlamı sayıdan bir parçadır.' Ferrâ ise şöyle demiştir: 'Bid' (بِضْع) kelimesi ancak on veya yirmi ile doksan arasındaki sayılarla birlikte anılır; bu da onun üç ile dokuz arasındaki sayılara mahsus olmasını gerektirir.' Ferrâ ayrıca: 'Arapların böyle söylediklerini gördüm; onların yüz küsur (bid'a ve mie) dediklerini görmedim' demiştir.

وَرَوَى الشَّعْبِيُّ أَنَّ النَّبِيَّ عليه

Şa'bî ise Peygamber aleyhisselâm'ın...

الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ قَالَ لِأَصْحَابِهِ: «كَمِ الْبِضْعُ» قَالُوا اللَّه وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ: «مَا دُونَ الْعَشَرَةِ»

...ashabına: «Bid' ne kadardır?» diye sorduğunu; onların: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediklerini, [Peygamber'in de]: «Ondan az olan sayıdır» buyurduğunu rivayet etmiştir.

واتفق الأكثرون على أن المراد هاهنا بِبِضْعِ سِنِينَ، سَبْعُ سِنِينَ قَالُوا: إِنَّ يُوسُفَ ﵇ حِينَ قَالَ لِذَلِكَ الرَّجُلِ: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ كَانَ قَدْ بَقِيَ فِي السِّجْنِ خَمْسَ سِنِينَ ثُمَّ بَقِيَ بَعْدَ ذَلِكَ سَبْعَ سِنِينَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا تَضَرَّعَ يُوسُفُ ﵇ إِلَى ذَلِكَ الرَّجُلِ كَانَ قَدِ اقْتَرَبَ وَقْتُ خُرُوجِهِ فَلَمَّا ذَكَرَ ذَلِكَ لَبِثَ فِي السِّجْنِ بَعْدَهُ سَبْعَ سِنِينَ،

Çoğunluk, burada 'birkaç yıl' (bid'a sinîn) ile kastedilenin yedi yıl olduğu hususunda ittifak etmiştir. Şöyle demişlerdir: Yusuf aleyhisselâm o adama: 'Beni efendinin yanında an' dediği vakit zindanda beş yıl kalmıştı; ondan sonra da yedi yıl kaldı. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Yusuf aleyhisselâm o adama yalvarıp başvurduğunda onun çıkış vakti yaklaşmıştı; fakat o bunu söyleyince bundan sonra zindanda yedi yıl kaldı.

وَرُوِيَ أَنَّ الْحَسَنَ رَوَى قَوْلَهُ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَامُهُ: «رَحِمَ اللَّه يُوسُفَ لَوْلَا الْكَلِمَةُ الَّتِي قَالَهَا لَمَا لَبِثَ فِي السِّجْنِ هَذِهِ الْمُدَّةَ الطَّوِيلَةَ» ثُمَّ بَكَى الْحَسَنُ وَقَالَ: نَحْنُ إِذَا نَزَلَ بِنَا أَمْرٌ تَضَرَّعْنَا إِلَى الناس.

Hasan[-ı Basrî]'nin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allah Yusuf'a rahmet etsin; şayet söylediği o söz olmasaydı zindanda bu kadar uzun süre kalmazdı» buyurduğunu rivayet ettiği nakledilmiştir. Sonra Hasan ağlamış ve: 'Bize bir iş (sıkıntı) isabet ettiğinde insanlara yalvarıp yakarıyoruz' demiştir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]

[Yûsuf Suresi (12) : Âyetler 43-44]

وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣) قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤)

{ وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣) قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ } “Kral dedi ki: 'Ben [rüyada] yedi semiz inek görüyorum, onları yedi zayıf inek yiyor; bir de yedi yeşil başak ve diğerleri kuru olanlar görüyorum. Ey ileri gelenler! Eğer rüya tabir ediyorsanız, bu rüyam hakkında bana fetva verin (yorumlayın).' Dediler ki: 'Bunlar karmakarışık düşlerdir; biz böyle düşlerin tabirini bilenler değiliz.'” (43-44)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا أَرَادَ شَيْئًا هَيَّأَ لَهُ أَسْبَابًا، وَلَمَّا دَنَا فَرَجُ يُوسُفَ ﵇ رَأَى مَلِكُ مِصْرَ فِي النَّوْمِ سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ خَرَجْنَ مِنْ نَهْرٍ يَابِسٍ وَسَبْعَ بَقَرَاتٍ عِجَافٍ فَابْتَلَعَتِ الْعِجَافُ السِّمَانَ، وَرَأَى سَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ قَدِ انْعَقَدَ حَبُّهَا، وَسَبْعًا أُخَرَ يَابِسَاتٍ، فَالْتَوَتِ الْيَابِسَاتُ عَلَى الْخُضْرِ حَتَّى غَلَبْنَ عَلَيْهَا فَجَمَعَ الْكَهَنَةَ وَذَكَرَهَا لَهُمْ وهو المراد من قوله: يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ فقال القوم هذه الرؤيا مختلطة فلا تقدر عَلَى تَأْوِيلِهَا وَتَعْبِيرِهَا، فَهَذَا ظَاهِرُ الْكَلَامِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ bir şeyi murad ettiğinde onun sebeplerini hazırlar. Yusuf aleyhisselâm'ın kurtuluş vakti yaklaşınca Mısır kralı uykusunda, kurumuş bir nehirden çıkan yedi semiz inek ile yedi zayıf inek gördü; zayıf inekler semizleri yutuverdi. Yine taneleri oluşmuş yedi yeşil başak ile diğer yedi kuru başak gördü; kurular yeşillere sarılıp nihayet onlara galebe çaldı. Bunun üzerine [kral] kâhinleri toplayıp [rüyayı] onlara anlattı; O'nun: { يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ } “Ey ileri gelenler! Rüyam hakkında bana fetva verin” buyruğundan murad budur. Topluluk ise 'Bu rüya karmakarışıktır, biz onu tevil ve tabir etmeye güç yetiremeyiz' dedi. Sözün zahiri budur ve bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ اللَّيْثُ: الْعَجَفُ ذَهَابُ السِّمَنِ وَالْفِعْلُ عَجِفَ يَعْجَفُ وَالذَّكَرُ أَعْجَفُ وَالْأُنْثَى عَجْفَاءُ وَالْجَمْعُ عِجَافٌ فِي الذُّكْرَانِ وَالْإِنَاثِ. وَلَيْسَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ أَفْعَلُ وَفَعْلَاءُ جَمْعًا عَلَى فِعَالٍ غَيْرَ أَعْجَفَ وَعِجَافٍ وَهِيَ شَاذَّةٌ حَمَلُوهَا عَلَى لَفْظِ سِمَانٍ فَقَالُوا: سِمَانٌ وَعِجَافٌ لِأَنَّهُمَا نَقِيضَانِ وَمِنْ دَأْبِهِمْ حَمْلُ النَّظِيرِ عَلَى النَّظِيرِ، والنقيض على النقيض، واللام في قوله: لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ عَلَى قَوْلِ الْبَعْضِ زَائِدَةٌ لِتَقَدُّمِ الْمَفْعُولِ عَلَى الْفِعْلِ، وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الرُّؤْيَا خَبَرَ كَانَ كَمَا تَقُولُ: كَانَ فُلَانٌ لِهَذَا الْأَمْرِ إِذَا كَانَ مُسْتَقِلًّا بِهِ مُتَمَكِّنًا مِنْهُ وَتَعْبُرُونَ خَبَرًا آخَرَ أَوْ حَالًا، وَيُقَالُ عَبَرْتُ الرُّؤْيَا أَعْبُرُهَا عِبَارَةً وَعَبَّرْتُهَا تَعْبِيرًا إِذَا فَسَّرْتَهَا، وَحَكَى الْأَزْهَرِيُّ أَنَّ هَذَا مَأْخُوذٌ مِنَ الْعُبْرِ، وَهُوَ جَانِبُ النَّهَرِ وَمَعْنَى عَبَرْتُ النَّهَرَ، وَالطَّرِيقَ قَطَعْتُهُ إِلَى الْجَانِبِ الْآخَرِ فَقِيلَ لِعَابِرِ الرُّؤْيَا عَابِرٌ، لِأَنَّهُ يَتَأَمَّلُ جَانِبَيِ الرُّؤْيَا فَيَتَفَكَّرُ فِي أَطْرَافِهَا وَيَنْتَقِلُ مِنْ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ إِلَى الْآخَرِ، وَالْأَضْغَاثُ جَمْعُ الضِّغْثِ وَهُوَ الْحُزْمَةُ مِنْ أَنْوَاعِ النَّبْتِ وَالْحَشِيشِ بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ مِمَّا قَامَ عَلَى سَاقٍ وَاسْتَطَالَ قَالَ تَعَالَى: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً [ص: ٤٤] .

Birinci Mesele: Leys demiştir ki: el-'Acef (الْعَجَف), semizliğin gitmesidir; fiili 'acife ya'cefü (عَجِفَ يَعْجَفُ) gelir. Erkeği için a'cef (أَعْجَفُ), dişisi için 'acfâ (عَجْفَاءُ) denir; çoğulu hem erkekler hem dişiler için 'icâf (عِجَافٌ) olarak gelir. Arap kelamında 'a'cef' ve 'icâf' dışında ef'al (أَفْعَلُ) ve fa'lâ (فَعْلَاءُ) kalıplarının fi'âl (فِعَالٌ) vezninde çoğul yapıldığı başka bir örnek yoktur. Bu şaz bir kullanımdır; zıt oldukları için onu 'simân' (سِمَانٌ) lafzına hamletmişler ve 'simânun ve 'icâf' (semizler ve zayıflar) demişlerdir. Zira benzeri benzere, zıddı da zıdda hamletmek onların adetindendir. { لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } “Rüyayı tabir ediyorsanız” buyruğundaki lâm harfi bazılarına göre mef'ulün fiilin önüne geçmesi sebebiyle zaiddir. Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: Tıpkı bir kimsenin bir işe tam yetkin ve ehil olması durumunda 'Filan bu iş içindir' denilmesi gibi 'rüya' kelimesinin 'kâne'nin haberi olması, 'ta'bürûn' ifadesinin de ikinci haber veya hal olması caizdir. Rüyayı tefsir ettiğinde 'aberte'r-rü'yâ a'bürüha 'ibâraten' ve 'abbertehâ ta'bîran' denilir. Ezherî bunun nehrin kenarı/yakası manasına gelen 'el-'ubr'den (الْعُبْر) alındığını nakletmiştir. 'Nehri ve yolu geçtim' (abertu) demek, diğer tarafa ulaştım/geçtim demektir. Rüya tabircisine 'âbir' denilmesi de rüyanın iki tarafını inceden inceye düşünüp uçlarını tefekkür etmesi ve bir taraftan diğer tarafa geçmesi sebebiyledir. Adgâs (الْأَضْغَاثُ) ise dıgsın (الضِّغْثِ) çoğuludur; o da bir gövde üzerinde duran ve uzayan türden olması şartıyla çeşitli bitki ve otların oluşturduğu demettir. Nitekim Teâlâ: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً } “Eline bir demet sap al” [Sâd 44] buyurmuştur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الرُّؤْيَا إِنْ كَانَتْ مَخْلُوطَةً مِنْ أَشْيَاءَ غَيْرِ مُتَنَاسِبَةٍ كَانَتْ شَبِيهَةً بِالضِّغْثِ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Şayet rüya birbiriyle uyumsuz şeylerden karışmış ise dıgsa (karmakarışık ot demetine) benzer.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ تِلْكَ الرُّؤْيَا سَبَبًا لِخَلَاصِ يُوسُفَ ﵇ مِنَ السِّجْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَلِكَ لَمَّا قَلِقَ وَاضْطَرَبَ بِسَبَبِهِ، لِأَنَّهُ شَاهَدَ أَنَّ النَّاقِصَ الضَّعِيفَ اسْتَوْلَى عَلَى الْكَامِلِ الْقَوِيِّ فَشَهِدَتْ فِطْرَتُهُ بِأَنَّ هَذَا لَيْسَ بِجَيِّدٍ وَأَنَّهُ مُنْذِرٌ بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الشَّرِّ، إِلَّا أَنَّهُ مَا عَرَفَ كَيْفِيَّةَ الْحَالِ فِيهِ وَالشَّيْءُ إِذَا صَارَ مَعْلُومًا مِنْ وَجْهٍ وَبَقِيَ مَجْهُولًا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَظُمَ تَشَوُّفُ النَّاسِ إِلَى تَكْمِيلِ تِلْكَ الْمَعْرِفَةِ وَقَوِيَتِ الرَّغْبَةُ فِي إِتْمَامِ النَّاقِصِ لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْإِنْسَانُ عَظِيمَ الشَّأْنِ وَاسِعَ الْمَمْلَكَةِ، وَكَانَ ذَلِكَ الشَّيْءُ دَالًّا عَلَى الشَّرِّ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ فَبِهَذَا الطَّرِيقِ

İkinci Mesele: Allah Teâlâ o rüyayı Yusuf aleyhisselâm'ın zindandan kurtuluşuna sebep kılmıştır. Çünkü kral onun yüzünden endişelenip huzursuz oldu; zira noksan ve zayıf olanın tam ve güçlü olana galip geldiğini görmüş, fıtratı da bunun iyi bir şey olmadığına ve bir tür şerre işaret ettiğine şehadet etmişti. Ancak onun içyüzünün nasıl olduğunu bilemedi. Bir şey bir yönden bilinip diğer yönden meçhul kaldığında, insanların o bilgiyi tamamlama arzusu büyür ve eksik olanı tamamlama isteği güçlenir; hele ki insan büyük bir şana ve geniş bir mülke sahip olur, o şey de birtakım yönlerden bir şerre delalet ederse... İşte bu yolla...

قَوَّى اللَّه دَاعِيَةَ ذَلِكَ الْمَلِكِ فِي تَحْصِيلِ الْعِلْمِ بِتَعْبِيرِ هَذِهِ الرُّؤْيَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أعجز المعبرين الذين حَضَرُوا عِنْدَ ذَلِكَ الْمَلِكِ عَنْ جَوَابِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَعَمَّاهُ عَلَيْهِمْ لِيَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِخَلَاصِ يُوسُفَ مِنْ تِلْكَ الْمِحْنَةِ.

...Allah o kralın bu rüyanın tabirine dair ilmi elde etme arzusunu güçlendirdi. Sonra Teâlâ, o kralın huzurunda bulunan tabircileri bu meselenin cevabından aciz bıraktı ve bunu Yusuf'un o sıkıntıdan kurtulmasına sebep olsun diye onlara kapalı kıldı.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ مَا نَفَوْا عَنْ أَنْفُسِهِمْ كَوْنَهُمْ عَالِمِينَ بِعِلْمِ التَّعْبِيرِ، بَلْ قَالُوا: إِنَّ عِلْمَ التَّعْبِيرِ عَلَى قِسْمَيْنِ مِنْهُ مَا تَكُونُ الرُّؤْيَا فِيهِ مُنْتَسِقَةً مُنْتَظِمَةً فَيَسْهُلُ الِانْتِقَالُ مِنَ الْأُمُورِ الْمُتَخَيَّلَةِ إِلَى الْحَقَائِقِ الْعَقْلِيَّةِ الرُّوحَانِيَّةِ وَمِنْهُ مَا تَكُونُ فِيهِ مُخْتَلِطَةً مُضْطَرِبَةً وَلَا يَكُونُ فِيهَا تَرْتِيبٌ مَعْلُومٌ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالْأَضْغَاثِ وَالْقَوْمُ قَالُوا إِنَّ رُؤْيَا الْمَلِكِ مِنْ قِسْمِ الْأَضْغَاثِ ثُمَّ أَخْبَرُوا أَنَّهُمْ غَيْرُ عَالِمِينَ بِتَعْبِيرِ هَذَا الْقِسْمِ وَكَأَنَّهُمْ قَالُوا هَذِهِ الرُّؤْيَا مُخْتَلِطَةٌ مِنْ أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ وَمَا كَانَ كَذَلِكَ فَنَحْنُ لَا نَهْتَدِي إِلَيْهَا وَلَا يحيط عقلنا بها وفيها إيهام أن الكامل فِي هَذَا الْعِلْمِ وَالْمُتَبَحِّرَ فِيهِ قَدْ يَهْتَدِي إِلَيْهَا، فَعِنْدَ هَذِهِ الْمَقَالَةِ تَذَكَّرَ ذَلِكَ الشَّرَابِيُّ وَاقِعَةَ يُوسُفَ فَإِنَّهُ كَانَ يَعْتَقِدُ فِيهِ كَوْنَهُ متبحرا في هذا العلم.

Bil ki o topluluk kendilerinden tabir ilmini bilen kimseler olmayı nefiy etmediler; bilakis tabir ilminin iki kısım olduğunu söylediler: Birincisi, rüyanın muntazam ve düzenli olduğu kısımdır ki hayal edilen hususlardan aklî ve ruhanî hakikatlere intikal etmek kolaydır. İkincisi ise rüyanın karmakarışık ve düzensiz olduğu, içinde bilinen bir tertibin bulunmadığı kısımdır ki bu 'adgâs' (karmakarışık düşler) olarak isimlendirilir. O topluluk kralın rüyasının adgâs kısmından olduğunu söylediler; sonra bu kısmın tabirini bilmediklerini haber verdiler. Sanki onlar şöyle dediler: 'Bu rüya birçok şeyden karışmıştır; böyle olan bir şeye ise bizim aklımız ermez ve onu kavrayamaz.' Bu sözde, bu ilimde kâmil ve mütebahhir (derinleşmiş) olan kimsenin ona vakıf olabileceğini hissettiren bir ima vardır. İşte bu söz üzerine o sâki (şarapçı), Yusuf'un durumunu hatırladı; zira onun bu ilimde mütebahhir (derin bir vukufiyete sahip) olduğuna inanıyordu.