Binûn

Yûsuf Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً [الْأَحْزَابِ: ٣٣] فَالْمُرَادُ بِرُؤْيَةِ الْبُرْهَانِ هُوَ حُصُولُ تِلْكَ الْأَخْلَاقِ وَتَذْكِيرُ الْأَحْوَالِ الرَّادِعَةِ لَهُمْ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى الْمُنْكَرَاتِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ رَأَى مَكْتُوبًا فِي سَقْفِ الْبَيْتِ وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٣٢] وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ النُّبُوَّةُ الْمَانِعَةُ مِنَ ارْتِكَابِ الْفَوَاحِشِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ بُعِثُوا لِمَنْعِ الْخَلْقِ عَنِ الْقَبَائِحِ وَالْفَضَائِحِ فَلَوْ أَنَّهُمْ مَنَعُوا النَّاسَ عَنْهَا، ثُمَّ أَقْدَمُوا عَلَى أَقْبَحِ أَنْوَاعِهَا وأفحش أقسامها لدخلوا تحت قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ [الصَّفِّ: ٢، ٣] / وَأَيْضًا أَنَّ اللَّه تَعَالَى عَيَّرَ الْيَهُودَ بِقَوْلِهِ: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٤] وَمَا يَكُونُ عَيْبًا فِي حَقِّ الْيَهُودِ كَيْفَ يُنْسَبُ إِلَى الرَّسُولِ الْمُؤَيَّدِ بِالْمُعْجِزَاتِ.

{ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister” [Ahzâb 33]. Bürhanı görmekten maksat, bu ahlakın meydana gelmesi ve onları kötülüklere cüret etmekten alıkoyan durumların hatırlatılmasıdır. Üçüncüsü: O, evin tavanında { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا } “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, son derece çirkin bir hayâsızlık ve çok kötü bir yoldur” [İsrâ 32] yazılı olduğunu görmüştür. Dördüncüsü: O, çirkin fiilleri işlemekten alıkoyan peygamberliktir. Bunun delili şudur: Peygamberler aleyhimüsselâm insanları çirkin ve rezil şeylerden alıkoymak için gönderilmişlerdir. Şayet onlar insanları bunlardan menedip de sonra kendileri bunların en çirkin çeşitlerine ve en hayâsız kısımlarına cüret etselerdi, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin altına girerlerdi: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük bir gazap sebebi olmuştur” [Saf 2-3]. / Ayrıca Allah Teâlâ, Yahudileri şu kavliyle ayıplamıştır: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “Siz insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” [Bakara 44]. Yahudilerin hakkında bir ayıp olan şey, mucizelerle desteklenmiş bir peygambere nasıl nispet edilebilir?

وَأَمَّا الَّذِينَ نَسَبُوا الْمَعْصِيَةَ إِلَى يُوسُفَ ﵇ فَقَدْ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ ذَلِكَ الْبُرْهَانِ أُمُورًا: الْأَوَّلُ: قَالُوا إِنَّ الْمَرْأَةَ قَامَتْ إِلَى صَنَمٍ مُكَلَّلٍ بِالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ فِي زَاوِيَةِ الْبَيْتِ فَسَتَرَتْهُ بِثَوْبٍ فَقَالَ يُوسُفُ: لِمَ فَعَلْتِ ذَلِكَ؟

Yûsuf aleyhisselâm'a günah nispet edenlere gelince, onlar bu bürhanın tefsirinde birtakım hususlar zikretmişlerdir: Birincisi: Dediler ki, kadın evin bir köşesinde inci ve yakutlarla süslenmiş bir putun yanına gidip üzerini bir örtüyle örttü. Bunun üzerine Yûsuf: «Bunu niçin yaptın?» dedi.

قَالَتْ: أَسْتَحِي مِنْ إِلَهِي هَذَا أَنْ يَرَانِي عَلَى مَعْصِيَةٍ، فَقَالَ يُوسُفُ: أَتَسْتَحِينَ مِنْ صَنَمٍ لَا يَعْقِلُ وَلَا يَسْمَعُ وَلَا أَسْتَحِي مِنْ إِلَهِي الْقَائِمِ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ فو اللَّه لَا أَفْعَلُ ذَلِكَ أَبَدًا قَالُوا: فَهَذَا هُوَ الْبُرْهَانُ. الثَّانِي: نَقَلُوا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ تَمَثَّلَ لَهُ يَعْقُوبُ فَرَآهُ عَاضًّا عَلَى أَصَابِعِهِ وَيَقُولُ لَهُ: أَتَعْمَلُ عَمَلَ الْفُجَّارِ وَأَنْتَ مَكْتُوبٌ فِي زُمْرَةِ الْأَنْبِيَاءِ فَاسْتَحَى مِنْهُ. قَالَ وَهُوَ قَوْلُ عِكْرِمَةَ وَمُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَمُقَاتِلٍ وَابْنِ سِيرِينَ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: تَمَثَّلَ لَهُ يَعْقُوبُ فَضَرَبَ فِي صَدْرِهِ فَخَرَجَتْ شَهْوَتُهُ مِنْ أَنَامِلِهِ. وَالثَّالِثُ:

[Kadın]: «Şu ilahımın beni bir günah işlerken görmesinden hayâ ediyorum» dedi. Yûsuf da: «Sen akletmeyen ve işitmeyen bir puttan hayâ ediyorsun da ben her nefsin kazandığı üzerinde kâim olan İlahımdan hayâ etmeyecek miyim? Allah'a yemin olsun ki bunu asla yapmam!» dedi. Dediler ki: İşte bürhan budur. İkincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre Ya'kūb ona tecessüm edip göründü; Yûsuf onu parmaklarını ısırır ve kendisine: «Sen peygamberler zümresinde yazılı iken fâcirlerin işini mi yapacaksın?» derken gördü ve ondan hayâ etti. [Râvî] der ki: Bu, İkrime, Mücâhid, Hasan, Saîd b. Cübeyr, Katâde, Dahhâk, Mukâtil ve İbn Sîrîn'in kavlidir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Ya'kūb ona tecessüm etti ve göğsüne vurdu; böylece şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti. Üçüncüsü:

قَالُوا إِنَّهُ سَمِعَ فِي الْهَوَاءِ قَائِلًا يَقُولُ يَا ابْنَ يَعْقُوبَ لَا تَكُنْ كَالطَّيْرِ يَكُونُ لَهُ رِيشٌ فَإِذَا زَنَا ذَهَبَ رِيشُهُ. وَالرَّابِعُ:

Dediler ki: O, havadan bir sesin şöyle dediğini işitti: «Ey Ya'kūb'un oğlu! Kanatları olan ve zina edince kanatları dökülen kuş gibi olma!» Dördüncüsü:

نقلوا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمْ يَنْزَجِرْ بِرُؤْيَةِ صُورَةِ يَعْقُوبَ حَتَّى رَكَضَهُ جِبْرِيلُ ﵇ فَلَمْ يَبْقَ فِيهِ شَيْءٌ مِنَ الشَّهْوَةِ إِلَّا خَرَجَ، وَلَمَّا نَقَلَ الْوَاحِدِيُّ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ تَصَلَّفَ وَقَالَ: هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ قَوْلُ أَئِمَّةِ التَّفْسِيرِ الَّذِينَ أَخَذُوا التَّأْوِيلَ عَمَّنْ شَاهَدَ التَّنْزِيلَ فَيُقَالُ لَهُ: إِنَّكَ لَا تَأْتِينَا الْبَتَّةَ إِلَّا بِهَذِهِ التَّصَلُّفَاتِ

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre Yûsuf aleyhisselâm, Cebrâîl aleyhisselâm ona ayağıyla vuruncaya kadar Ya'kūb'un suretini görmekle vazgeçmedi; [vurunca] onda şehvetten ne varsa çıkıp gitti. Vâhidî bu rivayetleri nakledince böbürlenerek şöyle demiştir: «Bu zikrettiğimiz, tevili vahyin inişine şahit olan kimselerden alan tefsir imamlarının kavlidir.» Ona şöyle denir: Sen bize asla şu böbürlenmelerden başka bir şey getirmiyorsun

الَّتِي لَا فَائِدَةَ فِيهَا فَأَيْنَ هَذَا مِنَ الْحُجَّةِ وَالدَّلِيلِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ تَرَادُفَ الدَّلَائِلِ عَلَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ جَائِزٌ، وَأَنَّهُ ﵊ كَانَ مُمْتَنِعًا عَنِ الزِّنَا بِحَسَبِ الدَّلَائِلِ الْأَصْلِيَّةِ، فَلَمَّا انْضَافَ إِلَيْهَا هَذِهِ الزَّوَاجِرُ قَوِيَ الِانْزِجَارُ وَكَمُلَ الِاحْتِرَازُ وَالْعَجَبُ أَنَّهُمْ نَقَلُوا أَنَّ جَرْوًا دَخَلَ حُجْرَةَ النَّبِيِّ ﷺ وبقي هناك بغير عمله قَالُوا: فَامْتَنَعَ جِبْرِيلُ ﵇ مِنَ الدُّخُولِ عليه أربعين يوما، وهاهنا زَعَمُوا أَنَّ يُوسُفَ ﵇ حَالَ اشْتِغَالِهِ بِالْفَاحِشَةِ ذَهَبَ إِلَيْهِ جِبْرِيلُ ﵇، وَالْعَجَبُ أَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّهُ لَمْ يَمْتَنِعْ عَنْ ذَلِكَ الْعَمَلِ بِسَبَبِ حُضُورِ جِبْرِيلَ ﵇، وَلَوْ أَنَّ أَفْسَقَ الْخَلْقِ وَأَكْفَرَهُمْ كَانَ مُشْتَغِلًا بِفَاحِشَةٍ فَإِذَا دَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ عَلَى زِيِّ الصَّالِحِينَ استحيا منه وفر وترك ذلك العمل، وهاهنا أَنَّهُ رَأَى يَعْقُوبَ ﵇ عَضَّ عَلَى أَنَامِلِهِ فَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ عَلَى جَلَالَةِ قَدْرِهِ دَخَلَ عَلَيْهِ فَلَمْ يَمْتَنِعْ أَيْضًا عَنْ ذَلِكَ الْقَبِيحِ بِسَبَبِ حُضُورِهِ حَتَّى احْتَاجَ جِبْرِيلُ ﵇ إِلَى أَنْ يَرْكُضَهُ عَلَى ظَهْرِهِ فَنَسْأَلُ اللَّه أَنْ يَصُونَنَا عَنِ الْغَيِّ فِي الدِّينِ، وَالْخِذْلَانِ فِي طَلَبِ الْيَقِينِ فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ الْمُخَلَّصُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ واللَّه أَعْلَمُ.

ki bunlarda hiçbir fayda yoktur. Bu nerede, hüccet ve delil nerede? Ayrıca bir şey üzerine delillerin peş peşe gelmesi caizdir. O aleyhisselâm asıl deliller gereğince zinadan zaten kaçınmaktaydı. Bu caydırıcı unsurlar da onlara eklenince sakınma kuvvetlendi ve korunma kemale erdi. Şaşılacak şeydir ki onlar, bir köpek yavrusunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in odasına girdiğini ve onun haberi olmaksızın orada kaldığını nakletmiş; bunun üzerine Cebrâîl aleyhisselâm'ın onun yanına girmekten kırk gün çekindiğini söylemişlerdir. Burada ise Yûsuf aleyhisselâm çirkin fiille meşgul iken Cebrâîl aleyhisselâm'ın onun yanına gittiğini iddia etmişlerdir. Daha da şaşılacak olanı, Cebrâîl aleyhisselâm'ın hazır bulunması sebebiyle onun bu fiilden vazgeçmediğini iddia etmeleridir. Oysa yaratılmışların en fâsıkı ve en kâfiri bile bir çirkin işle meşgul olsa, yanına sâlihler kılığında bir adam girdiğinde ondan hayâ eder, kaçar ve o işi bırakır. Burada ise o, Ya'kūb aleyhisselâm'ın parmak uçlarını ısırdığını gördüğü hâlde ona aldırmamış; sonra Cebrâîl aleyhisselâm kadrinin yüceliğine rağmen onun yanına girmiş, fakat onun hazır bulunması sebebiyle de bu çirkin işten vazgeçmemiş, nihayet Cebrâîl aleyhisselâm onun sırtına ayağıyla vurmak zorunda kalmıştır! Dinde sapkınlıktan ve yakîni aramada yüzüstü bırakılmaktan Allah'a sığınırız. İşte bu meselede arındırılmış söz budur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْفَرْقِ بَيْنَ السُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ السُّوءَ جِنَايَةُ الْيَدِ/ وَالْفَحْشَاءُ هُوَ الزِّنَا. الثَّانِي: السُّوءُ مُقَدِّمَاتُ الْفَاحِشَةِ مِنَ الْقُبْلَةِ وَالنَّظَرِ بِالشَّهْوَةِ وَالْفَحْشَاءُ هُوَ الزِّنَا. أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ أَيِ الَّذِينَ أَخْلَصُوا دِينَهُمْ للَّه تَعَالَى وَمَنْ فَتَحَ اللَّامَ أَرَادَ الَّذِينَ خَلَّصَهُمُ اللَّه مِنَ الْأَسْوَاءِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ الذي قَالَ اللَّه فِيهِمْ: إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ [صَ: ٤٦] .

Üçüncü Mesele: Kötülük (sû') ile hayâsızlık (fahşâ) arasındaki fark hakkındadır. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kötülük elin cinayeti / [dokunması], hayâsızlık ise zinadır. İkincisi: Kötülük öpme ve şehvetle bakma gibi fâhiş fiilin öncülleri, hayâsızlık ise zinadır. Allah Teâlâ'nın { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ } “Çünkü o bizim ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı” kavline gelince; yani dinlerini Allah Teâlâ için halis kılanlardandı. Lâm harfini fetha ile okuyan ise Allah'ın kötülüklerden arındırdığı kimseleri kastetmiştir. Bundan maksadın, Allah'ın haklarında { إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ } “Biz onları katıksız bir hasletle arındırdık” [Sâd 46] buyurduğu İbrâhim aleyhisselâm'ın zürriyetinden olması da muhtemeldir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو الْمُخْلِصِينَ بِكَسْرِ اللَّامِ فِي جَمِيعِ القرآن والباقون بفتح اللام.

Dördüncü Mesele: İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr bütün Kur'an'da lâm harfinin kesresiyle { الْمُخْلِصِينَ } şeklinde okumuşlar; diğerleri ise lâmın fethasıyla [{ الْمُخْلَصِينَ } şeklinde] okumuşlardır.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٢٥ الى ٢٩]

[Yûsuf Suresi (12), 25 ila 29. Ayetler]

وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٥) قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٦) وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٧) فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ (٢٩)

{ وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٥) قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٦) وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٧) فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ (٢٩) } “İkisi de kapıya doğru koşuştular. Kadın onun gömleğini arkadan yırttı ve kapının yanında kadının efendisine rastladılar. Kadın: «Senin ehline kötülük etmek isteyen birinin cezası zindana atılmaktan veya can yakıcı bir azaptan başka nedir?» dedi. (25) [Yûsuf]: «O benden murat almak istedi» dedi. Kadının ailesinden bir şahit de şöyle şahitlik etti: «Eğer onun gömleği önden yırtılmışsa kadın doğru söylemiştir, o ise yalancılardandır. (26) Yok eğer onun gömleği arkadan yırtılmışsa kadın yalan söylemiştir, o ise doğru söyleyenlerdendir.» (27) [Efendisi] gömleğin arkadan yırtıldığını görünce: «Şüphesiz bu sizin tuzağınızdandır. Gerçekten sizin tuzağınız pek büyüktür» dedi. (28) «Yûsuf! Sen bundan vazgeç [bunu kimseye söyleme]. [Ey kadın!] Sen de günahının bağışlanmasını dile. Çünkü sen günahkârlardan oldun.» (29)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهَا أَنَّهَا هَمَّتْ أَتْبَعَهُ بِكَيْفِيَّةِ طَلَبِهَا وَهَرَبِهِ فَقَالَ: وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ هَرَبَ مِنْهَا وَحَاوَلَ الْخُرُوجَ مِنَ الْبَابِ وَعَدَتِ الْمَرْأَةُ خَلْفَهُ لِتَجْذِبَهُ إِلَى نَفْسِهَا، وَالِاسْتِبَاقُ طَلَبُ السَّبْقِ إِلَى الشَّيْءِ، وَمَعْنَاهُ تَبَادَرَ إِلَى الْبَابِ يَجْتَهِدُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَنْ يَسْبِقَ صَاحِبَهُ فَإِنْ سَبَقَ يُوسُفُ فَتَحَ/ الْبَابَ وَخَرَجَ، وَإِنْ سَبَقَتِ الْمَرْأَةُ أَمْسَكَتِ الْبَابَ لِئَلَّا يَخْرُجَ، وَقَوْلُهُ: وَاسْتَبَقَا الْبابَ أَيِ اسْتَبَقَا إِلَى الْبَابِ كَقَوْلِهِ: وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا [الْأَعْرَافِ: ١٥٥] أَيْ مِنْ قَوْمِهِ.

Bil ki Allah Teâlâ kadının meylettiğini nakledince, ardından kadının isteme ve Yûsuf'un kaçma keyfiyetini getirerek { وَاسْتَبَقَا الْبابَ } “İkisi de kapıya doğru koşuştular” buyurmuştur. Maksat, Yûsuf'un kadından kaçıp kapıdan çıkmaya çalışması, kadının da onu kendine çekmek için arkasından koşmasıdır. İrtibak/istibâk bir şeye öne geçmeyi talep etmektir. Bunun anlamı, her birinin arkadaşını geçmeye gayret ederek kapıya doğru koşuşmasıdır. Eğer Yûsuf öne geçerse / kapıyı açıp çıkacak; kadın öne geçerse çıkmasın diye kapıyı tutacaktır. Ayetteki { وَاسْتَبَقَا الْبابَ } ifadesi, { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا } “Mûsâ kavminden yetmiş adam seçti” [A'râf 155] kavlinde olduğu gibi “kapıya doğru yarıştılar” yani kavminden anlamındadır.

وَاعْلَمْ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ سَبَقَهَا إِلَى الْبَابِ وَأَرَادَ الْخُرُوجَ وَالْمَرْأَةُ تعدو خلقه فَلَمْ تَصِلْ إِلَّا إِلَى دُبُرِ

Bil ki Yûsuf aleyhisselâm kapıya doğru kadını geçti ve çıkmak istedi. Kadın ise arkasından koşuyordu; ancak gömleğin arkasından başka bir yerine yetişemedi

الْقَمِيصِ فَقَدَّتْهُ، أَيْ قَطَعَتْهُ طُولًا، وَفِي ذَلِكَ الْوَقْتِ حَضَرَ زَوْجُهَا وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ أَيْ صَادَفَا بَعْلَهَا تَقُولُ الْمَرْأَةُ لِبَعْلِهَا سَيِّدِي، وَإِنَّمَا لَمْ يَقُلْ سَيِّدَهُمَا لِأَنَّ يُوسُفَ ﵇ مَا كَانَ مَمْلُوكًا لِذَلِكَ الرَّجُلِ فِي الْحَقِيقَةِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ خَافَتِ الْمَرْأَةُ مِنَ التُّهْمَةِ فَبَادَرَتْ إِلَى أَنْ رَمَتْ يُوسُفَ بِالْفِعْلِ الْقَبِيحِ، وَقَالَتْ: مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَالْمَعْنَى ظَاهِرٌ. وَفِي الْآيَةِ لَطَائِفُ:

ve onu yırttı; yani boydan boya kesti. Tam o esnada kadının kocası geldi. { وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ } “ve kapının yanında kadının efendisine rastladılar” kavlinden murat budur; yani kocasına rastladılar. Kadın kocasına «efendim» der. [Ayetin] «ikisinin efendisi» demeyişinin sebebi, Yûsuf aleyhisselâm'ın gerçekte o adamın kölesi olmayışıdır. İşte o anda kadın itham altında kalmaktan korktu da derhal Yûsuf'a çirkin fiili isnat etmeye girişti ve { مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Senin ehline kötülük etmek isteyen birinin cezası zindana atılmaktan veya can yakıcı bir azaptan başka nedir?” dedi. Anlam açıktır. Ayette latif nükteler vardır:

إِحْدَاهَا: أَنَّ «مَا» يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ نَافِيَةً، أَيْ لَيْسَ جَزَاؤُهُ إِلَّا السِّجْنُ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ تَكُونَ اسْتِفْهَامِيَّةً يَعْنِي أَيُّ شَيْءٍ جَزَاؤُهُ إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ كَمَا تَقُولُ: مَنْ فِي الدَّارِ إِلَّا زَيْدٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّ حُبَّهَا الشَّدِيدَ لِيُوسُفَ حَمَلَهَا عَلَى رِعَايَةِ دَقِيقَتَيْنِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَذَلِكَ لِأَنَّهَا بَدَأَتْ بِذِكْرِ السِّجْنِ، وَأَخَّرَتْ ذِكْرَ الْعَذَابِ، لِأَنَّ الْمُحِبَّ لَا يَسْعَى فِي إِيلَامِ الْمَحْبُوبِ، وَأَيْضًا أَنَّهَا لَمْ تَذْكُرْ أَنَّ يُوسُفَ يَجِبُ أَنْ يُعَامَلَ بِأَحَدِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، بَلْ ذَكَرَتْ ذَلِكَ ذِكْرًا كُلِّيًّا صَوْنًا لِلْمَحْبُوبِ عَنِ الذِّكْرِ بِالسُّوءِ وَالْأَلَمِ، وَأَيْضًا قَالَتْ: إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ وَالْمُرَادُ أَنْ يُسْجَنَ يَوْمًا أَوْ أَقَلَّ عَلَى سَبِيلِ التَّخْفِيفِ.

Birincisi: [Ayetin başındaki] mâ edatının (ما) olumsuzluk bildirmesi muhtemeldir; yani «onun cezası zindandan başkası değildir». İstifham bildirmesi de caizdir; yani «Evde Zeyd'den başka kim var?» demen gibi, «Onun cezası zindana atılmaktan başka ne olabilir?» anlamındadır. İkincisi: Kadının Yûsuf'a olan aşırı sevgisi, onu bu makamda iki ince noktayı gözetmeye sevk etmiştir: Birincisi, zindanı önce zikredip azap zikrini sonraya bırakmasıdır; çünkü seven kimse sevdiğine acı çektirmeye çalışmaz. İkincisi ise Yûsuf'a bu iki muameleden birinin mutlaka uygulanması gerektiğini açıkça belirtmeyip, sevdiğini kötülükle ve acıyla anılmaktan korumak için bunu genel/küllî bir ifadeyle zikretmesidir. Ayrıca hafifletme kabilinden olmak üzere, bir gün veya daha az hapsedilmesini kastederek { إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ } “zindana atılmaktan başka” demiştir.

فَأَمَّا الْحَبْسُ الدائم فإنه لا يعبر بِهَذِهِ الْعِبَارَةِ، بَلْ يُقَالُ: يَجِبُ أَنْ يُجْعَلَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ أَلَا تَرَى أَنَّ فِرْعَوْنَ هَكَذَا قَالَ حِينَ تَهَدَّدَ مُوسَى ﵇ فِي قَوْلِهِ: لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٩] وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا لَمَّا شَاهَدَتْ مِنْ يوسف ﵇ أنه استعصم منها أَنَّهُ كَانَ فِي عُنْفُوَانِ الْعُمُرِ وَكَمَالِ الْقُوَّةِ وَنِهَايَةِ الشَّهْوَةِ، عَظُمَ اعْتِقَادُهَا فِي طَهَارَتِهِ وَنَزَاهَتِهِ فَاسْتَحْيَتْ أَنْ تَقُولَ إِنَّ يُوسُفَ ﵇ قَصَدَنِي بِالسُّوءِ، وَمَا وَجَدَتْ مِنْ نَفْسِهَا أَنْ تَرْمِيَهُ بِهَذَا الْكَذِبِ عَلَى سَبِيلِ التَّصْرِيحِ بَلِ اكْتَفَتْ بِهَذَا التَّعْرِيضِ، فَانْظُرْ إِلَى تِلْكَ الْمَرْأَةِ مَا وَجَدَتْ مِنْ نَفْسِهَا أَنْ تَرْمِيَهُ بِهَذَا الْكَذِبِ وَأَنَّ هَؤُلَاءِ الْحَشْوِيَّةَ يَرْمُونَهُ بَعْدَ قَرِيبٍ مِنْ أَرْبَعَةِ آلَافِ سَنَةٍ بِهَذَا الذَّنْبِ الْقَبِيحِ. ورابعها: أن يوسف ﵇ أراد يَضْرِبَهَا وَيَدْفَعَهَا عَنْ نَفْسِهِ، وَكَانَ ذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهَا جَارِيًا مَجْرَى السُّوءِ فَقَوْلُهَا: مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً جاريا مَجْرَى التَّعْرِيضِ فَلَعَلَّهَا بِقَلْبِهَا كَانَتْ تُرِيدُ إِقْدَامَهُ عَلَى دَفْعِهَا وَمَنْعِهَا وَفِي ظَاهِرِ الْأَمْرِ كَانَتْ تُوهِمُ أَنَّهُ قَصَدَنِي بِمَا لَا يَنْبَغِي.

Sürekli hapis cezası ise bu ifadeyle dile getirilmez; bilakis «zindandakilerden kılınmalıdır» denilir. Görmez misin ki Firavun, Mûsâ aleyhisselâm'ı tehdit ettiği sırada { لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ } “Eğer benden başka bir ilah edinirsen seni mutlaka zindandakilerden kılarım” [Şuarâ 29] kavlinde böyle demiştir. Üçüncüsü: Kadın, ömrünün baharında, gücünün zirvesinde ve şehvetin son noktasında olmasına rağmen Yûsuf aleyhisselâm'ın iffetini koruduğunu görünce onun temizliğine ve nezihliğine olan inancı büyüdü; bu sebeple «Yûsuf bana kötülük kastetti» demekten hayâ etti ve açıkça bu yalanı ona atmaya kendinde cesaret bulamayıp bu üstü kapalı ifadeyle yetindi. Bak şu kadına; o bile bu yalanı ona atmaya kendinde cesaret bulamamışken, şu Haşviyye takımı yaklaşık dört bin sene sonra onu bu çirkin günahla itham etmektedir! Dördüncüsü: Yûsuf aleyhisselâm kadına vurup onu kendisinden uzaklaştırmak istemişti ve bu durum kadına göre bir kötülük mesabesindeydi. Dolayısıyla kadının { مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً } “Senin ehline kötülük etmek isteyen birinin cezası... nedir?” sözü kinaye mesabesindedir. Belki de o içinden Yûsuf'un kendisini itip engellemeye cüretini kastetmiş, işin zahirinde ise «bana uygunsuz bir kastı oldu» vehmini uyandırmıştı.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَرْأَةَ لَمَّا ذَكَرَتْ هَذَا الْكَلَامَ وَلَطَّخَتْ عِرْضَ يُوسُفَ ﵇ احْتَاجَ يُوسُفُ إِلَى إِزَالَةِ هَذِهِ التُّهْمَةِ فَقَالَ: هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي، وَأَنَّ يُوسُفَ ﵇ مَا هَتَكَ سِتْرَهَا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا خَافَ عَلَى النَّفْسِ وَعَلَى الْعِرْضِ أَظْهَرَ الْأَمْرَ.

Bil ki kadın bu sözü söyleyip Yûsuf aleyhisselâm'ın ırzını lekeleyince, Yûsuf bu töhmeti giderme ihtiyacı duyarak { هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي } “O benden murat almak istedi” dedi. Yûsuf aleyhisselâm başlangıçta kadının örtüsünü yırtıp sırrını açığa vurmamıştı; ancak canı ve namusu hususunda korkunca durumu açığa vurdu.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْعَلَامَاتِ الْكَثِيرَةَ كَانَتْ دَالَّةً عَلَى أَنَّ يُوسُفَ ﵇ هُوَ الصَّادِقُ: فَالْأَوَّلُ: أَنَّ يُوسُفَ ﵇ فِي ظَاهِرِ الْأَمْرِ كَانَ عَبْدًا لَهُمْ وَالْعَبْدُ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يتسلط على مولاه إلى هذا الحدو الثاني: أَنَّهُمْ شَاهَدُوا أَنَّ يُوسُفَ ﵇ كَانَ يَعْدُو عَدْوًا شَدِيدًا لِيَخْرُجَ وَالرَّجُلُ الطَّالِبُ لِلْمَرْأَةِ لَا يَخْرُجُ مِنَ الدَّارِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَالثَّالِثُ: أَنَّهُمْ رَأَوْا أَنَّ الْمَرْأَةَ زَيَّنَتْ نَفْسَهَا عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ، وَأَمَّا يُوسُفُ ﵇ فَمَا كَانَ عَلَيْهِ أَثَرٌ مِنْ آثَارِ تَزْيِينِ النَّفْسِ فَكَانَ إِلْحَاقُ هَذِهِ الْفِتْنَةِ بِالْمَرْأَةِ أَوْلَى، الرَّابِعُ: أَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ شَاهَدُوا أَحْوَالَ يُوسُفَ ﵇ فِي الْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ فَمَا رَأَوْا عَلَيْهِ حَالَةً تُنَاسِبُ إِقْدَامَهُ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْفِعْلِ الْمُنْكَرِ، وَذَلِكَ أَيْضًا مِمَّا يُقَوِّي الظَّنَّ، الْخَامِسُ: أَنَّ الْمَرْأَةَ مَا نَسَبَتْهُ إِلَى طَلَبِ الْفَاحِشَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّصْرِيحِ بَلْ ذَكَرَتْ كَلَامًا مُجْمَلًا مُبْهَمًا، وَأَمَّا يُوسُفُ ﵇ فَإِنَّهُ صَرَّحَ بِالْأَمْرِ وَلَوْ أَنَّهُ كَانَ مُتَّهَمًا لَمَا قَدَرَ عَلَى التَّصْرِيحِ بِاللَّفْظِ الصَّرِيحِ فَإِنَّ الْخَائِنَ خَائِفٌ السَّادِسُ: قِيلَ: إِنَّ زَوْجَ الْمَرْأَةِ كَانَ عَاجِزًا وَآثَارُ طَلَبِ الشَّهْوَةِ فِي حَقِّ الْمَرْأَةِ كَانَتْ مُتَكَامِلَةً فَإِلْحَاقُ هَذِهِ الْفِتْنَةِ بِهَا

Bil ki Yûsuf aleyhisselâm'ın doğru söylediğine delalet eden pek çok alamet vardı: Birincisi: Yûsuf aleyhisselâm işin zahirinde onların kölesiydi; bir kölenin efendisine bu derece musallat olması mümkün değildir. İkincisi: Yûsuf aleyhisselâm'ın çıkmak için var gücüyle koştuğunu görmüşlerdi; oysa kadını arzulayan bir adam evden bu şekilde kaçmaz. Üçüncüsü: Kadının kendini mükemmel bir şekilde süslediğini görmüşlerdi; Yûsuf aleyhisselâm'da ise süslenmeye dair hiçbir iz yoktu. Dolayısıyla bu fitneyi kadına nispet etmek daha evlâ idi. Dördüncüsü: Uzun süre boyunca Yûsuf aleyhisselâm'ın hâllerine şahit olmuşlar ve onda böylesi münker bir fiile cüret etmesine uygun hiçbir durum görmemişlerdi; bu da zannı kuvvetlendiren unsurlardandır. Beşincisi: Kadın, Yûsuf'a çirkin fiili talep etmeyi açıkça nispet etmemiş, mücmel ve kapalı bir söz söylemişti. Yûsuf aleyhisselâm ise durumu açıkça ifade etmiştir; şayet itham altında olsaydı açık lafızla ifade etmeye güç yetiremezdi, çünkü hain olan korkak olur. Altıncısı: Denildi ki, kadının kocası iktidarsızdı; kadında ise şehvet arzusu emareleri tamdı. Dolayısıyla bu fitneyi kadına nispet etmek

أَوْلَى، فَلَمَّا حَصَلَتْ هَذِهِ الْأَمَارَاتُ الْكَثِيرَةُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ مَبْدَأَ هَذِهِ الْفِتْنَةِ كَانَ مِنَ الْمَرْأَةِ اسْتَحْيَا الزَّوْجُ وَتَوَقَّفَ وَسَكَتَ لِعِلْمِهِ بِأَنَّ يُوسُفَ صَادِقٌ وَالْمَرْأَةَ كَاذِبَةٌ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَظْهَرَ لِيُوسُفَ ﵇ دَلِيلًا آخَرَ يُقَوِّي تِلْكَ الدَّلَائِلَ الْمَذْكُورَةَ وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ بَرِيءٌ عَنِ الذَّنْبِ وَأَنَّ الْمَرْأَةَ هِيَ الْمُذْنِبَةُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها وَفِي هَذَا الشَّاهِدِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَانَ لَهَا ابْنُ عَمٍّ وَكَانَ رَجُلًا حَكِيمًا وَاتَّفَقَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَنَّهُ كَانَ مَعَ الْمَلِكِ يُرِيدُ أَنْ يَدْخُلَ عَلَيْهَا فَقَالَ قَدْ سَمِعْنَا الْجَلَبَةَ مِنْ وَرَاءِ الْبَابِ وَشَقَّ الْقَمِيصِ إِلَّا أَنَّا لَا نَدْرِي أَيَّكُمَا قُدَّامَ صَاحِبِهِ، فَإِنْ كَانَ شَقُّ الْقَمِيصِ مِنْ قُدَّامِهِ فَأَنْتِ صَادِقَةٌ وَالرَّجُلُ كَاذِبٌ وَإِنْ كَانَ مِنْ خَلْفِهِ فَالرَّجُلُ صَادِقٌ وَأَنْتِ كَاذِبَةٌ فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَى الْقَمِيصِ وَرَأَوُا الشَّقَّ مِنْ خَلْفِهِ، قَالَ ابْنُ عَمِّهَا: إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ أَيْ مِنْ عَمَلِكُنَّ. ثُمَّ قَالَ لِيُوسُفَ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاكْتُمْهُ، وَقَالَ لَهَا اسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ، وَهَذَا قَوْلُ طَائِفَةٍ عَظِيمَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. وَالثَّانِي: وَهُوَ أَيْضًا مَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكِ: أَنَّ ذَلِكَ الشَّاهِدَ كَانَ صَبِيًّا أَنْطَقَهُ اللَّه تَعَالَى فِي الْمَهْدِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَكَلَّمَ فِي الْمَهْدِ أَرْبَعَةٌ صِغَارٌ شَاهِدُ يُوسُفَ، وَابْنُ مَاشِطَةِ بِنْتِ فِرْعَوْنَ، وَعِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ، وَصَاحِبُ جُرَيْجٍ الرَّاهِبِ قَالَ الْجُبَّائِيُّ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِوُجُوهٍ:

daha evlâ idi. Bu fitnenin başlangıcının kadından olduğuna delalet eden bu pek çok emare ortaya çıkınca, Yûsuf'un doğru, kadının ise yalancı olduğunu bildiği için koca utandı, duraksadı ve sustu. Sonra Allah Teâlâ Yûsuf aleyhisselâm lehine, mezkûr delilleri kuvvetlendiren ve onun günahtan berî, kadının ise günahkâr olduğuna delalet eden başka bir delil ortaya çıkardı ki bu da O'nun { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها } “Kadının ailesinden bir şahit de şahitlik etti” kavlidir. Bu şahit hakkında üç görüş vardır: Birincisi: Kadının amcasının oğlu vardı ve hikmet sahibi bir adamdı. O esnada melik [Aziz] ile birlikte kadının yanına girmek istemiş ve şöyle demişti: «Kapının arkasından gürültüyü ve gömleğin yırtılmasını işittik; ancak hanginizin önde olduğunu bilmiyoruz. Eğer gömleğin yırtığı önden ise sen doğrusun, adam yalancıdır; şayet arkadan ise adam doğrudur, sen yalancısın.» Gömleğe bakıp yırtığın arkadan olduğunu görünce kadının amcaoğlu: «{ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Şüphesiz bu sizin tuzağınızdandır. Gerçekten sizin tuzağınız pek büyüktür” yani sizin amelinizdendir» dedi. Sonra Yûsuf'a: «Bundan yüz çevir ve bunu gizle» dedi; kadına da «Günahının bağışlanmasını dile» dedi. Bu, müfessirlerin büyük bir grubunun kavlidir. İkincisi: Bu da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Saîd b. Cübeyr ve Dahhâk'tan nakledilmiştir: O şahit, Allah Teâlâ'nın beşikte iken konuşturduğu bir bebekti. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Beşikte dört küçük çocuk konuştu: Yûsuf'un şahidi, Firavun'un kızının kuaförünün çocuğu, Meryem oğlu Îsâ ve Râhip Cüreyc'in arkadaşı [olan bebek].» Cübbâî şöyle demiştir: Birinci görüş birkaç yönden daha evlâdır:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَنْطَقَ الطِّفْلَ بِهَذَا الْكَلَامِ لَكَانَ مُجَرَّدُ قَوْلِهِ إِنَّهَا كَاذِبَةٌ كَافِيًا وَبُرْهَانًا قَاطِعًا، لِأَنَّهُ مِنَ الْبَرَاهِينِ الْقَاطِعَةِ الْقَاهِرَةِ، وَالِاسْتِدْلَالُ بِتَمْزِيقِ الْقَمِيصِ مِنْ قُبُلٍ وَمِنْ دُبُرٍ دَلِيلٌ ظَنِّيٌّ ضَعِيفٌ وَالْعُدُولُ عَنِ الْحُجَّةِ الْقَاطِعَةِ حَالَ حُضُورِهَا وَحُصُولِهَا إِلَى الدَّلَالَةِ الظَّنِّيَّةِ لَا يَجُوزُ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها وَإِنَّمَا قَالَ مِنْ أَهْلِهَا/ لِيَكُونَ أَوْلَى بِالْقَبُولِ فِي حَقِّ الْمَرْأَةِ لِأَنَّ الظَّاهِرَ مِنْ حَالِ مَنْ يَكُونُ مِنْ أَقْرِبَاءِ الْمَرْأَةِ وَمِنْ أَهْلِهَا أَنْ لَا يَقْصِدَهَا بِالسُّوءِ وَالْإِضْرَارِ، فَالْمَقْصُودُ بِذِكْرِ كَوْنِ ذَلِكَ الرَّجُلِ مِنْ أَهْلِهَا تَقْوِيَةَ قَوْلِ ذَلِكَ الرَّجُلِ وَهَذِهِ التَّرْجِيحَاتُ إِنَّمَا يُصَارُ إِلَيْهَا عِنْدَ كَوْنِ الدَّلَالَةِ ظَنِّيَّةً، وَلَوْ كَانَ هَذَا الْقَوْلُ صَادِرًا عَنِ الصَّبِيِّ الَّذِي فِي الْمَهْدِ لَكَانَ قَوْلُهُ حُجَّةً قَاطِعَةً وَلَا يَتَفَاوَتُ الْحَالُ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَهْلِهَا، وَبَيْنَ أَنْ لَا يَكُونَ مِنْ أَهْلِهَا وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِهَذَا الْقَيْدِ أَثَرٌ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ لَفْظَ الشَّاهِدِ لَا يَقَعُ فِي الْعُرْفِ إِلَّا عَلَى مَنْ تَقَدَّمَتْ لَهُ مَعْرِفَةٌ بِالْوَاقِعَةِ وَإِحَاطَةٌ بِهَا.

Birincisi: Şayet Allah Teâlâ çocuğu bu sözle konuşturmuş olsaydı, onun sırf «Kadın yalancıdır» demesi bile yeterli ve kesin bir delil olurdu; zira bu, kesin ve karşı konulamaz delillerdendir. Gömleğin önden veya arkadan yırtılmasıyla istidlalde bulunmak ise zannî ve zayıf bir delildir. Kesin delil mevcut ve hâsıl iken zannî delile yönelmek caiz değildir. İkincisi: Allah Teâlâ { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها } “Kadının ailesinden bir şahit de şahitlik etti” buyurmuştur. { مِنْ أَهْلِهَا } “ailesinden” / buyurması, kadının aleyhine kabul edilmeye daha elverişli olması içindir; zira kadının akrabalarından ve ailesinden olan kimsenin zahir hâli, ona kötülük ve zarar vermeyi kastetmemesidir. Dolayısıyla o adamın kadının ailesinden olduğunun zikredilmesinden maksat, o adamın sözünü kuvvetlendirmektir. Bu tür tercihlere ancak delalet zannî olduğunda başvurulur. Şayet bu söz beşikteki bebekten sâdır olmuş olsaydı, onun sözü kesin bir hüccet olurdu ve kadının ailesinden olması ile olmaması arasında hiçbir fark bulunmazdı; o takdirde de bu kaydın hiçbir tesiri kalmazdı. Üçüncüsü: Şahit lafzı örfte ancak olay hakkında önceden bilgisi ve vukûfiyeti olan kimse için kullanılır.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ ذَلِكَ الشَّاهِدَ هُوَ الْقَمِيصُ، قَالَ مُجَاهِدٌ: الشَّاهِدُ كَوْنُ قَمِيصِهِ مَشْقُوقًا مِنْ دُبُرٍ، وَهَذَا فِي غَايَةِ الضَّعْفِ لِأَنَّ الْقَمِيصَ لَا يُوصَفُ بِهَذَا وَلَا يُنْسَبُ إِلَى الْأَهْلِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ عَلَيْهِ أَيْضًا إِشْكَالٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَلَامَةَ الْمَذْكُورَةَ لَا تَدُلُّ قَطْعًا عَلَى بَرَاءَةِ يُوسُفَ ﵇ عَنِ الْمَعْصِيَةِ لِأَنَّ مِنَ الْمُحْتَمَلِ أَنَّ الرَّجُلَ قَصَدَ الْمَرْأَةَ لِطَلَبِ الزِّنَا فَالْمَرْأَةُ غَضِبَتْ عَلَيْهِ فَهَرَبَ الرَّجُلُ فَعَدَتِ الْمَرْأَةُ خَلْفَ الرَّجُلِ وَجَذَبَتْهُ لِقَصْدِ أَنْ تَضْرِبَهُ ضَرْبًا وَجِيعًا فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ الْقَمِيصُ مُتَخَرِّقًا مِنْ دُبُرٍ مَعَ أَنَّ الْمَرْأَةَ تَكُونُ بَرِيَّةً عَنِ الذَّنْبِ وَالرَّجُلَ يَكُونُ مُذْنِبًا.

Üçüncü Görüş: O şahidin gömlek olduğudur. Mücâhid: «Şahit, onun gömleğinin arkadan yırtılmış olmasıdır» demiştir. Bu son derece zayıftır; çünkü gömlek bu şekilde nitelenemez ve aileye nispet edilemez. Bil ki birinci görüş üzerinde de bir müşkül vardır: Zira zikredilen alamet Yûsuf aleyhisselâm'ın günahtan berî olduğuna kesin olarak delalet etmez. Çünkü erkeğin zina talebiyle kadına yönelmesi, kadının ona öfkelenmesi, bunun üzerine erkeğin kaçması, kadının da canını yakacak şekilde dövmek maksadıyla erkeğin arkasından koşup onu çekmesi muhtemeldir. Bu takdirde kadın günahtan berî, erkek ise günahkâr olduğu hâlde gömlek yine arkadan yırtılmış olur.

وَجَوَابُهُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ عَلَامَاتِ كَذِبِ الْمَرْأَةِ كَانَتْ كَثِيرَةً بَالِغَةً مَبْلَغَ الْيَقِينِ فَضَمُّوا إِلَيْهَا هَذِهِ الْعَلَامَةَ الْأُخْرَى لَا لِأَجْلِ أَنْ يُعَوِّلُوا فِي الْحُكْمِ عَلَيْهَا، بَلْ لِأَجْلِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى الْمُقَوِّيَاتِ وَالْمُرَجِّحَاتِ.

Bunun cevabı şudur: Biz kadının yalancılığına dair alametlerin pek çok olduğunu ve yakîn derecesine ulaştığını beyan etmiştik. Hükümde tamamen buna dayanmak için değil, takviye edici ve tercih ettirici unsurlar mesabesinde olsun diye bu diğer alameti de öncekilere eklemişlerdir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ وَقَالَ: فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ وَذَلِكَ يَحْتَمِلُ السَّيِّدَ الَّذِي هُوَ زَوْجُهَا وَيَحْتَمِلُ الشَّاهِدَ فَلِذَلِكَ اخْتَلَفُوا فِيهِ، قَالَ: إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ أَيْ أَنَّ قَوْلَكِ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ.

Sonra Allah Teâlâ haber verip { فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ } “[Gömleği görünce]” buyurmuştur. Bu, kadının kocası olan efendiyi de şahidi de muhtemeldir; bu yüzden onda ihtilaf etmişlerdir. { قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ } “[Dedi ki: «Şüphesiz bu sizin tuzağınızdandır»]”; yani senin «Senin ehline kötülük etmek isteyenin cezası nedir?» sözün sizin tuzaklarınızdandır, { إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “gerçekten sizin tuzağınız pek büyüktür”.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ الْإِنْسَانَ ضَعِيفًا فَكَيْفَ وَصَفَ كَيْدَ الْمَرْأَةِ بِالْعِظَمِ، وَأَيْضًا فَكَيْدُ الرِّجَالِ قَدْ يَزِيدُ عَلَى كَيْدِ النِّسَاءِ.

Eğer: «Allah Teâlâ insanı zayıf yaratmışken kadının tuzağını nasıl büyük olmakla nitelemiştir? Hem erkeklerin tuzağı bazen kadınların tuzağından daha fazla olur» denilirse,

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ خِلْقَةَ الْإِنْسَانِ بِالنِّسْبَةِ إلى خلقة الملائكة والسموات وَالْكَوَاكِبِ خِلْقَةٌ ضَعِيفَةٌ وَكَيْدُ النِّسْوَاتِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كَيْدِ الْبَشَرِ عَظِيمٌ وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ وَأَيْضًا فَالنِّسَاءُ لَهُنَّ فِي هَذَا الْبَابِ مِنَ الْمَكْرِ وَالْحِيَلِ مَا لَا يَكُونُ لِلرِّجَالِ وَلِأَنَّ كَيْدَهُنَّ فِي هَذَا الْبَابِ يُورِثُ مِنَ الْعَارِ مَا لَا يُورِثُهُ كَيْدُ الرِّجَالِ.

Birinciye cevap şudur: İnsanın yaratılışı meleklerin, göklerin ve yıldızların yaratılışına nispetle zayıf bir yaratılıştır; kadınların tuzağı ise insanların tuzağına nispetle büyüktür ve iki söz arasında çelişki yoktur. Ayrıca kadınların bu hususta erkeklerde bulunmayan hile ve tuzakları vardır ve onların bu husustaki tuzağı, erkeklerin tuzağının bırakmadığı utancı miras bırakır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا ظَهَرَ لِلْقَوْمِ بَرَاءَةُ يُوسُفَ ﵇ عَنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ الْمُنْكَرِ حَكَى تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ:

Bil ki oradakilere Yûsuf aleyhisselâm'ın bu çirkin fiilden berî olduğu zahir olunca, Allah Teâlâ onun [kocanın veya şahidin] şöyle dediğini nakletmiştir:

يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا فَقِيلَ: إِنَّ هَذَا مِنْ قَوْلِ الْعَزِيزِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ مِنْ قَوْلِ الشَّاهِدِ، وَمَعْنَاهُ: أَعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ حَتَّى لَا يَنْتَشِرَ خَبَرُهَا وَلَا يَحْصُلَ الْعَارُ الْعَظِيمُ بِسَبَبِهَا، وَكَمَا أَمَرَ يُوسُفَ بِكِتْمَانِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ أَمَرَ الْمَرْأَةَ بِالِاسْتِغْفَارِ فَقَالَ: وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ وَظَاهِرُ ذَلِكَ طَلَبُ الْمَغْفِرَةِ، / وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الزَّوْجِ وَيَكُونُ مَعْنَى الْمَغْفِرَةِ الْعَفْوَ وَالصَّفْحَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْأَقْرَبُ أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ الشَّاهِدُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالِاسْتِغْفَارِ مِنَ اللَّه، لِأَنَّ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ كَانُوا يُثْبِتُونَ الصَّانِعَ، إِلَّا أَنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَوْثَانَ بِدَلِيلِ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ قَالَ: أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ [يُوسُفَ: ٣٩] وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْقَائِلُ هُوَ الزَّوْجَ. وَقَوْلُهُ: إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ نِسْبَةٌ لَهَا إِلَى أَنَّهَا كَانَتْ كَثِيرَةَ الْخَطَأِ فِيمَا تَقَدَّمَ، وَهَذَا أَحَدُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الزَّوْجَ عَرَفَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ أَنَّ الذَّنْبَ لِلْمَرْأَةِ لَا لِيُوسُفَ، لِأَنَّهُ كَانَ يَعْرِفُ عَنْهَا إِقْدَامَهَا عَلَى مَا لَا يَنْبَغِي. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: إِنَّ ذَلِكَ لِزَوْجٍ كَانَ قَلِيلَ الْغَيْرَةِ فَاكْتَفَى مِنْهَا بِالِاسْتِغْفَارِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَإِنَّمَا قَالَ مِنَ الْخَاطِئِينَ بِلَفْظِ التَّذْكِيرِ، تَغْلِيبًا لِلذُّكُورِ عَلَى الْإِنَاثِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ إِنَّكَ مِنْ نَسْلِ الْخَاطِئِينَ، فَمِنْ ذَلِكَ النَّسْلِ سَرَى هذا العرق الخبيث فيك. واللَّه أعلم.

{ يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا } “Yûsuf! Sen bundan vazgeç”. Bunun Azîz'in sözü olduğu söylendiği gibi şahidin sözü olduğu da söylenmiştir. Anlamı şudur: Bu olayı anmaktan vazgeç ki haberi yayılmasın ve bu sebeple büyük bir utanç meydana gelmesin. Yûsuf'a bu olayı gizlemesini emrettiği gibi kadına da istiğfar etmesini emredip { وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ } “günahının bağışlanmasını dile” demiştir. Bunun zahiri mağfiret talep etmektir. / Kocadan af ve bağışlama dilemesi murat edilmiş olması da muhtemeldir; bu takdirde bu sözü söyleyenin şahit olması daha yakındır. İstiğfardan maksadın Allah'tan mağfiret dilemek olması da muhtemeldir; zira o kavimler Sâni'i (Yaratıcı'yı) ikrar etmekteydiler, ancak bununla birlikte putlara tapıyorlardı; nitekim Yûsuf aleyhisselâm'ın { أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır yoksa Vâhid ve Kahhâr olan Allah mı?” [Yûsuf 39] demesi buna delildir. Bu takdirde söyleyenin koca olması da caizdir. { إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ } “Çünkü sen günahkârlardan oldun” kavli, kadının daha önce de çokça hata işleyen biri olduğuna nispet edilmesidir. Bu da kocanın işin başında günahın Yûsuf'a değil kadına ait olduğunu bildiğine delalet eden hususlardan biridir; çünkü koca kadının uygunsuz şeylere cüret ettiğini bilmekteydi. Ebû Bekir el-Esam şöyle demiştir: Bu, kıskançlığı az olan bir koca yüzündendir; bu yüzden kadından sadece istiğfar etmesiyle yetinmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Müzekker lafzıyla { مِنَ الْخاطِئِينَ } demesi, erkekleri kadınlara tağlîb etmek (üstün tutarak kapsamak) içindir. Şöyle denmesi de muhtemeldir: Maksat, «Sen günahkârların neslindensin; bu kötü damar sana o nesilden sirayet etmiştir» demektir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٠ الى ٣١]

[Yûsuf Suresi (12), 30 ila 31. Ayetler]

وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٠) فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلاَّ مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١)

{ وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٠) فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلاَّ مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١) } “Şehirdeki bazı kadınlar: «Aziz’in karısı delikanlısından murat almak istiyormuş; ona olan sevgisi kalbinin zarına işlemiş. Doğrusu biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz» dediler. (30) Kadın onların dedikodularını/tuzaklarını işitince onlara davetçi gönderdi ve kendileri için dayanacakları yerler hazırladı; her birine birer bıçak verdi ve [Yûsuf'a]: «Onların karşısına çık» dedi. Kadınlar onu görünce onu pek yücelttiler ve [şaşkınlıkla] ellerini kestiler: «Hâşâ Allah için! Bu bir insan değil; bu ancak değerli bir melektir» dediler. (31)”

[في قوله تعالى وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ } “Şehirdeki bazı kadınlar: «Aziz’in karısı delikanlısından murat almak istiyormuş» dediler” kavli hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِمَ لَمْ يَقُلْ: (وَقَالَتْ نِسْوَةٌ) قُلْنَا لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ النِّسْوَةَ اسْمٌ مُفْرَدٌ لِجَمْعِ الْمَرْأَةِ وَتَأْنِيثُهُ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ فَلِذَلِكَ لَمْ يَلْحَقْ فِعْلَهُ تَاءُ التَّأْنِيثِ، الثَّانِي: قَالَ الْوَاحِدِيُّ تَقْدِيمُ الْفِعْلِ يَدْعُو إِلَى إِسْقَاطِ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ عَلَى قِيَاسِ إِسْقَاطِ عَلَامَةِ التَّثْنِيَةِ وَالْجَمْعِ.

Birinci Mesele: Niçin (وَقَالَتْ نِسْوَةٌ) denilmemiştir? İki vecihle deriz: Birincisi: Nisve (نِسْوَة) kelimesi “kadın” kelimesinin çoğulu için kullanılan müfret bir isimdir ve müennesliği gayrihakikidir (mecazidir); bu sebeple fiiline müenneslik tası (ت) bitişmemiştir. İkincisi: Vâhidî şöyle demiştir: Fiilin öne geçirilmesi, tesniye ve cemi alametinin düşürülmesi kıyasına göre müenneslik alametinin de düşürülmesini gerektirir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْكَلْبِيُّ: هُنَّ أَرْبَعٌ، امْرَأَةُ سَاقِي الْعَزِيزِ. وَامْرَأَةُ خَبَّازِهِ وَامْرَأَةُ صَاحِبِ سِجْنِهِ. وَامْرَأَةُ صَاحِبِ دَوَابِّهِ، وَزَادَ مُقَاتِلٌ وَامْرَأَةُ الْحَاجِبِ. وَالْأَشْبَهُ أَنَّ تِلْكَ الْوَاقِعَةَ شَاعَتْ فِي الْبَلَدِ وَاشْتَهَرَتْ وَتَحَدَّثَ بِهَا النِّسَاءُ. وَامْرَأَةُ الْعَزِيزِ هِيَ هَذِهِ الْمَرْأَةُ الْمَعْلُومَةُ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ الْفَتَى الْحَدَثُ الشَّابُّ وَالْفَتَاةُ الْجَارِيَةُ الشَّابَّةُ قَدْ شَغَفَها حُبًّا وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

İkinci Mesele: Kelbî şöyle demiştir: Onlar dört kişiydi: Azîz'in sakisinin karısı, fırıncısının karısı, zindancısının karısı ve bineklerinden sorumlu görevlisinin karısı. Mukâtil ise mabeyincisinin (kapıcısının) karısını da eklemiştir. En uygun olanı, bu olayın şehirde yayılıp meşhur olması ve kadınların bunu konuşmuş olmasıdır. “Azîz'in karısı” bu bilinen kadındır. { تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ } “Delikanlısından murat almak istiyormuş” ifadesinde fetâ (الْفَتَى), genç delikanlı; fetât (الْفَتَاة) ise genç cariyedir. { قَدْ شَغَفَها حُبًّا } “ona olan sevgisi kalbinin zarına işlemiş” ifadesine gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ الشَّغَافَ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الشَّغَافَ جِلْدَةٌ مُحِيطَةٌ بِالْقَلْبِ يُقَالُ لَهَا غِلَافُ الْقَلْبِ يُقَالُ شَغَفْتُ فُلَانًا إِذَا أَصَبْتُ شَغَافَهُ كما تقول كبدته أي أصبت كيده فَقَوْلُهُ: شَغَفَها حُبًّا أَيْ دَخَلَ الْحُبُّ الْجِلْدَ حَتَّى أَصَابَ الْقَلْبَ. وَالثَّانِي: أَنَّ حُبَّهُ أَحَاطَ بِقَلْبِهَا مِثْلَ إِحَاطَةِ الشَّغَافِ بِالْقَلْبِ، وَمَعْنَى إِحَاطَةِ ذَلِكَ الْحُبِّ بِقَلْبِهَا

Birinci Mesele: Şeğâf (الشَّغَاف) hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Şeğâf, kalbi çevreleyen ve kendisine kalp zarı denen deridir. Tıpkı ciğerine vurduğunda «kebedtühû» (كَبَدْتُهُ) demen gibi, birinin kalp zarına isabet ettiğinde «şağaftu fülânen» (شَغَفْتُ فُلَانًا) denilir. Dolayısıyla { شَغَفَها حُبًّا } kavli; sevgi deriye girip nihayet kalbe ulaştı demektir. İkincisi: Yûsuf'un sevgisi, şeğâfın kalbi kuşattığı gibi kadının kalbini kuşatmıştır. Bu sevginin kadının kalbini kuşatmasının anlamı;

هُوَ أَنَّ اشْتِغَالَهَا بِحُبِّهِ صَارَ حِجَابًا بَيْنَهَا وَبَيْنَ كُلِّ مَا سِوَى هَذِهِ الْمَحَبَّةِ فَلَا تَعْقِلُ سِوَاهُ وَلَا يَخْطُرُ بِبَالِهَا إِلَّا إِيَّاهُ.

kadının onun sevgisiyle meşgul olmasının, kendisi ile bu sevgiden başka her şey arasında bir perde hâline gelmesi, dolayısıyla ondan başkasını düşünememesi ve aklına ondan başkasının gelmemesidir.

وَالثَّالِثُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الشَّغَافُ حَبَّةُ الْقَلْبِ وَسُوَيْدَاءُ الْقَلْبِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ وَصَلَ حُبُّهُ إِلَى سُوَيْدَاءِ قَلْبِهَا، وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذَا كِنَايَةٌ عَنِ الْحُبِّ الشَّدِيدِ وَالْعِشْقِ الْعَظِيمِ.

Üçüncüsü: Zeccâc: «Şeğâf, kalbin tanesi ve kalbin kara noktasıdır (süveydâ)» demiştir. Anlamı: Onun sevgisi kadının kalbinin kara noktasına kadar ulaşmıştır. Özetle bu, aşırı sevgiden ve büyük aşktan kinayedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ شَعَفَهَا بِالْعَيْنِ. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: يُقَالُ شَعَفَهُ الْهَوَى إِذَا بَلَغَ إِلَى حَدِّ الِاحْتِرَاقِ، وَشَعَفَ الْهَنَاءُ الْبَعِيرَ إِذَا بَلَغَ مِنْهُ الْأَلَمُ إِلَى حَدِّ الِاحْتِرَاقِ، وَكَشَفَ أَبُو عُبَيْدَةَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى فَقَالَ: الشَّعَفُ بِالْعَيْنِ إِحْرَاقُ الْحُبِّ الْقَلْبَ مَعَ لَذَّةٍ يَجِدُهَا، كَمَا أَنَّ البعير إذا هنيء بِالْقَطْرَانِ يَبْلُغُ مِنْهُ مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يَسْتَرْوِحُ إليه. وقال ابن الأنباري: الشعف رؤوس الْجِبَالِ، وَمَعْنَى شُعِفَ بِفُلَانٍ إِذَا ارْتَفَعَ حُبُّهُ إِلَى أَعْلَى الْمَوَاضِعِ مِنْ قَلْبِهِ.

İkinci Mesele: Sahâbe ve tâbiînden bir grup ayeti ayn (ع) harfiyle { شَعَفَهَا } şeklinde okumuşlardır. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Arzu yakıcılık derecesine ulaştığında «şa'afehü'l-hevâ» (شَعَفَهُ الْهَوَى), katranın devedeki acısı yakıcılık derecesine ulaştığında da «şa'afe'l-henâü'l-baîra» (شَعَفَ الْهَنَاءُ الْبَعِيرَ) denilir. Ebû Ubeyde bu manayı açıklayarak şöyle demiştir: Ayn harfiyle şe'af (الشَّعَف), devenin katranla katranlandığında aynı duruma maruz kalıp sonra rahatlaması gibi, duyduğu bir lezzetle birlikte sevginin kalbi yakmasıdır. İbnü'l-Enbârî ise şöyle demiştir: Şe'af dağların zirveleridir; «şu'ıfe bi-fülânin» (شُعِفَ بِفُلَانٍ) ifadesinin manası da sevgisinin kalbinin en yüksek yerlerine çıkmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: حُبًّا نُصِبَ عَلَى التَّمْيِيزِ.

Üçüncü Mesele: Ayetteki { حُبًّا } kelimesi temyiz olarak mansub kılınmıştır.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ أَيْ فِي ضَلَالٍ عَنْ طَرِيقِ الرُّشْدِ بِسَبَبِ حُبِّهَا إِيَّاهُ كَقَوْلِهِ: إِنَّ أَبانا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ [يُوسُفَ: ٨] .

Sonra: { إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Doğrusu biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz” buyurmuştur; yani { إِنَّ أَبانا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Şüphesiz babamız apaçık bir sapıklık/yanılgı içindedir” [Yûsuf 8] kavlinde olduğu gibi, kadının Yûsuf'a olan sevgisi sebebiyle doğru yoldan sapmış olduğunu görüyoruz demektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً } “Kadın onların dedikodularını/tuzaklarını işitince onlara davetçi gönderdi ve kendileri için dayanacakları yerler hazırladı” buyurmuştur. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَنَّهَا سَمِعَتْ قَوْلَهُنَّ وَإِنَّمَا سُمِّيَ قَوْلُهُنَّ مَكْرًا لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ النِّسْوَةَ إِنَّمَا ذَكَرَتْ ذَلِكَ الْكَلَامَ اسْتِدْعَاءً لِرُؤْيَةِ يُوسُفَ ﵇ وَالنَّظَرِ إِلَى وَجْهِهِ لِأَنَّهُنَّ عَرَفْنَ أَنَّهُنَّ إِذَا قُلْنَ ذَلِكَ عَرَضَتْ يُوسُفَ عَلَيْهِنَّ لِيَتَمَهَّدَ عُذْرُهَا عِنْدَهُنَّ. الثَّانِي: أَنَّ امْرَأَةَ الْعَزِيزِ أَسَرَّتْ إِلَيْهِنَّ حُبَّهَا لِيُوسُفَ وَطَلَبَتْ مِنْهُنَّ كِتْمَانَ هَذَا السِّرِّ، فَلَمَّا أَظْهَرْنَ السِّرَّ كَانَ ذَلِكَ غَدْرًا وَمَكْرًا. الثَّالِثُ: أَنَّهُنَّ وَقَعْنَ فِي غِيبَتِهَا، وَالْغِيبَةُ إِنَّمَا تُذْكَرُ عَلَى سَبِيلِ الْخِفْيَةِ فَأَشْبَهَتِ الْمَكْرَ.

Birinci Mesele: { فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ } “Onların tuzaklarını işitince” kavlinden murat, onların sözlerini işitmesidir. Onların sözünün “tuzak (mekr)” olarak isimlendirilmesi şu vecihlerdendir: Birincisi: Kadınlar bu sözü, Yûsuf aleyhisselâm'ı görmeyi ve yüzüne bakmayı sağlamak için söylemişlerdi; zira böyle söylediklerinde kadının kendi mazeretini ortaya koymak için Yûsuf'u kendilerine göstereceğini biliyorlardı. İkincisi: Azîz'in karısı Yûsuf'a olan sevgisini onlara gizlice açmış ve bu sırrı saklamalarını istemişti; onlar bu sırrı ifşa edince bu bir hıyanet ve tuzak oldu. Üçüncüsü: Onlar kadının gıybetini yapmışlardı; gıybet de gizlice yapıldığı için tuzağa benzedi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهَا لَمَّا سَمِعَتْ أَنَّهُنَّ يَلُمْنَهَا عَلَى تِلْكَ الْمَحَبَّةِ الْمُفْرِطَةِ أَرَادَتْ إِبْدَاءَ عُذْرِهَا فَاتَّخَذَتْ مَائِدَةً وَدَعَتْ جَمَاعَةً مِنْ أَكَابِرِهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً، وَفِي تَفْسِيرِهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُتَّكَأُ النُّمْرُقُ الَّذِي يُتَّكَأُ عَلَيْهِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُتَّكَأَ هُوَ الطَّعَامُ. قَالَ الْعُتْبِيُّ وَالْأَصْلُ فِيهِ أَنَّ مَنْ دَعَوْتَهُ لِيَطْعَمَ عِنْدَكَ فَقَدْ أَعْدَدْتَ لَهُ وِسَادَةً تُسَمِّي الطَّعَامَ مُتَّكَأً عَلَى الِاسْتِعَارَةِ، وَالثَّالِثُ: مُتَّكَأً أُتْرُجًّا، وَهُوَ قَوْلُ وَهْبٍ وَأَنْكَرَ أَبُو عُبَيْدٍ ذَلِكَ وَلَكِنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّهَا وَضَعَتْ عِنْدَهُنَّ أَنْوَاعَ الْفَاكِهَةِ فِي ذَلِكَ الْمَجْلِسِ. وَالرَّابِعُ: مُتَّكَأً طَعَامًا يَحْتَاجُ إِلَى أَنْ يُقْطَعَ بِالسِّكِّينِ، لِأَنَّ الطَّعَامَ مَتَى كَانَ كَذَلِكَ احْتَاجَ الْإِنْسَانُ إِلَى أَنْ يُتَّكَأَ عَلَيْهِ عِنْدَ الْقَطْعِ. ثُمَّ نَقُولُ: حَاصِلُ ذَلِكَ أَنَّهَا دَعَتْ أُولَئِكَ النِّسْوَةَ وَأَعَدَّتْ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ مَجْلِسًا مُعَيَّنًا وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا أَيْ لِأَجْلِ أَكْلِ الْفَاكِهَةِ أَوْ لِأَجْلِ قَطْعِ اللَّحْمِ ثُمَّ إِنَّهَا أَمَرَتْ يُوسُفَ ﵇ بِأَنْ يَخْرُجَ إِلَيْهِنَّ وَيَعْبُرَ عَلَيْهِنَّ وَأَنَّهُ ﵇ مَا قَدَرَ عَلَى مُخَالَفَتِهَا خَوْفًا مِنْهَا فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وهاهنا مَسَائِلُ:

İkinci Mesele: Kadın onların kendisini bu aşırı sevgiden ötürü kınadıklarını işitince mazeretini ortaya koymak istedi; bir sofra kurup onların ileri gelenlerinden bir grubu davet etti ve onlar için dayanacakları yerler (müttekâ) hazırladı. Bunun tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Müttekâ (مُتَّكَأ), üzerine yaslanılan mindendir. İkincisi: Müttekâ yemektir. Utbî şöyle demiştir: Bunun aslı şudur; senin yanında yemek yemesi için davet ettiğin kimseye bir yastık hazırlarsın, dolayısıyla istiare yoluyla yemeğe müttekâ denilmiştir. Üçüncüsü: Müttekâ ağaçkavunudur (turunç); bu Vehb'in kavlidir. Ebû Ubeyd bunu inkâr etmişse de bu, o mecliste onların önüne meyve çeşitleri koymuş olmasına hamledilir. Dördüncüsü: Müttekâ, bıçakla kesilmeye ihtiyaç duyulan yemektir; çünkü yemek böyle olduğunda insan keserken ona dayanma/yaslanma ihtiyacı duyar. Sonra deriz ki: Bunun özeti şudur; kadın o kadınları davet etti, her biri için belirli bir oturma yeri hazırladı ve meyve yemek veya et kesmek için her birine birer bıçak verdi. Sonra Yûsuf aleyhisselâm'a onların karşısına çıkıp yanlarından geçmesini emretti; o aleyhisselâm da kadından korkusu sebebiyle ona muhalefet edemedi. Kadınlar onu görünce pek yücelttiler ve ellerini kestiler. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي أَكْبَرْنَهُ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَعْظَمْنَهُ. وَالثَّانِي: أَكْبَرْنَ بِمَعْنَى حِضْنَ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ وَالْهَاءُ لِلسَّكْتِ يُقَالُ أَكْبَرَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا حَاضَتْ، وَحَقِيقَتُهُ دَخَلَتْ فِي الْكِبَرِ لِأَنَّهَا بِالْحَيْضِ تَخْرُجُ مِنْ حَدِّ الصِّغَرِ إِلَى حَدِّ الْكِبَرِ وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا خَافَتْ وَفَزِعَتْ فَرُبَّمَا أَسْقَطَتْ وَلَدَهَا فَحَاضَتْ، فَإِنْ صَحَّ تَفْسِيرُ الْإِكْبَارِ بِالْحَيْضِ فَالسَّبَبُ فِيهِ مَا ذَكَرْنَاهُ وقوله: وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ كِنَايَةٌ عَنْ دَهْشَتِهِنَّ وَحَيْرَتِهِنَّ، وَالسَّبَبُ فِي حُسْنِ هَذِهِ الْكِنَايَةِ أَنَّهَا لَمَّا دُهِشَتْ فَكَانَتْ تَظُنُّ أَنَّهَا تَقْطَعُ الْفَاكِهَةَ وَكَانَتْ تَقْطَعُ يَدَ نَفْسِهَا، أَوْ يُقَالُ: إِنَّهَا لَمَّا

Birinci Mesele: { أَكْبَرْنَهُ } “Onu pek yücelttiler” ifadesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Onu büyük/yüce gördüler. İkincisi: «Ekberne» hayız gördüler anlamındadır. Ezherî şöyle demiştir: [Kelimenin sonundaki] hâ harfi sekt içindir. Kadın hayız gördüğünde «ekberati'l-mer'etü» (أَكْبَرَتِ الْمَرْأَةُ) denilir; hakikati ise kadın yaşlılığa/büyüklüğe girdi demektir, zira kadın hayız görmekle küçüklük sınırından büyüklük sınırına çıkar. Bunda başka bir vecih daha vardır ki o da kadının korkup ürktüğünde bazen çocuğunu düşürmesi ve hayız görmesidir. Şayet ikbârın hayız ile tefsiri sahih ise sebebi zikrettiğimiz şeydir. { وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “ve ellerini kestiler” kavli ise onların dehşet ve hayretlerinden kinayedir. Bu kinayenin güzel olmasının sebebi şudur: Kadın dehşete kapılınca meyveyi kestiğini zannediyor, oysa kendi elini kesiyordu. Ya da denilir ki, kadın

دُهِشَتْ صَارَتْ بِحَيْثُ لَا تُمَيِّزُ نِصَابَهَا مِنْ حَدِيدِهَا وَكَانَتْ تَأْخُذُ الْجَانِبَ الْحَادَّ مِنْ ذَلِكَ السِّكِّينِ بِكَفِّهَا فَكَانَ يَحْصُلُ الْجِرَاحَةُ فِي كَفِّهَا.

dehşete düşünce bıçağın sapını demirinden ayırt edemeyecek hâle geldi ve o bıçağın keskin tarafını avucuyla tuttu, böylece avucunda yaralar meydana geldi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اتَّفَقَ الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُنَّ إِنَّمَا أَكْبَرْنَهُ بِحَسَبِ الْجَمَالِ الْفَائِقِ وَالْحُسْنِ الْكَامِلِ قِيلَ: كَانَ فَضْلُ يُوسُفَ عَلَى النَّاسِ فِي الْفَضْلِ وَالْحُسْنِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ عَلَى سَائِرِ الْكَوَاكِبِ

İkinci Mesele: Çoğunluk, kadınların onu ancak üstün cemali ve kâmil güzelliği sebebiyle yücelttikleri hususunda ittifak etmiştir. Denildi ki: Yûsuf'un fazilet ve güzellikte insanlara olan üstünlüğü, dolunay gecesinde ayın diğer yıldızlara olan üstünlüğü gibiydi.

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَرَرْتُ بِيُوسُفَ ﵇ لَيْلَةَ عُرِجَ بِي إِلَى السَّمَاءِ فَقُلْتُ لِجِبْرِيلَ ﵇ مَنْ هَذَا؟ فَقَالَ هَذَا يُوسُفُ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّه كَيْفَ رَأَيْتَهُ؟ قَالَ: كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Göğe miraca çıkarıldığım gece Yûsuf aleyhisselâm'a uğradım ve Cebrâîl aleyhisselâm'a: “Bu kimdir?” dedim. “Bu Yûsuf'tur” dedi. “Ey Allah'ın Resûlü, onu nasıl gördün?” denildi. “Dolunay gecesindeki ay gibi” buyurdu.»

وَقِيلَ: كَانَ يُوسُفُ إِذَا سَارَ فِي أَزِقَّةِ مِصْرَ يُرَى تَلَأْلُؤُ وَجْهِهِ عَلَى الْجُدْرَانِ كَمَا يُرَى نُورُ الشَّمْسِ مِنَ السَّمَاءِ عَلَيْهَا، وَقِيلَ: كَانَ يُشْبِهُ آدَمَ يَوْمَ خَلَقَهُ رَبُّهُ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الَّذِي اتَّفَقُوا عَلَيْهِ، وَعِنْدِي أَنَّهُ يَحْتَمِلُ وَجْهًا آخَرَ وَهُوَ أَنَّهُنَّ إِنَّمَا أَكْبَرْنَهُ لِأَنَّهُنَّ رَأَيْنَ عَلَيْهِ نُورَ النُّبُوَّةِ وَسِيمَا الرسالة، وآثار الخضوع والاحتشام، وشاهدن منها مَهَابَةَ النُّبُوَّةِ، وَهَيْئَةَ الْمَلَكِيَّةِ وَهِيَ عَدَمُ الِالْتِفَاتِ إِلَى الْمَطْعُومِ وَالْمَنْكُوحِ، وَعَدَمُ الِاعْتِدَادِ بِهِنَّ، وَكَانَ الْجَمَالُ الْعَظِيمُ مَقْرُونًا بِتِلْكَ الْهَيْبَةِ وَالْهَيْئَةِ فَتَعَجَّبْنَ مِنْ تِلْكَ/ الْحَالَةِ فَلَا جَرَمَ أَكْبَرْنَهُ وَعَظَّمْنَهُ، وَوَقَعَ الرُّعْبُ وَالْمَهَابَةُ مِنْهُ فِي قُلُوبِهِنَّ، وَعِنْدِي أَنَّ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَوْلَى.

Yine denildi ki: Yûsuf Mısır sokaklarında yürüdüğü zaman, güneş ışığının semadan duvarlara vurması gibi yüzünün parıltısı duvarlarda görülürdü. Yine denildi ki: O, Rabbi kendisini yarattığı günkü Âdem'e benziyordu. Üzerinde ittifak ettikleri görüş budur. Bana göre ise başka bir vecih daha muhtemeldir: Kadınlar onu, üzerinde peygamberlik nurunu, risalet simasını, huşû ve hayâ eserlerini gördükleri, onda peygamberlik heybetini ve meleklik hâlini -ki bu da yiyeceğe ve cinselliğe iltifat etmemek, o kadınlara aldırmamaktır- müşahede ettikleri için yüceltmişlerdir. O muazzam cemal bu heybet ve hâl ile birleşince bu duruma / hayret etmişler; bu sebeple onu yüceltip büyük görmüşler ve kalplerine ondan bir korku ve heybet düşmüştür. Bana göre ayeti bu veche hamletmek daha evlâdır.

فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكَيْفَ يَنْطَبِقُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُهَا: فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَكَيْفَ تَصِيرُ هَذِهِ الْحَالَةُ عُذْرًا لَهَا فِي قُوَّةِ الْعِشْقِ وَإِفْرَاطِ الْمَحَبَّةِ؟

Eğer: «Durum böyle olunca kadının { فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ } “İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur” sözü bu teville nasıl uyuşur ve bu hâl aşkın şiddeti ile sevginin aşırılığı hususunda kadına nasıl bir mazeret olur?» denilirse,

قُلْنَا: قَدْ تَقَرَّرَ أَنَّ الْمَمْنُوعَ مَتْبُوعٌ فَكَأَنَّهَا قَالَتْ لَهُنَّ مَعَ هَذَا الْخُلُقِ الْعَجِيبِ وَهَذِهِ السِّيرَةِ الْمَلَكِيَّةِ الطَّاهِرَةِ الْمُطَهَّرَةِ فَحُسْنُهُ يُوجِبُ الْحُبَّ الشَّدِيدَ وَسِيرَتُهُ الْمَلَكِيَّةُ تُوجِبُ الْيَأْسَ عَنِ الْوُصُولِ إِلَيْهِ فَلِهَذَا السَّبَبِ وَقَعَتْ فِي الْمَحَبَّةِ، وَالْحَسْرَةِ، وَالْأَرَقِ وَالْقَلَقِ، وَهَذَا الْوَجْهُ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ أَحْسَنُ واللَّه أَعْلَمُ.

Deriz ki: Yasaklanan şeye meylin daha çok olduğu sabittir. Sanki kadın onlara: «Bu hayranlık verici ahlakı ve bu tertemiz melekî sîretiyle birlikte onun güzelliği şiddetli sevgiyi gerektiriyor, melekî sîreti ise ona ulaşmaktan ümit kesmeyi doğuruyor» demiştir. İşte bu sebeple kadın sevgiye, hasrete, uykusuzluğa ve endişeye düşmüştür. Ayetin tevilinde bu vecih daha güzeldir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَقُلْنَ حَاشَا للَّه بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ بَعْدَ الشِّينِ وَهِيَ رِوَايَةُ الْأَصْمَعِيِّ عَنْ نَافِعٍ وَهِيَ الْأَصْلُ لِأَنَّهَا مِنَ الْمُحَاشَاةِ وَهِيَ التَّنْحِيَةُ وَالتَّبْعِيدُ، وَالْبَاقُونَ بِحَذْفِ الْأَلِفِ للتخفيف وكثرة دورها على الألسن اتباعا للمصحف «وحاشا» كلمة يفيد معنى التنزيه، والمعنى هاهنا تَنْزِيهُ اللَّه تَعَالَى مِنَ الْمُعْجِزِ حَيْثُ قَدَرَ على خلق جميل مثله. أما قَوْلُهُ: حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ فَالتَّعَجُّبُ مِنْ قُدْرَتِهِ عَلَى خَلْقِ عَفِيفٍ مِثْلِهِ.

Üçüncü Mesele: Ebû Amr, şın (ش) harfinden sonra elifi sabit kılarak { حَاشَا لِلَّهِ } şeklinde okumuştur; bu, Asmaî'nin Nâfi'den rivayetidir ve asıl olan da budur, çünkü bu uzaklaştırma ve tecrit etme manasındaki muhâşâttan (الْمُحَاشَاة) gelmektedir. Diğer kıraat imamları ise mushafa uyarak, telaffuz kolaylığı ve dillerde çokça dönmesi sebebiyle elifi hazfederek [{ حَاشَ لِلَّهِ } şeklinde] okumuşlardır. «Hâşâ» kelimesi tenzih anlamı ifade eder. Buradaki anlamı; onun gibi bir güzeli yaratmaya güç yetirmesi cihetiyle Allah Teâlâ'yı acizlikten tenzih etmektir. { حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ } “Hâşâ Allah için! Biz onda hiçbir kötülük bilmedik” kavline gelince; buradaki tenzih ise O'nun böylesine iffetli birini yaratmadaki kudretine hayranlıktır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ فِيهِ وَجْهَانِ:

Dördüncü Mesele: { مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } “Bu bir insan değil; bu ancak değerli bir melektir” kavlinde iki vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ إِثْبَاتُ الْحُسْنِ الْعَظِيمِ لَهُ قَالُوا: لِأَنَّهُ تَعَالَى رَكَّزَ فِي الطِّبَاعِ أَنْ لَا حَيَّ أَحْسَنُ مِنَ الْمَلَكِ، كَمَا رَكَّزَ فِيهَا أَنْ لَا حَيَّ أَقْبَحُ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى في صفة جهنم طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ [الصَّافَّاتِ: ٦٥] وَذَلِكَ لِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَقَرَّرَ فِي الطِّبَاعِ أَنَّ أَقْبَحَ الْأَشْيَاءِ هُوَ الشَّيْطَانُ فكذا هاهنا تَقَرَّرَ فِي الطِّبَاعِ أَنَّ أَحْسَنَ الْأَحْيَاءِ هُوَ الْمَلَكُ، فَلَمَّا أَرَادَتِ النِّسْوَةُ الْمُبَالَغَةَ فِي وَصْفِ يُوسُفَ ﵇ بِالْحُسْنِ لَا جَرَمَ شَبَّهْنَهُ بِالْمَلَكِ.

Birinci Vecih: Meşhur olanıdır ki bundan maksat ona muazzam bir güzelliği ispat etmektir. Dediler ki: Çünkü Allah Teâlâ, fıtratlara şeytandan daha çirkin bir canlının olmadığını yerleştirdiği gibi, melekten daha güzel bir canlının olmadığını da yerleştirmiştir. Bu sebepledir ki Allah Teâlâ cehennemin [zakkum ağacının] sıfatı hakkında { طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ } “Tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir” [Sâffât 65] buyurmuştur. Bu, zikrettiğimiz üzere en çirkin şeyin şeytan olduğu fıtratlarda yerleştiği içindir. İşte burada da canlıların en güzelinin melek olduğu fıtratlarda yerleşmiştir. Kadınlar Yûsuf aleyhisselâm'ı güzellikle nitelemede mübalağa etmek isteyince, hiç şüphesiz onu meleğe benzetmişlerdir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ الْأَقْرَبُ عِنْدِي أَنَّ الْمَشْهُورَ عِنْدَ الْجُمْهُورِ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مُطَهَّرُونَ عَنْ بَوَاعِثِ الشَّهْوَةِ، وَجَوَاذِبِ الْغَضَبِ، وَنَوَازِعِ الْوَهْمِ وَالْخَيَالِ فَطَعَامُهُمْ تَوْحِيدُ اللَّه تَعَالَى وَشَرَابُهُمُ الثَّنَاءُ عَلَى اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّ النِّسْوَةَ لَمَّا رَأَيْنَ يُوسُفَ ﵇ لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهِنَّ الْبَتَّةَ وَرَأَيْنَ عَلَيْهِ هَيْبَةَ النُّبُوَّةِ وَهَيْبَةَ الرِّسَالَةِ، وَسِيمَا الطَّهَارَةِ قُلْنَ إِنَّا مَا رَأَيْنَا فِيهِ أَثَرًا مِنْ أَثَرِ الشَّهْوَةِ، وَلَا شَيْئًا مِنَ الْبَشَرِيَّةِ، وَلَا صِفَةً مِنَ الْإِنْسَانِيَّةِ، فَهَذَا قَدْ تَطَهَّرَ عَنْ جَمِيعِ الصِّفَاتِ الْمَغْرُوزَةِ فِي الْبَشَرِ، وَقَدْ تَرَقَّى عَنْ حَدِّ الْإِنْسَانِيَّةِ وَدَخَلَ فِي الْمَلَكِيَّةِ.

İkinci Vecih: Bana göre en yakın olanı şudur: Çoğunluğun nezdinde meşhur olan, meleklerin şehvet saiklerinden, öfke çekicilerinden, vehim ve hayal dürtülerinden arındırılmış olmalarıdır. Onların yiyeceği Allah Teâlâ'yı birlemek (tevhid), içeceği ise Allah Teâlâ'yı övmektir (sena). Kadınlar, Yûsuf aleyhisselâm'ın kendilerine asla dönüp bakmadığını ve üzerinde peygamberlik heybetini, risalet vakârını ve temizlik alâmetini gördüklerinde şöyle dediler: «Biz onda şehvetten hiçbir iz, beşeriyetten hiçbir şey ve insanî [zaaflardan] hiçbir sıfat görmedik. O, beşerin fıtratına yerleştirilmiş olan bütün sıfatlardan arınmış, insanlık sınırının üstüne çıkmış ve meleklik mertebesine girmiştir.»

فَإِنْ قَالُوا: فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرْتُمْ فَكَيْفَ يَتَمَهَّدُ عُذْرُ تِلْكَ الْمَرْأَةِ عِنْدَ النِّسْوَةِ؟ فَالْجَوَابُ قَدْ سَبَقَ. واللَّه أَعْلَمُ.

Eğer: «Maksat zikrettiğiniz şey ise, o kadının mazereti kadınların nezdinde nasıl sağlamlaşmış olur?» denilirse; bunun cevabı daha önce geçmişti. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: لَا شَكَّ أَنَّهُنَّ إِنَّمَا ذكرت هَذَا الْكَلَامَ فِي مَعْرِضِ تَعْظِيمِ يُوسُفَ ﵇. فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ إِخْرَاجُهُ مِنَ الْبَشَرِيَّةِ وَإِدْخَالُهُ فِي الْمَلَكِيَّةِ سَبَبًا لِتَعْظِيمِ شَأْنِهِ وَإِعْلَاءِ مَرْتَبَتِهِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَوْ كَانَ الْمَلَكُ أَعْلَى حَالًا مِنَ الْبَشَرِ، ثُمَّ نَقُولُ: لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ بَيَانَ كَمَالِ حَالِهِ فِي الْحُسْنِ الَّذِي هُوَ الْخُلُقُ الظَّاهِرُ، أَوْ كَمَالِ حَالِهِ فِي الْحُسْنِ الَّذِي هُوَ الْخُلُقُ الْبَاطِنُ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ وَصَفُوهُ بِكَوْنِهِ كَرِيمًا، وَإِنَّمَا يَكُونُ كَرِيمًا بِسَبَبِ الْأَخْلَاقِ الْبَاطِنَةِ لَا بِسَبَبِ الْخِلْقَةِ الظَّاهِرَةِ، وَالثَّانِي: أَنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ وَجْهَ الْإِنْسَانِ لَا يُشْبِهُ وُجُوهَ الْمَلَائِكَةِ الْبَتَّةَ. أَمَّا كَوْنُهُ بَعِيدًا عَنِ الشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ مُعَرَّضًا عَنِ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ مُتَوَجِّهًا إِلَى عُبُودِيَّةِ اللَّه تَعَالَى مُسْتَغْرِقَ الْقَلْبِ، وَالرُّوحِ فِيهِ فَهُوَ أَمْرٌ مُشْتَرَكٌ فِيهِ بَيْنَ الْإِنْسَانِ الْكَامِلِ وَبَيْنَ الْمَلَائِكَةِ.

Beşinci Mesele: Meleğin beşerden daha üstün olduğunu söyleyenler bu ayetle delil getirip şöyle demişlerdir: Hiç şüphe yok ki onlar bu sözü Yûsuf aleyhisselâm'ı yüceltme makamında söylemişlerdir. Dolayısıyla onun beşeriyetten çıkarılıp meleklik mertebesine sokulmasının, onun şanını yüceltmeye ve mertebesini yükseltmeye bir sebep olması gerekir. Bu durum ancak meleğin beşerden daha üstün bir konumda olması halinde gerçekleşir. Sonra biz deriz ki: Maksat ya onun zâhirî yaratılış (suret) olan güzellikteki yetkinlik durumunu açıklamak ya da bâtınî ahlak olan güzellikteki yetkinlik durumunu açıklamaktır. Birincisi iki bakımdan bâtıldır: Birincisi: Onlar onu kerîm (değerli) olmakla nitelemişlerdir; kerîm olmak ise zâhirî yaratılıştan dolayı değil, bâtınî ahlak sebebiyle olur. İkincisi: Biz zorunlu olarak biliriz ki insanın yüzü asla meleklerin yüzlerine benzemez. Şehvet ve öfkeden uzak olması, cismanî lezzetlerden yüz çevirmesi, Allah Teâlâ'nın kulluğuna yönelip kalbi ve ruhuyla Onda fani olması ise kâmil insan ile melekler arasında ortak bir husustur.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: تَشْبِيهُ الْإِنْسَانِ بِالْمَلَكِ فِي الْأَمْرِ الَّذِي حَصَلَتِ الْمُشَابَهَةُ فِيهِ عَلَى سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ أَوْلَى مِنْ تَشْبِيهِهِ بِالْمَلَكِ فِيمَا لَمْ تَحْصُلِ الْمُشَابَهَةُ فِيهِ الْبَتَّةَ، فَثَبَتَ أَنَّ تَشْبِيهَ يُوسُفَ ﵇ بِالْمَلَكِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّمَا وَقَعَ فِي الْخُلُقِ الْبَاطِنِ، لَا فِي الصُّورَةِ الظَّاهِرَةِ، وَثَبَتَ أَنَّهُ مَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَلَكُ أَعْلَى حَالًا مِنَ الْإِنْسَانِ فِي هَذِهِ الْفَضَائِلِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ واللَّه أَعْلَمُ.

Bu sabit olunca deriz ki: İnsanı meleğe, aralarında hakikat yoluyla benzerlik meydana gelen bir hususta benzetmek, aralarında asla benzerlik bulunmayan bir hususta benzetmekten daha evladır. Böylece Yûsuf aleyhisselâm'ın bu ayette meleğe benzetilmesinin zâhirî surette değil, bâtınî ahlakta vaki olduğu sabit olmuştur. Durum böyle olunca da meleğin bu faziletlerde insandan daha üstün bir mertebede olması gerektiği ve dolayısıyla meleğin beşerden daha üstün olduğu sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ إِعْمَالُ «مَا» عَمَلَ لَيْسَ وَبِهَا وَرَدَ قَوْلُهُ: مَا هَذَا بَشَراً وَمِنْهَا قَوْلُهُ:

Altıncı Mesele: Hicaz ehlinin lügatinde «mâ» (مَا), «leyse» (لَيْسَ) gibi amel eder [ismini ref, haberini nasb yapar]. { مَا هَذَا بَشَراً } “Bu bir insan değil” kavli buna göre gelmiştir. Şu ayet de bu kabildendir:

مَا هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ [الْمُجَادَلَةِ: ٢] وَمَنْ قَرَأَ عَلَى لُغَةِ بَنِي تَمِيمٍ. قَرَأَ مَا هَذَا بَشَرٌ وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَقُرِئَ مَا هَذَا بَشَراً أَيْ مَا هُوَ بِعَبْدٍ مَمْلُوكٍ لِلْبَشَرِ إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ ثُمَّ نَقُولُ: مَا هَذَا بَشَرًا، أَيْ حَاصِلٌ بَشَرًا بمعنى هذا مشترى، وتقول: هَذَا لَكَ بَشَرًا أَمْ بِكْرًا، وَالْقِرَاءَةُ الْمُعْتَبَرَةُ هِيَ الْأُولَى لِمُوَافَقَتِهَا الْمُصْحَفَ، وَلِمُقَابَلَةِ الْبَشَرِ لِلْمَلَكِ.

{ مَا هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ } “Onlar, onların anaları değillerdir” [Mücâdele 2]. Benî Temîm lügatine göre okuyan kimse ise { مَا هَذَا بَشَرٌ } şeklinde okumuştur; bu İbn Mes'ûd'un kıraatidir. Ayrıca { مَا هَذَا بَشَراً } şeklinde [şın harfinin fethası ve şeddesiyle / be-şirren] de okunmuştur ki anlamı: «O, insanlara ait mülk edinilmiş bir köle değildir; bu ancak değerli bir melektir» demektir. Sonra deriz ki: { مَا هَذَا بَشَراً } yani bu satın alınmış anlamında «büşrâ/satın alma yoluyla elde edilmiş» demektir; nitekim «Bu sana satın alınmış mıdır yoksa ilk doğan [hediye] midir?» denir. Muteber olan kıraat ise mushafa uygunluğu ve beşerin meleğin karşılığı olması sebebiyle birinci kıraattir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٣٢]

[Yûsuf Suresi (12), Ayet 32]

قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢)

{ قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢) } “[Kadın] dedi ki: «İşte hakkında beni kınadığınız kimse budur! Andolsun ki ben onun nefsinden murat almak istedim de o iffetini korudu. Yemin olsun, eğer kendisine emrettiğimi yapmazsa mutlaka zindana atılacak ve elbette küçük düşenlerden olacaktır!»” (32)

اعْلَمْ أَنَّ النِّسْوَةَ لَمَّا قُلْنَ فِي امْرَأَةِ الْعَزِيزِ قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ، عَظُمَ ذَلِكَ/ عَلَيْهَا فَجَمَعَتْهُنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ فَعِنْدَ ذَلِكَ ذَكَرَتْ أَنَّهُنَّ بِاللَّوْمِ أَحَقُّ لِأَنَّهُنَّ بِنَظْرَةٍ وَاحِدَةٍ لِحَقِّهِنَّ أَعْظَمُ مِمَّا نَالَهَا مَعَ أَنَّهُ طَالَ مُكْثُهُ عِنْدَهَا.

Bil ki kadınlar Azîz'in karısı hakkında «Sevgi onun kalbini yakıp kavurmuş, biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz» dediklerinde, bu durum ona ağır geldi ve onları topladı. Onu gördüklerinde onu gözlerinde büyüttüler ve ellerini kestiler. İşte o vakit kadın, onların kınanmaya daha layık olduğunu belirtti; çünkü kendisi onun yanında uzun süre kaldığı halde, onlar tek bir bakışla onun başına gelen şeyden daha büyüğüne uğramışlardı.

فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ قَالَتْ: فَذلِكُنَّ مَعَ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ كَانَ حَاضِرًا؟

Eğer: «Yûsuf aleyhisselâm hazır bulunduğu halde kadın niçin [uzak için kullanılan] { فَذلِكُنَّ } “İşte o” dedi?» denilirse;

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَشَارَتْ بِصِيغَةِ ذَلِكُنَّ إِلَى يُوسُفَ بَعْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الْمَجْلِسِ. وَالثَّانِي: وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَهُوَ أَحْسَنُ مَا قِيلَ: أَنَّ النِّسْوَةَ كُنَّ يَقُلْنَ إِنَّهَا عَشِقَتْ عَبْدَهَا الْكَنْعَانِيَّ، فَلَمَّا رَأَيْنَهُ وَوَقَعْنَ فِي تِلْكَ الدَّهْشَةِ قَالَتْ: هَذَا الَّذِي رَأَيْتُمُوهُ هُوَ ذَلِكَ الْعَبْدُ الْكَنْعَانِيُّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ يَعْنِي: أَنَّكُنَّ لَمْ تَتَصَوَّرْنَهُ حَقَّ تَصَوُّرِهِ وَلَوْ حَصَلَتْ فِي خَيَالِكُنَّ صُورَتُهُ لَتَرَكْتُنَّ هَذِهِ الْمَلَامَةَ.

Bunun cevabı birkaç yöndendir: Birincisi: İbnü'l-Enbârî şöyle dedi: «Meclisten ayrılmasından sonra [uzak işaret zamiri olan] { ذَلِكُنَّ } lafzıyla Yûsuf'a işaret etti.» İkincisi: Keşşâf sahibinin zikrettiği ve söylenenlerin en güzeli olan görüştür: Kadınlar, onun Kenanlı kölesine âşık olduğunu söylüyorlardı. Onu görüp de o dehşete kapılınca kadın şöyle dedi: «Bu gördüğünüz kişi, hakkında beni kınadığınız o Kenanlı köledir!» Yani: «Siz onu hakkıyla gözünüzde canlandıramamıştınız; şayet onun sureti hayalinizde canlansaydı bu kınamayı bırakırdınız.»

وَاعْلَمْ أَنَّهَا لَمَّا أَظْهَرَتْ عُذْرَهَا عِنْدَ النِّسْوَةِ فِي شِدَّةِ مَحَبَّتِهَا لَهُ كَشَفَتْ عَنْ حَقِيقَةِ الْحَالِ فَقَالَتْ: وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ.

Bil ki kadın, ona karşı olan şiddetli sevgisi hususunda kadınlar nezdinde mazeretini ortaya koyunca, durumun hakikatini açığa vurarak şöyle dedi: { وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ } “Andolsun ki ben onun nefsinden murat almak istedim de o iffetini korudu”.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُ ﵇ كَانَ بَرِيئًا عَنْ تِلْكَ التُّهْمَةِ، وَعَنِ السُّدِّيِّ أَنَّهُ قَالَ: فَاسْتَعْصَمَ بَعْدَ حَلِّ السَّرَاوِيلِ وَمَا الَّذِي يَحْمِلُهُ عَلَى إِلْحَاقِ هَذِهِ الزِّيَادَةِ الْفَاسِدَةِ الْبَاطِلَةِ بِنَصِّ الْكِتَابِ.

Bil ki bu, onun aleyhisselâm o töhmetten berî olduğuna dair açık bir beyandır. Süddî'den ise onun: «Şalvarı çözdükten sonra iffetini korudu» dediği rivayet edilmiştir. Kitabın açık nassına bu bozuk ve bâtıl ziyadeyi eklemeye onu sevk eden şey nedir!

ثُمَّ قَالَ: وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ وَالْمُرَادُ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ إِنْ لَمْ يُوَافِقْهَا عَلَى مُرَادِهَا يُوقَعُ فِي السِّجْنِ وَفِي الصَّغَارِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ التَّوَعُّدَ بِالصَّغَارِ لَهُ تَأْثِيرٌ عَظِيمٌ فِي حَقِّ مَنْ كَانَ رَفِيعَ النَّفْسِ عَظِيمَ الْخَطَرِ مِثْلَ يُوسُفَ ﵇، وقوله: وَلَيَكُوناً كَانَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يَقِفَانِ عَلَى وَلَيَكُوناً بِالْأَلِفِ، وكذلك قوله: لَنَسْفَعاً [العلق: ١٥] واللَّه أعلم.

Sonra kadın: { وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ } “Yemin olsun, eğer kendisine emrettiğimi yapmazsa mutlaka zindana atılacak ve elbette küçük düşenlerden olacaktır!” dedi. Maksat, Yûsuf aleyhisselâm şayet onun arzusuna uymazsa zindana atılacak ve zillete düşürülecektir. Malumdur ki alçaltılmakla tehdit edilmenin, Yûsuf aleyhisselâm gibi yüksek ruhlu ve yüce mertebeli kimseler üzerinde muazzam bir tesiri vardır. Kadının { وَلَيَكُوناً } kavline gelince; Hamza ve Kisâî [tenvinle yazılan] { وَلَيَكُوناً } kelimesi üzerinde elif ile duruyorlardı; nitekim { لَنَسْفَعاً } [Alak 15] kavli de böyledir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]

[Yûsuf Suresi (12), Ayet 33-34]

قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤)

{ قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤) } “[Yûsuf] dedi ki: «Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir. Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan onlara meyleder ve cahillerden olurum!» Rabbi onun duasını kabul etti de onların tuzaklarını ondan savdı. Şüphesiz O, hakkıyla işiten, kemaliyle bilendir.” (33-34)

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَرْأَةَ لَمَّا قَالَتْ: وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ [يوسف: ٣٢] وَسَائِرُ النِّسْوَةِ سَمِعْنَ هَذَا التَّهْدِيدَ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُنَّ اجْتَمَعْنَ عَلَى يُوسُفَ ﵇ وَقُلْنَ لَا مَصْلَحَةَ لَكَ فِي مُخَالَفَةِ أَمْرِهَا/ وَإِلَّا وَقَعْتَ فِي السِّجْنِ وَفِي الصَّغَارِ فَعِنْدَ ذَلِكَ اجْتَمَعَ فِي حَقِّ يُوسُفَ ﵇ أَنْوَاعٌ مِنَ الْوَسْوَسَةِ:

Bil ki kadın { وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ } [Yûsuf 32] deyip diğer kadınlar da bu tehdidi işitince, zâhir olan şudur ki onlar Yûsuf aleyhisselâm'ın başına toplanıp: «Onun emrine muhalefet etmende senin için hiçbir menfaat yoktur, aksi takdirde zindana ve zillete düşersin» dediler. İşte o vakit Yûsuf aleyhisselâm hakkında çeşitli vesveseler bir araya geldi:

أَحَدُهَا: أَنَّ زَلِيخَا كَانَتْ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ. وَالثَّانِي: أَنَّهَا كَانَتْ ذَاتَ مَالٍ وَثَرْوَةٍ، وَكَانَتْ عَلَى عَزْمٍ أَنْ تَبْذُلَ الْكُلَّ لِيُوسُفَ بِتَقْدِيرِ أَنْ يُسَاعِدَهَا عَلَى مَطْلُوبِهَا. وَالثَّالِثُ: أَنَّ النِّسْوَةَ اجْتَمَعْنَ عَلَيْهِ وَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ كَانَتْ تُرَغِّبُهُ وَتُخَوِّفُهُ بِطَرِيقٍ آخَرَ، وَمَكْرُ النِّسَاءِ فِي هَذَا الْبَابِ شَدِيدٌ، وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ ﵇ كَانَ خَائِفًا مِنْ شَرِّهَا وَإِقْدَامِهَا عَلَى قَتْلِهِ وَإِهْلَاكِهِ، فَاجْتَمَعَ فِي حَقِّ يُوسُفَ جَمِيعُ جِهَاتِ التَّرْغِيبِ عَلَى مُوَافَقَتِهَا وَجَمِيعُ جِهَاتِ التَّخْوِيفِ عَلَى مُخَالَفَتِهَا، فَخَافَ ﵇ أَنْ تُؤَثِّرَ هَذِهِ الْأَسْبَابُ الْقَوِيَّةُ الْكَثِيرَةُ فِيهِ.

Birincisi: Zelîhâ son derece güzeldi. İkincisi: O mal ve servet sahibiydi ve Yûsuf'un kendi arzusuna yardımcı olması halinde her şeyini ona feda etme azmindeydi. Üçüncüsü: Kadınlar onun etrafında toplanmışlardı ve her biri onu başka bir yolla teşvik ediyor ve korkutuyordu; bu hususta kadınların hilesi ise pek çetindir. Dördüncüsü: O aleyhisselâm, kadının şerrinden ve kendisini öldürmeye ve helak etmeye girişmesinden korkuyordu. Böylece Yûsuf hakkında kadına uymaya yönelik bütün teşvik unsurları ve ona muhalefet etmeye yönelik bütün korkutma unsurları bir araya geldi; o aleyhisselâm da bu pek çok ve güçlü sebeplerin kendisinde tesir etmesinden korktu.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقُوَّةَ الْبَشَرِيَّةَ وَالطَّاقَةَ الْإِنْسَانِيَّةَ لَا تَفِي بِحُصُولِ هَذِهِ الْعِصْمَةِ الْقَوِيَّةِ، فَعِنْدَ هَذَا الْتَجَأَ إِلَى اللَّه تَعَالَى وَقَالَ: رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَقُرِئَ السَّجْنُ بِالْفَتْحِ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَفِيهِ سُؤَالَانِ:

Bil ki beşerî güç ve insanî takat bu güçlü korunmayı sağlamaya yetmez. İşte bu esnada o, Allah Teâlâ'ya sığındı ve { رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } “Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir” dedi. Masdar olarak fetha ile { السَّجْنُ } şeklinde de okunmuştur. Bunda iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: السِّجْنُ فِي غَايَةِ الْمَكْرُوهِيَّةِ، وَمَا دَعَوْنَهُ إِلَيْهِ فِي غَايَةِ الْمَطْلُوبِيَّةِ، فَكَيْفَ قَالَ: الْمَشَقَّةُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ اللَّذَّةِ؟

Birinci Soru: Zindan son derece kerih görülen bir şeydir; kadınların onu davet ettiği şey ise son derece arzulanan bir şeydir. O halde nasıl «Meşakkat bana lezzetten daha sevimlidir» demiştir?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ تِلْكَ اللَّذَّةَ كَانَتْ تَسْتَعْقِبُ آلَامًا عَظِيمَةً، وَهِيَ الذَّمُّ فِي الدُّنْيَا وَالْعِقَابُ فِي الْآخِرَةِ، وَذَلِكَ الْمَكْرُوهُ وَهُوَ اخْتِيَارُ السِّجْنِ كَانَ يَسْتَعْقِبُ سَعَادَاتٍ عَظِيمَةً، وَهِيَ الْمَدْحَ فِي الدُّنْيَا وَالثَّوَابَ الدَّائِمَ فِي الْآخِرَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ.

Cevap: O lezzetin peşinden büyük elemler geliyordu ki bunlar dünyada kınanma, ahirette ise azaptır. O kerih görülen şey, yani zindanı tercih etmek ise peşinden büyük mutluluklar getiriyordu ki bunlar dünyada övgü, ahirette ise ebedî sevaptır. İşte bu sebeple: { السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } “Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir” demiştir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّ حَبْسَهُمْ لَهُ مَعْصِيَةٌ كَمَا أَنَّ الزِّنَا مَعْصِيَةٌ، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُحِبَّ السِّجْنَ مَعَ أَنَّهُ مَعْصِيَةٌ.

İkinci Soru: Onların onu hapsetmesi zina gibi bir günahtır; o halde günah olduğu halde zindanı sevmesi nasıl caiz olur?

وَالْجَوَابُ: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ أَنَّهُ إِذَا كَانَ لَا بُدَّ مِنَ الْتِزَامِ أَحَدِ الأمرين أعني الزنا والسجن، فَهَذَا أَوْلَى، لِأَنَّهُ

Cevap: Sözün takdiri şudur: İki husustan birine, yani zina ile zindana katlanmak kaçınılmaz olduğunda, bu daha evladır; çünkü

مَتَى وَجَبَ الْتِزَامُ أَحَدِ شَيْئَيْنِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا شَرٌّ فَأَخَفُّهُمَا أَوْلَاهُمَا بِالتَّحَمُّلِ.

Her ikisi de şer olan iki şeyden birine katlanmak zorunlu olduğunda, katlanmaya en layık olanı ikisinin daha hafif olanıdır.

ثُمَّ قَالَ: وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ أَمِلْ إِلَيْهِنَّ يُقَالُ: صَبَا إِلَى اللَّهْوِ يَصْبُو صَبْوًا إِذَا مَالَ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَنْصَرِفُ عَنِ الْمَعْصِيَةِ إِلَّا إِذَا صَرَفَهُ اللَّه تَعَالَى عَنْهَا قَالُوا: لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنْ لَمْ يَصْرِفْهُ عَنْ ذَلِكَ الْقَبِيحِ وَقَعَ فِيهِ وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ الْقُدْرَةَ وَالدَّاعِيَ إِلَى الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ إِنِ اسْتَوَيَا امْتَنَعَ الْفِعْلُ، لِأَنَّ الْفِعْلَ رُجْحَانٌ لِأَحَدِ الطَّرَفَيْنِ وَمَرْجُوحِيَّةٌ لِلطَّرْفِ الْآخَرِ وَحُصُولُهُمَا حَالَ اسْتِوَاءِ الطَّرَفَيْنِ جَمْعٌ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ حَصَلَ الرُّجْحَانُ فِي أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ فَذَلِكَ الرُّجْحَانُ لَيْسَ مِنَ الْعَبْدِ وَإِلَّا لَذَهَبَتِ الْمَرَاتِبُ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ بَلْ هُوَ مِنَ اللَّه تَعَالَى فَالصَّرْفُ عِبَارَةٌ عَنْ جَعْلِهِ مَرْجُوحًا لِأَنَّهُ مَتَى/ صَارَ مَرْجُوحًا صَارَ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ لِأَنَّ الْوُقُوعَ رُجْحَانٌ، فَلَوْ وَقَعَ حَالَ الْمَرْجُوحِيَّةِ لَحَصَلَ الرُّجْحَانُ حَالَ حُصُولِ الْمَرْجُوحِيَّةِ، وَهُوَ يَقْتَضِي حُصُولَ الْجَمْعِ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ انْصِرَافَ الْعَبْدِ عَنِ الْقَبِيحِ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى. وَيُمْكِنُ تَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّهُ كَانَ قَدْ حَصَلَ فِي حَقِّ يُوسُفَ ﵇ جَمِيعُ الْأَسْبَابِ الْمُرَغِّبَةِ فِي تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ وَهُوَ الِانْتِفَاعُ بِالْمَالِ وَالْجَاهِ وَالتَّمَتُّعِ بِالْمَنْكُوحِ وَالْمَطْعُومِ وَحَصَلَ فِي الْإِعْرَاضِ عَنْهَا جَمِيعُ الْأَسْبَابِ الْمُنَفِّرَةِ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَقَدْ قَوِيَتِ الدَّوَاعِي فِي الْفِعْلِ وَضَعُفَتِ الدَّوَاعِي فِي التَّرْكِ، فَطَلَبَ مِنَ اللَّه ﷾ أَنْ يُحْدِثَ فِي قَلْبِهِ أَنْوَاعًا مِنَ الدَّوَاعِي الْمُعَارِضَةِ النَّافِيَةِ لِدَوَاعِي الْمَعْصِيَةِ إِذْ لَوْ لَمْ يَحْصُلْ هَذَا الْمُعَارِضُ لَحَصَلَ الْمُرَجِّحُ لِلْوُقُوعِ فِي الْمَعْصِيَةِ خَالِيًا عَمَّا يُعَارِضُهُ، وَذَلِكَ يُوجِبُ وُقُوعَ الْفِعْلِ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ.

Sonra: { وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan onlara meyleder ve cahillerden olurum!” buyurdu. { أَصْبُ إِلَيْهِنَّ } onlara meylederim demektir; nitekim eğlenceye meylettiğinde «صَبَا إِلَى اللَّهْوِ يَصْبُو صَبْوًا» denir. [Ehl-i Sünnet] arkadaşlarımız bu ayetle, Allah Teâlâ kendisinden uzaklaştırmadıkça insanın günahtan uzaklaşamayacağına delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: Çünkü bu ayet, Allah Teâlâ o çirkinliği ondan savmadığı takdirde onun o günaha düşeceğine delalet eder. Bunun izahı şudur: Kudret ile yapma ve terk etmeye sevk eden saik birbirine eşit olursa fiilin meydana gelmesi imkânsız olur; çünkü fiil iki taraftan birinin ağır basması (rüçhan) ve diğer tarafın zayıf kalmasıdır (mercûhiyet), iki taraf eşitken bunların meydana gelmesi ise iki zıddın birleşmesidir ki bu muhaldir. Eğer taraflardan birinde üstünlük hasıl olursa, bu üstünlük kuldan değildir; aksi takdirde mertebeler sonsuza kadar uzayıp giderdi, bilakis bu üstünlük Allah Teâlâ'dandır. Savmak (sarf) ise onu mercûh (tercih edilmeyen) kılmaktan ibarettir; zira mercûh olduğu anda vuku bulması imkânsız hale gelir; çünkü vuku bulmak ağır basmaktır. Şayet zayıf kalma durumunda vuku bulsaydı, zayıf olma anında ağır basma hasıl olurdu ki bu da iki zıddın birleşmesini gerektirir, bu ise muhaldir. Böylece kulun çirkinlikten uzaklaşmasının ancak Allah Teâlâ'dan olduğu sabit olmuştur. Bu sözü başka bir vecihle de açıklamak mümkündür; o da şudur: Yûsuf aleyhisselâm hakkında o günaha teşvik eden bütün sebepler, yani malla, mevkiyle faydalanmak, nikâhlanacak ve yenecek şeylerden zevk almak hasıl olmuştu; ondan yüz çevirmede ise bütün caydırıcı sebepler meydana gelmişti. Durum böyle olunca fiili işleme saikleri güçlenmiş, terk etme saikleri zayıflamıştı. Bu sebeple Allah celle celâluhû'dan, kalbinde günah saiklerine zıt ve onları gideren çeşitli [hayırlı] saikler yaratmasını talep etti. Çünkü bu zıt saik bulunmasaydı, günaha düşmeyi tercih ettiren etken kendisine karşı duran bir engel olmaksızın gerçekleşirdi; bu da fiilin vukuunu zorunlu kılardı ki { أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ } “onlara meyleder ve cahillerden olurum” kavliyle kastedilen de budur.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]

[Yûsuf Suresi (12), Ayet 35-36]

ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥) وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦)

{ ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥) وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦) } “Sonra [delilleri ve] alametleri gördükleri halde, yine de onu bir süreye kadar zindana atmak onlara uygun göründü. Onunla birlikte zindana iki genç delikanlı daha girdi. Onlardan biri: «Ben rüyamda kendimi şarap sıkarken gördüm» dedi. Diğeri de: «Ben de kendimi başımın üstünde ekmek taşırken gördüm, kuşlar ondan yiyordu. Bize bunun tabirini haber ver; çünkü biz seni iyilik edenlerden görüyoruz» dedi.” (35-36)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ } “Sonra alametleri gördükleri halde, yine de onu bir süreye kadar zindana atmak onlara uygun göründü” kavli hakkında] Bu ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ زَوْجَ الْمَرْأَةِ لَمَّا ظَهَرَ لَهُ بَرَاءَةُ سَاحَةِ يُوسُفَ ﵇ فَلَا جَرَمَ لَمْ يَتَعَرَّضْ لَهُ، فَاحْتَالَتِ الْمَرْأَةُ بَعْدَ ذَلِكَ بِجَمِيعِ الْحِيَلِ حَتَّى تَحْمِلَ يُوسُفَ ﵇ عَلَى مُوَافَقَتِهَا عَلَى مُرَادِهَا، فَلَمْ يَلْتَفِتْ يُوسُفُ إِلَيْهَا، فَلَمَّا أَيِسَتْ مِنْهُ احْتَالَتْ فِي طَرِيقٍ آخَرَ وَقَالَتْ لِزَوْجِهَا: إِنَّ هَذَا الْعَبْدَ الْعِبْرَانِيَّ فَضَحَنِي فِي النَّاسِ يَقُولُ لَهُمْ: إِنِّي رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ، وَأَنَا لَا أَقْدِرُ عَلَى إِظْهَارِ عُذْرِي، فَإِمَّا أَنْ تَأْذَنَ لِي فَأَخْرُجَ وَأَعْتَذِرَ وَإِمَّا أَنْ تَحْبِسَهُ كَمَا حَبَسْتَنِي، فَعِنْدَ ذَلِكَ وَقَعَ فِي قَلْبِ الْعَزِيزِ أَنَّ الْأَصْلَحَ حَبْسُهُ حَتَّى يَسْقُطَ عَنْ أَلْسِنَةِ النَّاسِ ذِكْرَ هَذَا الْحَدِيثِ وَحَتَّى تَقِلَّ الْفَضِيحَةُ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلُهُ ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ لِأَنَّ الْبَدَاءَ عِبَارَةٌ عَنْ تَغَيُّرِ الرَّأْيِ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ/ فِي الْأَوَّلِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَاتِ بَرَاءَتُهُ بِقَدِّ الْقَمِيصِ مِنْ دُبُرٍ، وَخَمْشُ الْوَجْهِ، وَإِلْزَامُ الْحَكَمِ إِيَّاهَا بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ [يوسف: ٢٨] وَذَكَرْنَا أَنَّهُ ظَهَرَتْ هُنَاكَ أَنْوَاعٌ أُخَرُ مِنَ الْآيَاتِ بَلَغَتْ مَبْلَغَ الْقَطْعِ وَلَكِنَّ الْقَوْمَ سَكَتُوا عَنْهَا سَعْيًا فِي إِخْفَاءِ الْفَضِيحَةِ.

Birinci Mesele: Bil ki kadının kocasına Yûsuf aleyhisselâm'ın suçsuzluğu aşikâr olunca, ona asla dokunmadı. Bundan sonra kadın, Yûsuf aleyhisselâm'ı kendi arzusuna uymaya sevk etmek için her türlü hileye başvurdu; fakat Yûsuf ona dönüp bakmadı. Kadın ondan ümidini kesince başka bir yola başvurdu ve kocasına şöyle dedi: «Bu İbrani köle beni insanlar arasında rezil etti; onlara benim onun nefsinden murat almak istediğimi söylüyor. Ben ise mazeretimi ortaya koyamıyorum. Ya bana izin ver çıkıp mazeretimi bildireyim ya da beni hapsettiğin gibi onu da hapset.» İşte o vakit Azîz'in kalbine, bu dedikodunun insanların dilinden düşmesi ve rezaletin azalması için en uygun olanın onu hapsetmek olduğu düşüncesi düştü. İşte { ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ } “Sonra alametleri gördükleri halde, yine de onu bir süreye kadar zindana atmak onlara uygun göründü” kavlinden maksat budur. Çünkü bedâ (بَدَاء), ilk başta bulunulan görüşten farklı bir görüşe dönmekten ibarettir. Alametlerden (âyât) maksat ise gömleğin arkadan yırtılması, yüzün tırmalanması ve hâkimin kadına { إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Şüphesiz bu sizin tuzağınızdandır; doğrusu sizin tuzağınız pek büyüktür” [Yûsuf 28] diyerek suçu ona yüklemesidir. Zikrettiğimiz üzere orada kesin bilgi derecesine ulaşan başka türlü alametler de ortaya çıkmıştı; ancak ahali rezaleti gizleme gayesiyle bunlardan bahsetmeyip susmuştu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: بَدا لَهُمْ فِعْلٌ وَفَاعِلُهُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ قَوْلُهُ: لَيَسْجُنُنَّهُ وَظَاهِرُ هَذَا الْكَلَامِ يَقْتَضِي إِسْنَادَ الْفِعْلِ إِلَى فِعْلٍ آخَرَ، إِلَّا أَنَّ النَّحْوِيِّينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ إِسْنَادَ الْفِعْلِ إِلَى الْفِعْلِ لَا يَجُوزُ، فَإِذَا قُلْتَ

İkinci Mesele: { بَدا لَهُمْ } kavli fiildir, bu makamda onun faili ise { لَيَسْجُنُنَّهُ } kavlidir. Bu sözün zâhiri bir fiilin diğer bir fiile isnat edilmesini gerektirir; ancak nahivciler fiilin fiile isnat edilmesinin caiz olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Zira şöyle desen:

خَرَجَ ضَرَبَ لَمْ يُفِدِ الْبَتَّةَ، فَعِنْدَ هَذَا قَالُوا: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ ثُمَّ بَدَا لَهُمْ سَجْنُهُ، إِلَّا أَنَّهُ أُقِيمَ هَذَا الْفِعْلُ مَقَامَ ذَلِكَ الِاسْمِ، وَأَقُولُ: الذَّوْقُ يَشْهَدُ بِأَنَّ جَعْلَ الْفِعْلِ مخبر عَنْهُ لَا يَجُوزُ وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ الْفِعْلُ خَبَرًا فَجَعْلُ الْخَبَرِ مُخْبَرًا عَنْهُ لَا يَجُوزُ، لِأَنَّا نَقُولُ: الِاسْمُ قَدْ يَكُونُ خَبَرًا كَقَوْلِكَ: زَيْدٌ قَائِمٌ فَقَائِمٌ اسْمٌ وَخَبَرٌ فَعَلِمْنَا أَنَّ كَوْنَ الشَّيْءِ خَبَرًا لَا يُنَافِي كَوْنَهُ مُخْبَرًا عَنْهُ، بَلْ نَقُولُ فِي هَذَا الْمَقَامِ: شُكُوكٌ أَحَدُهَا: أَنَّا إِذَا قُلْنَا: ضَرَبَ فَعَلَ فَالْمُخْبَرُ عَنْهُ بِأَنَّهُ فِعْلٌ هُوَ ضَرَبَ، فَالْفِعْلُ صَارَ مُخْبَرًا عَنْهُ.

«Çıktı dövdü» desen hiçbir fayda ifade etmez. İşte bu noktada şöyle dediler: Sözün takdiri «Sonra onlara onun hapsedilmesi uygun göründü» şeklindedir; ancak bu fiil o ismin (masdarın) yerine ikame edilmiştir. Ben derim ki: Dil zevki, fiilin hakkında haber verilen (müsnedün ileyh) kılınmasının caiz olmadığına şahitlik eder. Hiç kimse «Fiil haberdir (yüklemdir); haber olan bir şeyin hakkında haber verilen (özne) kılınması caiz değildir» diyemez. Çünkü biz deriz ki: İsim de «Zeyd ayaktadır» sözünde olduğu gibi haber olabilir; burada «ayaktadır» kelimesi hem isimdir hem haberdir. Böylece anladık ki bir şeyin haber olması, onun hakkında haber verilen olmasına engel teşkil etmez. Bilakis biz bu makamda deriz ki: Şüpheler vardır; bunlardan birincisi: «Dövdü fiildir» dediğimizde hakkında «fiildir» diye haber verilen şey «dövdü» kelimesidir; dolayısıyla fiil hakkında haber verilen olmuştur.

فَإِنْ قَالُوا: الْمُخْبَرُ عَنْهُ هُوَ هَذِهِ الصِّيغَةُ وَهِيَ اسْمٌ فَنَقُولُ: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْمُخْبَرُ عَنْهُ بِأَنَّهُ فِعْلٌ اسْمٌ لَا فِعْلٌ وَذَلِكَ كَذِبٌ وَبَاطِلٌ، بَلْ نَقُولُ الْمُخْبَرُ عَنْهُ بِأَنَّهُ فِعْلٌ إِنْ كَانَ فِعْلًا فَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْفِعْلَ يَصِحُّ الْإِخْبَارُ عَنْهُ وَإِنْ كَانَ اسْمًا كَانَ مَعْنَاهُ: أَنَّا أَخْبَرْنَا عَنِ الِاسْمِ بِأَنَّهُ فِعْلٌ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ بَاطِلٌ، وَفِي هَذَا الْبَابِ مَبَاحِثُ عَمِيقَةٌ ذَكَرْنَاهَا فِي «كُتُبِ الْمَعْقُولَاتِ» .

Eğer: «Hakkında haber verilen şey bu lafızdır ve o bir isimdir» derlerse, biz deriz ki: Bu takdire göre, fiil olduğu haber verilen şeyin fiil değil isim olması gerekir ki bu da yalan ve bâtıldır. Bilakis deriz ki: Fiil olduğu haber verilen şey şayet fiil ise, fiilden haber verilmesinin sahih olduğu sabit olmuştur; şayet isim ise, bunun anlamı ismin fiil olduğunu haber verdiğimiz anlamına gelir ki bunun bâtıl olduğu malumdur. Bu konuda aklî ilimler kitaplarımızda zikrettiğimiz derin incelemeler vardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْحِينُ وَقْتٌ مِنَ الزَّمَانِ غَيْرُ مَحْدُودٍ يَقَعُ عَلَى الْقَصِيرِ مِنْهُ، وَعَلَى الطَّوِيلِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ إِلَى انْقِطَاعِ الْمَقَالَةِ وَمَا شَاعَ فِي الْمَدِينَةِ مِنَ الْفَاحِشَةِ، ثم قيل: الحين هاهنا خَمْسُ سِنِينَ، وَقِيلَ: بَلْ سَبْعُ سِنِينَ، وَقَالَ مقاتل بن سليمان: حبس يوسف اثنتي عشر سَنَةً، وَالصَّحِيحُ أَنَّ هَذِهِ الْمَقَادِيرَ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ، وَإِنَّمَا الْقَدْرُ الْمَعْلُومُ أَنَّهُ بَقِيَ مَحْبُوسًا مُدَّةً طَوِيلَةً لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ [يُوسُفَ: ٤٥] .

Üçüncü Mesele: Dil ehli şöyle dedi: Hîn (حِين), zamanın sınırlanmamış bir vakti olup hem kısası hem de uzunu için kullanılır. İbn Abbâs: «Sözlerin ve şehirde yayılan çirkin dedikoduların kesilmesine kadar» demektir, demiştir. Sonra: Buradaki hîn beş yıldır, denildi. Yedi yıldır da denildi. Mukâtil b. Süleymân: «Yûsuf on iki yıl hapsedildi» dedi. Sahih olan ise bu miktarların bilinmediğidir; bilinen miktar ise Allah Teâlâ'nın { وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } “Bir süre sonra hatırladı” [Yûsuf 45] kavli gereğince onun uzun bir müddet mahpus kaldığıdır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ فَهَهُنَا مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: لَمَّا أَرَادُوا حَبْسَهُ حَبَسُوهُ وَحُذِفَ ذَلِكَ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ عَلَيْهِ قِيلَ: هُمَا غُلَامَانِ كَانَا لِلْمَلِكِ الْأَكْبَرِ بِمِصْرَ أَحَدُهُمَا صَاحِبُ طَعَامِهِ، وَالْآخَرُ صَاحِبُ شَرَابِهِ رُفِعَ إِلَيْهِ أَنَّ صَاحِبَ طَعَامِهِ يُرِيدُ أَنْ يَسُمَّهُ وَظَنَّ أَنَّ الْآخَرَ يُسَاعِدُهُ عَلَيْهِ فَأَمَرَ بِحَبْسِهِمَا بَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın { وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ } “Onunla birlikte zindana iki genç delikanlı daha girdi” kavline gelince; burada hazfedilmiş bir kısım vardır, takdiri şöyledir: «Onu hapsetmek istediklerinde hapsettiler.» { وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ } kavlinin buna delalet etmesinden ötürü bu kısım hazfedilmiştir. Denildi ki: Bu ikisi Mısır'ın büyük kralının iki kölesiydi; biri onun yemek sorumlusu, diğeri ise içecek sorumlusuydu. Krala yemek sorumlusunun kendisini zehirlemek istediği ihbar edilmiş, diğerinin de ona yardım ettiğini zannetmiş ve ikisinin de hapsedilmesini emretmişti. Ayette birkaç soru kalmıştır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ عَرَفَا أَنَّهُ ﵇ عَالِمٌ بِالتَّعْبِيرِ؟

Birinci Soru: O ikisi, onun aleyhisselâm rüya tabirini bildiğini nasıl anladılar?

وَالْجَوَابُ: لَعَلَّهُ ﵇ سَأَلَهُمَا عَنْ حُزْنِهِمَا وَغَمِّهِمَا فَذَكَرَا إِنَّا رَأَيْنَا فِي الْمَنَامِ هَذِهِ الرُّؤْيَا، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمَا رَأَيَاهُ وَقَدْ أَظْهَرَ مَعْرِفَتَهُ بِأُمُورٍ مِنْهَا تَعْبِيرُ الرُّؤْيَا فَعِنْدَهَا ذَكَرَا لَهُ ذَلِكَ.

Cevap: Muhtemelen o aleyhisselâm onların üzüntü ve kederlerini sordu, onlar da «Biz rüyada şu rüyayı gördük» dediler. Ya da onun aralarında rüya tabirinin de bulunduğu bazı hususlardaki bilgisini ortaya koyduğunu gördüler ve bunun üzerine durumu ona anlattılar.

السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ عَرَفَ أَنَّهُمَا كَانَا عَبْدَيْنِ لِلْمَلِكِ:

İkinci Soru: Onların kralın iki kölesi olduğunu nasıl bildi?

الْجَوَابُ: لِقَوْلِهِ: فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً [يُوسُفَ: ٤١] أَيْ مَوْلَاهُ وَلِقَوْلِهِ: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ [يُوسُفَ:

Cevap: [Yûsuf'un] { فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً } “Efendisine şarap sunacak” [Yûsuf 41] yani efendisine [kavlinden] ve { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Efendinin yanında beni an” [Yûsuf:

٤٢] .

42] [kavlindendir].

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: كَيْفَ عَرَفَ أَنَّ أَحَدَهُمَا صَاحِبُ شَرَابِ الْمَلِكِ، وَالْآخَرُ صَاحِبُ طَعَامِهِ؟

Üçüncü Soru: Onlardan birinin kralın içecek sorumlusu, diğerinin ise yemek sorumlusu olduğunu nasıl bildi?

وَالْجَوَابُ: رُؤْيَا كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا تُنَاسِبُ حِرْفَتَهُ لِأَنَّ أَحَدَهُمَا رَأَى أَنَّهُ يَعْصِرُ الْخَمْرَ وَالْآخَرَ كَأَنَّهُ يَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِهِ خُبْزًا.

Cevap: Onlardan her birinin rüyası kendi mesleğine uygundu; zira biri şarap sıktığını, diğeri ise başının üzerinde ekmek taşıdığını görmüştü.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: كَيْفَ وَقَعَتْ رُؤْيَةُ الْمَنَامِ؟

Dördüncü Soru: Rüya görme hadisesi nasıl vuku buldu?

وَالْجَوَابُ: فِيهِ قَوْلَانِ:

Cevap: Bunda iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا دَخَلَ السِّجْنَ قَالَ لِأَهْلِهِ إِنِّي أُعَبِّرُ الْأَحْلَامَ فَقَالَ أَحَدُ الْفَتَيَيْنِ، هَلُمَّ فَلْنَخْتَبِرْ هَذَا الْعَبْدَ الْعِبْرَانِيَّ بِرُؤْيَا نَخْتَرِعُهَا لَهُ فَسَأَلَاهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَا رَأَيَا شَيْئًا. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: ما كانا رأيا شيئا وإنما تحاكما ليختبرا علمه.

Birinci Görüş: Yûsuf aleyhisselâm zindana girdiğinde oradakilere «Ben rüyaları tabir ederim» dedi. İki gençten biri: «Gelin, uyduracağımız bir rüya ile bu İbrani köleyi imtihan edelim» dedi ve hiçbir şey görmedikleri halde ona soru sordular. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: «Onlar hiçbir şey görmemişlerdi; sadece onun ilmini sınamak için ona başvurmuşlardı.»

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ مُجَاهِدٌ كَانَا قَدْ رَأَيَا حِينَ دَخَلَا السِّجْنَ رُؤْيَا فَأَتَيَا يُوسُفَ ﵇ فَسَأَلَاهُ عَنْهَا، فَقَالَ السَّاقِي أَيُّهَا الْعَالِمُ إِنِّي رَأَيْتُ كَأَنِّي فِي بُسْتَانٍ فَإِذَا بِأَصْلِ عِنَبَةٍ حَسَنَةٍ فِيهَا ثَلَاثَةُ أَغْصَانٍ عَلَيْهَا ثَلَاثَةُ عَنَاقِيدَ مِنْ عِنَبٍ فَجَنَيْتُهَا وَكَأَنَّ كَأْسَ الْمَلِكِ بِيَدِي فَعَصَرْتُهَا فِيهِ وَسَقَيْتُهَا الْمَلِكَ فَشَرِبَهُ فَذَلِكَ قَوْلُهُ: إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقَالَ صَاحِبُ الطَّعَامِ إِنِّي رَأَيْتُ كَأَنَّ فَوْقَ رَأْسِي ثَلَاثَ سِلَالٍ فِيهَا خُبْزٌ وَأَلْوَانٌ وَأَطْعِمَةٌ وَإِذَا سِبَاعُ الطَّيْرِ تَنْهَشُ مِنْهُ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ.

İkinci Görüş: Mücâhid şöyle dedi: Onlar zindana girdiklerinde gerçekten bir rüya görmüşlerdi; Yûsuf aleyhisselâm'a gelip bunu sordular. Sâkî şöyle dedi: «Ey âlim kişi! Ben sanki bir bostandaymışım, orada üzerinde üç salkım üzüm bulunan güzel bir asma kütüğü varmış gibi gördüm; onları topladım, kralın kadehi de sanki elimdeymiş gibiydi, üzümleri onun içine sıktım ve krala içirdim, o da içti.» İşte { إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً } “Ben rüyamda kendimi şarap sıkarken gördüm” kavli budur. Yemek sorumlusu ise şöyle dedi: «Ben sanki başımın üzerinde içinde ekmek, çeşitli yemekler ve yiyecekler bulunan üç sepet varmış ve yırtıcı kuşlar ondan gagalayıp yiyormuş gibi gördüm.» İşte Allah Teâlâ'nın { وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ } “Diğeri de: «Ben de kendimi başımın üstünde ekmek taşırken gördüm, kuşlar ondan yiyordu» dedi” kavli budur.

السُّؤَالُ الْخَامِسُ: كَيْفَ عَرَفَ يُوسُفُ ﵇ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً رُؤْيَا الْمَنَامِ؟

Beşinci Soru: Yûsuf aleyhisselâm, onun { إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً } “Ben kendimi şarap sıkarken gördüm” sözüyle rüya görmeyi kastettiğini nereden anladı?

الْجَوَابُ: لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَقْصِدِ النَّوْمَ كَانَ ذِكْرُ قَوْلِهِ: أَعْصِرُ يُغْنِيهِ عَنْ ذِكْرِ قَوْلِهِ أَرانِي وَالثَّانِي: دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ [يوسف: ٣٦] .

Cevap: Birkaç yöndendir: Birincisi: Şayet uykuyu (rüyayı) kastetmeseydi, { أَعْصِرُ } “sıkıyorum” demesi kendisini { أَرانِي } “kendimi görüyorum” demekten müstağni kılardı. İkincisi: { نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ } “Bize bunun tabirini haber ver” [Yûsuf 36] kavli buna delalet etmiştir.

السُّؤَالُ السَّادِسُ: كَيْفَ يُعْقَلُ عَصْرُ الْخَمْرِ؟

Altıncı Soru: Şarabın sıkılması nasıl aklen tasavvur edilir?

الْجَوَابُ: فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَعْصِرُ عِنَبَ خَمْرٍ، أَيِ الْعِنَبَ الَّذِي يَكُونُ عَصِيرُهُ خَمْرًا فَحُذِفَ الْمُضَافُ. الثَّانِي: أَنَّ الْعَرَبَ تسمي الشيء باسم ما يئول إِلَيْهِ إِذَا انْكَشَفَ الْمَعْنَى وَلَمْ يَلْتَبِسْ يَقُولُونَ فُلَانٌ يَطْبُخُ دِبْسًا وَهُوَ يَطْبُخُ عَصِيرًا. وَالثَّالِثُ: قَالَ أَبُو صَالِحٍ: أَهْلُ عُمَانَ يُسَمُّونَ الْعِنَبَ بِالْخَمْرِ فَوَقَعَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ فَنَطَقُوا بِهَا قَالَ الضَّحَّاكُ: نَزَلَ الْقُرْآنُ بِأَلْسِنَةِ جَمِيعِ الْعَرَبِ.

Cevap: Bunda üç görüş vardır: Birincisi: Anlamın «şarabın üzümünü sıkıyorum», yani sıkıldığında şarap olacak üzümü sıkıyorum şeklinde olmasıdır ki burada muzâf hazfedilmiştir. İkincisi: Araplar mana açık olup karışıklık bulunmadığında bir şeyi dönüşeceği halin ismiyle adlandırırlar; nitekim pekmez kaynatmakta olan kimse için «Falan pekmez pişiriyor» derler, oysa o üzüm suyunu pişirmektedir. Üçüncüsü: Ebû Sâlih şöyle dedi: Umman halkı üzüme «hamr» (şarap) adını verirdi; bu lafız Mekke ehline ulaştı ve onlar da bunu kullandılar. Dahhâk: «Kur'an bütün Arapların lehçeleriyle inmiştir» demiştir.

السُّؤَالُ السَّابِعُ: مَا مَعْنَى التَّأْوِيلِ فِي قَوْلِهِ: نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ.

Yedinci Soru: { نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ } “Bize bunun tabirini haber ver” kavlindeki tevilin anlamı nedir?