Binûn

Yûsuf Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بُشْرى بِغَيْرِ الْأَلِفِ وَبِسُكُونِ الْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ يَا بُشْرَايَ بِالْأَلِفِ وَفَتْحِ الْيَاءِ عَلَى الْإِضَافَةِ.

Birinci Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî, elifsiz ve yâ'nın sükûnu ile { بُشْرى } şeklinde okumuşlardır. Diğer [kıraat imamları] ise izâfet üzere elif ve yâ'nın fethasıyla { يَا بُشْرَايَ } şeklinde okumuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: يا بُشْرى قَوْلَانِ:

İkinci Mesele: { يا بُشْرى } buyruğu hakkında iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا كَلِمَةٌ تُذْكَرُ عِنْدَ الْبِشَارَةِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُمْ: يَا عَجَبًا مِنْ كَذَا وقوله: يا أَسَفى / عَلى يُوسُفَ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَفِي تَفْسِيرِ النِّدَاءِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى النِّدَاءِ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي لَا تُجِيبُ تَنْبِيهُ الْمُخَاطَبِينَ وَتَوْكِيدُ الْقِصَّةِ فَإِذَا قُلْتَ: يَا عَجَبَاهُ فَكَأَنَّكَ قُلْتَ اعْجَبُوا. الثَّانِي: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: كَأَنَّهُ

Birinci Görüş: Bunun müjde anında zikredilen bir söz olduğudur. Bunun benzeri insanların: «Şuna hayret!» sözleri ve [Ya'kūb'un] { يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ } “Vah Yûsuf'a vah!” sözüdür. Bu görüşe göre nidanın tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Cevap vermeyen bu tür şeylere yapılan nidanın anlamı, muhatapları uyarmak ve olayı pekiştirmektir. Sen: «Yâ acebâh (ne hayret)!» dediğin zaman sanki «Şaşınız!» demiş gibi olursun. İkincisi: Ebû Ali şöyle demiştir: Sanki o şöyle

يَقُولُ: يَا أَيَّتُهَا الْبُشْرَى هَذَا الْوَقْتُ وَقْتُكِ، وَلَوْ كُنْتَ مِمَّنْ يُخَاطَبُ لَخُوطِبْتَ الْآنَ وَلَأُمِرْتَ بِالْحُضُورِ.

demektedir: «Ey müjde, işte bu vakit senin vaktindir! Eğer sen hitap edilenlerden olsaydın şimdi sana hitap edilir ve hazır bulunman emredilirdi.»

وَاعْلَمْ أَنَّ سَبَبَ الْبِشَارَةِ هُوَ أَنَّهُمْ وَجَدُوا غُلَامًا فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَقَالُوا: نَبِيعُهُ بِثَمَنٍ عَظِيمٍ وَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِحُصُولِ الْغِنَى.

Bil ki müjdenin sebebi, son derece güzel bir erkek çocuk bulmuş olmalarıdır; «Onu büyük bir bedelle satarız ve bu durum zenginlik elde etmeye sebep olur» demişlerdir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ السُّدِّيُّ أَنَّ الَّذِي نَادَى صَاحِبَهُ وَكَانَ اسْمَهُ، فَقَالَ يَا بُشْرَى كَمَا تَقُولُ يَا زَيْدُ. وَعَنِ الْأَعْمَشِ أَنَّهُ قَالَ: دَعَا امْرَأَةً اسْمُهَا بُشْرَى يَا بُشْرى قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: إِنْ جَعَلْنَا الْبُشْرَى اسْمًا لِلْبِشَارَةِ، وَهُوَ الْوَجْهُ جَازَ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ كَمَا قِيلَ: يَا رَجُلُ لِاخْتِصَاصِهِ بِالنِّدَاءِ، وَجَازَ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ عَلَى تَقْدِيرِ: أَنَّهُ جَعَلَ ذَلِكَ النِّدَاءَ شَائِعًا فِي جِنْسِ الْبُشْرَى، وَلَمْ يَخُصَّ كما تقول: يا رجلا ويا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ [يس: ٣٠] .

İkinci Görüş: Süddî'nin zikrettiği görüştür; nida eden kimse arkadaşına seslenmiştir ve onun adı [Büşrâ] idi; tıpkı senin «Ey Zeyd!» demen gibi «Ey Büşrâ!» demiştir. A‘meş'ten de onun: «Büşrâ adında bir kadını { يَا بُشْرى } diyerek çağırdı» dediği rivayet edilmiştir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: «Eğer el-büşrâ kelimesini müjde ismi kılarsak -ki doğru olan vecih budur- nida ile muayyen kılınmasından dolayı tıpkı 'yâ raculü' (يَا رَجُلُ) denilmesi gibi merfû mahallinde olması caiz olduğu gibi; tıpkı senin 'yâ racülen' (يَا رَجُلًا) ve { يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } [Yâsîn: 30] “Yazıklar olsun o kullara!” demende olduğu gibi, bu nidayı müjde cinsine yaygın kılıp muayyen kılmadığı takdiri üzere mensûb mevkiinde olması da caizdir.»

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً } “Onu bir ticaret malı olarak gizlediler” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الضَّمِيرُ فِي وَأَسَرُّوهُ إِلَى مَنْ يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْوَارِدِ وَأَصْحَابُهُ أَخْفَوْا مِنَ الرُّفْقَةِ أَنَّهُمْ وَجَدُوهُ فِي الْجُبِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ قُلْنَا لِلسَّيَّارَةِ الْتَقَطْنَاهُ شَارَكُونَا فِيهِ، وَإِنْ قُلْنَا اشْتَرَيْنَاهُ: سَأَلُونَا الشَّرِكَةَ، فَالْأَصْوَبُ أَنْ نَقُولَ: إِنَّ أَهْلَ الْمَاءِ جَعَلُوهُ بِضَاعَةً عِنْدَنَا عَلَى أَنْ نَبِيعَهُ لَهُمْ بِمِصْرَ.

Birinci Mesele: { وَأَسَرُّوهُ } buyruğundaki zamir kime racidir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: O, sucuya ve arkadaşlarına racidir; onu kuyuda bulduklarını kervandakilerden gizlediler. Çünkü onlar şöyle dediler: «Eğer kervandakilere onu bulduğumuzu söylersek bize ortak olurlar; eğer onu satın aldığımızı söylersek bizden ortaklık talep ederler. En doğrusu, 'Kuyu/su ehli, Mısır'da onlar adına satmamız için onu bize emanet bir ticaret malı olarak verdiler' dememizdir.»

وَالثَّانِي: نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: وَأَسَرُّوهُ يَعْنِي: إِخْوَةُ يُوسُفَ أَسَرُّوا شَأْنَهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ أَخْفَوْا كَوْنَهُ أَخًا لَهُمْ، بَلْ قَالُوا: إِنَّهُ عَبْدٌ لَنَا أَبَقَ مِنَّا وَتَابَعَهُمْ عَلَى ذَلِكَ يُوسُفُ لِأَنَّهُمْ تَوَعَّدُوهُ بِالْقَتْلِ بِلِسَانِ الْعِبْرَانِيَّةِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ أَسَرُّوهُ حَالَ مَا حَكَمُوا بِأَنَّهُ بِضَاعَةٌ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْوَارِدِ لَا بِإِخْوَةِ يُوسُفَ.

İkincisi: İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: { وَأَسَرُّوهُ } yani Yûsuf'un kardeşleri onun durumunu gizlediler. Anlamı şudur: Onun kendi kardeşleri olduğunu gizlediler, bilakis: «O bizim kaçmış bir kölemizdir» dediler. Kardeşleri İbrânîce diliyle onu ölümle tehdit ettikleri için Yûsuf da bu konuda onlara uydu. Ancak birinci görüş daha evladır; çünkü { وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً } buyruğu, muradın onu bir ticaret malı saydıkları halde gizlediklerini gösterir ki bu da Yûsuf'un kardeşlerine değil sucuya uygun düşer.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْبِضَاعَةُ الْقِطْعَةُ مِنَ الْمَالِ تُجْعَلُ لِلتِّجَارَةِ مِنْ بَضَعْتُ اللَّحْمَ إِذَا قَطَعْتُهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ:

İkinci Mesele: Bidaa (بِضَاعَة), ticaret için ayrılan mal parçasıdır; eti kestiğin zaman söylediğin 'bada‘tü'l-lahme' (بَضَعْتُ اللَّحْمَ) ifadesinden gelir. Zeccâc şöyle demiştir:

وَبِضَاعَةٌ مَنْصُوبَةٌ عَلَى الْحَالِ كَأَنَّهُ قَالَ: وَأَسَرُّوهُ حَالَ مَا جَعَلُوهُ بِضَاعَةً.

«Bidaaten» (بِضاعَةً) kelimesi hâl olarak mansûbdur; sanki 'Onu ticaret malı kıldıkları halde gizlediler' demiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا رَأَى الْكَوَاكِبَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ فِي النَّوْمِ سَجَدَتْ لَهُ وَذَكَرَ ذَلِكَ حَسَدَهُ إِخْوَتُهُ عَلَيْهِ وَاحْتَالُوا فِي إِبْطَالِ ذَلِكَ الْأَمْرِ عَلَيْهِ فَأَوْقَعُوهُ فِي الْبَلَاءِ الشَّدِيدِ حَتَّى لَا يَتَيَسَّرَ لَهُ ذَلِكَ الْمَقْصُودُ، وَأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ وُقُوعَهُ فِي ذَلِكَ الْبَلَاءِ سَبَبًا إِلَى وُصُولِهِ إِلَى مِصْرَ، ثُمَّ تَمَادَتْ وَقَائِعُهُ وَتَتَابَعَ الْأَمْرُ إِلَى أَنْ صَارَ مَلِكَ مِصْرَ وَحَصَلَ ذَلِكَ الَّذِي رَآهُ فِي النَّوْمِ فَكَانَ الْعَمَلُ الَّذِي عَمِلَهُ الْأَعْدَاءُ فِي دَفْعِهِ عَنْ ذَلِكَ الْمَطْلُوبِ صَيَّرَهُ/ اللَّه تَعَالَى سَبَبًا لِحُصُولِ ذَلِكَ الْمَطْلُوبِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Oysa Allah onların yaptıklarını hakkıyla biliyordu” buyurmuştur. Bundan murat şudur: Yûsuf (aleyhisselâm) rüyasında yıldızların, güneşin ve ayın kendisine secde ettiğini görüp bunu anlatınca, kardeşleri onu kıskanmış ve o işi boşa çıkarmak için hileye başvurarak o hedefe ulaşamaması için onu şiddetli bir belaya düşürmüşlerdi. Oysa Allah Teâlâ onun bu belaya düşmesini Mısır'a ulaşmasına bir sebep kıldı; sonra olaylar peş peşe gelişti ve iş Mısır meliki olmasına ve rüyasında gördüğü şeyin gerçekleşmesine kadar vardı. Böylece düşmanlarının onu o gayeden uzaklaştırmak için yaptığı işi Allah Teâlâ o gayenin gerçekleşmesine sebep kıldı. İşte bu manadan ötürü: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ } buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ أَمَّا قَوْلُهُ: وَشَرَوْهُ فَفِيهِ قَوْلَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ } “Onu değersiz bir fiyata, birkaç dirheme sattılar” buyurmuştur. { وَشَرَوْهُ } buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنَ الشِّرَاءِ هُوَ الْبَيْعُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِي ذَلِكَ الْبَائِعِ قَوْلَانِ:

Birinci Görüş: Şirâ (satın alma) kelimesinden murat satmaktır. Bu takdire göre o satıcı hakkında iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ إِخْوَةُ يُوسُفَ لَمَّا طَرَحُوا يُوسُفَ فِي الْجُبِّ وَرَجَعُوا عَادُوا بَعْدَ ثَلَاثٍ يَتَعَرَّفُونَ خَبَرَهُ، فَلَمَّا لَمْ يَرَوْهُ فِي الْجُبِّ وَرَأَوْا آثَارَ السَّيَّارَةِ طَلَبُوهُمْ فَلَمَّا رَأَوْا يُوسُفَ قَالُوا: هَذَا عَبْدُنَا أَبَقَ مِنَّا فَقَالُوا لَهُمْ: فَبِيعُوهُ مِنَّا فَبَاعُوهُ مِنْهُمْ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَشَرَوْهُ أَيْ بَاعُوهُ يُقَالُ: شَرَيْتُ الشَّيْءَ إِذَا بِعْتَهُ، وَإِنَّمَا وَجَبَ حَمْلُ هَذَا الشِّرَاءِ عَلَى الْبَيْعِ، لِأَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَشَرَوْهُ وَفِي قَوْلِهِ: وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ عَائِدٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ لَكِنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ عَائِدٌ إِلَى الْإِخْوَةِ فَكَذَا فِي

Birinci Görüş: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Yûsuf'un kardeşleri Yûsuf'u kuyuya atıp döndükten sonra, üç gün sonra onun haberini öğrenmek için geri geldiler. Onu kuyuda görmeyip kervanın izlerini görünce onları aradılar. Yûsuf'u görünce: «Bu bizim kaçan kölemizdir» dediler. [Kervandakiler] de onlara: «Onu bize satın» dediler; onlar da [Yûsuf'u] onlara sattılar. { وَشَرَوْهُ } buyruğundan murat 'onu sattılar' demektir; bir şeyi sattığın zaman 'şereytü'ş-şey'e' (شَرَيْتُ الشَّيْءَ) denir. Bu şirâ kelimesinin satış manasına hamledilmesi zorunludur; zira { وَشَرَوْهُ } buyruğundaki zamir ile { وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ } buyruğundaki zamir aynı şeye racidir. { وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ } buyruğundaki zamir kardeşlere raci olduğuna göre,

قَوْلِهِ: وَشَرَوْهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْإِخْوَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُمْ بَاعُوهُ فَوَجَبَ حَمْلُ هَذَا الشِّرَاءِ عَلَى الْبَيْعِ.

{ وَشَرَوْهُ } buyruğundaki zamirin de kardeşlere raci olması gerekir. Durum böyle olunca onlar onu satmış olurlar; dolayısıyla bu şirâ kelimesini satmak manasına hamletmek vacip olmuştur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ بَائِعَ يُوسُفَ هُمُ الَّذِينَ اسْتَخْرَجُوهُ مِنَ الْبِئْرِ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: رَبُّكَ أَعْلَمُ أإخوته باعوه أم السيارة، وهاهنا قَوْلٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ مِنَ الشِّرَاءِ نَفْسُ الشِّرَاءِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْقَوْمَ اشْتَرَوْهُ وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ، لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا بِقَرَائِنِ الْحَالِ أَنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ كَذَّابُونَ فِي قَوْلِهِمْ إِنَّهُ عَبْدُنَا وَرُبَّمَا عَرَفُوا أَيْضًا أَنَّهُ وَلَدُ يَعْقُوبَ فَكَرِهُوا شِرَاءَهُ خَوْفًا مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَمِنْ ظُهُورِ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ، إِلَّا أَنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ اشْتَرَوْهُ بِالْآخِرَةِ لِأَنَّهُمُ اشْتَرَوْهُ بِثَمَنٍ قَلِيلٍ مَعَ أَنَّهُمْ أَظْهَرُوا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَوْنَهُمْ فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ، وَغَرَضُهُمْ أَنْ يَتَوَصَّلُوا بِذَلِكَ إِلَى تَقْلِيلِ الثَّمَنِ، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْإِخْوَةَ لَمَّا قَالُوا: إِنَّهُ عَبْدُنَا أَبَقَ صَارَ الْمُشْتَرِي عَدِيمَ الرَّغْبَةِ فِيهِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: وَكَانُوا يَقُولُونَ اسْتَوْثِقُوا مِنْهُ لِئَلَّا يَأْبَقَ.

İkinci Görüş: Yûsuf'u satanların, onu kuyudan çıkaran kimseler olduğudur. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: «Onu kardeşleri mi sattı yoksa kervan mı, Rabbin daha iyi bilir.» Burada başka bir görüş daha vardır ki o da şöyle denilmesinin muhtemel olmasıdır: Şirâdan murat, bizzat satın almanın kendisidir. Anlamı şudur: O topluluk onu satın aldılar ve ona pek değer vermiyorlardı; zira hâlin karinelerinden Yûsuf'un kardeşlerinin «O bizim kölemizdir» sözlerinde yalancı olduklarını anladılar. Belki de onun Ya'kūb'un oğlu olduğunu bildiler de Allah Teâlâ'dan korktukları ve bu olayın açığa çıkmasından çekindikleri için onu satın almayı hoş görmediler. Ancak buna rağmen sonunda onu az bir fiyata satın aldılar; üstelik fiyatı düşürmeye bir yol bulmak amacıyla kendilerini ona karşı isteksiz gibi gösterdiler. Yine şöyle denilmesi de muhtemeldir: Kardeşleri «O bizim kaçan kölemizdir» deyince, satın alan kimsenin ona karşı rağbeti kalmadı. Mücâhid şöyle demiştir: «Kaçmasın diye onu sıkı bağlayın diyorlardı.»

ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ ذَلِكَ الثَّمَنَ بِصِفَاتٍ ثَلَاثٍ.

Sonra bil ki Allah Teâlâ o bedeli üç sıfatla nitelendirmiştir.

الصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهُ بَخْسًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ حَرَامًا لِأَنَّ ثَمَنَ الْحُرِّ حَرَامٌ، وَقَالَ كُلُّ بَخْسٍ فِي كِتَابِ اللَّه نُقْصَانٌ إِلَّا هَذَا فَإِنَّهُ حَرَامٌ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ سَمَّوُا الْحَرَامَ بَخْسًا لِأَنَّهُ نَاقِصُ الْبَرَكَةِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: بَخْسٌ ظُلْمٌ وَالظُّلْمُ نُقْصَانٌ يُقَالُ ظَلَمَهُ أَيْ نَقَصَهُ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالشَّعْبِيُّ قَلِيلٌ وَقِيلَ: نَاقِصٌ عَنِ الْقِيمَةِ نُقْصَانًا ظَاهِرًا، وَقِيلَ كَانَتِ الدَّرَاهِمُ زُيُوفًا نَاقِصَةَ الْعِيَارِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى: وَعَلَى الْأَقْوَالِ كُلِّهَا، فَالْبَخْسُ مَصْدَرٌ وُضِعَ مَوْضِعَ الِاسْمِ، وَالْمَعْنَى بِثَمَنٍ مَبْخُوسٍ.

Birinci Sıfat: Onun 'bahs' (بَخْس) olmasıdır. İbn Abbâs: «Haramı kastetmektedir, çünkü hür bir insanın bedeli haramdır» demiştir ve: «Allah'ın Kitabı'ndaki her bahs noksanlık demektir; ancak buradaki hariçtir, çünkü bu haramdır» demiştir. Vâhidî şöyle demiştir: «Haram olana bereketi eksik olduğu için bahs demişlerdir.» Katâde ise: «Bahs, zulümdür; zulüm de noksanlıktır; ona haksızlık etti/hakkını eksiltti anlamında 'zalemehu' (ظَلَمَهُ) denir» demiştir. İkrime ve Şa‘bî: «Az» demişlerdir. «Kıymetinden açıkça noksan olan» da denilmiştir. Dirhemlerin sahte ve ayarı düşük olduğu da söylenmiştir. Vâhidî (rahimehullâhu teâlâ) şöyle demiştir: «Bütün bu görüşlere göre 'bahs' ismi meful makamına konulmuş bir mastardır; manası 'mebhûs' (değeri düşürülmüş) bir bedelle demektir.»

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ قِيلَ تُعَدُّ عَدًّا وَلَا تُوزَنُ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَزِنُونَ إِلَّا إِذَا بَلَغَ أُوقِيَّةً، وَهِيَ الْأَرْبَعُونَ وَيَعُدُّونَ مَا دُونَهَا فَقِيلَ لِلْقَلِيلِ مَعْدُودٌ، لِأَنَّ الْكَثِيرَةَ يَمْتَنِعُ مِنْ عَدِّهَا/ لِكَثْرَتِهَا، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ كَانَتْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا، وَعَنِ السُّدِّيِّ اثْنَيْنِ وَعِشْرِينَ دِرْهَمًا. قَالُوا وَالْإِخْوَةُ كَانُوا أَحَدَ عَشَرَ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَخَذَ دِرْهَمَيْنِ إِلَّا يَهُوذَا لَمْ يَأْخُذْ شَيْئًا.

İkinci Sıfat: { دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ } “birkaç dirheme” buyruğudur. Tartılmayıp sayılarak verilen [dirhemler] denilmiştir; çünkü onlar kırk dirhem olan bir ukıyyeye ulaşmadıkça tartmazlar, bundan azını sayarlardı. Bu sebeple az olan miktara 'sayılı' denilmiştir; zira çok olan miktar çokluğundan ötürü sayılmaktan imtina eder. İbn Abbâs'tan yirmi dirhem olduğu, Süddî'den ise yirmi iki dirhem olduğu rivayet edilmiştir. Şöyle demişlerdir: Kardeşler on bir kişiydi; Yehûdâ hariç her biri ikişer dirhem aldı, o hiçbir şey almadı.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ وَمَعْنَى الزُّهْدِ قِلَّةُ الرَّغْبَةِ يُقَالُ زَهِدَ فُلَانٌ فِي كَذَا إِذَا لَمْ يَرْغَبْ فِيهِ وَأَصْلُهُ الْقِلَّةُ. يُقَالُ: رَجُلٌ زَهِيدٌ إِذَا كَانَ قَلِيلَ الطَّمَعِ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ بَاعُوهُ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ. وَالثَّانِي: أَنَّ السَّيَّارَةَ الَّذِينَ بَاعُوهُ كَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ، لِأَنَّهُمُ الْتَقَطُوهُ وَالْمُلْتَقِطُ لِلشَّيْءِ مُتَهَاوِنٌ بِهِ لَا يُبَالِي بِأَيِّ شَيْءٍ يَبِيعُهُ أَوْ لِأَنَّهُمْ خَافُوا أَنْ يَظْهَرَ الْمُسْتَحِقُّ فَيَنْزِعُهُ مَنْ يَدِهِمْ، فَلَا جَرَمَ بَاعُوهُ بِأَوْكَسِ الْأَثْمَانِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوْهُ كَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ، وَقَدْ سَبَقَ تَوْجِيهُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ فِيمَا تَقَدَّمَ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فِيهِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عائد إِلَى يُوسُفَ ﵇، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عائدا إلى الثمن البخس واللَّه أعلم.

Üçüncü Sıfat: { وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ } “zaten onlar ona pek değer vermiyorlardı” buyruğudur. Zühdün manası rağbetin azlığıdır; bir şeye rağbet etmediği zaman 'falanca onda zâhid oldu' (زَهِدَ فُلَانٌ فِي كَذَا) denir; aslı ise azlıktır. Tamahı az olan kimseye 'racülün zehîdün' (رَجُلٌ زَهِيدٌ) denir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Yûsuf'un kardeşleri ona rağbet etmedikleri/değer vermedikleri için onu sattılar. İkincisi: Onu satan kervandakiler ona değer vermiyorlardı; çünkü onu bulup almışlardı, bir şeyi bulup alan kimse ise onu önemsemez ve kaça sattığına aldırmaz; yahut asıl sahibinin çıkıp onu ellerinden almasından korktular, bu yüzden de onu en düşük fiyata sattılar. Üçüncüsü: Onu satın alanlar ona karşı isteksiz idiler; bu görüşlerin açıklaması daha önce geçmişti. { فِيهِ } buyruğundaki zamirin Yûsuf'a (aleyhisselâm) raci olması muhtemel olduğu gibi, değersiz fiyata raci olması da muhtemeldir. Allah en doğrusunu bilir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٢١]

[Yûsuf Suresi (12): Ayet 21]

وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢١)

{ وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢١) } “Mısır'dan onu satın alan kişi karısına: «Ona güzel bak, umulur ki bize faydası dokunur ya da onu evlat ediniriz» dedi. İşte böylece Yûsuf'u o yere yerleştirdik ki ona rüyaların tabirini öğretelim. Allah, emrinde galiptir; fakat insanların çoğu bilmezler.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ الَّذِي اشْتَرَاهُ إِمَّا مِنَ الْإِخْوَةِ أَوْ مِنَ الْوَارِدِينَ عَلَى الْمَاءِ ذَهَبَ بِهِ إِلَى مِصْرَ وَبَاعَهُ هُنَاكَ. وَقِيلَ إِنَّ الَّذِي اشْتَرَاهُ قِطْفِيرُ أَوْ إِطْفِيرُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الَّذِي كَانَ يَلِي خَزَائِنَ مِصْرَ وَالْمَلِكُ يَوْمَئِذٍ الرَّيَّانُ بْنُ الْوَلِيدِ رَجُلٌ مِنَ الْعَمَالِيقِ، وَقَدْ آمَنَ بِيُوسُفَ وَمَاتَ فِي حَيَاةِ يُوسُفَ ﵇ فَمَلَكَ بَعْدَهُ قَابُوسُ بْنُ مُصْعَبٍ فَدَعَاهُ يُوسُفُ إِلَى الْإِسْلَامِ فَأَبَى وَاشْتَرَاهُ الْعَزِيزُ وَهُوَ ابْنُ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً وَأَقَامَ فِي مَنْزِلِهِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً وَاسْتَوْزَرَهُ رَيَّانُ بْنُ الْوَلِيدِ وَهُوَ ابْنُ ثَلَاثِينَ سَنَةً وَآتَاهُ اللَّه الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَهُوَ ابْنُ ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً وَتُوُفِّيَ وَهُوَ ابْنُ مِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً. وَقِيلَ كَانَ الْمَلِكُ فِي أَيَّامِهِ فِرْعَوْنَ مُوسَى عَاشَ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ [غَافِرٍ: ٣٤] وَقِيلَ فِرْعَوْنُ مُوسَى مِنْ أَوْلَادِ فِرْعَوْنِ يُوسُفَ، وَقِيلَ اشْتَرَاهُ/ الْعَزِيزُ بِعِشْرِينَ دِينَارًا، وَقِيلَ أَدْخَلُوهُ السُّوقَ يَعْرِضُونَهُ فَتَرَافَعُوا فِي ثَمَنِهِ حَتَّى بَلَغَ ثَمَنُهُ مَا يُسَاوِيهِ فِي الْوَزْنِ مِنَ الْمِسْكِ وَالْوَرِقِ وَالْحَرِيرِ فَابْتَاعَهُ قِطْفِيرُ بِذَلِكَ الثَّمَنِ. وَقَالُوا: اسْمُ تِلْكَ الْمَرْأَةِ زَلِيخَا، وَقِيلَ رَاعِيلُ.

Birinci Mesele: Bil ki rivayetlerde sabit olduğuna göre, onu ya kardeşlerinden ya da sucularından satın alan kimse onu Mısır'a götürüp orada sattı. Onu satın alan kimsenin Kıtfîr veya İtfîr olduğu söylenmiştir; o da Mısır hazinelerine bakan Azîz idi. O günkü melik ise Amâlika'dan bir adam olan Reyyân b. Velîd idi. O Yûsuf'a iman etmiş ve Yûsuf'un (aleyhisselâm) sağlığında vefat etmiştir. Ondan sonra yerine Kābûs b. Mus‘ab melik oldu; Yûsuf onu İslâm'a davet etti fakat o reddetti. Azîz onu on yedi yaşında iken satın aldı ve evinde on üç yıl kaldı. Reyyân b. Velîd onu otuz yaşında iken vezir yaptı; Allah ona otuz üç yaşında iken mülk ve hikmet verdi ve yüz yirmi yaşında iken vefat etti. Onun dönemindeki melikin, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ } [Mü'min: 34] “Andolsun daha önce Yûsuf da size apaçık deliller getirmişti” buyruğunun delaletiyle dört yüz yıl yaşayan Mûsâ'nın Firavun'u olduğu da söylenmiştir. Mûsâ'nın Firavun'unun, Yûsuf'un Firavun'unun evlatlarından olduğu da söylenmiştir. Azîz'in onu yirmi dinara satın aldığı da söylenmiştir. Onu satışa sunmak üzere pazara çıkardıkları, fiyatını artırdıkları ve nihayet fiyatının kendi ağırlığınca misk, gümüş ve ipeğe ulaştığı, Kıtfîr'in de onu bu fiyata satın aldığı söylenmiştir. O kadının adının Zelîhâ olduğu söylenmiştir; Râîl olduğu da söylenmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ شَيْئًا مِنْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ لَمْ يَدُلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ، وَلَمْ يَثْبُتْ أَيْضًا فِي خَبَرٍ صَحِيحٍ وَتَفْسِيرُ كِتَابِ اللَّه تَعَالَى لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ، فَالْأَلْيَقُ بِالْعَاقِلِ أَنْ يَحْتَرِزَ مِنْ ذِكْرِهَا.

Bil ki bu rivayetlerin hiçbirine Kur'an delalet etmemiştir ve sahih bir haberde de sabit olmamıştır. Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın tefsiri de bu rivayetlerin hiçbirine bağlı değildir; dolayısıyla akıllı kimseye yaraşan bunları zikretmekten sakınmaktır.

الْمَسْأَلَةُ الثانية: قوله: أَكْرِمِي مَثْواهُ [إلى آخر الآية] أَيْ مَنْزِلَهُ وَمَقَامَهُ عِنْدَكِ مِنْ قَوْلِكَ ثَوَيْتُ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَمْتَ بِهِ، وَمَصْدَرُهُ الثَّوَاءُ وَالْمَعْنَى: اجْعَلِي مَنْزِلَهُ عِنْدَكِ كَرِيمًا حَسَنًا مَرْضِيًّا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ [يُوسُفَ: ٢٣] وَقَالَ الْمُحَقِّقُونَ: أَمَرَ الْعَزِيزُ امْرَأَتَهُ بِإِكْرَامِ مَثْوَاهُ دُونَ إِكْرَامِ نَفْسِهِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ يَنْظُرُ إِلَيْهِ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْلَالِ وَالتَّعْظِيمِ وَهُوَ كَمَا يُقَالُ: سَلَامُ اللَّه عَلَى الْمَجْلِسِ الْعَالِي، وَلَمَّا أَمَرَهَا بِإِكْرَامِ مَثْوَاهُ عَلَّلَ ذَلِكَ بِأَنْ قَالَ: عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً أَيْ يَقُومُ بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِنَا، أَوْ نَتَّخِذُهُ وَلَدًا، لِأَنَّهُ كَانَ لَا يُولَدُ لَهُ وَلَدٌ، وَكَانَ حَصُورًا.

İkinci Mesele: [Ayetin sonuna kadar olan] { أَكْرِمِي مَثْواهُ } buyruğu; yani senin yanındaki yerini ve makamını [güzel tut] demektir. Bu, bir yerde ikamet ettiğin zaman söylediğin 'seveytü bi'l-mekâni' (ثَوَيْتُ بِالْمَكَانِ) sözünden gelir, mastarı 'es-sevâ'dır (الثَّوَاءُ). Manası: Onun senin yanındaki yerini değerli, güzel ve hoşnut olunacak kıl demektir; nitekim { إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ } [Yûsuf: 23] “Doğrusu o benim efendimdir, bana güzel bir mevki verdi” buyruğu da buna delildir. Muhakkikler şöyle demişlerdir: Azîz'in karısına bizzat onun şahsına değil de makamına ikram etmeyi emretmesi, ona saygı ve ta'zim nazarıyla baktığına delalet eder; bu tıpkı «Allah'ın selâmı yüce makama olsun» denilmesi gibidir. Ona mevkiini güzel tutmasını emredince bunu: { عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً } “Umulur ki bize faydası dokunur ya da onu evlat ediniriz” diyerek gerekçelendirmiştir; yani önemli işlerimizi görür yahut onu evlat ediniriz; zira onun çocuğu olmuyordu ve iktidarsızdı.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ أَيْ كَمَا أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ بِالسَّلَامَةِ مِنَ الْجُبِّ مَكَّنَّاهُ بِأَنْ عَطَّفْنَا عَلَيْهِ قَلْبَ الْعَزِيزِ، حَتَّى تَوَصَّلَ بِذَلِكَ إِلَى أَنْ صَارَ مُتَمَكِّنًا مِنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ فِي أَرْضِ مِصْرَ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ } “İşte böylece Yûsuf'u o yere yerleştirdik” buyurmuştur; yani kuyudan kurtulma nimetini ona verdiğimiz gibi, Azîz'in kalbini ona meylettirerek onu yerleştirdik; ta ki bu vesileyle Mısır topraklarında emir ve nehiy sahibi olabilsin.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَمَالَاتِ الْحَقِيقِيَّةَ لَيْسَتْ إِلَّا الْقُدْرَةَ وَالْعِلْمَ وَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا حَاوَلَ إِعْلَاءَ شَأْنِ يُوسُفَ ذَكَرَهُ بِهَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ، أَمَّا تَكْمِيلُهُ فِي صِفَةِ الْقُدْرَةِ وَالْمُكْنَةِ فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَأَمَّا تَكْمِيلُهُ فِي صِفَةِ الْعِلْمِ، فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ.

Bil ki hakiki kemalat sadece kudret ve ilimden ibarettir. Allah Teâlâ Yûsuf'un şanını yüceltmek istediğinde onu bu iki vasıfla zikretmiştir. Kudret ve iktidar sıfatında kemale erdirilmesine gelince, { مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ } “Yûsuf'u o yere yerleştirdik” buyruğu ile buna işaret edilmiştir. İlim sıfatında kemale erdirilmesine gelince, { وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } “ona rüyaların tabirini öğretelim” buyruğu ile buna işaret edilmiştir; bu kelimenin tefsiri daha önce geçmişti.

وَاعْلَمْ أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّهُ ﵇ لَمَّا أُلْقِيَ فِي الْجُبِّ قَالَ تَعَالَى: وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا [يُوسُفَ: ١٥] وَذَلِكَ يَدُلُّ ظَاهِرًا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَوْحَى إِلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَعِنْدَنَا الْإِرْهَاصُ جَائِزٌ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ذَلِكَ الْوَحْيَ إِلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَا كَانَ لِأَجْلِ بِعْثَتِهِ إِلَى الْخَلْقِ، بَلْ لِأَجْلِ تَقْوِيَةِ قَلْبِهِ وَإِزَالَةِ الْحُزْنِ عَنْ صَدْرِهِ وَلِأَجْلِ أَنْ يَسْتَأْنِسَ بِحُضُورِ جِبْرِيلَ ﵇، ثُمَّ إنه تعالى قال هاهنا وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ إِرْسَالُهُ إِلَى الْخَلْقِ بِتَبْلِيغِ التَّكَالِيفِ، وَدَعْوَةِ الْخَلْقِ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ذَلِكَ الْوَحْيَ الْأَوَّلَ كَانَ لِأَجْلِ الرِّسَالَةِ وَالنُّبُوَّةِ وَيُحْمَلُ قَوْلُهُ: وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَوْحَى إِلَيْهِ بِزِيَادَاتٍ وَدَرَجَاتٍ يَصِيرُ بِهَا كُلَّ يَوْمٍ أَعْلَى حَالًا مِمَّا كَانَ قَبْلَهُ وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: أَشَدُّ النَّاسِ فِرَاسَةً ثَلَاثَةٌ: الْعَزِيزُ حِينَ تَفَرَّسَ فِي يُوسُفَ فَقَالَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْوَاهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا، وَالْمَرْأَةُ لما رأت موسى، فقالت: يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ [الْقَصَصِ: ٢٦] / وَأَبُو بَكْرٍ حِينَ اسْتَخْلَفَ عُمَرَ.

Bil ki biz, Yûsuf (aleyhisselâm) kuyuya atıldığı zaman Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا } [Yûsuf: 15] “Biz de ona: «Sen onların bu işini kendilerine haber vereceksin» diye vahyettik” buyurduğunu zikretmiştik. Bu, zahir olarak Allah Teâlâ'nın o vakitte ona vahyettiğine delalet eder. Bize göre irhâs caizdir; dolayısıyla o vakitte ona yapılan bu vahyin insanlara peygamber olarak gönderilmesi için değil, bilakis kalbini kuvvetlendirmek, göğsünden hüznü gidermek ve Cebrâîl'in (aleyhisselâm) huzuruyla teselli bulması için olduğu söylenmesi uzak bir ihtimal değildir. Sonra Allah Teâlâ burada { وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } “ona rüyaların tabirini öğretelim” buyurmuştur ki bundan murat, teklifleri tebliğ etmek ve insanları hak dine davet etmek üzere onun insanlara peygamber gönderilmesidir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: O ilk vahiy peygamberlik ve elçilik içindi; { وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } buyruğu ise Allah Teâlâ'nın her geçen gün önceki durumundan daha yüce bir hale gelmesini sağlayacak fazlalıklar ve dereceler vahyettiğine hamledilir. İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: «İnsanların en keskin ferasetlisi üç kişidir: Yûsuf hakkında ferasette bulunup karısına 'Ona güzel bak, umulur ki bize faydası dokunur' diyen Azîz; Mûsâ'yı görünce: { يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ } [Kasas: 26] “Babacığım, onu ücretle tut” diyen kadın ve Ömer'i halife tayin ettiği zaman Ebû Bekir.»

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: غَالِبٌ عَلَى أَمْرِ نَفْسِهِ لِأَنَّهُ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ لَا دَافِعَ لِقَضَائِهِ وَلَا مَانِعَ عَنْ حُكْمِهِ فِي أَرْضِهِ وَسَمَائِهِ، وَالثَّانِي: واللَّه غَالِبٌ عَلَى أَمْرِ يُوسُفَ، يَعْنِي أَنَّ انْتِظَامَ أُمُورِهِ كَانَ إِلَهِيًّا، وَمَا كَانَ بِسَعْيِهِ وَإِخْوَتُهُ أَرَادُوا بِهِ كُلَّ سُوءٍ وَمَكْرُوهٍ واللَّه أَرَادَ بِهِ الْخَيْرَ، فَكَانَ كَمَا أَرَادَ اللَّه تَعَالَى وَدَبَّرَ، وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ بِيَدِ اللَّه. وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ تَأَمَّلَ فِي أَحْوَالِ الدُّنْيَا وَعَجَائِبِ أَحْوَالِهَا عَرَفَ وَتَيَقَّنَ أَنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ للَّه، وأن قضاء اللَّه غالب.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ } “Allah, emrinde galiptir” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kendi emrine galiptir; çünkü O dilediğini yapandır, yerinde ve göğünde O'nun kazasını geri çevirecek ve hükmüne engel olacak hiçbir şey yoktur. İkincisi: Allah, Yûsuf'un işine galiptir; yani onun işlerinin intizamı ilahî idi, kendi çabasıyla değildi. Kardeşleri onun hakkında her türlü kötülüğü ve fenalığı istediler, Allah ise onun hakkında hayır diledi; böylece Allah Teâlâ'nın dilediği ve takdir ettiği gibi oldu. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “fakat insanların çoğu bilmezler”, yani bütün işlerin Allah'ın elinde olduğunu bilmezler. Bil ki dünyanın hallerini ve onun şaşılacak durumlarını düşünen kimse, bütün işlerin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın kazasının mutlak galip geldiğini anlar ve kesin olarak bilir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٢٢]

[Yûsuf Suresi (12): Ayet 22]

وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٢٢)

{ وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٢٢) } “Erginlik çağına erince, ona hüküm ve ilim verdik. İşte güzel davrananları biz böyle mükâfatlandırırız.”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَجْهُ النَّظْمِ أَنْ يُقَالَ: بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ إخوته لما أساؤا إِلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّهُ صَبَرَ عَلَى تِلْكَ الشَّدَائِدِ وَالْمِحَنِ مَكَّنَهُ اللَّه تَعَالَى فِي الْأَرْضِ، ثُمَّ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَاهُ اللَّه الْحُكْمَ وَالْعِلْمَ، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ جَمِيعَ مَا فَازَ بِهِ مِنَ النِّعَمِ كَانَ كَالْجَزَاءِ عَلَى صَبْرِهِ عَلَى تِلْكَ الْمِحَنِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ النُّبُوَّةَ جَزَاءٌ عَلَى الْأَعْمَالِ الْحَسَنَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّ مَنِ اجْتَهَدَ وَصَبَرَ عَلَى بَلَاءِ اللَّه تَعَالَى وَشَكَرَ نَعْمَاءَ اللَّه تَعَالَى وَجَدَ مَنْصِبَ الرِّسَالَةِ. وَاحْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ: بِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ صَبْرَ يُوسُفَ عَلَى تِلْكَ الْمِحَنِ ذَكَرَ أَنَّهُ أَعْطَاهُ النُّبُوَّةَ وَالرِّسَالَةَ.

Birinci Mesele: Ayetler arası irtibatın vechi şöyle açıklanabilir: Allah Teâlâ, kardeşleri ona kötülük ettiğinde ve o da bu sıkıntılara ve mihnetlere sabrettiğinde, Allah Teâlâ'nın onu o yere yerleştirdiğini, sonra da erginlik çağına erince Allah'ın ona hüküm ve ilim verdiğini beyan etmiştir. Maksat, onun nail olduğu bütün nimetlerin, bu mihnetlere sabretmesinin bir mükâfatı gibi olduğunu açıklamaktır. İnsanlardan bazıları: «Peygamberlik güzel amellerin mükâfatıdır» demiştir. Bazıları da: «Kim gayret eder, Allah Teâlâ'nın belasına sabreder ve Allah Teâlâ'nın nimetlerine şükrederse elçilik makamını bulur» demişlerdir. Kendi görüşlerinin doğruluğuna da Allah Teâlâ'nın Yûsuf'un bu mihnetlere sabrını zikrettikten sonra ona nübüvvet ve risâlet verdiğini zikretmesini delil getirmişlerdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ أَتَى بِالطَّاعَاتِ الْحَسَنَةِ الَّتِي أَتَى بِهَا يُوسُفُ، فَإِنَّ اللَّه يُعْطِيهِ تِلْكَ الْمَنَاصِبَ، وَهَذَا بَعِيدٌ لِاتِّفَاقِ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ النُّبُوَّةَ غَيْرُ مُكْتَسَبَةٍ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte güzel davrananları biz böyle mükâfatlandırırız” buyurmuştur. Bu da Yûsuf'un yaptığı güzel itaatleri yapan herkese Allah'ın bu makamları vereceğine delalet eder. Oysa bu uzaktır; zira âlimler nübüvvetin kesbî (çalışarak kazanılan) olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ قَالَ: إِنَّ يُوسُفَ مَا كَانَ رَسُولًا وَلَا نَبِيًّا الْبَتَّةَ، وَإِنَّمَا كَانَ عَبْدًا أَطَاعَ اللَّه تَعَالَى فَأَحْسَنَ اللَّه إِلَيْهِ، وَهَذَا الْقَوْلُ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّهُ كَانَ نَبِيًّا مِنَ الْوَقْتِ الَّذِي قَالَ اللَّه تَعَالَى فِي حَقِّهِ: وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا [يُوسُفَ: ١٥] وَمَا كَانَ رَسُولًا، ثُمَّ إِنَّهُ صَارَ رَسُولًا مِنْ هَذَا الْوَقْتِ أَعْنِي قَوْلَهُ: وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً [يوسف: ٢٢] وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ كَانَ رَسُولًا مِنَ الْوَقْتِ الَّذِي أُلْقِيَ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ.

Bil ki «Yûsuf asla bir resul ve nebi değildi, sadece Allah Teâlâ'ya itaat eden ve Allah'ın da kendisine ihsanda bulunduğu bir kuldu» diyen kimsenin bu sözü icmâ ile batıldır. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: «O, Allah Teâlâ'nın hakkında: { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا } [Yûsuf: 15] “Biz de ona: «Sen onların bu işini kendilerine haber vereceksin» diye vahyettik” buyurduğu andan itibaren bir nebi idi fakat resul değildi; sonra şu andan itibaren, yani: { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً } [Yûsuf: 22] “Erginlik çağına erince, ona hüküm ve ilim verdik” buyruğunun zikrettiği andan itibaren resul oldu.» Onlardan bazıları da: «O, kuyunun dibine atıldığı andan itibaren resuldü» demişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ تَقُولُ الْعَرَبُ بَلَغَ فُلَانٌ أَشُدَّهُ إِذَا انْتَهَى مُنْتَهَاهُ فِي شَبَابِهِ وَقُوَّتِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْخُذَ فِي النُّقْصَانِ وَهَذَا اللَّفْظُ يُسْتَعْمَلُ فِي الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ يُقَالُ بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغُوا أَشُدَّهُمْ، وَقَدْ ذَكَرْنَا تَفْسِيرَ الْأَشُدِّ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ: حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ

İkinci Mesele: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Araplar bir kimse gençliğinde ve kuvvetinde gerilemeye başlamadan önceki en son noktasına ulaştığı zaman 'belağa fülânün eşüddehu' (بَلَغَ فُلَانٌ أَشُدَّهُ) derler. Bu lafız tekil ve çoğul için kullanılır; 'belağa eşüddehu' (بَلَغَ أَشُدَّهُ) ve 'belağû eşüddehüm' (بَلَغُوا أَشُدَّهُمْ) denir. En'âm Suresi'nde: { حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ }

[الأنعام: ١٥٢] وَأَمَّا التَّفْسِيرُ فَرَوَى ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ قَالَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ سَنَةً، وَأَقُولُ هَذِهِ الرِّوَايَةُ شَدِيدَةُ/ الِانْطِبَاقِ عَلَى الْقَوَانِينِ الطِّبِّيَّةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَطِبَّاءَ قَالُوا إِنَّ الْإِنْسَانَ يَحْدُثُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ وَيَتَزَايَدُ كُلَّ يَوْمٍ شَيْئًا فَشَيْئًا إِلَى أَنْ يَنْتَهِيَ إِلَى غَايَةِ الْكَمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ فِي التَّرَاجُعِ وَالِانْتِقَاصِ إِلَى أَنْ لَا يَبْقَى مِنْهُ شَيْءٌ، فَكَانَتْ حَالَتُهُ شَبِيهَةً بِحَالِ الْقَمَرِ، فَإِنَّهُ يَظْهَرُ هِلَالًا ضَعِيفًا ثُمَّ لَا يَزَالُ يَزْدَادُ إِلَى أَنْ يَصِيرَ بَدْرًا تَامًّا، ثُمَّ يَتَرَاجَعُ إِلَى أَنْ يَنْتَهِيَ إِلَى الْعَدَمِ وَالْمُحَاقِ.

[En'âm: 152] “Erginlik çağına erişinceye kadar” buyruğunun yanında 'el-eşüdd' kelimesinin tefsirini zikretmiştik. Tefsire gelince, İbn Cerîr, Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ } buyruğu hakkında «Otuz üç yaşına erince» dediğini rivayet etmiştir. Ben derim ki: Bu rivayet tıbbî kanunlara son derece uygundur. Çünkü tabipler şöyle demişlerdir: İnsan ilk başta var olur ve en mükemmel noktasına ulaşıncaya kadar her gün azar azar artar; sonra kendisinden hiçbir şey kalmayıncaya kadar gerilemeye ve eksilmeye başlar. Böylece onun hali ayın haline benzer; zira ay zayıf bir hilal olarak ortaya çıkar, sonra tam dolunay oluncaya kadar sürekli büyür, sonra da yokluğa ve mahak (karanlık) evresine varıncaya kadar geriler.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: مُدَّةُ دَوْرِ الْقَمَرِ ثَمَانِيَةٌ وَعِشْرُونَ يَوْمًا وَكَسْرٌ فَإِذَا جُعِلَتْ هَذِهِ الدَّوْرَةُ أَرْبَعَةَ أَقْسَامٍ، كَانَ كُلُّ قِسْمٍ مِنْهَا سَبْعَةَ أَيَّامٍ، فَلَا جَرَمَ رَتَّبُوا أَحْوَالَ الْأَبْدَانِ عَلَى الْأَسَابِيعِ فَالْإِنْسَانُ إِذَا وُلِدَ كَانَ ضَعِيفَ الْخِلْقَةِ نَحِيفَ التَّرْكِيبِ إِلَى أَنْ يَتِمَّ لَهُ سَبْعُ سِنِينَ، ثُمَّ إِذَا دَخَلَ فِي السَّبْعَةِ الثَّانِيَةِ حَصَلَ فِيهِ آثَارُ الْفَهْمِ وَالذَّكَاءِ وَالْقُوَّةِ ثُمَّ لَا يَزَالُ فِي التَّرَقِّي إِلَى أَنْ يَتِمَّ لَهُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ سَنَةً. فَإِذَا دَخَلَ فِي السَّنَةِ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ دَخَلَ فِي الْأُسْبُوعِ الثَّالِثِ.

Bunu bildiğin zaman şöyle deriz: Ayın devir süresi yirmi sekiz küsur gündür. Bu devir dört kısma ayrıldığında, her bir kısım yedi gün olur. Dolayısıyla bedenlerin hallerini de haftalara göre tertip etmişlerdir. İnsan doğduğunda yedi yaşını tamamlayıncaya kadar yaratılışı zayıf, bünyesi nahiftir. İkinci yediye girdiği zaman onda anlayış, zekâ ve kuvvet eserleri meydana gelir; sonra on dört yaşını tamamlayıncaya kadar sürekli terakki eder. On beşinci yıla girdiğinde ise üçüncü haftaya (yedi yıllık döneme) girmiş olur.

وَهُنَاكَ يَكْمُلُ الْعَقْلُ وَيَبْلُغُ إِلَى حَدِّ التَّكْلِيفِ وَتَتَحَرَّكُ فِيهِ الشَّهْوَةُ، ثُمَّ لَا يَزَالُ يَرْتَقِي عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ إِلَى أَنْ يُتِمَّ

Orada akıl kemale erer, teklif sınırına ulaşır ve onda şehvet harekete geçer; sonra bu halde yükselmeye devam eder, ta ki

السَّنَةَ الْحَادِيَةَ وَالْعِشْرِينَ، وَهُنَاكَ يَتِمُّ الْأُسْبُوعُ الثَّالِثُ وَيَدْخُلُ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ وَالْعِشْرِينَ، وَهَذَا الْأُسْبُوعُ آخِرُ أَسَابِيعِ النُّشُوءِ وَالنَّمَاءِ، فَإِذَا تَمَّتِ السَّنَةُ الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ فَقَدْ تَمَّتْ مُدَّةُ النُّشُوءِ وَالنَّمَاءِ، وَيَنْتَقِلُ الْإِنْسَانُ مِنْهُ إِلَى زَمَانِ الْوُقُوفِ وَهُوَ الزَّمَانُ الَّذِي يَبْلُغُ الْإِنْسَانُ فِيهِ أَشُدَّهُ، وَبِتَمَامِ هذا الأسبوع الخامس يحصل للإنسان خمس وَثَلَاثُونَ سَنَةً، ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ الْمَرَاتِبَ مُخْتَلِفَةٌ فِي الزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ فَهَذَا الْأُسْبُوعُ الْخَامِسُ الَّذِي هو أسبوع الشدة والكمال يبتدأ مِنَ السَّنَةِ التَّاسِعَةِ وَالْعِشْرِينَ إِلَى الثَّالِثَةِ وَالثَّلَاثِينَ، وَقَدْ يَمْتَدُّ إِلَى الْخَامِسَةِ وَالثَّلَاثِينَ، فَهَذَا هُوَ الطَّرِيقُ الْمَعْقُولُ فِي هَذَا الْبَابِ، واللَّه أَعْلَمُ بِحَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ.

yirmi birinci yılı tamamlar; burada üçüncü hafta biter ve yirmi ikinci yıla girer. Bu hafta, büyüme ve gelişme haftalarının sonuncusudur. Yirmi sekizinci yıl tamamlandığında büyüme ve gelişme süresi sona ermiş olur ve insan buradan duraklama zamanına geçer ki bu da insanın erginlik çağına (eşüdd) ulaştığı zamandır. Bu beşinci haftanın tamamlanmasıyla insan otuz beş yaşına ulaşır. Sonra bu mertebeler artma ve eksilme bakımından farklılık gösterir; şiddet ve kemal haftası olan bu beşinci hafta yirmi dokuzuncu yıldan otuz üçüncü yıla kadar başlar ve bazen otuz beşinci yıla kadar uzayabilir. İşte bu konuda akla uygun olan yol budur. Eşyanın hakikatlerini en iyi bilen Allah'tır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي تَفْسِيرِ الْحُكْمِ وَالْعِلْمِ، وَفِيهِ أَقْوَالٌ:

Üçüncü Mesele: Hüküm ve ilmin tefsiri hakkındadır ve bunda birkaç görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحُكْمَ وَالْحِكْمَةَ أَصْلُهُمَا حَبْسُ النَّفْسِ عَنْ هَوَاهَا، وَمَنْعُهَا مِمَّا يَشِينُهَا، فَالْمُرَادُ مِنَ الْحُكْمِ الْحِكْمَةُ الْعَمَلِيَّةُ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْعِلْمِ الْحِكْمَةُ النَّظَرِيَّةُ. وَإِنَّمَا قَدَّمَ الحكمة العملية هنا على العملية، لِأَنَّ أَصْحَابَ الرِّيَاضَاتِ يَشْتَغِلُونَ بِالْحِكْمَةِ الْعَمَلِيَّةِ ثُمَّ يَتَرَقَّوْنَ مِنْهَا إِلَى الْحِكْمَةِ النَّظَرِيَّةِ. وَأَمَّا أَصْحَابُ الْأَفْكَارِ الْعَقْلِيَّةِ وَالْأَنْظَارِ الرُّوحَانِيَّةِ فَإِنَّهُمْ يَصِلُونَ إِلَى الْحِكْمَةِ النَّظَرِيَّةِ أَوَّلًا، ثُمَّ يَنْزِلُونَ مِنْهَا إِلَى الحكمة العملية، وطريقة يُوسُفَ ﵇ هُوَ الْأَوَّلُ، لِأَنَّهُ صَبَرَ عَلَى الْبَلَاءِ وَالْمِحْنَةِ فَفَتَحَ اللَّه عَلَيْهِ أَبْوَابَ الْمُكَاشَفَاتِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً.

Birinci Görüş: Hüküm ve hikmetin aslı, nefsi hevasından hapsetmek ve onu lekeleyecek şeylerden alıkoymaktır. Dolayısıyla hükümden murat amelî hikmet, ilimden murat ise nazarî hikmettir. Burada amelî hikmetin [nazarî hikmetten] öne geçirilmesi şundandır: Çünkü riyazet ehli önce amelî hikmetle meşgul olur, sonra ondan nazarî hikmete yükselirler. Aklî fikir ve ruhanî nazar sahipleri ise önce nazarî hikmete ulaşır, sonra ondan amelî hikmete inerler. Yûsuf'un (aleyhisselâm) yolu birincisidir; çünkü o belaya ve mihnete sabretti, Allah da ona mükâşefe kapılarını açtı. İşte bu sebepten ötürü: { آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً } “ona hüküm ve ilim verdik” buyurmuştur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: الْحُكْمُ هُوَ النُّبُوَّةُ، لِأَنَّ النَّبِيَّ يَكُونُ حَاكِمًا عَلَى الْخَلْقِ، وَالْعِلْمُ عِلْمُ الدِّينِ.

İkinci Görüş: Hüküm nübüvvettir, çünkü nebi insanlar üzerinde hâkimdir; ilim ise din ilmidir.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْحُكْمِ صَيْرُورَةَ نَفْسِهِ الْمُطْمَئِنَّةِ حَاكِمَةً عَلَى نَفْسِهِ الْأَمَّارَةِ بِالسُّوءِ مُسْتَعْلِيَةً عَلَيْهَا قَاهِرَةً لَهَا وَمَتَى صَارَتِ الْقُوَّةُ الشَّهْوَانِيَّةُ وَالْغَضَبِيَّةُ مَقْهُورَةً ضَعِيفَةً فَاضَتِ الْأَنْوَارُ الْقُدُسِيَّةُ وَالْأَضْوَاءُ الْإِلَهِيَّةُ مِنْ عَالَمِ الْقُدُسِ عَلَى جَوْهَرِ النَّفْسِ وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ جَوْهَرَ النَّفْسِ النَّاطِقَةِ خُلِقَتْ قَابِلَةً لِلْمَعَارِفِ الْكُلِّيَّةِ وَالْأَنْوَارِ الْعَقْلِيَّةِ، إِلَّا أَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ عِنْدَنَا بِحَسَبِ الْبَرَاهِينِ الْعَقْلِيَّةِ وَبِحَسَبِ الْمُكَاشَفَاتِ الْعُلْوِيَّةِ أَنَّ جَوَاهِرَ الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ مُخْتَلِفَةٌ بِالْمَاهِيَّاتِ فَمِنْهَا ذَكِيَّةٌ وَبَلِيدَةٌ وَمِنْهَا حُرَّةٌ وَنَذْلَةٌ وَمِنْهَا شَرِيفَةٌ وَخَسِيسَةٌ، وَمِنْهَا عَظِيمَةُ الْمَيْلِ إِلَى عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ وَعَظِيمَةُ الرَّغْبَةِ فِي الْجُسْمَانِيَّاتِ فَهَذِهِ الْأَقْسَامُ كَثِيرَةٌ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْمَقَامَاتِ قَابِلٌ لِلْأَشَدِّ وَالْأَضْعَفِ وَالْأَكْمَلِ وَالْأَنْقَصِ فَإِذَا اتَّفَقَ أَنْ كَانَ جَوْهَرُ النَّفْسِ النَّاطِقَةِ جَوْهَرًا مُشْرِقًا شَرِيفًا شَدِيدَ الِاسْتِعْدَادِ لِقَبُولِ الْأَضْوَاءِ الْعَقْلِيَّةِ وَاللَّوَائِحِ الْإِلَهِيَّةِ، فَهَذِهِ النَّفْسُ فِي حَالِ الصِّغَرِ لَا يَظْهَرُ مِنْهَا هَذِهِ الْأَحْوَالُ، لِأَنَّ النَّفْسَ النَّاطِقَةَ إِنَّمَا تَقْوَى عَلَى أَفْعَالِهَا بِوَاسِطَةِ اسْتِعْمَالِ الْآلَاتِ الْجَسَدَانِيَّةِ وَهَذِهِ الْآلَاتُ فِي حَالِ الصِّغَرِ تَكُونُ الرُّطُوبَاتُ مُسْتَوْلِيَةً عَلَيْهَا، فَإِذَا كَبِرَ الْإِنْسَانُ وَاسْتَوْلَتِ الْحَرَارَةُ الْغَرِيزِيَّةُ عَلَى الْبَدَنِ نَضِجَتْ تِلْكَ الرُّطُوبَاتُ وَقَلَّتْ وَاعْتَدَلَتْ، فَصَارَتْ تِلْكَ الْآلَاتُ الْبَدَنِيَّةُ صَالِحَةً لِأَنْ تَسْتَعْمِلَهَا النَّفْسُ الْإِنْسَانِيَّةُ وَإِذَا كَانَتِ النَّفْسُ فِي أَصْلِ جَوْهَرِهَا شَرِيفَةً فَعِنْدَ كَمَالِ الْآلَاتِ الْبَدَنِيَّةِ تَكْمُلُ مَعَارِفُهَا وَتَقْوَى أَنْوَارُهَا وَيَعْظُمُ لَمَعَانُ الْأَضْوَاءِ فِيهَا، فَقَوْلُهُ: وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى اعْتِدَالِ الْآلَاتِ الْبَدَنِيَّةِ، وَقَوْلُهُ: آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً إِشَارَةٌ إِلَى اسْتِكْمَالِ النَّفْسِ فِي قُوَّتِهَا الْعَمَلِيَّةِ والنظرية، واللَّه أعلم.

Üçüncü Görüş: Hükümden muradın, onun mutmainne nefsinin kötülüğü emreden (emmâre) nefsine hâkim, ona üstün ve galip gelmesi olması muhtemeldir. Şehevî ve gadabî kuvvet mağlup ve zayıf düştüğü zaman, kudsî nurlar ve ilahî ışıklar kuds âleminden nefsin cevherine akar. Bu konuda tahkikî söz şudur: Nâtık nefsin cevheri küllî marifetleri ve aklî nurları kabule müsait olarak yaratılmıştır. Ancak katımızda aklî deliller ve ulvî keşifler doğrultusunda sabit olmuştur ki beşerî ruhların cevherleri mahiyetleri bakımından farklıdır; kimi zeki, kimi kıt anlayışlıdır; kimi hür, kimi alçaktır; kimi şerefli, kimi bayağıdır; kimi ruhanîler âlemine pek meyillidir, kimi ise cismanî şeylere pek düşkündür. Bu kısımlar pek çoktur ve bu makamların her biri daha güçlüye, daha zayıfa, daha kâmile ve daha noksana kabiliyetlidir. Eğer nâtık nefsin cevheri aklî ışıkları ve ilahî parıltıları kabule son derece istidatlı, parlak ve şerefli bir cevher olursa, bu nefisten küçüklük halinde bu durumlar ortaya çıkmaz. Çünkü nâtık nefis fiillerini ancak bedenî aletleri kullanmak vasıtasıyla yapabilir. Bu aletlere ise küçüklük halinde rutubetler hâkimdir; insan büyüyüp bedenine tabiî hararet hâkim olunca o rutubetler olgunlaşır, azalır ve itidale kavuşur. Böylece o bedenî aletler insanî nefsin kullanmasına elverişli hale gelir. Nefis asıl cevheri itibarıyla şerefli olduğu zaman bedenî aletlerin kemali anında marifetleri kemale erer, nurları kuvvetlenir ve ondaki ışıkların parıltısı büyür. Dolayısıyla O'nun: { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ } buyruğu bedenî aletlerin itidale kavuşmasına işarettir; { آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً } buyruğu ise nefsin amelî ve nazarî gücünde kemale ermesine işarettir. Allah en doğrusunu bilir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٢٣]

[Yûsuf Suresi (12): Ayet 23]

وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣)

{ وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣) } “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murat almak istedi; kapıları sımsıkı kapattı ve: «Gelsene!» dedi. [Yûsuf:] «Allah'a sığınırım! Doğrusu o benim efendimdir, bana güzel bir mevki verdi. Gerçek şu ki, zalimler kurtuluşa eremez» dedi.”

اعْلَمْ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ كَانَ فِي غَايَةِ الْجَمَالِ وَالْحُسْنِ، فَلَمَّا رَأَتْهُ الْمَرْأَةُ طَمِعَتْ فِيهِ وَيُقَالُ أَيْضًا إِنَّ زَوْجَهَا كَانَ عَاجِزًا يُقَالُ: رَاوَدَ فُلَانٌ جَارِيَتَهُ عَنْ نَفْسِهَا وَرَاوَدَتْهُ هِيَ عَنْ نَفْسِهِ إِذَا حَاوَلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الْوَطْءَ وَالْجِمَاعَ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَالسَّبَبُ أَنَّ ذَلِكَ الْعَمَلَ لَا يُؤْتَى بِهِ إِلَّا فِي الْمَوَاضِعِ الْمَسْتُورَةِ لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ حَرَامًا، وَمَعَ قِيَامِ الْخَوْفِ الشَّدِيدِ وَقَوْلُهُ: وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ أَيْ أَغْلَقَتْهَا قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَأَصْلُ هَذَا مِنْ قَوْلِهِمْ فِي كُلِّ شَيْءٍ تَشَبَّثَ فِي شَيْءٍ فَلَزِمَهُ قَدْ غَلِقَ يُقَالُ: غَلِقٌ فِي الْبَاطِلِ وَغَلِقٌ فِي غَضَبِهِ، وَمِنْهُ غَلْقُ الرَّهْنِ، ثُمَّ يُعَدَّى بِالْأَلِفِ فَيُقَالُ: أُغْلِقَ الْبَابُ إِذَا جَعَلَهُ بِحَيْثُ يَعْسُرُ فَتْحُهُ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَإِنَّمَا جَاءَ غَلَّقَتْ عَلَى التَّكْثِيرِ لِأَنَّهَا غَلَّقَتْ سَبْعَةَ أَبْوَابٍ، ثُمَّ دَعَتْهُ إِلَى نَفْسِهَا. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Yûsuf (aleyhisselâm) son derece güzel ve yakışıklı idi. Kadın onu görünce ona arzu duydu; kocasının da iktidarsız olduğu söylenir. Bir kimse cariyesinden cinsel birliktelik murat ettiği veya cariye ondan bunu murat ettiği zaman 'râvede fülânün câriyetehu an nefsihâ ve râvedethü hiye an nefsihî' (رَاوَدَ فُلَانٌ جَارِيَتَهُ عَنْ نَفْسِهَا وَرَاوَدَتْهُ هِيَ عَنْ نَفْسِهِ) denir. { وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ } “kapıları sımsıkı kapattı”; sebebi şudur: Bu iş ancak örtülü yerlerde yapılır; hele ki haram olduğunda ve şiddetli bir korku da mevcutken. { وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ } buyruğu, yani onları kilitledi demektir. Vâhidî şöyle demiştir: «Bunun aslı, bir şeye takılıp kalan her şey hakkında söylenen 'gad galika' (قَدْ غَلِقَ) sözündendir; bâtıla saplanıp kaldığında 'galikun fi'l-bâtıl' (غَلِقٌ فِي الْبَاطِلِ), öfkesine kapıldığında 'galikun fî gadabihî' (غَلِقٌ فِي غَضَبِهِ) denir; rehnin kilitlenip [ödenememesi] (غَلْقُ الرَّهْنِ) ifadesi de bundandır. Sonra elif ile geçişli kılınarak, kapıyı açılması zor olacak hale getirdiği zaman 'uğlika'l-bâb' (أُغْلِقَ الْبَابُ) denir.» Müfessirler şöyle demişlerdir: { غَلَّقَتْ } lafzının çokluk bildiren kipte gelmesi, kadının yedi kapıyı kapatmasından dolayıdır; sonra onu kendisine çağırdı. Sonra Allah Teâlâ: { وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ } “ve: «Gelsene!» dedi” buyurmuştur; bunda bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: هَيْتَ لَكَ اسْمٌ لِلْفِعْلِ نَحْوَ: رُوَيْدًا، وَصَهْ، وَمَهْ. وَمَعْنَاهُ هَلُمَّ فِي قَوْلِ جَمِيعِ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هَيْتَ لَكَ مَفْتُوحَةُ الْهَاءِ وَالتَّاءِ، وَيَجُوزُ أَيْضًا كَسْرُ التَّاءِ وَرَفْعُهَا. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ أَبُو الْفَضْلِ الْمُنْذِرِيُّ: أَفَادَنِي ابْنُ التَّبْرِيزِيِّ عَنْ أَبِي زَيْدٍ قَالَ: هيت لك بالعبرانية هيالح، أَيْ تَعَالَ عَرَّبَهُ الْقُرْآنُ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهَا لُغَةٌ لَأَهْلِ حَوْرَانَ سَقَطَتْ إِلَى بَكَّةَ فَتَكَلَّمُوا بِهَا. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَهَذَا وِفَاقٌ بَيْنَ لُغَةِ قُرَيْشٍ وَأَهْلِ حَوْرَانَ كَمَا اتَّفَقَتْ لُغَةُ الْعَرَبِ وَالرُّومِ فِي «الْقِسْطَاسِ» وَلُغَةُ الْعَرَبِ وَالْفُرْسِ فِي السِّجِّيلِ وَلُغَةُ الْعَرَبِ وَالتُّرْكِ فِي «الْغَسَّاقِ» وَلُغَةُ الْعَرَبِ وَالْحَبَشَةِ فِي «نَاشِئَةَ اللَّيْلِ» .

Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: «Heyte leke» (هَيْتَ لَكَ), tıpkı 'ruveyde' (رُوَيْدًا), 'sah' (صَهْ) ve 'meh' (مَهْ) gibi bir isim-fiildir. Bütün lügat ehlinin sözünde anlamı «haydi gel» (هَلُمَّ) demektir. Ahfeş şöyle demiştir: { هَيْتَ لَكَ } lafzı hâ ve tâ'nın fethasıyladır; tâ'nın kesrası ve dammesi de caizdir. Vâhidî şöyle demiştir: Ebu'l-Fazl el-Münzirî: «İbnu't-Tebrîzî, Ebû Zeyd'den bana nakletti ki o şöyle demiştir: Heyte leke İbrânîce'de 'heyâleh' (هيالح) yani gel demektir; Kur'an onu Araplaştırmıştır» dedi. Ferrâ ise: «O, Havran ehlinin bir lehçesidir; Bekke'ye (Mekke'ye) geçmiş ve onunla konuşmuşlardır» demiştir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «Tıpkı Arap ve Rum dillerinin 'el-kıstâs' kelimesinde, Arap ve Fars dillerinin 'es-siccîl' kelimesinde, Arap ve Türk dillerinin 'el-gassâk' kelimesinde ve Arap ile Habeş dillerinin 'nâşiete'l-leyl' kelimesinde uyuşması gibi, bu da Kureyş lehçesi ile Havran ehlinin lehçesi arasındaki bir uyuşmadır.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ فِي رِوَايَةِ ابْنِ ذَكْوَانَ هِيتَ بِكَسْرِ الْهَاءِ وَفَتْحِ التَّاءِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ هَيْتُ لَكَ مِثْلُ حَيْثُ، وَقَرَأَ هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَامِرٍ هِئْتُ لَكَ بِكَسْرِ الْهَاءِ وَهَمْزِ الْيَاءِ وَضَمِّ التَّاءِ مِثْلُ جِئْتُ مِنْ تَهَيَّأْتُ لَكَ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْهَاءِ وَإِسْكَانِ الْيَاءِ وَفَتْحِ التَّاءِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ الْمَرْأَةَ لَمَّا ذَكَرَتْ هَذَا الْكَلَامَ قَالَ يُوسُفُ ﵇: مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ فَقَوْلُهُ: مَعاذَ اللَّهِ أَيْ أَعُوذُ باللَّه مَعَاذًا، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ لِلشَّأْنِ وَالْحَدِيثِ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ أَيْ رَبِّي وَسَيِّدِي وَمَالِكِي أَحْسَنَ مَثْوَايَ حِينَ قَالَ لَكِ: أَكْرِمِي مَثْوَاهُ، فَلَا يَلِيقُ بِالْعَقْلِ أَنْ أُجَازِيَهُ عَلَى ذَلِكَ الْإِحْسَانِ بِهَذِهِ الْخِيَانَةِ الْقَبِيحَةِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ الَّذِينَ يُجَازُونَ الْإِحْسَانَ بِالْإِسَاءَةِ، وَقِيلَ: أَرَادَ الزُّنَاةَ لِأَنَّهُمْ ظَالِمُونَ أَنْفُسَهُمْ أَوْ لِأَنَّ عَمَلَهُمْ يَقْتَضِي وَضْعَ الشَّيْءِ في غير موضعه، وهاهنا سُؤَالَاتٌ:

İkinci Mesele: Nâfi‘ ve İbn Zekvân rivayetinde İbn Âmir, hâ'nın kesrası ve tâ'nın fethasıyla { هِيتَ } şeklinde; İbn Kesîr, 'haysü' (حَيْثُ) gibi { هَيْتُ لَكَ } şeklinde; Hişâm b. Ammâr ise İbn Âmir'den [naklen], 'teheyye'tü leke'den (تَهَيَّأْتُ لَكَ) türemiş 'ci'tü' (جِئْتُ) gibi hâ'nın kesrası, yâ'nın hemzesi ve tâ'nın dammesiyle { هِئْتُ لَكَ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise hâ'nın fethası, yâ'nın sükûnu ve tâ'nın fethasıyla [{ هَيْتَ }] okumuşlardır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Kadın bu sözü söyleyince Yûsuf aleyhisselâm: { مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ } “Allah'a sığınırım! Şüphesiz o benim efendimdir, bana güzel bir mevki verdi” dedi. O'nun: { مَعاذَ اللَّهِ } sözü, yani «Allah'a tam bir sığınışla sığınırım» demektir. { إِنَّهُ } lafzındaki zamir şe'n ve hadis [kıssa] zamiridir. { رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ } yani efendim, seyyidim ve sahibim sana: «Ona güzel bak» dediğinde benim yerimi güzelleştirdi; dolayısıyla bu iyiliğe böylesi çirkin bir hıyanetle karşılık vermem akla uygun düşmez. { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz zalimler kurtuluşa ermez”, yani iyiliğe kötülükle karşılık verenler [kurtuluşa ermez]. Şöyle de denilmiştir: Zânîleri kastetmiştir; zira onlar hem kendilerine zulmetmektedirler hem de onların bu fiili bir şeyi yerinden başka yere koymayı gerektirmektedir. Burada bazı sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ يُوسُفَ ﵇ كَانَ حُرًّا وَمَا كَانَ عَبْدًا لِأَحَدٍ فَقَوْلُهُ: إِنَّهُ رَبِّي يَكُونُ كَذِبًا وَذَلِكَ ذَنْبٌ وَكَبِيرَةٌ.

Birinci Soru: Yûsuf aleyhisselâm hür idi, kimsenin kölesi değildi; dolayısıyla onun: { إِنَّهُ رَبِّي } “Şüphesiz o benim efendimdir” demesi yalan olur, bu da bir günahtır ve büyük günahtır.

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ ﵇ أَجْرَى هَذَا الْكَلَامَ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ وَعَلَى وَفْقِ مَا كَانُوا يَعْتَقِدُونَ فِيهِ مِنْ كَوْنِهِ عَبْدًا لَهُ وَأَيْضًا أَنَّهُ رَبَّاهُ وَأَنْعَمَ عَلَيْهِ بِالْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ فَعَنَى بِكَوْنِهِ رَبًّا لَهُ كَوْنَهُ مُرَبِّيًا لَهُ، وَهَذَا مِنْ بَابِ الْمَعَارِيضِ الْحَسَنَةِ، فَإِنَّ أَهْلَ الظَّاهِرِ يَحْمِلُونَهُ عَلَى كَوْنِهِ رَبًّا لَهُ وَهُوَ كَانَ يَعْنِي بِهِ أَنَّهُ كَانَ مُرَبِّيًا لَهُ وَمُنْعِمًا عَلَيْهِ.

Cevap: O aleyhisselâm bu sözü zâhire göre ve onların kendisini köle kabul eden inançlarına uygun olarak sarf etmiştir. Ayrıca o [Aziz], onu büyütüp terbiye etmiş ve ona pek çok açıdan nimetler vermiştir. Dolayısıyla onun kendisinin rabbi olmasından kastı, kendisini terbiye edip yetiştiren (mürebbi) olmasıdır. Bu ise güzel tevriyeler (el-meârîzü'l-hasene) kabilindendir. Zira zâhir ehli bunu onun [sahip anlamında] rabbi olmasına yorarken, o ise kendisini terbiye eden ve nimetlendiren kimse olduğunu kastetmekteydi.

السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ يَدُلُّ قَوْلُ يُوسُفَ ﵇: مَعاذَ اللَّهِ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِنَا فِي الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ.

İkinci Soru: Yûsuf aleyhisselâm'ın: { مَعاذَ اللَّهِ } “Allah'a sığınırım” sözü, kaza ve kader konusundaki mezhebimizin doğruluğuna delalet eder mi?

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَيْهِ دَلَالَةً ظَاهِرَةً لِأَنَّ قَوْلَهُ ﵇ أَعُوذُ باللَّه مَعَاذًا، طَلَبٌ مِنَ اللَّه أَنْ يُعِيذَهُ مِنْ ذَلِكَ الْعَمَلِ، وَتِلْكَ الْإِعَاذَةُ لَيْسَتْ عِبَارَةً عَنْ إِعْطَاءِ الْقُدْرَةِ وَالْعَقْلِ وَالْآلَةِ، وَإِزَاحَةِ/ الْأَعْذَارِ، وَإِزَالَةِ الْمَوَانِعِ وَفِعْلِ الْأَلْطَافِ، لِأَنَّ كُلَّ مَا كَانَ فِي مَقْدُورِ اللَّه تَعَالَى مِنْ هَذَا الْبَابِ فَقَدْ فَعَلَهُ، فَيَكُونُ ذَلِكَ إِمَّا طَلَبًا لِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ، أَوْ طَلَبًا لِتَحْصِيلِ الْمُمْتَنِعِ وَأَنَّهُ مُحَالٌ فَعَلِمْنَا أَنَّ تِلْكَ الْإِعَاذَةَ الَّتِي طَلَبَهَا يُوسُفُ مِنَ اللَّه تَعَالَى لَا مَعْنَى

Cevap: Buna açık bir şekilde delalet eder. Çünkü onun aleyhisselâm «Allah'a tam bir sığınışla sığınırım» demesi, Allah'tan kendisini o fiilden korumasını talep etmektir. Bu sığınma/korunma ise kudret, akıl ve alet vermek, mazeretleri ortadan kaldırmak, engelleri gidermek ve lütuflarda bulunmaktan ibaret değildir; çünkü Allah Teâlâ'nın kudretinde olan bu türden her şeyi zaten yapmıştır. Dolayısıyla bu [talep], ya حاصل olanı tahsil etmeyi talep etmek ya da imkânsız olanı tahsil etmeyi talep etmek olur ki bu muhaldir. Anladık ki Yûsuf'un Allah Teâlâ'dan talep ettiği o korumanın mânası,

لَهَا، إِلَّا أَنْ يَخْلُقَ فِيهِ دَاعِيَةً جَازِمَةً فِي جَانِبِ الطَّاعَةِ وَأَنْ يُزِيلَ عَنْ قَلْبِهِ دَاعِيَةَ الْمَعْصِيَةِ، وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مَا ذَكَرْنَاهُ مَا

ancak kendisinde itaat yönünde kesin bir sevk edici arzu (dâiye) yaratması ve kalbinden masiyet arzusunu gidermesi olabilir. İstenen de budur. Kastettiğimiz şeyin bu olduğuna delil,

نُقِلَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا وَقَعَ بَصَرُهُ عَلَى زَيْنَبَ قَالَ: «يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gözü Zeyneb'e takıldığında: «Ey kalpleri evirip çeviren, kalbimi dinin üzere sabit kıl!» buyurduğunun nakledilmesidir.

وَكَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ تَقْوِيَةَ دَاعِيَةِ الطَّاعَةِ، وَإِزَالَةَ دَاعِيَةِ الْمَعْصِيَةِ فَكَذَا هاهنا، وَكَذَا

Buradaki maksat, itaat arzusunu güçlendirmek ve masiyet arzusunu gidermekti. Burada da durum böyledir. Yine

قَوْلُهُ ﵇: «قَلْبُ الْمُؤْمِنِ بَيْنَ أُصْبُعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ الرَّحْمَنِ»

onun aleyhisselâm: «Müminin kalbi, Rahmân'ın parmaklarından iki parmak arasındadır» buyurması da böyledir.

فَالْمُرَادُ مِنَ الْأُصْبُعَيْنِ دَاعِيَةُ الْفِعْلِ، وَدَاعِيَةُ التَّرْكِ وَهَاتَانِ الدَّاعِيَتَانِ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى، وَإِلَّا لَافْتَقَرَتْ إِلَى دَاعِيَةٍ أُخْرَى وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَ يُوسُفَ ﵇: مَعاذَ اللَّهِ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى قَوْلِنَا واللَّه أَعْلَمُ.

İki parmaktan maksat, yapma arzusu ile terk etme arzusudur. Bu iki arzu ise ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana gelir; aksi takdirde başka bir arzuya muhtaç olurdu ve teselsül gerekirdi. Böylece sabit oldu ki Yûsuf aleyhisselâm'ın: { مَعاذَ اللَّهِ } “Allah'a sığınırım” sözü, bizim görüşümüzün en kuvvetli delillerindendir. En doğrusunu Allah bilir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: ذَكَرَ يُوسُفُ ﵇ فِي الْجَوَابِ عَنْ كَلَامِهَا ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: مَعاذَ اللَّهِ وَالثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْهُ: إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ وَالثَّالِثُ: قَوْلُهُ: إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ فَمَا وَجْهُ تَعَلُّقِ بَعْضِ هَذَا الْجَوَابِ بِبَعْضٍ؟

Üçüncü Soru: Yûsuf aleyhisselâm kadının sözüne verdiği cevapta üç husus zikretmiştir: Birincisi: { مَعاذَ اللَّهِ } “Allah'a sığınırım” sözü; ikincisi: Allah Teâlâ'nın ondan naklettiği: { إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ } “Şüphesiz o benim efendimdir, bana güzel bir mevki verdi” sözü; üçüncüsü ise: { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz zalimler kurtuluşa ermez” sözüdür. Bu cevabın parçalarının birbirine irtibatının vechi nedir?

وَالْجَوَابُ: هَذَا التَّرْتِيبُ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الِانْقِيَادَ لِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى وَتَكْلِيفِهِ أَهَمُّ الْأَشْيَاءِ لِكَثْرَةِ إِنْعَامِهِ وَأَلْطَافِهِ فِي حَقِّ الْعَبْدِ فَقَوْلُهُ: مَعاذَ اللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ حَقَّ اللَّه تَعَالَى يَمْنَعُ عَنْ هَذَا الْعَمَلِ، وَأَيْضًا حُقُوقُ الْخَلْقِ وَاجِبَةُ الرِّعَايَةِ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا الرَّجُلُ قَدْ أَنْعَمَ فِي حَقِّي يَقْبُحُ مُقَابَلَةُ إِنْعَامِهِ وَإِحْسَانِهِ بِالْإِسَاءَةِ، وَأَيْضًا صَوْنُ النَّفْسِ عَنِ الضَّرَرِ وَاجِبٌ، وَهَذِهِ اللَّذَّةُ لَذَّةٌ قَلِيلَةٌ يَتْبَعُهَا خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا، وَعَذَابٌ شَدِيدٌ فِي الْآخِرَةِ، وَاللَّذَّةُ الْقَلِيلَةُ إِذَا لَزِمَهَا ضَرَرٌ شَدِيدٌ، فَالْعَقْلُ يَقْتَضِي تَرْكَهَا وَالِاحْتِزَازَ عَنْهَا فَقَوْلُهُ: إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ إِشَارَةٌ إِلَيْهِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْجَوَابَاتِ الثَّلَاثَةَ مُرَتَّبَةٌ عَلَى أَحْسَنِ وُجُوهِ الترتيب.

Cevap: Bu sıralama son derece güzeldir. Çünkü kul hakkında nimetlerinin ve lütuflarının çokluğundan ötürü Allah Teâlâ'nın emrine ve yükümlülüğüne boyun eğmek en mühim şeydir. Dolayısıyla onun: { مَعاذَ اللَّهِ } “Allah'a sığınırım” sözü, Allah Teâlâ'nın hakkının bu işe engel olduğuna işarettir. Ayrıca kulların haklarına riayet etmek de vaciptir; mademki bu adam bana iyilikte bulunmuştur, onun iyiliğine ve lütfuna kötülükle karşılık vermek çirkindir. Yine nefsi zarardan korumak da vaciptir; bu lezzet ise arkasından dünyada rezillik ve ahirette şiddetli bir azap gelen pek az bir lezzettir. Az bir lezzetin ardından şiddetli bir zarar geliyorsa, akıl onu terk etmeyi ve ondan sakınmayı gerektirir. İşte onun: { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz zalimler kurtuluşa ermez” sözü buna işarettir. Böylece bu üç cevabın en güzel tertip vecihleri üzere sıralandığı sabit olmuştur.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٢٤]

[Yûsuf Suresi (12): Ayet 24]

وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤)

{ وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤) } “Andolsun kadın onu arzuladı; eğer Rabbinin delilini görmüş olmasaydı o da kadını arzulayacaktı. İşte böylece biz, kötülüğü ve fuhşu ondan uzaklaştıralım diye [delil gösterdik]. Çünkü o, ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı.”

اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنَ الْمُهِمَّاتِ الَّتِي يَجِبُ الِاعْتِنَاءُ بِالْبَحْثِ عَنْهَا وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu ayet, incelenmesine özen gösterilmesi gereken mühim meselelerdendir. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي أَنَّهُ ﵇ هَلْ صَدَرَ عَنْهُ ذَنْبٌ أَمْ لَا؟ وَفِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ يُوسُفَ ﵇ هَمَّ بِالْفَاحِشَةِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ فِي كِتَابِ «الْبَسِيطِ» قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْمَوْثُوقُ بِعِلْمِهِمُ الْمَرْجُوعُ إِلَى رِوَايَتِهِمْ هَمَّ يُوسُفُ أَيْضًا بِهَذِهِ الْمَرْأَةِ هَمًّا صَحِيحًا وَجَلَسَ مِنْهَا مَجْلِسَ الرَّجُلِ مِنَ الْمَرْأَةِ، فَلَمَّا رَأَى الْبُرْهَانَ مِنْ رَبِّهِ زَالَتْ كُلُّ شَهْوَةٍ عَنْهُ.

Birinci Mesele: Ondan aleyhisselâm bir günah sadır olmuş mudur, olmamış mıdır? Bu meselede iki görüş vardır: Birincisi: Yûsuf aleyhisselâm fuhşa meyletti/kastetti. Vâhidî, el-Basît adlı kitabında şöyle demiştir: «İlimlerine güvenilen ve rivayetlerine başvurulan müfessirler şöyle demişlerdir: Yûsuf da bu kadına gerçek bir arzuyla meyletti ve kadına karşı bir erkeğin kadına oturduğu gibi oturdu; Rabbinden gelen bürhanı görünce ise ondan bütün şehvet zail oldu.»

قَالَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ ﵁ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: طَمِعَتْ فِيهِ وَطَمِعَ فِيهَا فَكَانَ طَمَعُهُ فِيهَا أَنَّهُ هَمَّ أَنْ يَحِلَّ التِّكَّةَ،

Câfer es-Sâdık radıyallâhu anh, Ali aleyhisselâm'a ulaşan isnadıyla onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kadın onu arzuladı, o da kadını arzuladı. Onun kadını arzulaması, kuşağını çözmeye niyetlenmesiydi.»

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ:

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da şöyle rivayet edilmiştir:

حَلَّ الْهِمْيَانَ وَجَلَسَ مِنْهَا مَجْلِسَ الْخَائِنِ وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّهَا اسْتَلْقَتْ لَهُ وَجَلَسَ بَيْنَ رِجْلَيْهَا يَنْزِعُ ثِيَابَهُ، ثُمَّ إِنَّ الْوَاحِدِيَّ طَوَّلَ فِي كَلِمَاتٍ عَدِيمَةِ الْفَائِدَةِ فِي هَذَا الْبَابِ، وَمَا ذَكَرَ آيَةً يَحْتَجُّ بِهَا وَلَا حَدِيثًا صَحِيحًا يُعَوِّلُ عَلَيْهِ فِي تَصْحِيحِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ، وَمَا أَمْعَنَ النَّظَرَ فِي تِلْكَ الْكَلِمَاتِ الْعَارِيَةِ عَنِ الْفَائِدَةِ

«Kuşağını çözdü ve kadına karşı hain birinin oturuşu gibi oturdu.» Yine ondan nakledildiğine göre, kadın onun için sırtüstü uzandı, o da kadının bacakları arasına oturup elbiselerini çıkarmaya başladı. Sonra Vâhidî bu konuda faydadan yoksun sözleri uzatmış; bu iddiayı doğrulamada delil getirilecek bir ayet veya itimat edilecek sahih bir hadis zikretmemiştir. O faydasız sözleri de etraflıca tetkik etmemiştir.

رُوِيَ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا قَالَ: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ [يُوسُفَ: ٥٢] قَالَ لَهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَلَا حِينَ هَمَمْتَ يَا يُوسُفُ فَقَالَ يُوسُفُ عِنْدَ ذَلِكَ: وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي [يُوسُفَ: ٥٣]

Rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” [Yûsuf 52] dediğinde, Cebrâil aleyhisselâm ona: «Kastettiğin/arzuladığın zaman da mı ey Yûsuf?» demiş, bunun üzerine Yûsuf: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmam” [Yûsuf 53] demiştir.

ثُمَّ قَالَ وَالَّذِينَ أَثْبَتُوا هَذَا الْعَمَلَ لِيُوسُفَ كَانُوا أَعْرَفَ بِحُقُوقِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَارْتِفَاعِ مَنَازِلِهِمْ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى مِنَ الَّذِينَ نَفَوُا الْهَمَّ عَنْهُ، فَهَذَا خُلَاصَةُ كَلَامِهِ فِي هَذَا الْبَابِ.

Sonra [Vâhidî] şöyle demiştir: «Bu fiili Yûsuf için sabit görenler, peygamberlerin aleyhimüsselâm haklarını ve Allah Teâlâ katındaki derecelerinin yüceliğini, ondan hemmi (meyli/arzuyu) nefyedenlerden daha iyi bilmektedirler.» İşte bu konuda onun sözünün özeti budur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ يُوسُفَ ﵇ كَانَ بَرِيئًا عَنِ الْعَمَلِ الْبَاطِلِ، وَالْهَمِّ الْمُحَرَّمِ، وَهَذَا قَوْلُ الْمُحَقِّقِينَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَالْمُتَكَلِّمِينَ، وَبِهِ نَقُولُ وَعَنْهُ نَذُبُّ.

İkinci Görüş: Yûsuf aleyhisselâm bâtıl fiilden ve haram olan arzu/meyilden beridir. Bu, müfessirlerden ve kelamcılardan olan muhakkiklerin görüşüdür. Bizim benimsediğimiz ve savunduğumuz görüş de budur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى وُجُوبِ عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ كَثِيرَةٌ، وَلَقَدِ اسْتَقْصَيْنَاهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قِصَّةِ آدَمَ ﵇ فَلَا نُعِيدُهَا إِلَّا أَنَّا نَزِيدُ هاهنا وُجُوهًا:

Bil ki peygamberlerin aleyhimüsselâm ismetinin vücubuna delalet eden deliller pek çoktur. Biz bunları Bakara Suresi'nde Âdem aleyhisselâm'ın kıssasında etraflıca açıklamıştık; bu sebeple onları tekrar etmiyoruz, ancak burada birtakım vecihler ekliyoruz:

فَالْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ الزِّنَا مِنْ مُنْكَرَاتِ الْكَبَائِرِ وَالْخِيَانَةَ فِي مَعْرِضِ الْأَمَانَةِ أَيْضًا مِنْ مُنْكَرَاتِ الذُّنُوبِ، وَأَيْضًا مُقَابَلَةُ الْإِحْسَانِ الْعَظِيمِ بِالْإِسَاءَةِ الْمُوجِبَةِ لِلْفَضِيحَةِ التَّامَّةِ وَالْعَارِ الشَّدِيدِ أَيْضًا مِنْ مُنْكَرَاتِ الذُّنُوبِ، وَأَيْضًا الصَّبِيُّ إِذَا تَرَبَّى فِي حجر إنسان وبقي مكفي المؤنة مصون الغرض مِنْ أَوَّلِ صِبَاهُ إِلَى زَمَانِ شَبَابِهِ وَكَمَالِ قُوَّتِهِ فَإِقْدَامُ هَذَا الصَّبِيِّ عَلَى إِيصَالِ أَقْبَحِ أَنْوَاعِ الْإِسَاءَةِ إِلَى ذَلِكَ الْمُنْعِمِ الْمُعَظَّمِ مِنْ مُنْكَرَاتِ الْأَعْمَالِ.

Birinci Delil: Zina, büyük günahların en çirkinlerindendir. Emanet mahallinde hıyanet etmek de günahların en münkerlerindendir. Yine büyük bir iyiliğe tam bir rezillik ve şiddetli bir ayıp doğuran kötülükle karşılık vermek de günahların en çirkinlerindendir. Ayrıca bir çocuk bir kimsenin himayesinde büyür, çocukluğunun başından gençliğine ve kuvvetinin kemaline kadar geçimi sağlanıp her türlü kötülükten korunursa, bu çocuğun o yüce velinimetine en çirkin kötülük türleriyle yönelmesi amellerin en münkerlerindendir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ هَذِهِ الْمَعْصِيَةَ الَّتِي نَسَبُوهَا إِلَى يُوسُفَ ﵇ كَانَتْ مَوْصُوفَةً بِجَمِيعِ هَذِهِ الْجِهَاتِ الْأَرْبَعِ وَمِثْلُ هَذِهِ الْمَعْصِيَةِ لَوْ نُسِبَتْ إِلَى أَفْسَقِ خَلْقِ اللَّه تَعَالَى وَأَبْعَدِهِمْ عَنْ كُلِّ خَيْرٍ لَاسْتُنْكِفَ مِنْهُ، فَكَيْفَ يَجُوزُ إِسْنَادُهَا إِلَى الرَّسُولِ ﵊! الْمُؤَيَّدُ بِالْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي غَيْرِ هَذِهِ الواقعة: كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ [يوسف: ٢٤] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَاهِيَّةَ السُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ مَصْرُوفَةٌ عَنْهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَعْصِيَةَ الَّتِي نسبوها إليه أعظم أنواع/ وَأَفْحَشُ أَقْسَامِ الْفَحْشَاءِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ أَنْ يَشْهَدَ فِي عَيْنِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ بِكَوْنِهِ بَرِيئًا مِنَ السُّوءِ مَعَ أَنَّهُ كَانَ قَدْ أَتَى بِأَعْظَمِ أَنْوَاعِ السُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ. وَأَيْضًا فَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَذَلِكَ لِأَنَّا نَقُولُ هَبْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا تَدُلُّ عَلَى نَفْيِ هَذِهِ الْمَعْصِيَةِ عَنْهُ، إِلَّا أَنَّهُ لَا شَكَّ أَنَّهَا تُفِيدُ الْمَدْحَ الْعَظِيمَ وَالثَّنَاءَ الْبَالِغَ، فَلَا يَلِيقُ بِحِكْمَةِ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَحْكِيَ عَنْ إِنْسَانٍ إِقْدَامَهُ عَلَى مَعْصِيَةٍ عَظِيمَةٍ ثُمَّ إِنَّهُ يَمْدَحُهُ وَيُثْنِي عَلَيْهِ بِأَعْظَمِ الْمَدَائِحِ وَالْأَثْنِيَةِ عَقِيبَ أَنْ حَكَى عَنْهُ ذَلِكَ الذَّنْبَ الْعَظِيمَ، فَإِنَّ مِثَالَهُ مَا إِذَا حَكَى السُّلْطَانُ عَنْ بَعْضِ عَبِيدِهِ أَقْبَحَ الذُّنُوبِ وَأَفْحَشَ الْأَعْمَالِ ثُمَّ إِنَّهُ يَذْكُرُهُ بِالْمَدْحِ الْعَظِيمِ وَالثَّنَاءِ الْبَالِغِ عَقِيبَهُ، فَإِنَّ ذَلِكَ يُسْتَنْكَرُ جِدًّا فَكَذَا هاهنا واللَّه أَعْلَمُ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ مَتَى صَدَرَتْ مِنْهُمْ زَلَّةٌ، أَوْ هَفْوَةٌ اسْتَعْظَمُوا ذَلِكَ وَأَتْبَعُوهَا بِإِظْهَارِ النَّدَامَةِ وَالتَّوْبَةِ وَالتَّوَاضُعِ، وَلَوْ كان يوسف ﵇ أقدم هاهنا عَلَى هَذِهِ الْكَبِيرَةِ الْمُنْكَرَةِ لَكَانَ مِنَ الْمُحَالِ أَنْ لَا يُتْبِعَهَا بِالتَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ وَلَوْ أَتَى بِالتَّوْبَةِ لَحَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُ إِتْيَانَهُ بِهَا كَمَا فِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ وَحَيْثُ لَمْ يُوجَدْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ مَا صَدَرَ عَنْهُ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ ذَنْبٌ وَلَا مَعْصِيَةٌ. الرَّابِعُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ لَهُ تَعَلُّقٌ بِتِلْكَ الْوَاقِعَةِ فَقَدْ شَهِدَ بِبَرَاءَةِ يُوسُفَ ﵇ مِنَ الْمَعْصِيَةِ.

Bu sabit olunca deriz ki: Yûsuf aleyhisselâm'a isnat ettikleri bu masiyet, bu dört yönün tamamıyla nitelenmiştir. Böyle bir masiyet Allah Teâlâ'nın yaratıklarının en fâsıkına ve her türlü hayırdan en uzağına bile isnat edilse bundan hicap duyulur; o halde apaçık ve kahredici mucizelerle desteklenmiş bir peygambere aleyhisselâm bunu isnat etmek nasıl caiz olabilir?! Sonra Allah Teâlâ bu olayın dışında: { كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ } “İşte böylece biz, kötülüğü ve fuhşu ondan uzaklaştıralım diye...” [Yûsuf 24] buyurmuştur. Bu ise kötülük ve fuhşun mahiyetinin ondan uzaklaştırıldığına delalet eder. Şüphe yok ki ona isnat ettikleri masiyet, fuhşiyatın en büyük ve en çirkin kısımlarındandır. Âlemlerin Rabbi, o kötülük ve fuhşun en büyüğünü işlemiş olduğu halde, tam da bu olayın içinde onun kötülükten beri olduğuna nasıl şahitlik eder? Ayrıca ayet bizim görüşümüze başka bir yönden de delalet etmektedir: Çünkü deriz ki farz edelim ki bu ayet o masiyeti ondan nefyetmeye delalet etmesin; fakat şüphe yok ki büyük bir övgüyü ve üstün bir senâyı ifade etmektedir. Bir insandan büyük bir masiyete yeltendiğini naklettikten hemen sonra, ona en büyük övgü ve senâlarda bulunmak Allah Teâlâ'nın hikmetine yakışmaz. Bunun misali, bir hükümdarın kölelerinden birinden en çirkin günahları ve en fahiş amelleri nakledip ardından onu büyük bir övgü ve üstün bir senâ ile anması gibidir ki bu son derece çirkin karşılanır. Burada da durum böyledir. En doğrusunu Allah bilir. Üçüncüsü: Peygamberlerden aleyhimüsselâm ne zaman bir zelle veya sürçme sadır olsa, bunu çok büyük görürler ve peşinden nedamet, tövbe ve tevazu gösterirlerdi. Şayet Yûsuf aleyhisselâm burada bu çirkin büyük günaha cüret etmiş olsaydı, ardından tövbe ve istiğfar etmemesi muhal olurdu. Eğer tövbe etmiş olsaydı, Allah Teâlâ diğer yerlerde olduğu gibi onun bu tövbesini de naklederdi. Bunlardan hiçbir şey bulunmadığına göre bildik ki bu olayda ondan hiçbir günah ve masiyet sadır olmamıştır. Dördüncüsü: Bu olayla ilgisi olan herkes, Yûsuf aleyhisselâm'ın masiyetten beri olduğuna şahitlik etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ لَهُمْ تَعَلُّقٌ بِهَذِهِ الْوَاقِعَةِ يُوسُفُ ﵇، وَتِلْكَ الْمَرْأَةُ وَزَوْجُهَا، وَالنِّسْوَةُ وَالشُّهُودُ وَرَبُّ الْعَالَمِينَ شَهِدَ بِبَرَاءَتِهِ عَنِ الذَّنْبِ، وَإِبْلِيسُ أَقَرَّ بِبَرَاءَتِهِ أَيْضًا عَنِ الْمَعْصِيَةِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَحِينَئِذٍ لَمْ يَبْقَ لِلْمُسْلِمِ تَوَقَّفٌ فِي هَذَا الْبَابِ. أَمَّا بَيَانُ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ ادَّعَى الْبَرَاءَةَ عَنِ الذَّنْبِ فَهُوَ قَوْلُهُ ﵇:

Bil ki bu olayla ilgisi olanlar Yûsuf aleyhisselâm, o kadın, kadının kocası, kadınlar ve şahitlerdir; Âlemlerin Rabbi onun günahtan beri olduğuna şahitlik etmiş, İblis de onun masiyetten beri olduğunu ikrar etmiştir. Durum böyle olunca, artık bir Müslüman için bu konuda hiçbir tereddüt kalmaz. Yûsuf aleyhisselâm'ın günahtan beri olduğunu iddia etmesinin beyanına gelince; bu, onun aleyhisselâm şu sözüdür:

هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي [يوسف: ٢٦] وَقَوْلُهُ ﵇: رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ [يُوسُفَ: ٣٣] وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْمَرْأَةَ اعْتَرَفَتْ بِذَلِكَ فَلِأَنَّهَا قَالَتْ لِلنِّسْوَةِ: وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ [يُوسُفَ: ٣٢] وَأَيْضًا قَالَتْ: الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ [يُوسُفَ: ٥١] وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ زَوْجَ الْمَرْأَةِ أَقَرَّ بِذَلِكَ، فَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا

{ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي } “O beni kendine çekmek istedi” [Yûsuf 26] ve onun aleyhisselâm: { رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } “Rabbim! Zindan, bunların beni davet ettiği şeyden bana daha sevimlidir” [Yûsuf 33] sözüdür. Kadının bunu itiraf ettiğinin beyanına gelince; çünkü o kadınlara: { وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ } “Andolsun ki ben onu kendime çekmek istedim, o ise iffetini korudu” [Yûsuf 32] demiştir. Yine kadın: { الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “Şimdi hak ortaya çıktı; onu ben kendime çekmek istedim. Doğrusu o, sâdıklardandır” [Yûsuf 51] demiştir. Kadının kocasının bunu ikrar ettiğinin beyanına gelince; o da kocasının şu sözüdür: { إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا } “Şüphesiz bu sizin tuzağınızdandır. Doğrusu sizin tuzağınız pek büyüktür! Yûsuf! Sen bundan vazgeç”

وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ

{ وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ } “ve [kadın], sen de günahın için bağışlanma dile!”

[يُوسُفَ: ٢٨، ٢٩] وَأَمَّا الشُّهُودُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ [يُوسُفَ: ٢٦] وَأَمَّا شَهَادَةُ اللَّه تَعَالَى بِذَلِكَ فَقَوْلُهُ: كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ [يوسف: ٢٤] فَقَدْ شَهِدَ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى طَهَارَتِهِ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَاللَّامُ لِلتَّأْكِيدِ وَالْمُبَالَغَةِ. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَالْفَحْشاءَ أَيْ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ. وَالثَّالِثُ: قَوْلُهُ: إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً [الْفُرْقَانِ: ٦٣] وَالرَّابِعُ: قَوْلُهُ: الْمُخْلَصِينَ وَفِيهِ قِرَاءَتَانِ: تَارَةً بِاسْمِ الْفَاعِلِ وَأُخْرَى بِاسْمِ/ الْمَفْعُولِ فَوُرُودُهُ بِاسْمِ الْفَاعِلِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ آتِيًا بِالطَّاعَاتِ وَالْقُرُبَاتِ مَعَ صِفَةِ الْإِخْلَاصِ. وَوُرُودُهُ بِاسْمِ الْمَفْعُولِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى اسْتَخْلَصَهُ لِنَفْسِهِ وَاصْطَفَاهُ لِحَضْرَتِهِ، وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ فَإِنَّهُ مِنْ أَدَلِّ الْأَلْفَاظِ عَلَى كَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَمَّا أَضَافُوهُ إِلَيْهِ، وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ إِبْلِيسَ أَقَرَّ بِطَهَارَتِهِ، فَلِأَنَّهُ قَالَ: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [ص: ٨٢، ٨٣] فَأَقَرَّ بِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ إِغْوَاءَ الْمُخْلَصِينَ وَيُوسُفُ مِنَ الْمُخْلَصِينَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ فَكَانَ هَذَا إِقْرَارًا مِنْ إِبْلِيسَ بِأَنَّهُ مَا أَغْوَاهُ وَمَا أَضَلَّهُ عَنْ طَرِيقَةِ الْهُدَى، وَعِنْدَ هَذَا نَقُولُ هَؤُلَاءِ الْجُهَّالُ الَّذِينَ نَسَبُوا إِلَى يُوسُفَ ﵇ هَذِهِ الْفَضِيحَةَ إِنْ كَانُوا مِنْ أَتْبَاعِ دِينِ اللَّه تَعَالَى فَلْيَقْبَلُوا شَهَادَةَ اللَّه تَعَالَى عَلَى طَهَارَتِهِ وَإِنْ كَانُوا مِنْ أَتْبَاعِ إِبْلِيسَ وَجُنُودِهِ فَلْيَقْبَلُوا شَهَادَةَ إِبْلِيسَ عَلَى طَهَارَتِهِ وَلَعَلَّهُمْ يَقُولُونَ كُنَّا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ تَلَامِذَةَ إِبْلِيسَ إِلَى أَنْ تَخَرَّجْنَا عَلَيْهِ فَزِدْنَا عَلَيْهِ فِي السَّفَاهَةِ كَمَا قَالَ الْخَوَارِزْمِيُّ:

[Yûsuf 28, 29]. Şahitlere gelince; Allah Teâlâ'nın: { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Kadının ailesinden bir şahit de şöyle şahitlik etti: Eğer gömleği önden yırtılmışsa kadın doğru söylemiştir, o ise yalancılardandır” [Yûsuf 26] buyruğudur. Allah Teâlâ'nın buna şahitliğine gelince; O'nun: { كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ } “İşte böylece biz, kötülüğü ve fuhşu ondan uzaklaştıralım diye [delil gösterdik]. Çünkü o, ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı” [Yûsuf 24] buyruğudur. Allah Teâlâ bu ayette onun temizliğine dört defa şahitlik etmiştir: Birincisi: Tehdit ve mübalağa bildiren lâm ile { لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ } “kötülüğü ondan uzaklaştıralım diye” buyruğudur. İkincisi: { وَالْفَحْشاءَ } “ve fuhşu” buyruğudur; yani kötülüğü ve fuhşu ondan uzaklaştırmak için demektir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir. Cahiller kendilerine laf attığı zaman da 'Selam' derler” [Furkan 63] buyurmuş olmasına rağmen { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا } “Çünkü o bizim kullarımızdandı” buyurmasıdır. Dördüncüsü: { الْمُخْلَصِينَ } buyruğudur; bunda iki kıraat vardır: Bazen ism-i fâil [muhlisîn] bazen de ism-i mef‘ûl [muhlasîn] şeklinde okunmuştur. İsm-i fâil olarak gelmesi, onun taat ve ibadetleri ihlas vasfıyla yerine getiren biri olduğuna delalet eder. İsm-i mef‘ûl olarak gelmesi ise Allah Teâlâ'nın onu zâtı için seçtiğine ve huzuru için tertemiz kıldığına delalet eder. Her iki veçhe göre de bu, onun kendisine isnat ettikleri şeyden münezzeh olduğuna delalet eden en kuvvetli lafızlardandır. İblis'in onun temizliğini ikrar etmesinin beyanına gelince; o şöyle demiştir: { فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Senin izzetine andolsun ki, içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna, onların hepsini azdıracağım” [Sâd 82-83]. Böylece ihlasa erdirilmiş kulları azdırmasının mümkün olmadığını ikrar etmiştir; Yûsuf da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ } “Çünkü o, ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı” buyruğu gereğince ihlasa erdirilenlerdendir. Bu durum, İblis'in onu azdıramadığına ve hidayet yolundan saptıramadığına dair bir ikrarı olmuştur. İşte bu noktada deriz ki: Yûsuf aleyhisselâm'a bu rezaleti isnat eden bu cahiller, eğer Allah Teâlâ'nın dinine tâbi olanlardan iseler O'nun temizliğine dair Allah Teâlâ'nın şahitliğini kabul etsinler; yok eğer İblis'in ve ordusunun tâbilerinden iseler onun temizliğine dair İblis'in şahitliğini kabul etsinler! Belki de onlar Hârizmî'nin dediği gibi: «Biz başlangıçta İblis'in talebeleriydik; nihayet ondan mezun olduk da sefihlikte onu bile geçtik» demektedirler:

وَكُنْتُ امْرَأً مِنْ جُنْدِ إِبْلِيسَ فَارْتَقَى ... بِيَ الدَّهْرُ حَتَّى صَارَ إِبْلِيسُ مِنْ جُنْدِي

«Ben İblis'in ordusundan bir adamdım, zaman beni öyle yükseltti ki ... Sonunda İblis benim ordumdan oldu!»

فَلَوْ مَاتَ قَبْلِي كُنْتُ أُحْسِنُ بَعْدَهُ ... طَرَائِقَ فِسْقٍ لَيْسَ يُحْسِنُهَا بَعْدِي

«Benden önce ölseydi, onun ardından öyle fısk yolları bilirdim ki ... Benden sonra onları o bile bilemezdi.»

فَثَبَتَ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ أَنَّ يوسف ﵇ بريء عَمَّا يَقُولُهُ هَؤُلَاءِ الْجُهَّالُ.

İşte bu delillerle sabit oldu ki Yûsuf aleyhisselâm bu cahillerin söylediklerinden beridir.

وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْكَلَامُ عَلَى ظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ يَقَعُ فِي مَقَامَيْنِ:

Bunu bildiğinde deriz ki: Bu ayetin zâhiri hakkındaki söz iki makamda yer alır:

الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: أَنْ نَقُولَ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ هَمَّ بِهَا. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ وَجَوَابُ لَوْلَا هاهنا مُقَدَّمٌ، وَهُوَ كَمَا يُقَالُ: قَدْ كُنْتُ مِنَ الْهَالِكِينَ لَوْلَا أَنَّ فُلَانًا خَلَّصَكَ، وَطَعَنَ الزَّجَّاجُ فِي هَذَا الْجَوَابِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ تَقْدِيمَ جَوَابِ لَوْلَا شَاذٌّ وَغَيْرُ مَوْجُودٍ فِي الْكَلَامِ الْفَصِيحِ. الثَّانِي: أَنَّ لَوْلَا يُجَابُ جَوَابُهَا بِاللَّامِ، فَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا ذَكَرْتُمْ لَقَالَ: وَلَقَدْ هَمَّتْ وَلَهَمَّ بِهَا لَوْلَا. وَذَكَرَ غَيْرُ الزَّجَّاجِ سُؤَالًا ثَالِثًا وَهُوَ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يُوجَدِ الْهَمُّ لَمَا كَانَ لِقَوْلِهِ: لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ فَائِدَةٌ.

Birinci Makam: Yûsuf aleyhisselâm'ın kadına kastettiğini/meylettiğini kabul etmediğimizi söylememizdir. Bunun delili şudur: Allah Teâlâ: { وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “eğer Rabbinin delilini görmüş olmasaydı o da kadını arzulayacaktı” buyurmuştur. Burada levlâ'nın (لَوْلَا) cevabı öne geçmiştir. Bu tıpkı, «Falanca seni kurtarmasaydı helak olanlardan olmuştun» denilmesi gibidir. Zeccâc bu cevaba iki yönden itiraz etmiştir: Birincisi: Levlâ'nın cevabının öne geçmesi şâzdır ve fasih kelamda mevcut değildir. İkincisi: Levlâ'nın cevabı lâm harfi ile gelir; eğer durum sizin zikrettiğiniz gibi olsaydı, «velekad hemmet velehemme bihâ levlâ...» derdi. Zeccâc'dan başkası ise üçüncü bir soru/itiraz zikretmiştir ki o da şudur: Şayet meyil/kast bulunmasaydı O'nun: { لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “eğer Rabbinin delilini görmüş olmasaydı” sözünün hiçbir faydası kalmazdı.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَا ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ بَعِيدٌ، لِأَنَّا نُسَلِّمُ أَنَّ تَأْخِيرَ جَوَابِ لَوْلَا حَسَنٌ جَائِزٌ، إِلَّا أَنَّ جَوَازَهُ لَا يَمْنَعُ مِنْ جَوَازِ تَقْدِيمِ هَذَا الْجَوَابِ، وَكَيْفَ وَنُقِلَ عَنْ سِيبَوَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّهُمْ يُقَدِّمُونَ الْأَهَمَّ فَالْأَهَمَّ، وَالَّذِي هُمْ بِشَأْنِهِ أَعْنَى فَكَانَ الْأَمْرُ فِي جَوَازِ التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ مَرْبُوطًا بِشِدَّةِ الِاهْتِمَامِ. وَأَمَّا تَعْيِينُ بَعْضِ الْأَلْفَاظِ بِالْمَنْعِ فَذَلِكَ مِمَّا لَا يَلِيقُ بِالْحِكْمَةِ، وَأَيْضًا ذِكْرُ جَوَابِ لَوْلَا بِاللَّامِ جَائِزٌ. أَمَّا هَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذِكْرَهُ بِغَيْرِ اللَّامِ لَا يَجُوزُ، ثُمَّ إِنَّا نَذْكُرُ آيَةً أُخْرَى تَدُلُّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الزَّجَّاجِ فِي هَذَيْنِ السُّؤَالَيْنِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها [الْقَصَصِ: ١٠] .

Bil ki Zeccâc'ın zikrettiği şey uzaktır. Zira biz levlâ'nın cevabının sonraya bırakılmasının güzel ve caiz olduğunu kabul ederiz; fakat bunun caiz olması, bu cevabın öne geçirilmesinin caiz olmasına engel teşkil etmez. Nasıl engel olsun ki, Sîbeveyh'ten onların daha mühim olanı ve kendisini daha çok önemsedikleri şeyi öne geçirdikleri nakledilmiştir. Dolayısıyla takdim ve tehirin caizliği konusundaki mesele, gösterilen önemin şiddetine bağlanmıştır. Bazı lafızların men edilerek sınırlandırılması ise hikmete yakışmayan bir şeydir. Ayrıca levlâ'nın cevabının lâm ile zikredilmesi caizdir; ancak bu durum, lâm olmaksızın zikredilmesinin caiz olmadığına delalet etmez. Sonra biz Zeccâc'ın bu iki itirazındaki sözünün bâtıl olduğuna delalet eden başka bir ayet zikredelim; o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها } “Eğer kalbini pekiştirmemiş olsaydık, neredeyse onu açığa vuracaktı” [Kasas 10].

وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يُوجَدِ الْهَمُّ لَمْ يَبْقَ لِقَوْلِهِ: لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ فَائِدَةٌ. / فَنَقُولُ:

Üçüncü Soruya gelince: O da meyil/kast bulunmasaydı O'nun: { لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “eğer Rabbinin delilini görmüş olmasaydı” buyruğunun bir faydası kalmazdı denilmesidir. Şöyle deriz:

بَلْ فِيهِ أَعْظَمُ الْفَوَائِدِ، وَهُوَ بَيَانُ أَنَّ تَرْكَ الْهَمِّ بِهَا مَا كَانَ لِعَدَمِ رَغْبَتِهِ فِي النِّسَاءِ، وَعَدَمِ قُدْرَتِهِ عَلَيْهِنَّ بَلْ لِأَجْلِ أَنَّ دَلَائِلَ دِينِ اللَّه مَنَعَتْهُ عَنْ ذَلِكَ الْعَمَلِ، ثُمَّ نَقُولُ: إِنَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَوَابَ لَوْلَا مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ لَوْلَا تَسْتَدْعِي جَوَابًا، وَهَذَا الْمَذْكُورُ يَصْلُحُ جَوَابًا لَهُ، فَوَجَبَ الْحُكْمُ بِكَوْنِهِ جَوَابًا لَهُ لَا يُقَالُ إِنَّا نُضْمِرُ لَهُ جَوَابًا، وَتَرْكُ الْجَوَابِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، لِأَنَّا نَقُولُ: لَا نِزَاعَ أَنَّهُ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، إِلَّا أَنَّ الْأَصْلَ أَنْ لَا يَكُونَ مَحْذُوفًا. وَأَيْضًا فَالْجَوَابُ إِنَّمَا يَحْسُنُ تَرْكُهُ وَحَذْفُهُ إِذَا حَصَلَ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَى تعينه، وهاهنا بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْجَوَابُ مَحْذُوفًا فَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَى تَعَيُّنِ ذَلِكَ الْجَوَابِ، فإن هاهنا أَنْوَاعًا مِنَ الْإِضْمَارَاتِ يَحْسُنُ إِضْمَارُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا، وَلَيْسَ إِضْمَارُ بَعْضِهَا أَوْلَى مِنْ إِضْمَارِ الْبَاقِي فَظَهَرَ الْفَرْقُ. واللَّه أَعْلَمُ.

Aksine bunda en büyük faydalar vardır. O da kadına meyletmeyi terk etmesinin, kadınlara rağbetinin bulunmamasından veya onlara gücünün yetmemesinden dolayı değil; aksine Allah'ın dininin delillerinin kendisini o fiilden alıkoymasından ötürü olduğunu açıklamaktır. Sonra deriz ki: Levlâ'nın cevabının zikrettiğimiz şey olduğuna delalet eden husus şudur: Levlâ bir cevap gerektirir ve burada zikredilen kısım da onun cevabı olmaya elverişlidir; bu sebeple onun cevabı olduğuna hükmetmek vacip olmuştur. «Biz onun için gizli bir cevap takdir ederiz, Kur'an'da cevabın hazfedilmesi çokça vardır» denilemez. Çünkü deriz ki: Bunun Kur'an'da çokça olduğunda ihtilaf yoktur; ancak asıl olan hazfedilmemiş olmasıdır. Ayrıca cevabın terk ve hazfedilmesi, ancak lafızda onun belirliliğine delalet eden bir karine bulunduğunda güzel olur. Burada ise cevabın mahzuf olduğu takdir edilse bile lafızda o cevabın bizzat hangisi olduğunu gösteren bir delil yoktur; zira burada her birinin takdir edilmesi güzel olan muhtelif takdirler vardır ve bazısını takdir etmek diğerlerini takdir etmekten daha evlâ değildir. Böylece fark ortaya çıkmıştır. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَقَامُ الثَّانِي: فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ نَقُولَ: سَلَّمْنَا أَنَّ الْهَمَّ قَدْ حَصَلَ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: إِنَّ قَوْلَهُ: وَهَمَّ بِها لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ لِأَنَّ تَعْلِيقَ الْهَمِّ بِذَاتِ الْمَرْأَةِ مُحَالٌ لِأَنَّ الْهَمَّ مِنْ جِنْسِ الْقَصْدِ وَالْقَصْدُ لَا يَتَعَلَّقُ بِالذَّوَاتِ الْبَاقِيَةِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ فِعْلٍ مَخْصُوصٍ يَجْعَلُ مُتَعَلِّقَ ذَلِكَ الْهَمِّ وَذَلِكَ الْفِعْلِ غَيْرَ مَذْكُورٍ فَهُمْ زَعَمُوا أَنَّ ذَلِكَ الْمُضْمَرَ هُوَ إِيقَاعُ الْفَاحِشَةِ بِهَا وَنَحْنُ نُضْمِرُ شَيْئًا آخَرَ يُغَايِرُ مَا ذَكَرُوهُ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:

Bu ayet hakkındaki sözün İkinci Makamı: Şöyle dememizdir: [Bir an için] hemm'in (meyil/istek) vuku bulduğunu kabul edelim; fakat deriz ki: { وَهَمَّ بِها } sözünü zâhirine hamletmek mümkün değildir. Çünkü hemm'i (meyli/kastı) kadının zâtına bağlamak imkânsızdır; zira hemm bir tür kasıttır, kasıt ise bâkî olan zâtlara taalluk etmez. Dolayısıyla o meylin müteallakı kılınacak belirli bir fiilin takdir edilmesinin zorunlu olduğu ve o fiilin de lafızda zikredilmediği sabit olmuştur. Onlar bu takdir edilen şeyin onunla fuhuş işlemek olduğunu iddia etmişlerdir. Biz ise onların zikrettiğinden farklı başka bir şey takdir ederiz; bunun açıklaması birkaç vecihledir: Birincisi:

الْمُرَادُ أَنَّهُ ﵇ هَمَّ بِدَفْعِهَا عَنْ نَفْسِهِ وَمَنْعِهَا عَنْ ذَلِكَ الْقَبِيحِ لِأَنَّ الْهَمَّ هُوَ الْقَصْدُ، فَوَجَبَ أَنْ يُحْمَلَ فِي حَقِّ كُلِّ أَحَدٍ عَلَى الْقَصْدِ الَّذِي يَلِيقُ بِهِ، فَاللَّائِقُ بِالْمَرْأَةِ الْقَصْدُ إِلَى تَحْصِيلِ اللَّذَّةِ وَالتَّنَعُّمِ وَالتَّمَتُّعِ وَاللَّائِقُ بِالرَّسُولِ الْمَبْعُوثِ إِلَى الْخَلْقِ الْقَصْدُ إِلَى زَجْرِ الْعَاصِي عَنْ مَعْصِيَتِهِ وَإِلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، يُقَالُ:

Kastedilen, onun aleyhisselâm kadını kendisinden defetmeye ve onu o çirkin işten menetmeye niyetlenmesidir. Çünkü hemm, kasıttır; bu yüzden herkesin hakkında kendisine lâyık olan kasda hamledilmesi vaciptir. Kadına lâyık olan lezzet, nimet ve zevk elde etmeyi kastetmektir; insanlara gönderilmiş bir peygambere lâyık olan ise günahkârı masiyetinden men etmeyi ve iyiliği emredip kötülükten nehyetmeyi kastetmektir. Nitekim:

هَمَمْتُ بِفُلَانٍ أَيْ بِضَرْبِهِ وَدَفْعِهِ.

«Falancayı kastettim» (هَمَمْتُ بِفُلَانٍ), yani onu vurmayı ve defetmeyi kastettim denilir.

فَإِنْ قَالُوا: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَبْقَى لِقَوْلِهِ: لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ فَائِدَةٌ.

Eğer: «Bu takdire göre O'nun: { لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “eğer Rabbinin delilini görmüş olmasaydı” sözünün bir faydası kalmaz» derlerse;

قُلْنَا: بَلْ فِيهِ أَعْظَمُ الْفَوَائِدِ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَعْلَمَ يُوسُفَ ﵇ أَنَّهُ لَوْ هَمَّ بِدَفْعِهَا لَقَتَلَتْهُ أَوْ لَكَانَتْ تَأْمُرُ الْحَاضِرِينَ بِقَتْلِهِ، فَأَعْلَمَهُ اللَّه تَعَالَى أَنَّ الِامْتِنَاعَ مِنْ ضَرْبِهَا أَوْلَى صَوْنًا لِلنَّفْسِ عَنِ الْهَلَاكِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ لَوِ اشْتَغَلَ بِدَفْعِهَا عَنْ نَفْسِهِ فَرُبَّمَا تَعَلَّقَتْ بِهِ، فَكَانَ يَتَمَزَّقُ ثَوْبُهُ مِنْ قُدَّامٍ، وَكَانَ فِي عِلْمِ اللَّه تَعَالَى أَنَّ الشَّاهِدَ يَشْهَدُ بِأَنَّ ثَوْبَهُ لَوْ تَمَزَّقَ مِنْ قُدَّامٍ لَكَانَ يُوسُفُ هُوَ الْخَائِنَ، وَلَوْ كَانَ ثَوْبُهُ مُمَزَّقًا مِنْ خَلْفٍ لَكَانَتِ الْمَرْأَةُ هِيَ الْخَائِنَةُ، فاللَّه تَعَالَى أَعْلَمَهُ بِهَذَا الْمَعْنَى، فَلَا جَرَمَ لَمْ يَشْتَغِلْ بِدَفْعِهَا عَنْ نَفْسِهِ بَلْ وَلَّى هَارِبًا عَنْهَا، حَتَّى صَارَتْ شَهَادَةُ الشَّاهِدِ حُجَّةً لَهُ عَلَى بَرَاءَتِهِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ.

Deriz ki: Aksine bunda en büyük faydalar vardır; bunun beyanı iki vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ Yûsuf'a aleyhisselâm bildirmiştir ki, eğer onu defetmeye kalkışsaydı kadın onu öldürür veya orada bulunanlara onu öldürmelerini emrederdi; dolayısıyla nefsi helaktan korumak amacıyla kadına vurmaktan kaçınmanın daha evlâ olduğunu Allah Teâlâ ona bildirmiştir. İkincisi: O aleyhisselâm kadını kendisinden defetmekle meşgul olsaydı, kadın belki de ona sarılacak ve elbisesi önden yırtılacaktı. Allah Teâlâ'nın ilminde ise mevcuttu ki şahit, elbisesi önden yırtılmışsa Yûsuf'un hain olduğuna, arkadan yırtılmışsa kadının hain olduğuna şahitlik edecekti. Allah Teâlâ ona bu mânayı bildirdi; bu yüzden kadını kendisinden defetmekle meşgul olmayıp aksine ondan kaçarak arkasını döndü; nihayet şahidin şahitliği onun masiyetten beri olduğuna dair bir delil oldu.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنْ يُفَسَّرَ الْهَمُّ بِالشَّهْوَةِ، وَهَذَا مُسْتَعْمَلٌ فِي اللُّغَةِ الشَّائِعَةِ. يَقُولُ الْقَائِلُ: فِيمَا لَا يَشْتَهِيهِ مَا يَهُمُّنِي هَذَا، وَفِيمَا يَشْتَهِيهِ هَذَا أَهَمُّ الْأَشْيَاءِ إِلَيَّ، فَسَمَّى اللَّه تَعَالَى شَهْوَةَ يُوسُفَ/ ﵇ هَمًّا، فَمَعْنَى الْآيَةِ: وَلَقَدِ اشْتَهَتْهُ وَاشْتَهَاهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ لَدَخَلَ ذَلِكَ الْعَمَلُ فِي الْوُجُودِ. الثَّالِثُ: أَنْ يُفَسَّرَ الْهَمُّ بِحَدِيثِ النَّفْسِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ الْفَائِقَةَ فِي الْحُسْنِ وَالْجَمَالِ إِذَا تَزَيَّنَتْ وَتَهَيَّأَتْ لِلرَّجُلِ الشَّابِّ الْقَوِيِّ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَقَعَ هُنَاكَ بَيْنَ الْحِكْمَةِ وَالشَّهْوَةِ الطَّبِيعِيَّةِ وَبَيْنَ النَّفْسِ وَالْعَقْلِ مُجَاذَبَاتٌ وَمُنَازَعَاتٌ، فَتَارَةً تَقْوَى دَاعِيَةُ الطَّبِيعَةِ وَالشَّهْوَةِ وَتَارَةً تَقْوَى دَاعِيَةُ الْعَقْلِ وَالْحِكْمَةِ. فَالْهَمُّ عِبَارَةٌ عَنْ جَوَاذِبِ الطَّبِيعَةِ، وَرُؤْيَةُ الْبُرْهَانِ عِبَارَةٌ عَنْ جَوَاذِبِ الْعُبُودِيَّةِ، وَمِثَالُ ذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ الصَّالِحَ الصَّائِمَ فِي الصَّيْفِ الصَّائِفِ، إِذَا رأى الجلاب المبرد بالثلج فَإِنَّ طَبِيعَتَهُ تَحْمِلُهُ عَلَى شُرْبِهِ، إِلَّا أَنَّ دِينَهُ وَهُدَاهُ يَمْنَعُهُ مِنْهُ، فَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الذَّنْبِ، بَلْ كُلَّمَا كَانَتْ هَذِهِ

Cevaptaki İkinci Vecih: Hemm'in şehvet (arzu/istek) olarak tefsir edilmesidir. Bu, yaygın dilde kullanılan bir ifadedir. Kişi canının istemediği şey hakkında: «Bu benim umurumda/istediğim şey değil» (مَا يَهُمُّنِي هَذَا), canının çektiği şey hakkında ise: «Bu bana en mühim/en çekici gelen şeydir» (هَذَا أَهَمُّ الْأَشْيَاءِ إِلَيَّ) der. Dolayısıyla Allah Teâlâ Yûsuf'un aleyhisselâm arzusunu hemm olarak isimlendirmiştir. Ayetin mânası şudur: Kadın onu arzuladı, eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı o da kadını arzulayacaktı da o fiil varlık sahasına çıkacaktı. Üçüncüsü: Hemm'in nefis muhasebesi / içten geçen düşünce (hadîsü'n-nefs) olarak tefsir edilmesidir. Şöyle ki: Güzellikte eşsiz bir kadın süslenip genç ve güçlü bir erkek için hazırlandığı zaman, orada hikmet ile tabiî şehvet arasında, nefis ile akıl arasında birtakım çekişmelerin ve münazaların vuku bulması kaçınılmazdır. Bazen tabiatın ve şehvetin sevk edici arzusu güçlenir, bazen de aklın ve hikmetin sevk edici arzusu güçlenir. İşte hemm tabiatın çekimlerinden, bürhanı görmek ise kulluğun çekimlerinden ibarettir. Bunun misali şudur: Kavurucu yaz sıcağında oruçlu olan sâlih bir kimse, karla soğutulmuş şerbet gördüğünde tabiatı onu içmeye sevk eder; ancak dini ve hidayeti onu bundan alıkoyar. Bu durum bir günahın meydana geldiğine delalet etmez; aksine bu

الْحَالَةُ أَشَدَّ كَانَتِ الْقُوَّةُ فِي الْقِيَامِ بِلَوَازِمِ الْعُبُودِيَّةِ أَكْمَلَ، فَقَدْ ظَهَرَ بِحَمْدِ اللَّه تَعَالَى صِحَّةُ هَذَا الْقَوْلِ الَّذِي ذَهَبْنَا إِلَيْهِ وَلَمْ يَبْقَ فِي يَدِ الْوَاحِدِيِّ إِلَّا مُجَرَّدُ التَّصَلُّفِ وَتَعْدِيدِ أَسْمَاءِ الْمُفَسِّرِينَ، وَلَوْ كَانَ قَدْ ذَكَرَ فِي تَقْرِيرِ ذَلِكَ الْقَوْلِ شُبْهَةً لَأَجَبْنَا عَنْهَا إِلَّا أَنَّهُ مَا زَادَ عَلَى الرِّوَايَةِ عَنْ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ.

hâl ne kadar şiddetli olursa, kulluğun gereklerini yerine getirmedeki güç o kadar mükemmel olur. Allah Teâlâ'ya hamdolsun ki benimsediğimiz bu görüşün sıhhati ortaya çıkmış ve Vâhidî'nin elinde sadece kuru bir böbürlenme ile müfessirlerin isimlerini saymaktan başka bir şey kalmamıştır. Eğer o bu görüşü temellendirmede bir şüphe zikretmiş olsaydı ona cevap verirdik; ancak o bazı müfessirlerden rivayette bulunmaktan öteye geçmemiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ بَعْضَ الْحَشْوِيَّةِ

Bil ki Haşviyye'den biri,

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَا كَذَبَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ إِلَّا ثَلَاثَ كِذْبَاتٍ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «İbrâhim aleyhisselâm üç yalan dışında hiç yalan söylemedi» buyurduğunu rivayet etti.

فَقُلْتُ الْأَوْلَى أَنْ لَا نَقْبَلَ مِثْلَ هَذِهِ الْأَخْبَارِ فَقَالَ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِنْكَارِ فَإِنْ لَمْ نَقْبَلْهُ لَزِمَنَا تَكْذِيبُ الرُّوَاةِ فَقُلْتُ لَهُ:

Bunun üzerine dedim ki: «Böyle haberleri kabul etmemek daha evlâdır.» O ise inkâr yollu olarak: «Eğer onu kabul etmezsek râvileri yalanlamamız gerekir» dedi. Ben de ona dedim ki:

يَا مِسْكِينُ إِنْ قَبِلْنَاهُ لَزِمَنَا الْحُكْمُ بِتَكْذِيبِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَإِنْ رَدَدْنَاهُ لَزِمَنَا الْحُكْمُ بِتَكْذِيبِ الرُّوَاةِ وَلَا شَكَّ أَنَّ صَوْنَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَنِ الْكَذِبِ أَوْلَى مِنْ صَوْنِ طَائِفَةٍ مِنَ الْمَجَاهِيلِ عَنِ الْكَذِبِ.

«Ey zavallı! Eğer onu kabul edersek İbrâhim aleyhisselâm'ı yalanlamaya hükmetmemiz gerekir; reddedersek râvileri yalanlamaya hükmetmemiz gerekir. Şüphe yok ki İbrâhim aleyhisselâm'ı yalandan tenzih etmek, bir grup meçhul kimseyi yalandan tenzih etmekten daha evlâdır.»

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْأَصْلَ فَنَقُولُ لِلْوَاحِدِيِّ: وَمَنِ الَّذِي يَضْمَنُ لَنَا أَنَّ الَّذِينَ نَقَلُوا هَذَا الْقَوْلَ عَنْ هَؤُلَاءِ الْمُفَسِّرِينَ كَانُوا صَادِقِينَ أَمْ كَاذِبِينَ، واللَّه أَعْلَمُ.

Bu aslı bildiğinde Vâhidî'ye deriz ki: Bu sözü o müfessirlerden nakledenlerin doğru mu yoksa yalancı mı olduklarına bize kim garanti verebilir? En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ الْبُرْهَانِ مَا هُوَ أَمَّا الْمُحَقِّقُونَ الْمُثْبِتُونَ لِلْعِصْمَةِ فَقَدْ فَسَّرُوا رُؤْيَةَ الْبُرْهَانِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ حُجَّةُ اللَّه تَعَالَى فِي تَحْرِيمِ الزِّنَا وَالْعِلْمِ بِمَا عَلَى الزَّانِي مِنَ الْعِقَابِ وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّه تَعَالَى طَهَّرَ نُفُوسَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ عَنِ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ. بَلْ نَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى طَهَّرَ نُفُوسَ الْمُتَّصِلِينَ بِهِ عَنْهَا كَمَا قَالَ:

İkinci Mesele: O bürhandan maksadın ne olduğu hakkındadır. İsmet sıfatını ispat eden muhakkikler, bürhanı görmeyi birkaç vecihle tefsir etmişlerdir: Birincisi: Onun, Allah Teâlâ'nın zinanın haramlığına dair hücceti ve zâniye verilecek azabı bilmesi olmasıdır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın peygamberlerin aleyhimüsselâm nefislerini kötü ahlaktan temizlemiş olmasıdır. Hatta deriz ki: Allah Teâlâ Kendisine bağlı olan kimselerin nefislerini de ondan temizlemiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: