وَالْجَوَابُ: الْأَمْرُ كَمَا ذَكَرْتُمْ، إِلَّا أَنَّ الْمُعْتَبَرَ عِنْدَنَا عِصْمَةُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فِي وَقْتِ حُصُولِ النُّبُوَّةِ.
Cevap: Durum zikrettiğiniz gibidir; ancak bize göre muteber olan, peygamberlerin (aleyhimesselâm) ismetinin nübüvvetin vaki olduğu zamana ait olmasıdır.
وَأَمَّا قَبْلَهَا فَذَلِكَ غير واجب واللَّه أعلم.
Ondan öncesine gelince; bu [ismet] zorunlu değildir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٩ الى ١٠]
[Yûsuf Suresi (12), 9-10. Âyetler]
اقْتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ وَتَكُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صالِحِينَ (٩) قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ لَا تَقْتُلُوا يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (١٠)
{ اقْتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ وَتَكُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صالِحِينَ (٩) قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ لَا تَقْتُلُوا يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (١٠) } “«Yûsuf'u öldürün ya da onu bir yere atın ki babanızın teveccühü yalnız size kalsın ve ondan sonra da salih bir topluluk olasınız» [dediler]. (9) İçlerinden bir sözcü şöyle dedi: «Yûsuf'u öldürmeyin, eğer [mutlaka bir şey] yapacaksanız onu bir kuyunun derinliklerine bırakın da geçen kervanlardan biri onu çekip alsın.» (10)”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا قَوِيَ الْحَسَدُ وَبَلَغَ النِّهَايَةَ قَالُوا لَا بُدَّ مِنْ تَبْعِيدِ يُوسُفَ عَنْ أَبِيهِ: وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِأَحَدِ طَرِيقَيْنِ: الْقَتْلِ أَوِ التَّغْرِيبِ إِلَى أَرْضٍ يَحْصُلُ الْيَأْسُ مِنِ اجْتِمَاعِهِ مَعَ أَبِيهِ وَلَا وَجْهَ فِي الشَّرِّ يَبْلُغُهُ الْحَاسِدُ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ ذَكَرُوا الْعِلَّةَ فِيهِ وَهِيَ قَوْلُهُمْ: يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّ يُوسُفَ شَغَلَهُ عَنَّا وَصَرَفَ وَجْهَهُ إِلَيْهِ فَإِذَا أُفْقِدَهُ أَقْبَلَ عَلَيْنَا بِالْمَيْلِ وَالْمَحَبَّةِ وَتَكُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صالِحِينَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ الَّذِي عَزَمُوا عَلَيْهِ مِنَ الْكَبَائِرِ فَقَالُوا: إِذَا فَعَلْنَا ذَلِكَ تُبْنَا إِلَى اللَّه وَنَصِيرُ مِنَ القوم الصالحين. والثاني: أنه ليس المقصود هاهنا صَلَاحَ الدِّينِ بَلِ الْمَعْنَى يَصْلُحُ شَأْنُكُمْ عِنْدَ أَبِيكُمْ وَيَصِيرُ أَبُوكُمْ مُحِبًّا لَكُمْ مُشْتَغِلًا بِشَأْنِكُمْ.
Bil ki haset güçlenip son noktaya varınca: “Yûsuf'un babasından uzaklaştırılması şarttır. Bu da ancak iki yoldan biriyle gerçekleşir: Öldürmek veya babasıyla bir araya gelmesinden ümit kesilecek bir diyara sürmek” dediler. Bir hasetçinin ulaşabileceği hiçbir şer ciheti bundan daha büyük olamaz. Sonra bunun gerekçesini zikrettiler ki o da: { يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ } “Babanızın teveccühü yalnız size kalsın” sözleridir. Anlamı şudur: Yûsuf onu bizden meşgul edip alıkoydu ve onun yüzünü kendine çevirdi; dolayısıyla babanız onu kaybedince meyil ve sevgiyle bize yönelecektir. { وَتَكُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صالِحِينَ } “Ve ondan sonra da salih bir topluluk olasınız” ifadesinde ise [şu] vecihler vardır: Birincisi: Onlar azmettikleri bu şeyin büyük günahlardan olduğunu bildiler de: “Bunu yaptığımız takdirde Allah'a tövbe ederiz ve salih kimselerden oluruz” dediler. İkincisi: Burada kastedilen dindeki salâh (iyilik) değildir; bilakis anlam şudur: Babanızın nezdinde durumunuz düzelir ve babanız sizi seven, sizin durumunuzla ilgilenen biri haline gelir.
الثَّالِثُ: الْمُرَادُ أَنَّكُمْ بِسَبَبِ/ هَذِهِ الْوَحْشَةِ صِرْتُمْ مشوشين لا تتفرغون لإصلاح مهم، فَإِذَا زَالَتْ هَذِهِ الْوَحْشَةُ تَفَرَّغْتُمْ لِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِكُمْ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الْقَائِلَ الَّذِي أَمَرَ بِالْقَتْلِ مَنْ كَانَ؟ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ بَعْضَ إِخْوَتِهِ قَالَ هَذَا. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ شَاوَرُوا أَجْنَبِيًّا فَأَشَارَ عَلَيْهِمْ بِقَتْلِهِ، وَلَمْ يَقُلْ ذَلِكَ أَحَدٌ مِنْ إِخْوَتِهِ، فَأَمَّا مَنْ قَالَ بِالْأَوَّلِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فَقَالَ وَهْبٌ: إِنَّهُ شَمْعُونُ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: رُوبِيلُ.
Üçüncüsü: Kastedilen şudur: Siz bu yabancılaşma sebebiyle zihni karışık hale geldiniz, önemli işlerinizi düzeltmeye vakit bulamıyorsunuz; bu yabancılaşma ortadan kalktığında ise önemli işlerinizi ıslah etmeye vakit bulursunuz. Öldürmeyi emreden bu söz sahibinin kim olduğu hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bunu kardeşlerinden biri söylemiştir. İkincisi: Onlar yabancı birine danışmışlar, o da kendilerine onu öldürmeyi tavsiye etmiştir; kardeşlerinden hiçbiri bunu söylememiştir. Birinci görüşü savunanlar da kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir; Vehb: “O Şemun'dur” demiş, Mukâtil ise: “Rûbîl'dir” demiştir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَلِيقُ هَذَا بِهِمْ وَهُمْ أَنْبِيَاءُ؟
Eğer: “Onlar peygamber iken bu durum onlara nasıl yakışır?” denilirse,
قُلْنَا: مِنَ النَّاسِ مَنْ أَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي هَذَا الْوَقْتِ مُرَاهِقِينَ وَمَا كَانُوا بَالِغِينَ، وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ يَبْعُدُ مِنْ مِثْلِ نَبِيِّ اللَّه تَعَالَى يَعْقُوبَ ﵇ أَنْ يَبْعَثَ جَمَاعَةً مِنَ الصِّبْيَانِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ مَعَهُمْ إِنْسَانٌ عَاقِلٌ يَمْنَعُهُمْ مِنَ الْقَبَائِحِ. وَأَيْضًا أَنَّهُمْ قَالُوا: وَتَكُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صالِحِينَ وهدا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ قَبْلَ التَّوْبَةِ لَا يَكُونُونَ صَالِحِينَ، وَذَلِكَ يُنَافِي كَوْنَهُمْ مِنَ الصِّبْيَانِ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَجَابَ بِأَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ الصَّغَائِرِ، وَهَذَا أَيْضًا بَعِيدٌ لِأَنَّ إِيذَاءَ الْأَبِ الَّذِي هو نبي معصوم، والكذب معه وَالسَّعْيَ فِي إِهْلَاكِ الْأَخِ الصَّغِيرِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ ذَلِكَ مِنْ أُمَّهَاتِ الْكَبَائِرِ، بَلِ الْجَوَابُ الصَّحِيحُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ مَا كَانُوا أَنْبِيَاءَ، وَإِنْ كَانُوا أَنْبِيَاءَ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ إِنَّمَا أَقْدَمُوا عَلَيْهَا قَبْلَ النُّبُوَّةِ.
Deriz ki: İnsanlardan bazıları buna, onların o vakitte bülûğ çağına yaklaşmış [mürâhik] oldukları ve henüz bülûğa ermedikleri cevabını vermiştir; ancak bu zayıftır. Çünkü Allah Teâlâ'nın peygamberi Ya‘kûb (aleyhisselâm) gibi bir zatın, yanlarında kendilerini çirkinliklerden alıkoyacak akıllı bir insan bulunmaksızın bir grup çocuğu göndermesi uzak bir ihtimaldir. Ayrıca onlar: { وَتَكُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صالِحِينَ } “Ve ondan sonra da salih bir topluluk olasınız” demişlerdir; bu da onların tövbeden önce salih kimseler olmadıklarına delalet eder ki bu durum onların çocuk olmalarıyla bağdaşmaz. Onlardan bazıları da bunun küçük günahlar kabilinden olduğu cevabını vermiştir; bu da uzak bir ihtimaldir. Çünkü masum bir peygamber olan babaya eziyet etmek, ona yalan söylemek ve küçük kardeşi helak etmeye çalışmak; bunların her biri büyük günahların esaslarındandır. Bilakis doğru cevap şöyle denilmesidir: Onlar peygamber değillerdi; peygamber olsalar bile bu olaya ancak peygamberlikten önce kalkışmışlardır.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى أَنَّ قَائِلًا قَالَ: لَا تَقْتُلُوا يُوسُفَ قِيلَ إِنَّهُ كَانَ رُوبِيلَ وَكَانَ ابْنَ خَالَةِ يُوسُفَ وَكَانَ أَحْسَنَهُمْ رَأْيًا فيه فمنعهم عن القتل، وقيل يهوذا، وَكَانَ أَقْدَمَهُمْ فِي الرَّأْيِ وَالْفَضْلِ وَالسِّنِّ.
Sonra Allah Teâlâ bir sözcünün: { لَا تَقْتُلُوا يُوسُفَ } “Yûsuf'u öldürmeyin” dediğini nakletmiştir. Onun Rûbîl olduğu, Yûsuf'un teyzesinin oğlu olduğu ve aralarında Yûsuf hakkında görüşü en güzel olan kimse olup onları öldürmekten menettiği söylenmiştir. Onun Yahûdâ olduğu da söylenmiştir; o, görüş, fazilet ve yaş bakımından onların en önde geleniydi.
ثُمَّ قال: وَأَلْقُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra: { وَأَلْقُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ } “Onu bir kuyunun derinliklerine bırakın” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ فِي غَيَابَاتِ الْجُبِّ عَلَى الْجَمْعِ فِي الْحَرْفَيْنِ، هذا والذي بعده، والباقون غَيابَتِ عَلَى الْوَاحِدِ فِي الْحَرْفَيْنِ. أَمَّا وَجْهُ الْغَيَابَاتِ فَهُوَ أَنَّ لِلْجُبِّ أَقْطَارًا وَنَوَاحِيَ، فَيَكُونُ فِيهَا غيابات، ومن وحد قال: المقصود موضوع وَاحِدٌ مِنَ الْجُبِّ يَغِيبُ فِيهِ يُوسُفُ، فَالتَّوْحِيدُ أَخَصُّ وَأَدَلُّ عَلَى الْمَعْنَى الْمَطْلُوبِ.
Birinci Mesele: Nâfi‘, her iki kelimede de -bu ve bundan sonraki ayette- çoğul olarak { فِي غَيَابَاتِ الْجُبِّ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise her iki kelimede de tekil olarak { غَيابَتِ } şeklinde okumuşlardır. “el-Gayâbât” şeklindeki çoğul okuyuşun gerekçesi şudur: Kuyunun çeşitli tarafları ve bucakları vardır; dolayısıyla orada gayâbât (karanlık/gizli yerler) bulunur. Tekil okuyan ise şöyle demiştir: Maksat, kuyunun Yûsuf'un içinde kaybolacağı tek bir yeridir; dolayısıyla tekil kullanım daha özeldir ve istenen anlama daha çok delalet eder.
وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ فِي غَيْبَةِ الْجُبِّ.
Cahderî ise { فِي غَيْبَةِ الْجُبِّ } şeklinde okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْغَيَابَةُ كُلُّ مَا غَيَّبَ شَيْئًا وَسَتَرَهُ، فَغَيَابَةُ الْجُبِّ غَوْرُهُ، وَمَا غَابَ مِنْهُ عَنْ عَيْنِ النَّاظِرِ وَأَظْلَمَ مِنْ أَسْفَلِهِ. وَالْجُبُّ الْبِئْرُ الَّتِي لَيْسَتْ بِمَطْوِيَّةٍ سُمِّيَتْ جُبًّا، لِأَنَّهَا قَطَعَتْ قَطْعًا وَلَمْ يَحْصُلْ فِيهَا غَيْرُ الْقَطْعِ مِنْ طَيٍّ أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا ذُكِرَتِ الْغَيَابَةُ مَعَ الْجُبِّ دَلَالَةً عَلَى أَنَّ الْمُشِيرَ أَشَارَ بِطَرْحِهِ فِي مَوْضِعٍ مُظْلِمٍ مِنَ الْجُبِّ لَا يَلْحَقُهُ نَظَرُ النَّاظِرِينَ فَأَفَادَ ذِكْرُ الْغَيَابَةِ هَذَا الْمَعْنَى إِذْ كَانَ يُحْتَمَلُ أَنْ يُلْقَى فِي مَوْضِعٍ مِنَ الْجُبِّ لَا يَحُولُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاظِرِينَ.
İkinci Mesele: Lügat ehli şöyle demiştir: Gayâbe (غَيَابَة), bir şeyi görünmez kılan ve örten her şeydir. Kuyunun gayâbesi ise onun derinliği, bakanın gözünden gizlenen ve alt tarafından karanlıkta kalan kısmıdır. Cübb (جُبّ) ise içi taşla örülmemiş kuyudur. Kazılıp kesildiği ve onda kesme işleminden başka taşla örme veya benzeri bir işlem yapılmadığı için ona cübb denilmiştir. Gayâbenin kuyu (cübb) ile birlikte zikredilmesi, tavsiyede bulunan kişinin onu kuyunun bakanların gözünün erişemeyeceği karanlık bir yerine atmayı önerdiğine delalet etmek içindir. Gayâbenin zikredilmesi bu manayı ifade etmiştir; çünkü onun kuyunun kendisiyle bakanlar arasına engel teşkil etmeyen bir yerine atılması da muhtemeldi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي الْجُبِّ تَقْتَضِي الْمَعْهُودَ السَّابِقَ، اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الْجُبِّ فَقَالَ قَتَادَةُ:
Üçüncü Mesele: “el-Cübb” kelimesindeki harf-i tarif (el-), daha önce bilinen muayyen bir kuyuyu gerektirir. O kuyu hakkında ihtilaf etmişlerdir; Katâde şöyle demiştir:
هُوَ بِئْرٌ بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَقَالَ وَهْبٌ: هُوَ بِأَرْضِ الْأُرْدُنِّ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ عَلَى ثَلَاثَةِ فَرَاسِخَ مِنْ مَنْزِلِ يَعْقُوبَ، وَإِنَّمَا عَيَّنُوا ذَلِكَ الْجُبَّ لِلْعِلَّةِ الَّتِي ذَكَرُوهَا وَهِيَ قَوْلُهُمْ: يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ تِلْكَ الْبِئْرَ كَانَتْ مَعْرُوفَةً وَكَانُوا يَرِدُونَ عَلَيْهَا كَثِيرًا، وَكَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ إِذَا طُرِحَ فِيهَا يَكُونُ إِلَى السَّلَامَةِ أَقْرَبَ، لِأَنَّ السَّيَّارَةَ إِذَا جَازُوا وَرَدُوهَا، وَإِذَا وَرَدُوهَا شَاهَدُوا ذَلِكَ الْإِنْسَانَ فِيهَا، وَإِذَا شَاهَدُوهُ أَخْرَجُوهُ وَذَهَبُوا بِهِ فَكَانَ إِلْقَاؤُهُ فِيهَا أَبْعَدَ عَنِ الْهَلَاكِ.
O, Beytülmakdis'te bir kuyudur. Vehb: “Ürdün arazisindedir” demiştir. Mukâtil ise: “Ya‘kûb'un konağına üç fersah mesafededir” demiştir. Onların o kuyuyu tayin etmeleri, zikrettikleri şu gerekçeden ötürüdür ki o da: { يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ } “Geçen kervanlardan biri onu çekip alsın” sözleridir. Bu da o kuyunun bilinen bir kuyu olması ve oraya sıkça uğramaları sebebiyledir. Oraya atıldığı takdirde kurtuluşa daha yakın olacağını biliyordu; zira kervanlar oradan geçtiklerinde o kuyuya uğrarlar, uğradıklarında oradaki o insanı görürler, gördüklerinde ise onu çıkarıp götürürlerdi; dolayısıyla onun oraya atılması helak olmaktan en uzak yoldu.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الِالْتِقَاطُ تَنَاوُلُ الشَّيْءِ مِنَ الطَّرِيقِ، وَمِنْهُ: اللُّقَطَةُ وَاللَّقِيطُ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ تَلْتَقِطْهُ بِالتَّاءِ عَلَى الْمَعْنَى، لِأَنَّ بَعْضَ السَّيَّارَةِ أَيْضًا سَيَّارَةٌ، وَالسَّيَّارَةُ الْجَمَاعَةُ الَّذِينَ يَسِيرُونَ فِي الطَّرِيقِ لِلسَّفَرِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الْمَارَّةَ وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ لَا تَفْعَلُوا شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ وَلَا بُدَّ فَاقْتَصِرُوا عَلَى هَذَا الْقَدْرِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ [النحل: ١٢٦] يعني الأولى أن لا تفعلوا ذلك.
Dördüncü Mesele: İltikāt (الِالْتِقَاطُ), bir şeyi yoldan almak/bulmaktır. Lukata (buluntu eşya) ve lakît (buluntu çocuk) kelimeleri de bundandır. Hasan, anlama binaen tâ ile { تَلْتَقِطْهُ } şeklinde okumuştur; çünkü yolcuların bir kısmı da bir seyyâredir (kervandır). Seyyâre ise yolculuk için yolda yürüyen topluluktur. İbn Abbâs: “Gelip geçen yolcuları kastediyor” demiştir. Âyetteki: { إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ } “Eğer [mutlaka bir şey] yapacaksanız” ifadesinde, bundan hiçbir şey yapmamanızın daha evla olduğuna bir işaret vardır; ama mutlaka yapılacaksa bu kadarıyla yetinin demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin” [Nahl 126] âyetidir; yani evla olan bunu yapmamanızdır.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ١١ الى ١٢]
[Yûsuf Suresi (12), 11-12. Âyetler]
قالُوا يَا أَبانا مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ وَإِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ (١١) أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (١٢)
{ قالُوا يَا أَبانا مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ وَإِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ (١١) أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (١٢) } “Dediler ki: «Ey babamız! Yûsuf hakkında bize neden güvenmiyorsun? Oysa biz onun iyiliğini isteyenleriz. (11) Yarın onu bizimle beraber gönder de bol bol yesin içsin, oynasın. Şüphesiz biz onu mutlaka koruruz.» (12)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ كَانَ يَخَافُهُمْ عَلَى يُوسُفَ وَلَوْلَا ذَلِكَ وَإِلَّا لَمَا قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ.
Bil ki bu söz, Ya‘kûb'un (aleyhisselâm) Yûsuf hususunda onlardan korktuğuna delalet eder; öyle olmasaydı bu sözü söylemezlerdi.
وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا أَحْكَمُوا الْعَزْمَ ذَكَرُوا هَذَا الْكَلَامَ وَأَظْهَرُوا عِنْدَ أَبِيهِمْ أَنَّهُمْ فِي غَايَةِ الْمَحَبَّةِ لِيُوسُفَ وَفِي غَايَةِ الشَّفَقَةِ عَلَيْهِ، وَكَانَتْ عَادَتُهُمْ أَنْ يَغِيبُوا عَنْهُ مُدَّةً إِلَى الرَّعْيِ فَسَأَلُوهُ أَنْ يُرْسِلَهُ مَعَهُمْ وَقَدْ كَانَ ﵇ يُحِبُّ تَطْيِيبَ قَلْبِ يُوسُفَ فَاغْتَرَّ بِقَوْلِهِمْ وَأَرْسَلَهُ مَعَهُمْ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki onlar azimlerini pekiştirince bu sözü zikrettiler ve babalarının yanında Yûsuf'a son derece sevgi ve şefkat beslediklerini gösterdiler. Onların âdeti, hayvan otlatmak için bir müddet babalarından uzaklaşmaktı; bu yüzden Yûsuf'u kendileriyle göndermesini istediler. O da (aleyhisselâm) Yûsuf'un gönlünü hoş tutmayı seviyordu; bu sebeple onların sözüne aldandı ve onu onlarla beraber gönderdi. Âyette [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : لَا تَأْمَنَّا قُرِئَ بِإِظْهَارِ النُّونَيْنِ وَبِالْإِدْغَامِ بِإِشْمَامٍ وَبِغَيْرِ إِشْمَامٍ، وَالْمَعْنَى لِمَ تَخَافُنَا عَلَيْهِ وَنَحْنُ نُحِبُّهُ وَنُرِيدُ الْخَيْرَ بِهِ.
Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { لَا تَأْمَنَّا } ibaresi iki nûnun izharıyla, işmamlı idgamla ve işmamsız idgamla okunmuştur. Anlamı ise şudur: Biz onu severken ve onun için hayır isterken onun hakkında bizden niçin korkuyorsun?
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ خَمْسُ قِرَاءَاتٍ:
İkinci Mesele: { يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ } ibaresinde beş kıraat vardır:
الْقِرَاءَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: بِالنُّونِ، وَبِكَسْرِ عَيْنِ نَرْتَعِ مِنَ الِارْتِعَاءِ، وَيَلْعَبْ بِالْيَاءِ وَالِارْتِعَاءُ افْتِعَالٌ مِنْ رَعَيْتُ، يُقَالُ: رَعَتِ الْمَاشِيَةُ الْكَلَأَ تَرْعَاهُ رَعْيًا إِذَا أَكَلَتْهُ، وَقَوْلُهُ: نَرْتَعِ/ الِارْتِعَاءُ لِلْإِبِلِ وَالْمَوَاشِي، وَقَدْ أَضَافُوهُ إِلَى أَنْفُسِهِمْ، لِأَنَّ الْمَعْنَى نَرْتَعِ إِبِلَنَا، ثُمَّ نَسَبُوهُ إِلَى أَنْفُسِهِمْ لِأَنَّهُمْ هُمُ السَّبَبُ فِي ذَلِكَ الرَّعْيِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُمْ أَضَافُوا الِارْتِعَاءَ وَالْقِيَامَ بِحِفْظِ الْمَالِ إِلَى أَنْفُسِهِمْ لِأَنَّهُمْ بَالِغُونَ كَامِلُونَ وَأَضَافُوا اللَّعِبَ إِلَى يُوسُفَ لِصِغَرِهِ.
Birinci Kıraat: İbn Kesîr, irtia‘ (otlatmak) kökünden nûn ile ve ayın harfinin kesresiyle { نَرْتَعِ }, { يَلْعَبْ } kelimesini ise yâ ile okumuştur. İrtia‘ (الِارْتِعَاءُ), “ra‘aytü” fiilinden iftiâl babıdır; hayvan otu yediğinde “rattı'l-mâşiyetü'l-kele'e ter‘âhu ra‘yen” denir. Âyetteki { نَرْتَعِ } kelimesine gelince; irtia‘ develer ve davarlar içindir; onlar bunu kendilerine nispet etmişlerdir çünkü anlamı “develerimizi otlatalım” demektir, sonra da o otlatmanın sebebi kendileri olduğu için bunu kendilerine isnat etmişlerdir. Hâsıl-ı kelam onlar, ergin ve kâmil kimseler oldukları için otlatmayı ve malı koruma görevini kendilerine isnat etmişler; oynamayı ise küçüklüğünden ötürü Yûsuf'a isnat etmişlerdir.
الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ: كِلَاهُمَا بِالْيَاءِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ مِنْ يَرْتَعْ أَضَافَ الِارْتِعَاءَ إِلَى يُوسُفَ بِمَعْنَى أَنَّهُ يُبَاشِرُ رَعْيَ الْإِبِلِ لِيَتَدَرَّبَ بِذَلِكَ فَمَرَّةً يَرْتَعْ وَمَرَّةً يَلْعَبْ كَفِعْلِ الصِّبْيَانِ.
İkinci Kıraat: Nâfi‘, her ikisini de yâ ile ve { يَرْتَعْ } kelimesinin ayın harfini kesreyle okumuştur. Bu işle alışkanlık kazanması için deve otlatma işini bizzat yapması anlamında otlatmayı Yûsuf'a isnat etmiştir; çocukların yaptığı gibi bir defasında otlatır, bir defasında oynar.
الْقِرَاءَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ نَرْتَعْ بِالنُّونِ وَجَزْمِ الْعَيْنِ وَمِثْلُهُ نَلْعَبْ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:
Üçüncü Kıraat: Ebû Amr ve İbn Âmir, nûn ve ayın harfinin cezmiyle { نَرْتَعْ } şeklinde ve aynı şekilde { نَلْعَبْ } olarak okumuşlardır. İbnü'l-A‘râbî şöyle demiştir:
الرَّتْعُ الْأَكْلُ بِشَرَهٍ، وَقِيلَ: إِنَّهُ الْخِصْبُ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ اللَّعِبِ الْإِقْدَامُ عَلَى الْمُبَاحَاتِ وَهَذَا يُوصَفُ بِهِ الْإِنْسَانُ، وَأَمَّا نَلْعَبْ فَرُوِيَ أَنَّهُ قِيلَ لِأَبِي عَمْرٍو: كَيْفَ يَقُولُونَ نَلْعَبُ وَهُمْ أَنْبِيَاءُ؟ فَقَالَ لَمْ يَكُونُوا يَوْمَئِذٍ أَنْبِيَاءَ، وَأَيْضًا جَازَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ اللَّعِبِ الْإِقْدَامَ عَلَى الْمُبَاحَاتِ لِأَجْلِ انْشِرَاحِ الصَّدْرِ كَمَا
Rat‘ (الرَّتْعُ), hırsla/bolca yemektir; bolluk içinde yaşamak olduğu da söylenmiştir. Oyundan maksadın mubah olan şeylere yönelmek olduğu da söylenmiştir ki insan bununla nitelenir. { نَلْعَبْ } okuyuşuna gelince; rivayet edildiğine göre Ebû Amr'a: “Onlar peygamber iken ‘oynayalım’ nasıl derler?” diye sorulmuş, o da: “Onlar o gün peygamber değillerdi” demiştir. Ayrıca oyundan maksadın gönül ferahlığı için mubah olan şeylere yönelmek olması da caizdir; nitekim
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ لِجَابِرٍ: «فَهَلَّا بِكْرًا تُلَاعِبُهَا وَتُلَاعِبُكَ»
Hz. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) Câbir'e şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Kendisiyle oynaşacağın, seninle oynaşacak bir bakire ile evlenseydin ya!”
وَأَيْضًا كَانَ لَعِبُهُمُ الِاسْتِبَاقَ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَعَلُّمُ الْمُحَارَبَةِ وَالْمُقَاتَلَةِ مَعَ الْكُفَّارِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُمْ: إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَإِنَّمَا سَمَّوْهُ لَعِبًا لِأَنَّهُ فِي صُورَتِهِ.
Ayrıca onların oyunu yarış yapmaktı; bundan maksat ise kâfirlerle savaşmayı ve dövüşmeyi öğrenmekti. Bunun delili onların: { إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ } “Biz yarışa gitmiştik” sözleridir; şekil itibarıyla ona benzediği için bunu oyun olarak adlandırmışlardır.
الْقِرَاءَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: كِلَيْهِمَا بِالْيَاءِ وَسُكُونِ الْعَيْنِ، وَمَعْنَاهُ إِسْنَادُ الرَّتْعِ وَاللَّعِبِ إِلَى يُوسُفَ ﵇.
Dördüncü Kıraat: Kûfe ehli, her ikisini de yâ ile ve ayın harfinin sükûnu ile [yerte‘ ve yel‘ab] okumuşlardır; bunun manası ise bolca yiyip içmeyi ve oynamayı Yûsuf'a (aleyhisselâm) isnat etmektir.
الْقِرَاءَةُ الْخَامِسَةُ: يَرْتَعْ بِالْيَاءِ وَنَلْعَبُ بِالنُّونِ وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا سَأَلُوا إِرْسَالَ يُوسُفَ مَعَهُمْ لِيَفْرَحَ هُوَ بِاللَّعِبِ لَا لِيَفْرَحُوا باللعب، واللَّه أعلم.
Beşinci Kıraat: Yâ ile { يَرْتَعْ } ve nûn ile { نَلْعَبُ } şeklindedir; bu ise uzak bir ihtimaldir, çünkü onlar Yûsuf'un kendileriyle gönderilmesini kendileri oyunla neşelensinler diye değil, o oyunla neşelensin diye istemişlerdi. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ١٣ الى ١٤]
[Yûsuf Suresi (12), 13-14. Âyetler]
قالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَأَنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ (١٣) قالُوا لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذاً لَخاسِرُونَ (١٤)
{ قالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَأَنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ (١٣) قالُوا لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذاً لَخاسِرُونَ (١٤) } “[Babaları] dedi ki: «Onu götürmeniz beni kesinlikle üzer; siz ondan habersizken onu kurdun yemesinden korkarım.» (13) Dediler ki: «Biz güçlü bir topluluk olduğumuz halde onu kurt yerse, o zaman biz gerçekten hüsrana uğramış [âciz] kimseleriz demektir.» (14)”
اعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا طَلَبُوا مِنْهُ أَنْ يُرْسِلَ يُوسُفَ مَعَهُمُ اعْتَذَرَ إِلَيْهِمْ بِشَيْئَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ ذَهَابَهُمْ بِهِ وَمُفَارَقَتَهُمْ إِيَّاهُ مِمَّا يُحْزِنُهُ لِأَنَّهُ كَانَ لَا يَصْبِرُ عَنْهُ سَاعَةً. وَالثَّانِي: خَوْفُهُ عَلَيْهِ مِنَ الذِّئْبِ إِذَا غَفَلُوا عَنْهُ بِرَعْيِهِمْ أَوْ لَعِبِهِمْ لِقِلَّةِ اهْتِمَامِهِمْ بِهِ. قِيلَ: إِنَّهُ رَأَى فِي النَّوْمِ أَنَّ الذِّئْبَ شَدَّ عَلَى يُوسُفَ، فَكَانَ يُحَذِّرُهُ فَمِنْ هَذَا ذَكَرَ ذَلِكَ، وَكَأَنَّهُ لَقَّنَهُمُ الْحُجَّةَ، وَفِي أَمْثَالِهِمْ الْبَلَاءُ مُوَكَّلٌ بِالْمَنْطِقِ. وَقِيلَ: الذِّئَابُ كَانَتْ فِي أَرَاضِيهِمْ كَثِيرَةً، وَقُرِئَ الذِّئْبُ بِالْهَمْزِ عَلَى الْأَصْلِ وَبِالتَّخْفِيفِ. وَقِيلَ: اشْتِقَاقُهُ مِنْ/ تَذَاءَبَتِ الرِّيحُ إِذَا أَتَتْ مِنْ كُلِّ جِهَةٍ، فَلَمَّا ذَكَرَ يَعْقُوبُ ﵇ هَذَا الْكَلَامَ أَجَابُوا بِقَوْلِهِمْ: لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذاً لَخاسِرُونَ وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:
Bil ki onlar Yûsuf'u kendileriyle göndermesini istediklerinde, o kendilerine iki şeyle mazeret beyan etti: Birincisi: Onu alıp götürmeleri ve kendisinden ayrılmaları onu üzen bir durumdur; zira ondan bir an bile ayrı kalmaya sabredemezdi. İkincisi: Ona gereken önemi vermemelerinden dolayı hayvan otlatmaları veya oyunlarıyla meşgul olup ondan gafil kaldıklarında onu kurdun yemesinden korkmasıdır. Rüyasında kurdun Yûsuf'a saldırdığını gördüğü, bu yüzden onu sakındırdığı ve bundan ötürü bu hususu zikrettiği söylenmiştir; sanki onlara kullanacakları delili kendisi telkin etmiştir. Nitekim Arapların atasözlerinde: “Bela ağızdan çıkan söze bağlıdır” denir. Onların topraklarında kurtların çok olduğu da söylenmiştir. “ez-Zi’b” (الذِّئْبُ) kelimesi aslına uygun olarak hemzeyle ve teshille [ziyb şeklinde] okunmuştur. Kelimenin rüzgârın her yönden esmesi anlamına gelen “tezâebeti'r-rîh” (تَذَاءَبَتِ الرِّيحُ) ifadesinden türediği söylenmiştir. Ya‘kûb (aleyhisselâm) bu sözü söyleyince onlar: { لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذاً لَخاسِرُونَ } “Biz güçlü bir topluluk olduğumuz halde onu kurt yerse, o zaman biz gerçekten hüsrana uğramış kimseleriz demektir” sözleriyle cevap verdiler. Bunda [birkaç] soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا فَائِدَةُ اللَّامِ فِي قَوْلِهِ: لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ.
Birinci Soru: Âyetteki { لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ } ifadesindeki lâm harfinin faydası nedir?
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ إِنْ تُفِيدُ كَوْنَ الشَّرْطِ مُسْتَلْزِمًا لِلْجَزَاءِ، أَيْ إِنْ وَقَعَتْ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ فَنَحْنُ خَاسِرُونَ، فَهَذِهِ اللَّامُ دَخَلَتْ لِتَأْكِيدِ هَذَا الِاسْتِلْزَامِ. الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» هَذِهِ اللَّامُ تدل على
Cevap iki yöndendir: Birincisi: “İn” (إِنْ) şart edatı, şartın cezayı gerektirdiğini ifade eder; yani bu olay vuku bulursa biz hüsrana uğrayanlarız demektir. Dolayısıyla bu lâm harfi, bu gerekliliği pekiştirmek için dahil olmuştur. İkincisi: el-Keşşâf sahibi, bu lâm harfinin
إِضْمَارِ الْقَسَمِ تَقْدِيرُهُ: واللَّه لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ لَكُنَّا خَاسِرِينَ.
Gizli bir yemine delalet ettiğini söylemiştir; takdiri şöyledir: “Vallahi eğer onu kurt yerse biz kesinlikle hüsrana uğrayanlar oluruz.”
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا فَائِدَةُ الْوَاوِ فِي قَوْلِهِ: وَنَحْنُ عُصْبَةٌ.
İkinci Soru: { وَنَحْنُ عُصْبَةٌ } ifadesindeki vâv harfinin faydası nedir?
الْجَوَابُ: أَنَّهَا وَاوُ الْحَالِ حَلَفُوا لَئِنْ حَصَلَ مَا خَافَهُ مِنْ خَطْفِ الذِّئْبِ أَخَاهُمْ مِنْ بَيْنِهِمْ وَحَالُهُمْ أَنَّهُمْ عَشَرَةُ رِجَالٍ بِمِثْلِهِمْ تُعْصَبُ الْأُمُورُ وَتُكْفَى الْخُطُوبُ إِنَّهُمْ إِذًا لَقَوْمٌ خَاسِرُونَ.
Cevap: O, hâl vâvıdır; kendileri gibi kimselerle işlerin bağlanıp halledildiği ve mühim meselelerin üstesinden gelindiği on kişi oldukları halde, korktuğu şey yani kurdun kardeşlerini aralarından kapması gerçekleşirse şüphesiz hüsrana uğramış bir topluluk olacaklarına yemin etmişlerdir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِمْ: إِنَّا إِذاً لَخاسِرُونَ.
Üçüncü Soru: Onların: { إِنَّا إِذاً لَخاسِرُونَ } “O zaman biz gerçekten hüsrana uğramış kimseleriz demektir” sözlerinden maksat nedir?
الْجَوَابُ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: خَاسِرُونَ أَيْ هَالِكُونَ ضَعْفًا وعجزا، ونظيره قوله تعالى: لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٣٤] أَيْ لَعَاجِزُونَ: الثَّانِي: أَنَّهُمْ يَكُونُونَ مُسْتَحِقِّينَ لِأَنَّ يُدْعَى عَلَيْهِمْ بِالْخَسَارَةِ وَالدَّمَارِ وَأَنْ يُقَالَ خَسَّرَهُمُ اللَّه تَعَالَى وَدَمَّرَهُمْ حِينَ أَكَلَ الذِّئْبُ أَخَاهُمْ وَهُمْ حَاضِرُونَ. الثَّالِثُ: الْمَعْنَى أَنَّا إِنْ لَمْ نَقْدِرْ عَلَى حِفْظِ أَخِينَا فَقَدْ هَلَكَتْ مَوَاشِينَا وَخَسِرْنَاهَا. الرَّابِعُ: أَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ فِي خِدْمَةِ أَبِيهِمْ وَاجْتَهَدُوا فِي الْقِيَامِ بِمُهِمَّاتِهِ وَإِنَّمَا تَحَمَّلُوا تِلْكَ الْمَتَاعِبَ لِيَفُوزُوا مِنْهُ بِالدُّعَاءِ وَالثَّنَاءِ فَقَالُوا: لَوْ قَصَّرْنَا فِي هَذِهِ الْخِدْمَةِ فَقَدْ أَحْبَطْنَا كُلَّ تِلْكَ الْأَعْمَالِ وَخَسِرْنَا كُلَّ مَا صَدَرَ مِنَّا مِنْ أَنْوَاعِ الْخِدْمَةِ.
Cevapta [şu] vecihler vardır: Birincisi: Hüsrana uğrayanlar, yani zayıflık ve acizlikten ötürü helak olanlar demektir; bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } “Eğer kendiniz gibi bir insana itaat ederseniz, muhakkak siz o zaman ziyana uğrayanlarsınız” [Mü'minûn 34] âyetidir; yani elbette âciz kimselersiniz demektir. İkincisi: Onlar hazır bulundukları halde kurdun kardeşlerini yemesi durumunda kendilerine hüsran ve helak ile beddua edilmesini ve “Allah onları ziyana ve helake uğratsın” denilmesini hak etmiş olurlar. Üçüncüsü: Anlam şudur: Eğer biz kardeşimizi korumaya güç yetiremezsek, o takdirde davarlarımız helak olmuş ve onları kaybetmişiz demektir. Dördüncüsü: Onlar babalarına hizmet etmek için kendilerini yormuş ve onun önemli işlerini yerine getirmekte gayret göstermişlerdi; bu zahmetlere de ancak ondan dua ve övgü kazanmak için katlanmışlardı. Dolayısıyla şöyle dediler: Eğer bu hizmette kusur edersek bütün bu amellerimizi boşa çıkarmış ve bizden sâdır olan her türlü hizmeti kaybetmiş oluruz.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ اعْتَذَرَ بِعُذْرَيْنِ فَلِمَ أَجَابُوا عَنْ أَحَدِهِمَا دُونَ الْآخَرِ؟
Dördüncü Soru: Ya‘kûb (aleyhisselâm) iki mazeret beyan etmişti; o halde niçin diğerini bırakıp sadece birine cevap verdiler?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ حِقْدَهُمْ وَغَيْظَهُمْ كَانَ بِسَبَبِ الْعُذْرِ الْأَوَّلِ، وَهُوَ شِدَّةُ حُبِّهِ لَهُ فَلَمَّا سَمِعُوا ذِكْرَ ذلك المعنى تغافلوا عنه.
Cevap: Onların kini ve öfkesi birinci mazeretten, yani babasının onu aşırı sevmesinden kaynaklanıyordu; dolayısıyla bu mananın zikredildiğini duyunca onu duymazdan gelip geçiştirdiler.
[سورة يوسف (١٢) : آية ١٥]
[Yûsuf Suresi (12), 15. Âyet]
فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٥)
{ فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٥) } “Nihayet onu götürüp de kuyunun derinliklerine bırakmaya fikir birliğiyle karar verdiklerinde... Biz de ona: «Andolsun ki sen onlara, hiç farkında olmadıkları bir sırada bu yaptıklarını haber vereceksin» diye vahyettik. (15)”
[قَوْلُهُ تَعَالَى فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِ] اعْلَمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِضْمَارِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي مَوْضِعَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ قَالُوا: لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذاً لَخاسِرُونَ فَأَذِنَ لَهُ وَأَرْسَلَهُ مَعَهُمْ ثُمَّ يَتَّصِلُ بِهِ قَوْلُهُ: فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَا بُدَّ لِقَوْلِهِ: فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ مِنْ جَوَابٍ إِذْ جَوَابُ لَمَّا غَيْرُ مَذْكُورٍ وَتَقْدِيرُهُ فَجَعَلُوهُ فِيهَا، وَحَذْفُ الْجَوَابِ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ الْمَذْكُورُ دَلِيلًا عليه وهاهنا كَذَلِكَ. قَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا بَرَزَ مَعَ إِخْوَتِهِ أَظْهَرُوا لَهُ الْعَدَاوَةَ الشَّدِيدَةَ، وَجَعَلَ هَذَا الْأَخُ يَضْرِبُهُ فَيَسْتَغِيثُ بِالْآخَرِ فَيَضْرِبُهُ وَلَا يَرَى فِيهِمْ رَحِيمًا فَضَرَبُوهُ حَتَّى كَادُوا يَقْتُلُونَهُ وَهُوَ يَقُولُ يَا يَعْقُوبُ لَوْ تعلم ما يصنع بابنك، فقال يهوذا أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتُمُونِي مَوْثِقًا أَنْ لَا تَقْتُلُوهُ فَانْطَلَقُوا بِهِ إِلَى الْجُبِّ يُدْلُونَهُ فِيهِ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِشَفِيرِ الْبِئْرِ فَنَزَعُوا قَمِيصَهُ، وَكَانَ غَرَضُهُمْ أَنْ يُلَطِّخُوهُ بِالدَّمِ وَيَعْرِضُوهُ عَلَى يَعْقُوبَ، فَقَالَ لَهُمْ رُدُّوا عَلَيَّ قَمِيصِي لِأَتَوَارَى بِهِ، فَقَالُوا: ادْعُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْأَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا لِتُؤْنِسَكَ، ثُمَّ دَلُّوهُ فِي الْبِئْرِ حَتَّى إِذَا بَلَغَ نِصْفَهَا أَلْقَوْهُ لِيَمُوتَ، وَكَانَ فِي الْبِئْرِ مَاءٌ فَسَقَطَ فِيهِ ثُمَّ آوَى إِلَى صَخْرَةٍ فَقَامَ بها وهو يبكى فنادوه فظن أنه رَحْمَةً أَدْرَكَتْهُمْ فَأَجَابَهُمْ فَأَرَادُوا أَنْ يَرْضَخُوهُ بِصَخْرَةٍ فقام يهوذا فمنعهم وكان يهوذا يَأْتِيهِ بِالطَّعَامِ،
[Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِ } “Nihayet onu götürüp de kuyunun derinliklerine bırakmaya fikir birliğiyle karar verdiklerinde...” kavline gelince:] Bil ki bu âyette iki yerde hazif ve takdir (izmar) bulunması zorunludur: Birincisi: Âyetin takdiri şöyledir: “Eğer onu kurt yerse biz kesinlikle hüsrana uğrayanlar oluruz” dediler; bunun üzerine [Ya‘kûb] ona izin verip onu onlarla gönderdi. Sonra buna: { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ } “Nihayet onu götürdüklerinde...” ifadesi bağlanır. İkincisi: { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ } sözü için mutlaka bir cevap cümlesi gereklidir; çünkü “lemmâ”nın cevabı zikredilmemiştir ve takdiri “onu oraya attılar/koydular” şeklindedir. Kur'an'da zikredilen şeyin ona delil olması şartıyla cevabın hazfedilmesi çokçadır; burada da böyledir. Süddî şöyle demiştir: Yûsuf (aleyhisselâm) kardeşleriyle birlikte açığa/kırlara çıkınca ona şiddetli bir düşmanlık gösterdiler. Bu kardeş ona vurmaya başladı, o diğerine sığındı, o da ona vurdu; aralarında merhametli hiç kimseyi bulamadı. Neredeyse onu öldürecek derecede dövdüler. O ise: “Ey Ya‘kûb, oğluna ne yapıldığını bir bilsen!” diyordu. Bunun üzerine Yahûdâ: “Onu öldürmeyeceğinize dair bana kesin söz vermemiş miydiniz?” dedi. Onu kuyuya götürüp içine sarkıttılar. O kuyunun kenarına tutunuyordu; gömleğini çekip çıkardılar. Maksatları onu kana bulayıp Ya‘kûb'a göstermekti. Yûsuf onlara: “Örtünmem için gömleğimi bana geri verin” dedi. Onlar ise: “Güneşi, ayı ve on bir yıldızı çağır da sana can yoldaşı olsunlar!” dediler. Sonra onu kuyuya sarkıttılar, öyle ki yarısına ulaşınca ölsün diye onu bıraktılar. Kuyuda su vardı ve onun içine düştü; sonra bir kayaya sığınıp ağlayarak onun üzerinde durdu. Ona seslendiler; o da kendilerine bir merhamet geldiğini zannederek cevap verdi. Bunun üzerine üzerine bir kaya parçası fırlatıp onu ezmek istediler. Yahûdâ kalkıp onlara engel oldu; Yahûdâ ona yemek getiriyordu.
وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا أُلْقِيَ فِي الْجُبِّ قَالَ يَا شَاهِدًا غَيْرَ غَائِبٍ. وَيَا قَرِيبًا غَيْرَ بَعِيدٍ. وَيَا غَالِبًا غَيْرَ مَغْلُوبٍ. اجْعَلْ لِي مِنْ أَمْرِي فَرَجًا وَمَخْرَجًا،
Rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) kuyuya atılınca şöyle dedi: “Ey asla kaybolmayan Şâhid! Ey asla uzak olmayan Karîb! Ey asla mağlup olmayan Gâlib! Bana bu durumumdan bir ferahlık ve bir çıkış yolu ihsan eyle!”
وَرُوِيَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا أُلْقِيَ فِي النَّارِ جُرِّدَ عَنْ ثِيَابِهِ فَجَاءَهُ جِبْرِيلُ ﵇ بِقَمِيصٍ مِنْ حَرِيرِ الْجَنَّةِ وَأَلْبَسَهُ إِيَّاهُ، فَدَفَعَهُ إِبْرَاهِيمُ إِلَى إِسْحَاقَ، وَإِسْحَاقُ إِلَى يَعْقُوبَ، فَجَعَلَهُ يَعْقُوبُ فِي تَمِيمَةٍ وَعَلَّقَهَا فِي عُنُقِ يُوسُفَ
Rivayet edildiğine göre İbrâhim (aleyhisselâm) ateşe atıldığında elbiselerinden soyulmuştu; Cebrâil (aleyhisselâm) cennet ipeğinden bir gömlek getirip ona giydirdi. İbrâhim onu İshak'a, İshak da Ya‘kûb'a verdi; Ya‘kûb da onu bir muska/muhafaza içine koyup Yûsuf'un
عَلَيْهِ السَّلَامُ فَجَاءَ جِبْرِيلُ ﵇ فَأَخْرَجَهُ وَأَلْبَسَهُ إِيَّاهُ.
(aleyhisselâm) boynuna astı. Bunun üzerine Cebrâil (aleyhisselâm) gelip onu çıkardı ve kendisine giydirdi.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Biz de ona: «Andolsun ki sen onlara, hiç farkında olmadıkları bir sırada bu yaptıklarını haber vereceksin» diye vahyettik” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْوَحْيُ وَالنُّبُوَّةُ وَالرِّسَالَةُ وَهَذَا قَوْلُ طَائِفَةٍ عَظِيمَةٍ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ ﵇ هَلْ كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بَالِغًا أَوْ كَانَ صَبِيًّا قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بَالِغًا وَكَانَ سِنُّهُ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ كَانَ صَغِيرًا إِلَّا أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَكْمَلَ عَقْلَهُ وَجَعَلَهُ صَالِحًا لِقَبُولِ الْوَحْيِ وَالنُّبُوَّةِ كَمَا فِي حَقِّ عِيسَى ﵇.
Birinci Mesele: Âyetteki: { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ } “Biz de ona vahyettik” ifadesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ondan maksat vahiy, nübüvvet ve risalettir; bu, muhakkiklerden büyük bir topluluğun görüşüdür. Sonra bu görüşü savunanlar, onun (aleyhisselâm) o vakitte bülûğa ermiş mi yoksa çocuk mu olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “O, o vakitte bülûğa ermişti ve yaşı on yedi idi” demiştir. Diğerleri ise: “O küçük bir çocuktu; ancak Allah Teâlâ, tıpkı Îsâ (aleyhisselâm) hakkında olduğu gibi onun aklını kemale erdirdi ve onu vahiy ile nübüvveti kabule elverişli kıldı” demişlerdir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْوَحْيِ الْإِلْهَامُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى [الْقَصَصِ:
İkinci görüş: Bu vahiyden maksat, Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى } “Mûsâ'nın annesine vahyettik” [el-Kasas:
٧] وَقَوْلِهِ: وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ [النَّحْلِ: ٦٨] وَالْأَوَّلُ: لِأَنَّ الظَّاهِرَ مِنَ الْوَحْيِ ذَلِكَ.
7] ve O'nun: { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bal arısına vahyetti” [en-Nahl: 68] buyruğunda olduğu gibi ilhamdır. Birinci [görüş daha uygundur]; çünkü vahyin zahirinden anlaşılan budur.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجْعَلُهُ نَبِيًّا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَلَيْسَ هُنَاكَ أَحَدٌ يُبَلِّغُهُ الرِّسَالَةَ؟
Eğer: “Orada kendisine risaleti tebliğ edeceği hiç kimse yokken o vakitte onu nasıl peygamber yapar?” denilirse,
قُلْنَا: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُشَرِّفَهُ بِالْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ وَيَأْمُرَهُ بِتَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ بَعْدَ أَوْقَاتٍ وَيَكُونُ فَائِدَةُ/ تَقْدِيمِ الْوَحْيِ تَأْنِيسَهُ وَتَسْكِينَ نَفْسِهِ وَإِزَالَةَ الْغَمِّ وَالْوَحْشَةِ عَنْ قَلْبِهِ.
Deriz ki: Onu vahiy ve tenzil ile şereflendirmesi, risaleti tebliğ etmesini ise belirli bir süre sonraya emretmesi imkânsız değildir. Vahyin öne alınmasının faydası ise onu teselli etmek, gönlünü yatıştırmak ve kalbinden kederi ve yalnızlık korkusunu gidermektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَوْحَى إِلَى يُوسُفَ إِنَّكَ لَتُخْبِرَنَّ إِخْوَتَكَ بِصَنِيعِهِمْ بَعْدَ هَذَا الْيَوْمِ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَنَّكَ يُوسُفُ، وَالْمَقْصُودُ تَقْوِيَةُ قَلْبِهِ بِأَنَّهُ سَيَحْصُلُ لَهُ الْخَلَاصُ عَنْ هَذِهِ الْمِحْنَةِ وَيَصِيرُ مُسْتَوْلِيًا عَلَيْهِمْ وَيَصِيرُونَ تَحْتَ قَهْرِهِ وَقُدْرَتِهِ.
İkinci Mesele: { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “onlar hiç farkında değillerken” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Maksat, Allah Teâlâ'nın Yûsuf'a: “Sen bu günden sonra kardeşlerine yaptıklarını haber vereceksin ve onlar o vakit senin Yûsuf olduğunun farkında olmayacaklar” diye vahyetmesidir. Buradaki gaye, onun bu sıkıntıdan kurtulacağı, onlara üstün geleceği ve onların kendi hâkimiyeti ve kudreti altına gireceği [müjdesiyle] kalbini güçlendirmektir.
وَرُوِيَ أَنَّهُمْ حِينَ دَخَلُوا عَلَيْهِ لِطَلَبِ الْحِنْطَةِ وَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ دَعَا بِالصُّوَاعِ فَوَضَعَهُ عَلَى يده، ثم نقره فظن، فقال: إنه ليخبرني هَذَا الْجَامُ أَنَّهُ كَانَ لَكُمْ أَخٌ مِنْ أَبِيكُمْ يُقَالُ لَهُ يُوسُفُ فَطَرَحْتُمُوهُ فِي الْبِئْرِ وَقُلْتُمْ لِأَبِيكُمْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ.
Rivayet edildiğine göre onlar buğday istemek üzere yanına girdiklerinde -kendisi onları tanıdığı halde onlar kendisini tanımıyorlarken- su tasını istedi, onu elinin üzerine koydu, sonra ona vurdu ve [tas] tınladı. Bunun üzerine [şöyle] dedi: “Şu kadeh bana haber veriyor ki; sizin babanız bir Yûsuf adında bir kardeşiniz varmış, onu kuyuya atmışsınız ve babanıza 'Onu kurt yedi' demişsiniz.”
وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَى يُوسُفَ ﵇ فِي الْبِئْرِ بِأَنَّكَ تُنْبِئُ إِخْوَتَكَ بِهَذِهِ الْأَعْمَالِ، وَهُمْ مَا كَانُوا يَشْعُرُونَ بِنُزُولِ الْوَحْيِ عَلَيْهِ، وَالْفَائِدَةُ فِي إِخْفَاءِ نُزُولِ ذَلِكَ الْوَحْيِ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَوْ عَرَفُوهُ فَرُبَّمَا ازْدَادَ حَسَدُهُمْ فَكَانُوا يَقْصِدُونَ قَتْلَهُ.
İkincisi: Maksat şudur: Biz kuyuda Yûsuf'a (aleyhisselâm), senin kardeşlerine bu yaptıklarını haber vereceğini vahyettik; onlar ise ona vahiy indiğinin farkında değillerdi. Bu vahyin inişinin onlardan gizlenmesindeki fayda şudur: Şayet onlar bunu bilselerdi, belki de hasetleri artar ve onu öldürmeye kastederlerdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا حَمَلْنَا قَوْلَهُ: وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ عَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ، كَانَ هَذَا أَمْرًا مِنَ اللَّه تَعَالَى نَحْوَ يُوسُفَ فِي أَنْ يَسْتُرَ نَفْسَهُ عَنْ أَبِيهِ وَأَنْ لَا يُخْبِرَهُ بِأَحْوَالِ نَفْسِهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ كَتَمَ أَخْبَارَ نَفْسِهِ عَنْ أَبِيهِ طُولَ تِلْكَ الْمُدَّةِ، مَعَ عِلْمِهِ بِوَجْدِ أَبِيهِ بِهِ خَوْفًا مِنْ مُخَالَفَةِ أَمْرِ اللَّه تَعَالَى، وَصَبَرَ عَلَى تَجَرُّعِ تِلْكَ الْمَرَارَةِ، فَكَانَ اللَّه ﷾ قَدْ قَضَى عَلَى يَعْقُوبَ ﵇ أَنْ يُوَصِّلَ إِلَيْهِ تِلْكَ الْغُمُومَ الشَّدِيدَةَ وَالْهُمُومَ الْعَظِيمَةَ لِيَكْثُرَ رُجُوعُهُ إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَيَنْقَطِعَ تَعَلُّقُ فِكْرِهِ عَنِ الدُّنْيَا فَيَصِلُ إِلَى دَرَجَةٍ عَالِيَةٍ فِي الْعُبُودِيَّةِ لَا يُمْكِنُ الْوُصُولُ إِلَيْهَا إِلَّا بِتَحَمُّلِ الْمِحَنِ الشديدة. واللَّه أعلم.
Üçüncü Mesele: Şayet { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “onlar hiç farkında değillerken” buyruğunu birinci tefsire hamledersek bu, Allah Teâlâ'dan Yûsuf'a kendini babasından gizlemesi ve kendi durumunu ona bildirmemesi yönünde bir emir olmuş olur. İşte bu sebeple o, Allah Teâlâ'nın emrine aykırı davranma korkusundan, babasının kendisine olan derin sevgisini/özlemini bildiği halde bütün o süre boyunca babasından durumunu gizlemiş ve o acıyı yudumlamaya sabretmiştir. Allah (azze ve celle), Allah Teâlâ'ya yönelişi artsın, zihninin dünyaya olan bağlılığı kesilsin ve ancak şiddetli imtihanlara katlanmakla ulaşılabilecek olan kulluktaki yüce bir dereceye ulaşsın diye Ya‘kûb'a (aleyhisselâm) o şiddetli kederleri ve büyük tasaları takdir buyurmuştu. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ١٦ الى ١٨]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 16-18]
وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ (١٦) قالُوا يَا أَبانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ (١٧) وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ (١٨)
{ وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ (١٦) قالُوا يَا أَبانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ (١٧) وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ (١٨) } “(16) Akşam vakti ağlayarak babalarına geldiler. (17) Dediler ki: «Ey babamız! Biz yarış yapmak üzere gittik, Yûsuf'u da eşyamızın yanında bıraktık; bir de baktık ki onu kurt yemiş! Ne var ki biz doğru söylesek de sen bize inanacak değilsin.» (18) Bir de gömleğinin üzerinde yalan bir kan getirdiler. [Ya‘kûb] dedi ki: «Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürüklemiş. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Anlattığınız şeye karşı yardımına sığınılacak olan ancak Allah'tır.»”
[في قوله تعالى وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ إلى قوله فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ] اعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا طَرَحُوا يُوسُفَ فِي الْجُبِّ رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ وَقْتَ الْعِشَاءِ بَاكِينَ وَرَوَاهُ ابن جني/ عشا بِضَمِّ الْعَيْنِ وَالْقَصْرِ وَقَالَ: عَشَوْا مِنَ الْبُكَاءِ فَعِنْدَ ذَلِكَ فَزِعَ يَعْقُوبُ وَقَالَ: هَلْ أَصَابَكُمْ فِي غَنَمِكُمْ شَيْءٌ؟ قَالُوا: لَا قَالَ: فَمَا فَعَلَ يُوسُفُ؟ قَالُوا: ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ فَبَكَى وَصَاحَ وَقَالَ: أَيْنَ الْقَمِيصُ؟ فَطَرَحَهُ عَلَى وَجْهِهِ حَتَّى تَخَضَّبَ وَجْهُهُ مِنْ دَمِ الْقَمِيصِ، وَرُوِيَ أَنَّ امْرَأَةً تَحَاكَمَتْ إِلَى شُرَيْحٍ فَبَكَتْ فَقَالَ الشَّعْبِيُّ: يَا أَبَا أُمَيَّةَ مَا تَرَاهَا تَبْكِي؟ قَالَ: قَدْ جَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ يَبْكُونَ وَهُمْ ظَلَمَةٌ كَذَبَةٌ لَا يَنْبَغِي لِلْإِنْسَانِ أَنْ يَقْضِيَ إِلَّا بِالْحَقِّ، وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الِاسْتِبَاقِ قَالَ الزَّجَّاجُ: يُسَابِقُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فِي الرَّمْيِ، وَمِنْهُ
Allah Teâlâ'nın: { وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ } “Akşam vakti ağlayarak babalarına geldiler” buyruğundan { فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ } “onu kurt yedi” buyruğuna kadar olan kısım hakkında: Bil ki onlar Yûsuf'u kuyuya attıklarında yatsı/akşam vakti ağlayarak babalarına döndüler. İbn Cinnî bunu ayın harfinin ötresi ve kasr ile 'Uşâ (عُشًا) şeklinde rivayet etmiş ve: “Ağlamaktan gözleri kararmış vaziyette” demiştir. Bunun üzerine Ya‘kûb telaşlandı ve: “Koyunlarınıza bir şey mi oldu?” dedi. “Hayır” dediler. O: “Peki Yûsuf ne yaptı?” dedi. Dediler ki: { ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ } “Biz yarış yapmak üzere gittik, Yûsuf'u da eşyamızın yanında bıraktık; onu kurt yedi.” Bunun üzerine [Ya‘kûb] ağladı, feryat etti ve: “Gömlek nerede?” dedi. [Gömleği] yüzüne sürdü, hatta yüzü gömleğin kanına boyandı. Rivayet edildiğine göre bir kadın Şüreyh'in huzurunda davalaştı ve ağladı. Şa‘bî: “Ey Ebû Ümeyye! Ağladığını görmüyor musun?” deyince Şüreyh: “Yûsuf'un kardeşleri de zalim ve yalancı oldukları halde ağlayarak gelmişlerdi. İnsana ancak hak ile hükmetmek yaraşır” dedi. İstibâk (yarışma) kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf ettiler. Zeccâc: “Ok atışında birbirleriyle yarışıyorlardı” demiştir. Nitekim
قَوْلُهُ ﵊: «لَا سَبَقَ إِلَّا فِي خُفٍّ أَوْ نَصْلٍ أَوْ حَافِرٍ»
Peygamber (aleyhisselâm)'ın: «Yarış/ödül ancak tırnaklıda (devede), ok ucunda (atışta) veya toynaklıda (atta) olur» hadisi de bu anlamdadır.
يَعْنِي بِالنَّصْلِ الرَّمْيَ، وَأَصْلُ السَّبَقِ فِي الرَّمْيِ بِالسَّهْمِ هُوَ أَنْ يَرْمِيَ اثْنَانِ لِيَتَبَيَّنَ أَيُّهُمَا يَكُونُ أَسْبَقَ سَهْمًا وَأَبْعَدَ غَلْوَةً، ثُمَّ يُوصَفُ الْمُتَرَامِيَانِ بِذَلِكَ فَيُقَالُ: اسْتَبَقَا وَتَسَابَقَا إِذَا فَعَلَا ذَلِكَ لِيَتَبَيَّنَ أَيُّهُمَا أَسْبَقُ سَهْمًا وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّفْسِيرِ مَا رُوِيَ أَنَّ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّه إِنَّا ذَهَبْنَا نَنْتَضِلُ.
Burada 'nasl' (ok ucu) ile ok atışını kastetmektedir. Ok atışında sebakın (yarışmanın) aslı, iki kişinin hangisinin okunun daha öne geçeceğini ve menzilinin daha uzağa varacağını ortaya koymak için ok atmasıdır. Sonra birbiriyle yarışan bu iki kişi bu vasıfla nitelenir ve oklarının hangisinin daha ileri gideceğini ortaya koymak için bunu yaptıklarında 'istebakâ' (اسْتَبَقَا) ve 'tesâbakâ' (تَسَابَقَا) denir. Bu tefsirin doğruluğuna, Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde: «İnnâ zehebnâ nentedilü» (إِنَّا ذَهَبْنَا نَنْتَضِلُ - Biz ok atışında yarışmaya gittik) şeklinde rivayet edilmiş olması delalet eder.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الِاسْتِبَاقِ مَا قَالَهُ السُّدِّيُّ وَمُقَاتِلٌ: نَسْتَبِقُ نَشْتَدُّ وَنَعْدُوَ لِيَتَبَيَّنَ أَيُّنَا أَسْرَعُ عَدْوًا.
İstibâkın tefsirinde ikinci görüş ise Süddî ve Mukâtil'in söylediğidir: “{ نَسْتَبِقُ } Hangimizin daha hızlı koştuğu ortaya çıksın diye hızla koşup yarışıyorduk [anlamındadır].”
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ جَازَ أَنْ يَسْتَبِقُوا وَهُمْ رِجَالٌ بَالِغُونَ وَهَذَا مِنْ فِعْلِ الصِّبْيَانِ؟
Eğer: “Onlar bülûğa ermiş yetişkin adamlar oldukları halde yarış yapmaları nasıl caiz oldu? Oysa bu çocukların işidir” denilirse,
قُلْنَا: الِاسْتِبَاقُ مِنْهُمْ كَانَ مِثْلَ الِاسْتِبَاقِ فِي الْخَيْلِ وَكَانُوا يُجَرِّبُونَ بذلك أنفسهم ويدربونها على العدو ولأنه كَالْآلَةِ لَهُمْ فِي مُحَارَبَةِ الْعَدُوِّ وَمُدَافَعَةِ الذِّئْبِ إِذَا اخْتَلَسَ الشَّاةَ وَقَوْلُهُ: فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ قِيلَ أَكَلَ الذِّئْبُ يُوسُفَ وَقِيلَ عَرَّضُوا وَأَرَادُوا أَكَلَ الذِّئْبُ الْمَتَاعَ، وَالْوَجْهُ هُوَ الْأَوَّلُ.
Deriz ki: Onların yarışması, at yarışları gibiydi; bununla kendilerini deniyor ve koşmaya alıştırıyorlardı. Çünkü bu, düşmanla savaşmada ve koyun kaptığında kurda karşı koymada kendileri için bir vasıta mesabesindeydi. Âyetteki: { فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ } “onu kurt yedi” ifadesinde; 'Kurt Yûsuf'u yedi' denildiği gibi, onların kinaye yapıp 'Kurt eşyaları yedi' manasını kastettikleri de söylenmiştir. Doğru olan ise birinci görüştür.
ثُمَّ قَالُوا: وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra onlar: { وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ } “Ne var ki biz doğru söylesek de sen bize inanacak değilsin” dediler. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ لَا يُصَدِّقُ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ صَادِقٌ، بَلِ الْمَعْنَى لَوْ كُنَّا عِنْدَكَ مِنْ أَهْلِ الثِّقَةِ وَالصِّدْقِ لَاتَّهَمْتَنَا فِي يُوسُفَ لِشِدَّةِ مَحَبَّتِكَ إِيَّاهُ وَلَظَنَنْتَ أَنَّا قَدْ كَذَبْنَا وَالْحَاصِلُ أَنَّا وَإِنْ كُنَّا صَادِقِينَ لَكِنَّكَ لَا تُصَدِّقُنَا لِأَنَّكَ تَتَّهِمُنَا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّا وَإِنْ كُنَّا صَادِقِينَ فَإِنَّكَ لَا تُصَدِّقُنَا لِأَنَّهُ لَمْ تَظْهَرْ عِنْدَكَ أَمَارَةٌ تَدُلُّ عَلَى صِدْقِنَا.
Birinci Mesele: Bunun manası, Ya‘kûb'un (aleyhisselâm) doğru söylediğini bildiği kimseyi tasdik etmeyeceği demek değildir; bilakis manası: “Biz senin yanında güvenilir ve doğru sözlü kimselerden olsaydık bile, Yûsuf'a olan aşırı sevginden ötürü onun hakkında bizi itham ederdin ve yalan söylediğimizi zannederdin” demektir. Netice itibariyle: “Biz doğru söylesek de bizi itham ettiğin için sen bizi tasdik etmezsin.” Denildi ki: “Manası şudur: Biz doğru söylesek bile, yanında doğruluğumuza delalet eden bir emare ortaya çıkmadığı için bizi tasdik etmezsin.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ التَّصْدِيقِ، لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا أَيْ بِمُصَدِّقٍ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ وَجَبَ أَنْ يَبْقَى فِي عُرْفِ الشَّرْعِ كَذَلِكَ، وَقَدْ سَبَقَ الِاسْتِقْصَاءُ فِيهِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [الْبَقَرَةِ: ٣] .
İkinci Mesele: Âlimlerimiz, dilin aslında imanın tasdikten ibaret olduğuna bu ayeti delil getirmişlerdir. Çünkü: { وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا } buyruğundan maksat “bizi tasdik edici değilsin” demektir. Dilin aslında meselenin böyle olduğu sabit olunca, şer‘î örfte de bu şekilde kalması vacip olur. Bu konunun geniş açıklaması Bakara sûresinin başında: { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } [el-Bakara: 3] “Onlar gayba iman ederler” buyruğunun tefsirinde geçmişti.
ثُمَّ قَالَ تعالى: وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ } “Bir de gömleğinin üzerinde yalan bir kan getirdiler” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّمَا جَاءُوا بِهَذَا الْقَمِيصِ الْمُلَطَّخِ بِالدَّمِ لِيُوهِمَ كَوْنَهُمْ صَادِقِينَ فِي مَقَالَتِهِمْ. قِيلَ: ذَبَحُوا جِدْيًا وَلَطَّخُوا ذَلِكَ الْقَمِيصَ بِدَمِهِ. قَالَ الْقَاضِي: وَلَعَلَّ غَرَضَهُمْ فِي نَزْعِ قَمِيصِهِ عِنْدَ إِلْقَائِهِ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ أَنْ يَفْعَلُوا هَذَا تَوْكِيدًا لِصِدْقِهِمْ، لِأَنَّهُ يَبْعُدُ أَنْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ طَمَعًا فِي نَفْسِ الْقَمِيصِ وَلَا بُدَّ فِي الْمَعْصِيَةِ مِنْ أَنْ يُقْرَنَ بِهَذَا الْخِذْلَانِ، فَلَوْ خَرَقُوهُ مَعَ لَطْخِهِ بِالدَّمِ لَكَانَ الْإِيهَامُ أَقْوَى، فَلَمَّا شاهد يعقوب الْقَمِيصَ صَحِيحًا عَلِمَ كَذِبَهُمْ.
Birinci Mesele: Onlar bu kana bulanmış gömleği sadece söyledikleri sözde doğru oldukları izlenimini vermek için getirdiler. Bir oğlağı kesip gömleği onun kanına buladıkları söylenmiştir. Kādî şöyle demiştir: “Onların Yûsuf'u kuyunun derinliğine atarken gömleğini çıkarmalarındaki maksatları, belki de doğruluklarını pekiştirmek için bunu yapmaktı. Zira sırf gömleğe tamah ettikleri için bunu yapmış olmaları uzak bir ihtimaldir. Günah işleyen kimseye mutlaka böylesi bir basiretsizlik eşlik eder; şayet gömleği kana bulamakla birlikte onu yırtsalardı, verdikleri izlenim daha güçlü olurdu. Fakat Ya‘kûb gömleği sapasağlam görünce onların yalan söylediklerini anladı.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ أَيْ وَجَاءُوا فَوْقَ قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَمَا يُقَالُ: جَاءُوا عَلَى جِمَالِهِمْ بِأَحْمَالٍ.
İkinci Mesele: Âyetteki: { وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ } ifadesi, “Gömleğinin üzerine sürülmüş bir kan getirdiler” demektir; nitekim “Develerinin üzerinde yükler getirdiler” denilmesi de böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَصْحَابُ الْعَرَبِيَّةِ وَهُمُ الْفَرَّاءُ وَالْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ بِدَمٍ كَذِبٍ أَيْ مَكْذُوبٍ فِيهِ، إِلَّا أَنَّهُ وُصِفَ بِالْمَصْدَرِ عَلَى تَقْدِيرِ دَمٍ ذِي كَذِبٍ وَلَكِنَّهُ جَعَلَ نَفْسَهُ كَذِبًا لِلْمُبَالَغَةِ قَالُوا: وَالْمَفْعُولُ وَالْفَاعِلُ يُسَمَّيَانِ بِالْمَصْدَرِ كَمَا يُقَالُ: مَاءٌ سَكْبٌ، أَيْ مَسْكُوبٌ وَدِرْهَمٌ ضَرْبُ الْأَمِيرِ وَثَوْبٌ نَسْجُ الْيَمَنِ، وَالْفَاعِلُ كَقَوْلِهِ:
Üçüncü Mesele: Arap dili âlimleri -ki onlar Ferrâ, Müberred, Zeccâc ve İbnü'l-Enbârî'dir- şöyle demişlerdir: { بِدَمٍ كَذِبٍ } yani “hakkında yalan söylenmiş bir kan” demektir; ancak mübalağa maksadıyla “yalan sahibi bir kan” takdirinde olarak masdar ile nitelenmiş ve bizzat yalanın kendisi kılınmıştır. Onlar şöyle demişlerdir: Tıpkı “dökülen su” yerine “mâun sekbün”, “emirin bastığı dirhem” yerine “dirhemün darbü'l-emîr” ve “Yemen dokuması elbise” yerine “sevbün nescü'l-Yemen” denildiği gibi mef'ul ve fâil masdar ismiyle isimlendirilir. Fâil için ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir:
إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً [الْمُلْكِ: ٣٠] وَرَجُلٌ عَدْلٌ وَصَوْمٌ، وَنِسَاءٌ نَوْحٌ وَلَمَّا سُمِّيَا بِالْمَصْدَرِ سُمِّيَ الْمَصْدَرُ أَيْضًا بِهِمَا فَقَالُوا: لِلْعَقْلِ الْمَعْقُولُ، وَلِلْجَلْدِ المجلود، ومنه قوله تعالى بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ [الْقَلَمِ: ٦] وَقَوْلُهُ: إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ [سَبَأٍ: ٧] قَالَ الشَّعْبِيُّ: قِصَّةُ يُوسُفَ كُلُّهَا فِي قَمِيصِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا أَلْقَوْهُ فِي الْجُبِّ نَزَعُوا قَمِيصَهُ وَلَطَّخُوهُ بِالدَّمِ وَعَرَضُوهُ عَلَى أَبِيهِ، وَلَمَّا شَهِدَ الشَّاهِدُ قَالَ: إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ [يُوسُفَ: ٢٦] وَلَمَّا أُتِيَ بِقَمِيصِهِ إِلَى يَعْقُوبَ ﵇ فَأُلْقِيَ عَلَى وَجْهِهِ ارْتَدَّ بَصِيرًا، ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ لَمَّا ذَكَرُوا ذَلِكَ الْكَلَامَ وَاحْتَجُّوا عَلَى صِدْقِهِمْ بِالْقَمِيصِ الْمُلَطَّخِ بِالدَّمِ قَالَ يَعْقُوبُ ﵇: بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً.
{ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً } [el-Mülk: 30] “Suyunuz çekiliverse”; yine 'racülün adlün ve savmün' (âdil ve oruç tutan adam) ile 'nisâün nevhun' (ağıt yakan kadınlar) ifadeleri de böyledir. Fâil ve mef'ul masdar ile isimlendirildiği gibi masdar da fâil ve mef'ul ile isimlendirilmiştir. Bu sebeple akıl için 'ma‘kūl', celde (kırbaçlama) için 'meclûd' demişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ } [el-Kalem: 6] “Hanginizin meftun (cinnet getirmiş) olduğunu” ve: { إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ } [Sebe': 7] “Paramparça edildiğiniz vakit” buyrukları da bundandır. Şa‘bî şöyle demiştir: “Yûsuf'un kıssasının tamamı gömleğindedir. Çünkü onu kuyuya attıklarında gömleğini çıkarıp kana buladılar ve babalarına sundular. Şahit şahitlik ettiğinde: { إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ } [Yûsuf: 26] “Eğer gömleği önden yırtılmışsa” dedi. Gömleği Ya‘kûb'a (aleyhisselâm) getirilip yüzüne sürüldüğünde ise yeniden görür hale geldi.” Sonra Allah Teâlâ, Yûsuf'un kardeşleri bu sözü söyleyip kana bulanmış gömleği doğruluklarına delil gösterdiklerinde Ya‘kûb'un (aleyhisselâm): { بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً } “Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürüklemiş” dediğini zikretmiştir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ: بَلْ زَيَّنَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا. وَالتَّسْوِيلُ تَقْدِيرُ مَعْنًى فِي النَّفْسِ مَعَ الطَّمَعِ فِي إِتْمَامِهِ قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: كَأَنَّ التَّسْوِيلَ تَفْعِيلٌ مِنْ سُؤَالِ الْإِنْسَانِ، وَهُوَ أُمْنِيَتُهُ الَّتِي يَطْلُبُهَا فَتُزَيِّنُ لِطَالِبِهَا الْبَاطِلَ وَغَيْرَهُ.
İbn Abbâs şöyle demiştir: “Bunun manası: «Bilakis nefisleriniz size bir işi süsleyip güzel göstermiştir» demektir.” Tesvîl (تَسْوِيل), nefiste bir manayı tasarlamak ve onu tamamlamayı arzulamaktır. Ezherî şöyle demiştir: “Sanki tesvîl, insanın «sü’l»ünden (isteğinden) tef'îl babıdır; o da insanın peşine düştüğü arzusudur ki bu arzu, talep eden kimseye bâtılı ve başkalarını süsleyip güzel gösterir.”
وَأَصْلُهُ مَهْمُوزٌ غَيْرَ أَنَّ الْعَرَبَ اسْتَثْقَلُوا فِيهِ الْهَمْزَ وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : سَوَّلَتْ سَهَّلَتْ مِنَ السَّوْلِ وَهُوَ الِاسْتِرْخَاءُ.
Bunun aslı hemzelidir; ancak Araplar onda hemzeyi telaffuz etmeyi ağır bulmuşlardır. Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: “Sevvelet (سَوَّلَتْ), sevl (سَوْل) kökünden olup kolaylaştırdı demektir; sevl ise gevşeklik ve yumuşaklıktır.”
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: بَلْ رد لقولهم: فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ كَأَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ كَمَا تَقُولُونَ: بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ فِي شَأْنِهِ أَمْراً أَيْ زَيَّنَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا غَيْرَ مَا تَصِفُونَ، وَاخْتَلَفُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي بِهِ عَرَفَ كَوْنَهُمْ كَاذِبِينَ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَرَفَ ذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّهُ كَانَ يَعْرِفُ الْحَسَدَ الشَّدِيدَ فِي قُلُوبِهِمْ. وَالثَّانِي:
Bunu anladığında deriz ki: Âyetteki: { بَلْ } “Hayır” ifadesi, onların: { فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ } “onu kurt yedi” sözlerini reddetmektir. Sanki o şöyle demiştir: “Durum sizin dediğiniz gibi değildir; { بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ } “bilakis nefisleriniz onun hakkında size bir işi süsleyip kolay gösterdi”, yani nefisleriniz size anlattığınızdan başka bir işi güzel gösterdi.” Onların yalancı olduklarını hangi sebepten bildiği hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bunu, onların kalplerindeki şiddetli hasedi bilmesi sebebiyle anladı. İkincisi:
أَنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُ حَيٌّ لِأَنَّهُ ﵊ قَالَ لِيُوسُفَ: وَكَذلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ [يُوسُفَ: ٦] وَذَلِكَ دَلِيلٌ قَاطِعٌ عَلَى أَنَّهُمْ كَاذِبُونَ فِي ذَلِكَ.
Onun hayatta olduğunu biliyordu; zira kendisi (aleyhisselâm) Yûsuf'a: { وَكَذلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ } [Yûsuf: 6] “İşte böylece Rabbin seni seçecek” demişti. Bu ise onların bu iddialarında yalancı olduklarına kesin bir delildir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَمَّا جَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ، وَمَا كَانَ مُتَخَرِّقًا، قَالَ كَذَبْتُمْ لَوْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ لَخَرَقَ قَمِيصَهُ،
Üçüncü Görüş: Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: “Gömleğin üzerinde yalan bir kan getirdiklerinde [gömlek] yırtılmamıştı; [Ya‘kûb]: «Yalan söylediniz! Şayet onu kurt yemiş olsaydı gömleğini yırtardı» dedi.”
وَعَنِ السُّدِّيِّ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ يَعْقُوبَ ﵇ قَالَ: إِنَّ هَذَا الذِّئْبَ كَانَ رَحِيمًا، فَكَيْفَ أَكَلَ لَحْمَهُ وَلَمْ يَخْرِقْ قَمِيصَهُ؟
Süddî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Ya‘kûb (aleyhisselâm): «Şu kurt pek merhametliymiş; nasıl oldu da etini yedi de gömleğini yırtmadı?» dedi.”
وَقِيلَ: إِنَّهُ ﵇ لَمَّا قَالَ ذَلِكَ قَالَ بَعْضُهُمْ: بَلْ قَتَلَهُ اللُّصُوصُ، فَقَالَ كَيْفَ قَتَلُوهُ وَتَرَكُوا قَمِيصَهُ وَهُمْ إِلَى قَمِيصِهِ أَحْوَجُ مِنْهُ إِلَى قَتْلِهِ؟ فَلَمَّا اخْتَلَفَتْ أَقْوَالُهُمْ عَرَفَ بِسَبَبِ ذَلِكَ كَذِبَهُمْ. ثُمَّ قَالَ يَعْقُوبُ ﵇: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Denildi ki: O (aleyhisselâm) bunu söyleyince bazısı: “Hayır, onu hırsızlar öldürdü” dedi. Bunun üzerine o: “Nasıl öldürdüler de gömleğini bıraktılar? Oysa onlar onu öldürmekten ziyade gömleğine muhtaç idiler” dedi. Sözleri birbirini tutmayınca bu sebeple onların yalanını anladı. Sonra Ya‘kûb (aleyhisselâm): { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” dedi. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ أَوْلَى مِنَ الْجَزَعِ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَضْمَرَ الْمُبْتَدَأَ قَالَ الْخَلِيلُ: الَّذِي أَفْعَلُهُ صَبْرٌ جَمِيلٌ. وَقَالَ قُطْرُبٌ: مَعْنَاهُ: فَصَبْرِي صَبْرٌ جَمِيلٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: فَهُوَ صَبْرٌ جَمِيلٌ.
Birinci Mesele: Onlardan bazıları: “Bu ifade mübteda olarak merfûdur, haberi ise hazfedilmiştir; takdiri de: «Güzel bir sabır, feryat figan etmekten daha evladır» şeklindedir” demiştir. Bazıları ise mübtedayı gizli kabul etmiştir. Halîl: “«Benim yapacağım şey güzel bir sabırdır» takdirindedir” demiştir. Kutrub: “Bunun manası: «Benim sabrım güzel bir sabırdır» demektir” demiştir. Ferrâ ise: “«O, güzel bir sabırdır» takdirindedir” demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كَانَ يَعْقُوبُ ﵇ قَدْ سَقَطَ حَاجِبَاهُ وَكَانَ يَرْفَعُهُمَا بِخِرْقَةٍ، فَقِيلَ لَهُ: مَا هَذَا؟ فَقَالَ طُولُ الزَّمَانِ وَكَثْرَةُ الْأَحْزَانِ: فَأَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِ يَا يَعْقُوبُ أَتَشْكُونِي؟ فَقَالَ يَا رَبِّ خَطِيئَةٌ أَخْطَأْتُهَا فَاغْفِرْهَا لِي. وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ فِي قِصَّةِ الْإِفْكِ أَنَّهَا قَالَتْ: واللَّه لَئِنْ حَلَفْتُ لَا تُصَدِّقُونِي وَإِنِ اعْتَذَرْتُ لَا تَعْذِرُونِي، فَمَثَلِي وَمَثَلُكُمْ كَمَثَلِ يَعْقُوبَ وَوَلَدِهِ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ فَأَنْزَلَ اللَّه ﷿ فِي عُذْرِهَا مَا أنزل.
İkinci Mesele: Ya‘kûb'un (aleyhisselâm) kaşları [yaşlılıktan] gözlerinin üzerine düşmüştü ve onları bir bez parçasıyla yukarı kaldırırdı. Kendisine: “Bu nedir?” diye sorulunca: “Zamanın uzunluğu ve hüzünlerin çokluğudur” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: “Ey Ya‘kûb! Beni [başkalarına] şikâyet mi ediyorsun?” diye vahyetti. O da: “Ey Rabbim! İşlediğim bir hata oldu, beni bağışla” dedi. Âişe'den (radıyallâhu anhâ) İfk hadisesinde şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Vallahi şayet yemin etsem bana inanmazsınız, özür beyan etsem beni mazur görmezsiniz. Benimle sizin durumunuz, tıpkı Ya‘kûb ile oğullarının durumu gibidir: { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ } “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Anlattığınız şeye karşı yardımına sığınılacak olan ancak Allah'tır”. Bunun üzerine Allah (azze ve celle) onun masumiyetine dair indirdiği [ayetleri] indirdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Mesele:
عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ فَقَالَ: «صَبْرٌ لَا شَكْوَى فِيهِ فَمَنْ بَثَّ لَمْ يَصْبِرْ»
Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ'e: { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “güzel sabır” ifadesi soruldu; o da: «İçinde hiçbir şikâyet bulunmayan sabırdır. Kim derdini [insanlara] yayarsa sabretmiş olmaz» buyurdu.
وَيَدُلُّ عَلَيْهِ مِنَ الْقُرْآنِ قوله تعالى: نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ
Kur'an'dan buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet eder: { إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } “Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim”
[يُوسُفَ: ٨٦] وَقَالَ مُجَاهِدٌ:
[Yûsuf: 86]. Mücâhid şöyle demiştir:
فَصَبْرٌ جَمِيلٌ، أَيْ مِنْ غَيْرِ جَزَعٍ، وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: مِنَ الصَّبْرِ أَنْ لَا تُحَدِّثَ بِوَجَعِكَ ولا بمصيبتك، ولا تزكي نفسك، وهاهنا بَحْثٌ وَهُوَ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى قَضَاءِ اللَّه تَعَالَى وَاجِبٌ فَأَمَّا الصَّبْرُ عَلَى ظُلْمِ الظَّالِمِينَ، وَمَكْرِ الْمَاكِرِينَ فَغَيْرُ وَاجِبٍ، بَلِ الْوَاجِبُ إِزَالَتُهُ لَا سِيَّمَا فِي الضَّرَرِ الْعَائِدِ إِلَى الْغَيْرِ، وهاهنا أَنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ لَمَّا ظَهَرَ كَذِبُهُمْ وَخِيَانَتُهُمْ فَلِمَ صَبَرَ يَعْقُوبُ عَلَى ذَلِكَ؟ وَلِمَ لَمْ يُبَالِغْ فِي التَّفْتِيشِ وَالْبَحْثِ سَعْيًا مِنْهُ فِي تَخْلِيصِ يُوسُفَ ﵇ عَنِ الْبَلِيَّةِ وَالشِّدَّةِ إِنْ كَانَ فِي الْأَحْيَاءِ وَفِي إِقَامَةِ الْقِصَاصِ إِنْ صَحَّ أَنَّهُمْ قَتَلُوهُ، فَثَبَتَ أَنَّ الصَّبْرَ فِي الْمَقَامِ مَذْمُومٌ.
{ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Yani feryat figan etmeksizin [sabretmektir].” Sevrî şöyle demiştir: “Sabırdan biri de acını ve musibetini anlatmaman, kendini temize çıkarmamandır.” Burada şöyle bir inceleme söz konusudur: Allah Teâlâ'nın takdirine sabretmek vaciptir; zalimlerin zulmüne ve hilekârların hilesine sabretmek ise vacip değildir, bilakis özellikle başkasına dönük zararlarda onu ortadan kaldırmak vaciptir. Burada ise Yûsuf'un kardeşlerinin yalanı ve hıyaneti ortaya çıktığı halde Ya‘kûb buna neden sabretti? Şayet Yûsuf (aleyhisselâm) hayattaysa onu sıkıntı ve darlıktan kurtarmak, şayet onu öldürdükleri sabitse kısası ikame etmek için neden derinlemesine tahkikat ve araştırma yapmadı? Böylece bu makamda sabretmenin yerilmiş olduğu sabit olur.
وَمِمَّا يُقَوِّي هَذَا السُّؤَالَ أَنَّهُ ﵊ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُ حَيٌّ سَلِيمٌ لِأَنَّهُ قَالَ لَهُ: وَكَذلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ [يُوسُفَ: ٦] وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ إِنَّمَا قَالَ هَذَا الْكَلَامَ مِنَ الْوَحْيِ وَإِذَا كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُ حَيٌّ سَلِيمٌ فَكَانَ مِنَ الْوَاجِبِ أَنْ يَسْعَى فِي طَلَبِهِ. وَأَيْضًا إِنَّ يَعْقُوبَ ﵇ كَانَ رَجُلًا عَظِيمَ الْقَدْرِ فِي نَفْسِهِ، وَكَانَ مِنْ بَيْتٍ عَظِيمٍ شَرِيفٍ، وَأَهْلُ الْعِلْمِ كَانُوا يَعْرِفُونَهُ وَيَعْتَقِدُونَ فِيهِ وَيُعَظِّمُونَهُ فَلَوْ بَالَغَ فِي الطَّلَبِ وَالتَّفَحُّصِ لَظَهَرَ ذَلِكَ وَاشْتَهَرَ وَلَزَالَ وَجْهُ التَّلْبِيسِ فَمَا السَّبَبُ فِي أَنَّهُ/ ﵇ مَعَ شِدَّةِ رَغْبَتِهِ فِي حُضُورِ يُوسُفَ ﵇، وَنِهَايَةِ حُبِّهِ لَهُ لَمْ يَطْلُبْهُ مَعَ أَنَّ طَلَبَهُ كَانَ مِنَ الْوَاجِبَاتِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الصَّبْرَ فِي هَذَا الْمَقَامِ مَذْمُومٌ عَقْلًا وَشَرْعًا.
Bu soruyu güçlendiren hususlardan biri de şudur: O (aleyhisselâm), Yûsuf'un hayatta ve esenlikte olduğunu biliyordu; çünkü ona: { وَكَذلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } [Yûsuf: 6] “İşte böylece Rabbin seni seçecek ve sana sözlerin/rüyaların yorumunu öğretecek” demişti. Zâhir olan odur ki o bu sözü ancak vahiy ile söylemişti. Onun hayatta ve esenlikte olduğunu bildiğine göre, onu arayıp bulmaya çalışması vacipti. Ayrıca Ya‘kûb (aleyhisselâm) bizzat kendisi büyük kadrü kıymete sahip bir kimseydi, yüce ve şerefli bir hanedandandı. İlim ehli onu tanıyor, ona inanıyor ve onu yüceltiyordu; şayet arama ve tahkik etmede ileri gitseydi bu durum açığa çıkar, yayılır ve aldatmaca perdesi kalkardı. O halde o (aleyhisselâm), Yûsuf'un (aleyhisselâm) yanına gelmesine dair aşırı arzusuna ve ona olan nihai sevgisine rağmen, onu aramak vaciplerden olduğu halde neden aramadı? Böylece bu makamda bu sabrın aklen ve şer‘an yerilmiş olduğu sabit olur.
وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنْ نَقُولَ لَا جَوَابَ عَنْهُ إِلَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ ﷾ مَنَعَهُ عَنِ الطَّلَبِ تَشْدِيدًا لِلْمِحْنَةِ عَلَيْهِ، وَتَغْلِيظًا لِلْأَمْرِ عَلَيْهِ، وَأَيْضًا لَعَلَّهُ عَرَفَ بِقَرَائِنِ الْأَحْوَالِ أَنَّ أَوْلَادَهُ أَقْوِيَاءُ وَأَنَّهُمْ لَا يُمَكِّنُونَهُ مِنَ الطَّلَبِ وَالتَّفَحُّصِ، وَأَنَّهُ لَوْ بَالَغَ فِي الْبَحْثِ فَرُبَّمَا أَقْدَمُوا عَلَى إِيذَائِهِ وَقَتْلِهِ، وَأَيْضًا لَعَلَّهُ ﵇ عَلِمَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَصُونُ يُوسُفَ عَنِ الْبَلَاءِ وَالْمِحْنَةِ وَأَنَّ أَمْرَهُ سَيُعَظَّمُ بِالْآخِرَةِ، ثُمَّ لَمْ يُرِدْ هَتْكَ أَسْتَارِ سَرَائِرِ أَوْلَادِهِ وَمَا رَضِيَ بِإِلْقَائِهِمْ فِي أَلْسِنَةِ النَّاسِ وَذَلِكَ لِأَنَّ أَحَدَ الْوَلَدَيْنِ إِذَا ظَلَمَ الْآخَرَ وَقَعَ الْأَبُ فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ لِأَنَّهُ إِنْ لَمْ يَنْتَقِمْ يَحْتَرِقْ قَلْبُهُ عَلَى الْوَلَدِ الْمَظْلُومِ وَإِنِ انْتَقَمَ فَإِنَّهُ يَحْتَرِقُ قَلْبُهُ عَلَى الْوَلَدِ الَّذِي يَنْتَقِمُ مِنْهُ، فَلَمَّا وَقَعَ يَعْقُوبُ ﵇ فِي هَذِهِ الْبَلِيَّةِ رَأَى أَنَّ الْأَصْوَبَ الصَّبْرُ وَالسُّكُوتُ وَتَفْوِيضُ الْأَمْرِ إِلَى اللَّه تَعَالَى بِالْكُلِّيَّةِ.
Buna cevap şudur: Deriz ki, buna verilecek cevap ancak şudur: Allah (azze ve celle), onun imtihanını şiddetlendirmek ve üzerindeki durumu ağırlaştırmak için onu aramaktan menetti. Ayrıca o, hâl karinelerinden çocuklarının güçlü olduklarını, kendisinin araştırmasına ve tahkik etmesine imkân vermeyeceklerini ve şayet araştırmada ileri giderse belki de kendisine eziyet etmeye ve onu öldürmeye kalkışacaklarını anlamış olabilir. Yine o (aleyhisselâm), Allah Teâlâ'nın Yûsuf'u bela ve sıkıntıdan koruyacağını ve onun şanının ileride yüceleceğini bilmiş olabilir. Sonra o, çocuklarının gizli sırlarının perdesini yırtmak istemedi ve onların insanların dillerine düşmesine razı olmadı. Çünkü iki evlattan biri diğerine zulmettiğinde baba şiddetli bir azap içine düşer; zira intikam almazsa mazlum evlat için yüreği yanar, intikam alsa bu defa kendisinden intikam aldığı evlat için yüreği yanar. Ya‘kûb (aleyhisselâm) bu belaya maruz kalınca, en isabetli yolun sabretmek, susmak ve işi bütünüyle Allah Teâlâ'ya havale etmek olduğunu gördü.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى قِسْمَيْنِ مِنْهُ مَا قَدْ يَكُونُ جَمِيلًا وَمَا قَدْ يَكُونُ غَيْرَ جَمِيلٍ، فَالصَّبْرُ الْجَمِيلُ هُوَ أَنْ يَعْرِفَ أَنَّ مُنْزِلَ ذَلِكَ الْبَلَاءِ هُوَ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ يَعْلَمُ أَنَّ اللَّه سُبْحَانَهُ مَالِكُ الْمُلْكِ وَلَا اعْتِرَاضَ عَلَى الْمَالِكِ فِي أَنْ يَتَصَرَّفَ فِي مِلْكِ نَفْسِهِ فَيَصِيرُ اسْتِغْرَاقُ قَلْبِهِ فِي هَذَا الْمَقَامِ مَانِعًا لَهُ مِنْ إِظْهَارِ الشِّكَايَةِ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” buyruğu, sabrın iki kısım olduğuna delalet eder: Kimi güzel olabilir, kimi de güzel olmayabilir. Güzel sabır; o belayı indirenin Allah Teâlâ olduğunu bilmek, sonra Allah Sübhânehu'nun mülkün tek sahibi olduğunu ve mülk sahibine kendi mülkünde dilediği gibi tasarruf etmesinden ötürü itiraz edilemeyeceğini bilmektir. Böylece kalbinin bu makama gark olması, şikâyette bulunmasına engel teşkil eder.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ مُنْزِلَ هَذَا الْبَلَاءِ، حَكِيمٌ لَا يَجْهَلُ، وَعَالِمٌ لَا يَغْفُلُ، عَلِيمٌ لَا يَنْسَى رَحِيمٌ لَا يَطْغَى، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَكَانَ كُلُّ مَا صَدَرَ عَنْهُ حِكْمَةً وَصَوَابًا، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَسْكُتُ وَلَا يَعْتَرِضُ.
İkinci vecih: Bu belayı indirenin; cahil olmayan bir Hakîm, gafil olmayan bir Âlim, unutmayan bir Alîm ve haddi aşmayan bir Rahîm olduğunu bilir. Durum böyle olunca, O'ndan sadır olan her şey hikmet ve isabettir; işte o vakit susar ve itiraz etmez.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ يَنْكَشِفُ لَهُ أَنَّ هَذَا الْبَلَاءَ مِنَ الْحَقِّ، فَاسْتِغْرَاقُهُ فِي شُهُودِ نُورِ الْمُبْلِي يَمْنَعُهُ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِالشِّكَايَةِ عَنِ الْبَلَاءِ وَلِذَلِكَ قِيلَ: الْمَحَبَّةُ التَّامَّةُ لَا تَزْدَادُ بِالْوَفَاءِ وَلَا تَنْقُصُ بِالْجَفَاءِ، لِأَنَّهَا لَوِ ازْدَادَتْ
Üçüncü vecih: Ona bu belanın Hakk'tan geldiği keşfolur; böylece belayı verenin nurunu müşahedeye dalması, beladan ötürü şikâyetle meşgul olmasını engeller. Bu sebeple: “Tam muhabbet, vefa ile artmaz ve cefa ile eksilmez” denilmiştir. Çünkü şayet o
بِالْوَفَاءِ لَكَانَ الْمَحْبُوبُ هُوَ النَّصِيبَ وَالْحَظَّ وَمُوصِلُ النَّصِيبِ لَا يَكُونُ مَحْبُوبًا بِالذَّاتِ بَلْ بِالْعَرَضِ، فَهَذَا هُوَ الصَّبْرُ الْجَمِيلُ. أَمَّا إِذَا كَانَ الصَّبْرُ لَا لِأَجْلِ الرِّضَا بِقَضَاءِ الْحَقِّ سُبْحَانَهُ بَلْ كَانَ لِسَائِرِ الْأَغْرَاضِ، فَذَلِكَ الصَّبْرُ لَا يَكُونُ جَمِيلًا، وَالضَّابِطُ فِي جَمِيعِ الْأَفْعَالِ وَالْأَقْوَالِ وَالِاعْتِقَادَاتِ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ لِطَلَبِ عُبُودِيَّةِ اللَّه تعالى كان حسنا وإلا فلا، وهاهنا يَظْهَرُ صِدْقُ مَا
vefa ile artsaydı, sevilen şey pay ve nasip olmuş olurdu; nasibe ulaştıran ise bizzat kendisi için değil, arızi olarak sevilir. İşte güzel sabır budur. Şayet sabır, Hak Sübhânehu'nun kazasına rıza göstermek için değil de başka maksatlar için olursa, o sabır güzel olmaz. Bütün fiillerde, sözlerde ve inançlarda temel kural şudur: Allah Teâlâ'ya kulluk talebi doğrultusunda olan her şey güzeldir, aksi takdirde değildir. İşte burada,
رُوِيَ فِي الْأَثَرِ «اسْتَفْتِ قَلْبَكَ، وَلَوْ أَفْتَاكَ الْمُفْتُونَ»
eserde rivayet edilen: «Müftüler sana fetva verse de sen kalbine danış» hadisinin doğruluğu ortaya çıkar.
فَلْيَتَأَمَّلِ الرَّجُلُ تَأَمُّلًا شافيا، أن الذي أتى به هل الحاصل وَالْبَاعِثُ عَلَيْهِ طَلَبُ الْعُبُودِيَّةِ أَمْ لَا؟ فَإِنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ لَوْ أَفْتَوْنَا بِالشَّيْءِ مَعَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ فِي نَفْسِهِ كَذَلِكَ لَمْ يَظْهَرْ مِنْهُ نَفْعٌ الْبَتَّةَ. وَلَمَّا ذَكَرَ يَعْقُوبُ قَوْلَهُ: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ قَالَ: وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى / مَا تَصِفُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ إِقْدَامَهُ عَلَى الصَّبْرِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِمَعُونَةِ اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّ الدَّوَاعِيَ النَّفْسَانِيَّةَ تَدْعُوهُ إِلَى إِظْهَارِ الْجَزَعِ وَهِيَ قَوِيَّةٌ وَالدَّوَاعِي الرُّوحَانِيَّةُ تَدْعُوهُ إِلَى الصَّبْرِ وَالرِّضَا، فَكَأَنَّهُ وقعت المحاربة بين الصنفين، فما لم تحصر إِعَانَةُ اللَّه تَعَالَى لَمْ تَحْصُلِ الْغَلَبَةُ، فَقَوْلُهُ: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ يَجْرِي مَجْرَى قَوْلِهِ:
Kişi etraflıca düşünsün: Kendisinden sadır olan şeyin asıl gayesi ve onu buna sevk eden saik kulluk talebi midir, yoksa değil midir? Zira ilim ehli, kendisinde öyle olmadığı halde bir şey hakkında bize [olumlu] fetva verse bile ondan asla bir fayda hâsıl olmaz. Ya‘kûb: { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” dedikten sonra: { وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ } “Anlattığınız şeye karşı yardımına sığınılacak olan ancak Allah'tır” dedi. Manası şudur: Onun sabretmeye yönelmesi ancak Allah Teâlâ'nın yardımıyla mümkündür; çünkü nefsânî dürtüler onu feryat figan etmeye çağırır ki bunlar güçlüdür; rûhânî dürtüler ise onu sabra ve rızaya çağırır. Sanki bu iki grup arasında bir savaş vuku bulmuştur; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın yardımı kuşatmadıkça galebe çalmak mümkün olmaz. Bu sebeple onun: { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } sözü, Allah Teâlâ'nın:
إِيَّاكَ نَعْبُدُ [الْفَاتِحَةِ: ٥] وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ يجري مجرى قوله: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ [الفاتحة: ٥] .
{ إِيَّاكَ نَعْبُدُ } [el-Fâtiha: 5] “Yalnız Sana kulluk ederiz” buyruğu mesabesindedir; { وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ } sözü ise: { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } [el-Fâtiha: 5] “Ve yalnız Senden yardım dileriz” buyruğu mesabesindedir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ١٩ الى ٢٠]
[Yûsuf Sûresi (12), Âyetler 19-20]
وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ قالَ يَا بُشْرى هَذَا غُلامٌ وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٩) وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ (٢٠)
{ وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ قالَ يَا بُشْرى هَذَا غُلامٌ وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٩) وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ (٢٠) } “(19) Bir kervan geldi, sucularını gönderdiler; o da kovasını kuyuya saldı. «Müjde! İşte bir erkek çocuk!» dedi. Onu bir ticaret malı olarak gizlediler. Oysa Allah onların yaptıklarını hakkıyla biliyordu. (20) Onu değersiz bir fiyata, birkaç dirheme sattılar; zaten onlar ona pek değer vermiyorlardı.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ كَيْفَ سَهَّلَ السَّبِيلَ فِي خَلَاصِ يُوسُفَ مِنْ تِلْكَ الْمِحْنَةِ، فَقَالَ: وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ يَعْنِي رُفْقَةً تَسِيرُ لِلسَّفَرِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: جَاءَتْ سَيَّارَةٌ أَيْ قَوْمٌ يَسِيرُونَ من مدين إلى مصر فأخطئوا الطَّرِيقَ فَانْطَلَقُوا يَهِيمُونَ عَلَى غَيْرِ طَرِيقٍ، فَهَبَطُوا عَلَى أَرْضٍ فِيهَا جُبُّ يُوسُفَ ﵇، وَكَانَ الْجُبُّ فِي قَفْرَةٍ بَعِيدَةٍ عَنِ الْعُمْرَانِ لَمْ يَكُنْ إِلَّا لِلرُّعَاةِ، وَقِيلَ: كَانَ مَاؤُهُ مِلْحًا فَعَذُبَ حِينَ أُلْقِيَ فِيهِ يُوسُفُ ﵇ فَأَرْسَلُوا رَجُلًا يُقَالُ لَهُ: مَالِكُ بْنُ ذُعْرٍ الْخُزَاعِيُّ لِيَطْلُبَ لَهُمُ الْمَاءَ، وَالْوَارِدُ الَّذِي يَرِدُ الْمَاءَ لِيَسْتَقِيَ الْقَوْمُ فَأَدْلى دَلْوَهُ وَنَقَلَ الْوَاحِدِيُّ عَنْ عَامَّةِ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّهُ يُقَالُ: أَدْلَى دَلْوَهُ إِذَا أَرْسَلَهَا فِي الْبِئْرِ وَدَلَّاهَا إِذَا نَزَعَهَا مِنَ الْبِئْرِ يُقَالُ: أَدْلَى يُدْلِي إِدْلَاءً إِذَا أَرْسَلَ وَدَلَا يَدْلُو دَلْوًا إِذَا جَذَبَ وَأَخْرَجَ، وَالدَّلْوُ مَعْرُوفٌ، وَالْجَمْعُ دِلَاءٌ قالَ يا بُشْرى هذا غُلامٌ وهاهنا مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَظَهَرَ يُوسُفُ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لَمَّا أَدْلَى الْوَارِدُ دَلْوَهُ وَكَانَ يُوسُفُ فِي نَاحِيَةٍ مِنْ قَعْرِ الْبِئْرِ تَعَلَّقَ بِالْحَبْلِ فَنَظَرَ الْوَارِدُ إليه ورأى حسنه نادى، فَقَالَ: يَا بُشْرَى. وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ } “Bir kervan geldi, sucularını gönderdiler; o da kovasını saldı” buyruğu hakkında: Bil ki Allah Teâlâ, Yûsuf'un bu sıkıntıdan kurtuluş yolunu nasıl kolaylaştırdığını beyan ederek: { وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ } “Bir kervan geldi”, yani yolculuk yapan bir kafile geldi buyurmuştur. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Seyyâre geldi, yani Medyen'den Mısır'a giden bir topluluk yolu kaybetti ve yolsuz bir halde şaşkınca yürüyerek Yûsuf'un (aleyhisselâm) içinde bulunduğu kuyunun olduğu yere indiler.” Kuyu, yerleşim yerlerinden uzak, ıssız bir yerdeydi ve sadece çobanlar tarafından kullanılırdı. Suyunun acı/tuzlu olduğu, Yûsuf (aleyhisselâm) içine atılınca tatlılaştığı da söylenmiştir. Kendilerine su araması için Mâlik b. Za‘r el-Huzâî denilen bir adamı gönderdiler. «Vârid», topluluğun su içmesi/su alması için suya giden kimsedir. { فَأَدْلى دَلْوَهُ } “O da kovasını saldı”. Vâhidî, bütün lügat ehlinden nakletmiştir ki kovayı kuyuya sarkıttığı zaman «edlâ delvehu» (أَدْلَى دَلْوَهُ), kuyudan çekip çıkardığı zaman ise «dellâhâ» (دَلَّاهَا) denir. Kovayı sarkıttığı zaman «edlâ yüdlî idlâen» (أَدْلَى يُدْلِي إِدْلَاءً), çekip çıkardığı zaman ise «delâ yedlû delven» (دَلَا يَدْلُو دَلْوًا) denir. «Delv» (kova) bilinmektedir, çoğulu «dilâ»dır. { قالَ يا بُشْرى هذا غُلامٌ } “«Müjde! İşte bir erkek çocuk!» dedi”. Burada hazfedilmiş bir söz vardır; takdiri: 'Böylece Yûsuf ortaya çıktı' şeklindedir. Müfessirler şöyle demişlerdir: Su getiren kimse kovasını sarkıtınca, Yûsuf da kuyunun dibinde bir köşede bulunuyordu; ipe tutundu. Su getiren kimse ona bakıp güzelliğini görünce nida edip: «Ey müjde!» dedi. Bunda iki mesele vardır: