وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ تَأْخِيرَ الْعِقَابِ لَا يُسَمَّى مَغْفِرَةً، وَإِلَّا لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: الْكُفَّارُ كُلُّهُمْ مَغْفُورٌ لَهُمْ لِأَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخَّرَ عِقَابَهُمْ إِلَى الْآخِرَةِ، وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى تَمَدَّحَ بِهَذَا وَالتَّمَدُّحُ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِالتَّفَضُّلِ.
Birinciye cevap şudur: Cezanın ertelenmesi mağfiret olarak adlandırılmaz; aksi takdirde Allah Teâlâ cezalarını âhirete ertelediği için kâfirlerin hepsinin bağışlanmış olduğunu söylemek gerekirdi. İkinciye cevap ise şudur: Allah Teâlâ bununla övgüde bulunmuştur, övgü ise ancak lütuf ve ihsan ile hasıl olur.
أَمَّا بِأَدَاءِ الْوَاجِبِ فَلَا تَمَدُّحَ فِيهِ وَعِنْدَكُمْ يَجِبُ غُفْرَانُ الصَّغَائِرِ وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي حُصُولَ الْمَغْفِرَةِ حَالَ الظُّلْمِ، وَبَيَّنَّا أَنَّ حَالَ حُصُولِ الظُّلْمِ يَمْنَعُ حُصُولَ التَّوْبَةِ، فسقطت هذه الأسئلة وصح ما ذكرناه.
Vacibin eda edilmesinde ise övgü söz konusu olmaz; oysa size göre küçük günahların bağışlanması [Allah'a] vaciptir. Üçüncüye cevap ise şudur: Biz ayetin zahirinin, zulüm anında mağfiretin hasıl olmasını gerektirdiğini ve zulmün gerçekleştiği halin tövbenin hasıl olmasına engel olduğunu açıklamıştık. Böylece bu sorular düşmüş ve zikrettiğimiz görüş sahih olmuştur.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٧]
[Ra'd Suresi (13), Ayet 7]
وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ (٧)
{ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ } “İnkâr edenler: «Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?» derler. Sen ancak bir uyarıcısın ve her kavim için bir yol gösterici vardır.” (7)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ طَعَنُوا فِي نُبُوَّتِهِ بِسَبَبِ طَعْنِهِمْ فِي الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ أَوَّلًا، ثُمَّ طَعَنُوا فِي نُبُوَّتِهِ بِسَبَبِ طَعْنِهِمْ فِي صِحَّةِ مَا يُنْذِرُهُمْ بِهِ مِنْ نُزُولِ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ ثَانِيًا، ثُمَّ طَعَنُوا فِي نُبُوَّتِهِ بِأَنْ طَلَبُوا مِنْهُ الْمُعْجِزَةَ وَالْبَيِّنَةَ ثَالِثًا، وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
[Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “İnkâr edenler: «Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?» derler” buyruğu hakkında] Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin; ilk olarak haşr ve neşri (öldükten sonra dirilmeyi) inkâr etmek suretiyle onun peygamberliğine dil uzattıklarını, ikinci olarak köklerini kazıyıcı bir azabın ineceği yönünde kendilerini uyardığı şeyin doğruluğuna dil uzatmak suretiyle onun peygamberliğini karaladıklarını, üçüncü olarak da ondan mucize ve delil talep ederek peygamberliğine itiraz ettiklerini nakletmiştir ki bu ayette zikredilen husus da işte budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ السَّبَبَ فِيهِ أَنَّهُمْ أَنْكَرُوا كَوْنَ الْقُرْآنِ مِنْ جِنْسِ الْمُعْجِزَاتِ وَقَالُوا: هَذَا كِتَابٌ مِثْلُ سَائِرِ الْكُتُبِ وَإِتْيَانُ الْإِنْسَانِ بِتَصْنِيفٍ مُعَيَّنٍ وكتاب معين لا يكون معجزة الْبَتَّةَ، وَإِنَّمَا الْمُعْجِزُ مَا يَكُونُ مِثْلَ مُعْجِزَاتِ مُوسَى وَعِيسَى ﵉.
Bil ki bunun sebebi, onların Kur'an'ın mucizeler cinsinden olduğunu inkâr edip şöyle demeleridir: "Bu, diğer kitaplar gibi bir kitaptır; bir insanın belirli bir telif ve belirli bir kitap ortaya koyması asla bir mucize olamaz. Mucize ancak Musa ve İsa aleyhimesselâm'ın mucizeleri gibi olan şeydir."
وَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ لَمْ يَظْهَرْ مُعْجِزٌ فِي صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﵊ سِوَى الْقُرْآنِ.
Bil ki insanlardan bazıları, Muhammed aleyhisselâm'ın doğruluğuna dair Kur'an'dan başka hiçbir mucizenin ortaya çıkmadığını iddia etmişlerdir.
قَالُوا: / إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ، إِنَّمَا يَصِحُّ إِذَا طَعَنُوا فِي كَوْنِ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا، مَعَ أَنَّهُ مَا ظَهَرَ عَلَيْهِ نَوْعٌ آخَرُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ، لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ قَدْ ظَهَرَ عَلَى يَدِهِ نَوْعٌ آخَرُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ لَامْتَنَعَ أَنْ يَقُولُوا: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ لَهُ مُعْجِزٌ سِوَى الْقُرْآنِ.
Onlar şöyle dediler: Bu söz, ancak kendisinden başka türde bir mucize zuhur etmemişken onların Kur'an'ın mucize oluşuna dil uzatmaları durumunda sahih olur. Zira şayet onun elinde başka türde bir mucize zuhur etmiş olsaydı, onların: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?” demeleri imkânsız olurdu. Dolayısıyla bu durum, onun aleyhisselâm Kur'an'dan başka bir mucizesinin bulunmadığına delalet eder.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْجَوَابَ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: لَعَلَّ الْمُرَادَ مِنْهُ طَلَبُ مُعْجِزَاتٍ سِوَى الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي شَاهَدُوهَا مِنْهُ ﷺ كَحَنِينِ الْجِذْعِ وَنُبُوعِ الْمَاءِ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ وَإِشْبَاعِ الْخَلْقِ الْكَثِيرِ مِنَ الطَّعَامِ الْقَلِيلِ، فَطَلَبُوا مِنْهُ مُعْجِزَاتٍ قَاهِرَةً غَيْرَ هَذِهِ الْأُمُورِ: مِثْلَ فَلْقِ الْبَحْرِ بِالْعَصَا، وَقَلْبِ الْعَصَا ثُعْبَانًا.
Bil ki buna verilecek cevap iki yöndendir: Birincisi: Maksat, belki de kuru kütüğün inlemesi, parmaklarının arasından su kaynaması ve azıcık bir yiyecekle çok sayıda insanın doyurulması gibi onun sallallâhu aleyhi ve sellem gösterdiği ve bizzat şahit oldukları mucizelerin dışındaki mucizeleri talep etmeleridir. Nitekim asâ ile denizin yarılması ve asânın yılana dönüşmesi gibi bu hususların dışında ezici mucizeler talep etmişlerdir.
فَإِنْ قِيلَ: فَمَا السَّبَبُ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَنَعَهُمْ وَمَا أَعْطَاهُمْ؟
Şayet: "Peki Allah Teâlâ'nın onları menetmesinin ve istediklerini vermemesinin sebebi nedir?" denilirse,
قُلْنَا إِنَّهُ لَمَّا أَظْهَرَ الْمُعْجِزَةَ الْوَاحِدَةَ فَقَدْ تَمَّ الْغَرَضُ فَيَكُونُ طَلَبُ الْبَاقِي تَحَكُّمًا وَظُهُورُ الْقُرْآنِ مُعْجِزَةٌ، فَمَا كَانَ مَعَ ذَلِكَ حَاجَةٌ إِلَى سَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ، وَأَيْضًا فَلَعَلَّهُ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّهُمْ يُصِرُّونَ عَلَى الْعِنَادِ بَعْدَ ظُهُورِ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الْمُلْتَمَسَةِ، وَكَانُوا يَصِيرُونَ حِينَئِذٍ مُسْتَوْجِبِينَ لِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ مَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى مَطْلُوبَهُمْ، وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ [الْأَنْفَالِ: ٢٣] بَيَّنَ أَنَّهُ لَمْ يُعْطِهِمْ مَطْلُوبَهُمْ لِعِلْمِهِ تَعَالَى أَنَّهُمْ لَا يَنْتَفِعُونَ بِهِ، وَأَيْضًا فَفَتْحُ هَذَا الْبَابِ يُفْضِي إِلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ. وَهُوَ أَنَّهُ كُلَّمَا أَتَى بِمُعْجِزَةٍ جَاءَ وَاحِدٌ آخَرُ، فَطَلَبَ مِنْهُ مُعْجِزَةً أُخْرَى، وَذَلِكَ يُوجِبُ سُقُوطَ دَعْوَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَأَنَّهُ بَاطِلٌ.
Deriz ki: Tek bir mucize ortaya konulduğunda gaye tamamlanmış olur; bu durumda diğerlerini istemek keyfî bir talep haline gelir. Kur'an'ın ortaya çıkışı bir mucizedir, dolayısıyla bununla birlikte diğer mucizelere ihtiyaç kalmamıştır. Ayrıca Allah Teâlâ, istenen o mucizeler ortaya çıksa bile onların inatlarında ısrar edeceklerini ve o takdirde köklerini kazıyıcı bir azabı hak edeceklerini bilmiş olabilir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ onlara istediklerini vermemiştir. Allah Teâlâ bunu: { وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } [Enfâl 23] “Eğer Allah onlarda bir hayır olduğunu bilseydi, elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirmiş olsaydı bile yine de yüz çevirerek dönüp giderlerdi” buyruğu ile açıklamış ve onlardan yararlanmayacaklarını bildiği için istediklerini vermediğini beyan etmiştir. Ayrıca bu kapının açılması sonu gelmez bir duruma yol açar; zira her ne zaman bir mucize getirilse bir başkası gelir ve ondan başka bir mucize ister. Bu ise peygamberlerin aleyhimüsselâm davetinin boşa çıkmasını gerektirir ki bu da batıldır.
الوجه الثاني: وفي الْجَوَابِ لَعَلَّ الْكُفَّارَ ذَكَرُوا هَذَا الْكَلَامَ قَبْلَ مُشَاهَدَةِ سَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ ذَلِكَ قَالَ: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
İkinci vecih: Cevap sadedinde [denilir ki] belki de kâfirler bu sözü diğer mucizelere şahit olmadan önce söylemişlerdir. Sonra Allah Teâlâ kâfirlerden bunu nakledince: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ } “Sen ancak bir uyarıcısın ve her kavim için bir yol gösterici vardır” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى التَّنْوِينِ فِي قَوْلِهِ: هادٍ وَحَذْفِ الْيَاءِ فِي الْوَصْلِ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْوَقْفِ، فَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: بِالْوَقْفِ عَلَى الْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ: بِغَيْرِ الْيَاءِ، وَهُوَ رِوَايَةُ ابْنِ فُلَيْحٍ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ لِلتَّخْفِيفِ.
Birinci Mesele: Kıraat âlimleri { هادٍ } lafzında tenvin yapılması ve vasıl (geçiş) halinde yâ (ي) harfinin hazfedilmesi konusunda ittifak etmişler, vakıf (durma) halinde ise ihtilaf etmişlerdir. İbn Kesîr yâ (ي) ile vakıf yaparak okumuş, diğerleri ise hafifletmek amacıyla yâ (ي) olmaksızın okumuşlardır ki bu, İbn Füleyh'in İbn Kesîr'den rivayetidir.
المسألة الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنَّ الرَّسُولَ ﵇ مُنْذِرٌ لِقَوْمِهِ مُبَيِّنٌ لَهُمْ، وَلِكُلِّ قَوْمٍ مِنْ قَبْلِهِ هَادٍ وَمُنْذِرٌ وَدَاعٍ، وَأَنَّهُ تَعَالَى سَوَّى بَيْنَ الْكُلِّ فِي إِظْهَارِ الْمُعْجِزَةِ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ لِكُلِّ قَوْمٍ طَرِيقٌ مَخْصُوصٌ لِأَجْلِهِ اسْتَحَقَّ التَّخْصِيصَ بِتِلْكَ الْمُعْجِزَةِ الْمَخْصُوصَةِ، فَلَمَّا كَانَ الْغَالِبُ فِي زَمَانِ مُوسَى ﵇ هُوَ السِّحْرَ جَعَلَ مُعْجِزَتَهُ مَا هُوَ أَقْرَبُ إِلَى طَرِيقَتِهِمْ، وَلَمَّا كَانَ الْغَالِبُ فِي أَيَّامِ عِيسَى ﵇ الطِّبَّ، جَعَلَ مُعْجِزَتَهُ مَا كَانَ مِنْ جِنْسِ تِلْكَ الطَّرِيقَةِ وَهُوَ إِحْيَاءُ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءُ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ، وَلَمَّا كَانَ الْغَالِبُ فِي أَيَّامِ الرَّسُولِ ﷺ/ الْفَصَاحَةَ وَالْبَلَاغَةَ جَعَلَ مُعْجِزَتَهُ مَا كَانَ لَائِقًا بِذَلِكَ الزَّمَانِ وَهُوَ فَصَاحَةُ الْقُرْآنِ فَلَمَّا كَانَ الْعَرَبُ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذِهِ الْمُعْجِزَةِ مَعَ كَوْنِهَا أَلْيَقَ بِطِبَاعِهِمْ فَبِأَنْ لَا يُؤْمِنُوا عِنْدَ إِظْهَارِ سَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ أَوْلَى فَهَذَا هُوَ الَّذِي قَرَّرَهُ الْقَاضِي وَهُوَ الوجه الصَّحِيحُ الَّذِي يَبْقَى الْكَلَامُ مَعَهُ مُنْتَظِمًا.
İkinci Mesele: Bu ayetin tefsirinde birkaç vecih vardır. Birincisi: Kastedilen, Resul'ün aleyhisselâm kendi kavmini uyarıp onlara açıklama yapması ve ondan önceki her kavmin de bir yol göstericisi, uyarıcısı ve davetçisinin bulunmasıdır. Allah Teâlâ mucize gösterme hususunda hepsini eşit kılmış, ancak her kavmin özel bir durumu olduğundan ötürü o kavim o özel mucizeye tahsis edilmeyi hak etmiştir. Musa aleyhisselâm zamanında büyücülük baskın olduğu için onun mucizesini onların yöntemine en yakın olan şeyden kılmıştır. İsa aleyhisselâm döneminde tıp revaçta olduğu için onun mucizesini ölüleri diriltmek, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmek gibi o yöntemin cinsinden kılmıştır. Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ise fesahat ve belağat hâkim olduğu için onun mucizesini o zamana en uygun olan şeyden, yani Kur'an'ın fesahatinden kılmıştır. Araplar mizaçlarına en uygun olmasına rağmen bu mucizeye iman etmediklerine göre, diğer mucizeler gösterildiğinde iman etmemeleri daha evladır. İşte Kādî'nin ortaya koyduğu görüş budur ve sözün kendi içinde intizamını koruduğu sahih vecih de budur.
وَالوجه الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يَجْحَدُونَ كَوْنَ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا فَلَا يَضِيقُ قَلْبُكَ بِسَبَبِهِ إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ فَمَا عَلَيْكَ إِلَّا أَنْ تُنْذِرَ إِلَى أَنْ يَحْصُلَ الْإِيمَانُ فِي صُدُورِهِمْ وَلَسْتَ بِقَادِرٍ عَلَيْهِمْ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ، قَادِرٌ عَلَى هِدَايَتِهِمْ بِالتَّخْلِيقِ وَهُوَ اللَّهُ ﷾ فَيَكُونُ الْمَعْنَى لَيْسَ لَكَ إِلَّا الْإِنْذَارُ، وَأَمَّا الْهِدَايَةُ فَمِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
İkinci vecih: Anlam şudur: Onlar Kur'an'ın mucize olduğunu inkâr etmiyorlar; bundan dolayı kalbin daralmasın, sen sadece bir uyarıcısın. Sana düşen, kalplerinde iman hasıl oluncaya kadar sadece uyarmaktır; sen onlar üzerinde kudret sahibi değilsin. Her kavim için onları yaratma yoluyla hidayete erdirmeye gücü yeten bir yol gösterici vardır ki O da aziz ve celil olan Allah'tır. Buna göre anlam: Sana düşen sadece uyarmaktır, hidayet ise Allah Teâlâ'dandır, şeklinde olur.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الظَّاهِرِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ ذَكَرُوا هَاهُنَا أَقْوَالًا: الْأَوَّلُ: الْمُنْذِرُ وَالْهَادِي شَيْءٌ وَاحِدٌ وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ مُنْذِرٌ عَلَى حِدَةٍ وَمُعْجِزَةُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ غَيْرُ مُعْجِزَةِ الْآخَرِ. الثَّانِي: الْمُنْذِرُ مُحَمَّدٌ ﷺ وَالْهَادِي هُوَ اللَّهُ تَعَالَى رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَالضَّحَّاكِ.
Bil ki zahir ehli müfessirler burada birtakım görüşler zikretmişlerdir: Birincisi: Münzir (uyarıcı) ile hâdî (yol gösterici) aynı şeydir; takdiri de şöyledir: "Sen ancak bir uyarıcısın ve her kavmin ayrıca bir uyarıcısı vardır; onların her birinin mucizesi diğerinin mucizesinden farklıdır." İkincisi: Münzir, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; Hâdî ise Allah Teâlâ'dır. Bu görüş İbn Abbas radıyallâhu anhümâ, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir.
وَالثَّالِثُ: الْمُنْذِرُ النَّبِيُّ. وَالْهَادِي عَلِيٌّ.
Üçüncüsü: Münzir Nebî'dir, Hâdî ise Ali'dir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدَهُ عَلَى صَدْرِهِ فَقَالَ: «أَنَا الْمُنْذِرُ» ثُمَّ أَوْمَأَ إِلَى مَنْكِبِ عَلِيٍّ ﵁ وَقَالَ: «أَنْتَ الْهَادِي يَا عَلِيُّ بِكَ يَهْتَدِي المهتدون من بعدي» .
İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elini göğsüne koyup: “Ben uyarıcıyım” buyurdu. Sonra Ali radıyallâhu anh'ın omzuna işaret ederek: “Sen yol göstericisin ey Ali, benden sonra hidayete erecek olanlar seninle hidayet bulur” buyurdu.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٨ الى ١٠]
[Ra'd Suresi (13), Ayetler 8-10]
اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى وَما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَما تَزْدادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ (٨) عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعالِ (٩) سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسارِبٌ بِالنَّهارِ (١٠)
{ اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى وَما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَما تَزْدادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ } “Allah her dişinin ne taşıdığını, rahimlerin neyi eksiltip neyi artırdığını bilir. O'nun katında her şey bir ölçü iledir.” (8) { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعالِ } “Görünmeyeni ve görüneni bilendir; büyüktür, yücelerden yücedir.” (9) { سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسارِبٌ بِالنَّهارِ } “Sizden sözü gizleyen ile onu açığa vuran, geceleyin gizlenen ile gündüzün serbestçe gezen [O'nun ilminde] birdir.” (10)
[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى } “Allah her dişinin ne taşıdığını bilir” buyruğu hakkında] Ayette birtakım meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: فِي وَجْهِ النَّظْمِ وُجُوهٌ، الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ طَلَبُوا آيَاتٍ أُخْرَى غَيْرَ مَا أَتَى بِهِ الرَّسُولُ ﷺ بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ فَيَعْلَمُ مِنْ حَالِهِمْ أَنَّهُمْ هَلْ طَلَبُوا الْآيَةَ الْأُخْرَى لِلِاسْتِرْشَادِ وَطَلَبِ الْبَيَانِ أَوْ لِأَجْلِ التَّعَنُّتِ وَالْعِنَادِ، وَهَلْ يَنْتَفِعُونَ/ بِظُهُورِ تِلْكَ الْآيَاتِ، أَوْ يَزْدَادُ إِصْرَارُهُمْ وَاسْتِكْبَارُهُمْ، فَلَوْ عَلِمَ تَعَالَى أَنَّهُمْ طَلَبُوا ذَلِكَ لِأَجْلِ الِاسْتِرْشَادِ وَطَلَبِ الْبَيَانِ وَمَزِيدِ الْفَائِدَةِ، لَأَظْهَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَمَا مَنَعَهُمْ عَنْهُ، لَكِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَلِمَ أَنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا ذَلِكَ إِلَّا لِأَجَلِ مَحْضِ الْعِنَادِ لَا جَرَمَ أَنَّهُ تَعَالَى مَنَعَهُمْ عَنْ ذَلِكَ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا [يُونُسَ: ٢٠] وَقَوْلِهِ:
Birinci Mesele: Nazmın (bağlamın) yönü hususunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Allah Teâlâ onların, Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiğinden başka ayetler (mucizeler) talep ettiklerini nakledince, bütün malumatı bildiğini; dolayısıyla onların o diğer mucizeyi doğru yolu bulmak ve açıklama istemek için mi yoksa sırf inat ve hırçınlık olsun diye mi istediklerini ve bu mucizelerin ortaya çıkmasından yararlanıp yararlanmayacaklarını yahut ısrar ve kibirlerinin mi artacağını bildiğini beyan etmiştir. Şayet Allah Teâlâ onların bunu hidayet aramak, açıklama istemek ve daha fazla istifade etmek için talep ettiklerini bilseydi, Allah Teâlâ onu mutlaka gösterir ve onlardan esirgemezdi. Ne var ki Allah Teâlâ onların bunu sırf inat olsun diye söylediklerini bildiği için şüphesiz onları bundan menetmiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: { وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا } [Yûnus 20] “«Ona Rabbinden bir mucize indirilse ya!» derler. De ki: «Gayb ancak Allah'ındır; bekleyin...»” ve şu buyruğu:
قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ. [العنكبوت: ٥٠] وَالثَّانِي: أَنَّ وَجْهَ النَّظْمِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قال: وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ [الرعد: ٥] فِي إِنْكَارِ الْبَعْثِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا الْبَعْثَ بِسَبَبِ أَنَّ أَجْزَاءَ أَبْدَانِ الْحَيَوَانَاتِ عِنْدَ تَفَرُّقِهَا وَتَفَتُّتِهَا يَخْتَلِطُ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ وَلَا يَبْقَى الِامْتِيَازُ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ إِنَّمَا لَا يُبْقِي الِامْتِيَازَ فِي حَقِّ مَنْ لَا يَكُونُ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، أَمَّا فِي حَقِّ مَنْ كَانَ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، فَإِنَّهُ يُبْقِي تِلْكَ الْأَجْزَاءَ بِحَيْثُ يَمْتَازُ بَعْضُهَا عَنِ الْبَعْضِ، ثُمَّ احْتَجَّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ بِأَنَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ.
{ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } [Ankebût 50] “De ki: «Mucizeler ancak Allah'ın katındadır.»” İkincisi: Nazmın yönü şudur: Allah Teâlâ, dirilişi inkâr etmeleri hakkında: { وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ } [Ra'd 5] “Eğer şaşacaksan, asıl şaşılacak olan onların şu sözüdür...” buyurmuştur. Çünkü onlar dirilişi, canlı bedenlerinin parçalarının dağılıp ufalandığında birbirine karışacağı ve aralarındaki temayüzün (ayrımın) kalmayacağı gerekçesiyle inkâr etmişlerdi. Allah Teâlâ, temayüzün kalmamasının ancak bütün malumatı bilmeyen kimse hakkında söz konusu olacağını, bütün malumatı bilen kimse hakkında ise o parçaların birbirinden ayırt edilecek şekilde kalacağını beyan etmiştir. Sonra da Allah Teâlâ her dişinin ne taşıdığını ve rahimlerin neyi eksilttiğini bildiğini belirterek bütün malumatı bildiğine delil getirmiştir.
الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ [الرعد: ٦] وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ فَهُوَ تَعَالَى إِنَّمَا يُنْزِلُ الْعَذَابَ بِحَسَبِ مَا يَعْلَمُ كَوْنَهُ فِيهِ مَصْلَحَةٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncüsü: Bu [ayet], Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ } [Ra'd 6] “Senden iyilikten önce kötülüğü acele istiyorlar” buyruğu ile bağlantılıdır. Anlamı şudur: Allah Teâlâ bütün malumatı bilendir; dolayısıyla O, azabı ancak onda bir maslahat bulunduğunu bildiği ölçüde indirir. En doğrusunu Allah bilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: لَفْظُ «مَا» فِي قَوْلِهِ: مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى وَما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَما تَزْدادُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً، فَإِنْ كَانَتْ مَوْصُولَةً، فَالْمَعْنَى أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُهُ مِنَ الْوَلَدِ أَنَّهُ مِنْ أَيِّ الْأَقْسَامِ أَهُوَ ذَكَرٌ أَمْ أُنْثَى وَتَامٌّ أَوْ نَاقِصٌ وَحَسَنٌ أَوْ قَبِيحٌ وَطَوِيلٌ أَوْ قَصِيرٌ وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْأَحْوَالِ الْحَاضِرَةِ وَالْمُتَرَقَّبَةِ فِيهِ.
İkinci Mesele: { مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى وَما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَما تَزْدادُ } buyruğundaki { مَا } lafzı ya ism-i mevsul (bağlaç zamiri) ya da masdariyyedir. Şayet mevsul ise mana şöyledir: O, [dişinin] taşıdığı çocuğun hangi kısımdan olduğunu; erkek mi dişi mi, tam mı eksik mi, güzel mi çirkin mi, uzun mu kısa mı olduğunu ve onda mevcut olan yahut gelecekte ortaya çıkacak diğer durumları bilir.
ثم قال: وَما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَالْغَيْضُ هُوَ النُّقْصَانُ سَوَاءٌ كَانَ لَازِمًا أَوْ مُتَعَدِّيًا يُقَالُ: غَاضَ الماء وغضته
Sonra: { وَما تَغِيضُ الْأَرْحامُ } “Ve rahimlerin neyi eksilttiğini” buyurmuştur. Gayz (غَيْض), gerek lâzım (geçişsiz) gerek müteaddî (geçişli) olsun eksilme/azalma demektir. Nitekim gâda'l-mâu (غَاضَ الْمَاءُ / su azaldı) ve gıdtühü (غِضْتُهُ / onu azalttım)
أَنَا وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَغِيضَ الْماءُ [هُودٍ: ٤٤] وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ وَمَا تَغِيضُهُ الْأَرْحَامُ إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ الضَّمِيرَ الرَّاجِعَ وَقَوْلُهُ: وَما تَزْدادُ أَيْ تَأْخُذُهُ زِيَادَةً تَقُولُ: أَخَذْتُ مِنْهُ حَقِّي وَازْدَدْتُ مِنْهُ كَذَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
denir. Allah Teâlâ'nın: { وَغِيضَ الْماءُ } [Hûd 44] “Ve su çekildi” buyruğu da bu kabildendir. Ayetten kastedilen [mana]: "Rahimlerin neyi eksilttiğidir"; ancak O, dönen zamiri hazfetmiştir. { وَما تَزْدادُ } “Ve neyi artırdığını” buyruğu ise, "ziyade olarak aldığını" ifade eder. Nitekim: "Ondan hakkımı aldım ve şu kadar da fazlasını aldım (izdedtü)" dersin. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir:
وَازْدَادُوا تِسْعاً [الْكَهْفِ: ٢٥] ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِيمَا تَغِيضُهُ الرَّحِمُ وَتَزْدَادُهُ عَلَى وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: عَدَدُ الْوَلَدِ فَإِنَّ الرَّحِمَ قَدْ يَشْتَمِلُ عَلَى وَاحِدٍ وَاثْنَيْنِ وَعَلَى ثَلَاثَةٍ وَأَرْبَعَةٍ يُرْوَى أَنَّ شَرِيكًا كَانَ رَابِعَ أَرْبَعَةٍ فِي بَطْنِ أُمِّهِ. الثَّانِي:
{ وَازْدَادُوا تِسْعاً } [Kehf 25] “Ve dokuz yıl daha artırdılar.” Sonra rahmin eksilttiği ve artırdığı şey konusunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir. Birincisi: Çocuğun sayısıdır; zira rahim bazen bir, iki, bazen de üç veya dört [çocuğu] kapsayabilir. Şerîk'in annesinin karnında dördün dördüncüsü olduğu rivayet edilir. İkincisi:
الْوَلَدُ قَدْ يَكُونُ مُخَدَّجًا، وَقَدْ يَكُونُ تَامًّا. الثَّالِثُ: مُدَّةُ وِلَادَتِهِ قَدْ تَكُونُ تِسْعَةَ أَشْهُرٍ وَأَزْيَدَ عَلَيْهَا إِلَى سَنَتَيْنِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَإِلَى أَرْبَعَةٍ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ وَإِلَى خَمْسٍ عِنْدَ مَالِكٍ، وَقِيلَ: إِنَّ الضَّحَّاكَ وُلِدَ لِسَنَتَيْنِ، وَهَرِمُ بْنُ حَيَّانَ بَقِيَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعَ سِنِينَ وَلِذَلِكَ سُمِّيَ هَرِمًا. الرَّابِعُ: الدَّمُ فَإِنَّهُ تَارَةً يَقِلُّ وَتَارَةً يَكْثُرُ. الْخَامِسُ:
Çocuğun kimi zaman erken doğmuş/eksik, kimi zaman da tam olmasıdır. Üçüncüsü: Doğum süresinin dokuz ay olabileceği gibi Ebû Hanîfe'ye (Allah Teâlâ ona rahmet etsin) göre iki yıla, Şâfiî'ye göre dört yıla, Mâlik'e göre ise beş yıla kadar bundan fazla olabilmesidir. Denilmiştir ki: Dahhâk iki yılda doğmuş, Herim b. Hayyân ise annesinin karnında dört yıl kalmıştır; bu yüzden ona "Herim" (yaşlı/ihtiyar) adı verilmiştir. Dördüncüsü: Kandır; zira o kimi zaman azalır, kimi zaman çoğalır. Beşincisi:
مَا يَنْقُصُ بِالسَّقْطِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتِمَّ وَمَا يَزْدَادُ بِالتَّمَامِ. السَّادِسُ: مَا يَنْقُصُ بِظُهُورِ دَمِ الْحَيْضِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا سَالَ الدَّمُ فِي وَقْتِ الْحَمْلِ ضَعُفَ الْوَلَدُ وَنَقَصَ. وَبِمِقْدَارِ حُصُولِ ذَلِكَ النُّقْصَانِ يَزْدَادُ أَيَّامَ الْحَمْلِ لِتَصِيرَ هَذِهِ الزِّيَادَةُ/ جَابِرَةً لِذَلِكَ النُّقْصَانِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كُلَّمَا سَالَ الْحَيْضُ فِي وَقْتِ الْحَمْلِ يَوْمًا زَادَ فِي مُدَّةِ الْحَمْلِ يَوْمًا لِيَحْصُلَ بِهِ الْجَبْرُ وَيَعْتَدِلَ الْأَمْرُ. السَّابِعُ: أَنَّ دَمَ الْحَيْضِ فَضْلَةٌ تَجْتَمِعُ فِي بَطْنِ الْمَرْأَةِ فَإِذَا امْتَلَأَتْ عُرُوقُهَا مِنْ تِلْكَ الْفَضَلَاتِ فَاضَتْ وَخَرَجَتْ، وَسَالَتْ مِنْ دَوَاخِلِ تِلْكَ الْعُرُوقِ، ثُمَّ إِذَا سَالَتْ تِلْكَ الْمَوَادُّ امْتَلَأَتْ تِلْكَ الْعُرُوقُ مَرَّةً أُخْرَى هَذَا كُلُّهُ إِذَا قُلْنَا إِنَّ كَلِمَةَ «مَا» مَوْصُولَةٌ. أَمَّا إِذَا قُلْنَا: إِنَّهَا مَصْدَرِيَّةٌ فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ حَمْلَ كُلِّ أُنْثَى وَيَعْلَمُ غَيْضَ الْأَرْحَامِ وَازْدِيَادَهَا لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ وَلَا مِنْ أَوْقَاتِهِ وَأَحْوَالِهِ.
Tamamlanmaksızın düşük ile eksilen ve tamamlanmakla artan şeydir. Altıncısı: Âdet kanının görülmesiyle eksilen şeydir; zira hamilelik esnasında kan akarsa çocuk zayıflar ve eksilir. Bu eksilmenin miktarınca, bu fazlalık söz konusu eksikliği telafi etsin diye hamilelik günleri artar. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Hamilelik esnasında âdet kanı aktığı her güne karşılık, telafi hasıl olsun ve durum dengelensin diye hamilelik süresine bir gün eklenir. Yedincisi: Âdet kanı kadının karnında toplanan bir artık maddedir; damarları bu artıklarla dolduğunda taşıp dışarı çıkar ve o damarların içinden akar. Sonra bu maddeler aktığında o damarlar tekrar dolar. Bütün bunlar { مَا } kelimesinin ism-i mevsul olduğunu söylediğimiz takdirdedir. Şayet masdariyye olduğunu söylersek anlam şudur: Allah Teâlâ her dişinin hamileliğini bilir; rahimlerin eksilmesini ve artmasını bilir; bunlardan, bunların vakitlerinden ve durumlarından hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
وَأما قوله تَعَالَى: وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ فَمَعْنَاهُ: بِقَدَرٍ وَاحِدٍ لَا يُجَاوِزُهُ وَلَا يَنْقُصُ عَنْهُ، كَقَوْلِهِ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [الْقَمَرِ: ٤٩] وَقَوْلُهُ فِي أَوَّلِ الْفُرْقَانِ: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً [الْفُرْقَانِ: ٢] .
Allah Teâlâ'nın: { وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ } “O'nun katında her şey bir ölçü iledir” buyruğuna gelince, bunun manası şudur: Aşmayacağı ve eksilmeyeceği tek bir ölçü iledir. Nitekim: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } [Kamer 49] “Şüphesiz biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık” buyruğu ve Furkan Suresi'nin başındaki: { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً } [Furkân 2] “Her şeyi yaratmış ve ona bir ölçü tayin etmiştir” buyruğu da böyledir.
وَاعْلَمْ أن قوله: كُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْعِنْدِيَّةِ الْعِلْمَ وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ كَمِّيَّةَ كُلِّ شَيْءٍ وَكَيْفِيَّتَهُ عَلَى الوجه الْمُفَصَّلِ الْمُبَيَّنِ وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ امْتَنَعَ وُقُوعُ التَّغْيِيرِ فِي تِلْكَ الْمَعْلُومَاتِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْعِنْدِيَّةِ أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّصَ كُلَّ حَادِثٍ بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ وَحَالَةٍ مُعَيَّنَةٍ بِمَشِيئَتِهِ الْأَزَلِيَّةِ وَإِرَادَتِهِ السَّرْمَدِيَّةِ، وَعِنْدَ حُكَمَاءِ الْإِسْلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى وَضَعَ أَشْيَاءَ كُلِّيَّةً وَأَوْدَعَ فِيهَا قُوًى وَخَوَاصَّ، وَحَرَّكَهَا بِحَيْثُ يَلْزَمُ مِنْ حَرَكَاتِهَا الْمُقَدَّرَةِ بِالْمَقَادِيرِ الْمَخْصُوصَةِ أَحْوَالٌ جُزْئِيَّةٌ مُعَيَّنَةٌ وَمُنَاسَبَاتٌ مَخْصُوصَةٌ مُقَدَّرَةٌ، وَيَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَفْعَالُ الْعِبَادِ وَأَحْوَالُهُمْ وَخَوَاطِرُهُمْ، وَهُوَ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ.
Bil ki: { كُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ } “O'nun katında her şey bir ölçü iledir” buyruğunda "indiyet"ten (katında olmaktan) maksadın ilim olması muhtemeldir; manası da şudur: Allah Teâlâ her şeyin kemiyetini (miktarını) ve keyfiyetini (niteliğini) tafsilatlı ve açık bir şekilde bilir; durum böyle olunca da o malumatta bir değişikliğin vuku bulması imkânsız olur. Katında olmaktan maksadın, Allah Teâlâ'nın ezelî meşîeti ve sermedî iradesiyle her sonradan olan varlığı (hâdisi) belirli bir vakte ve belirli bir duruma tahsis etmiş olması da muhtemeldir. İslâm felsefecilerine (hukemâya) göre ise Allah Teâlâ küllî birtakım şeyler koymuş, içlerine kuvvetler ve özellikler yerleştirmiş, onları belirli ölçülerle takdir edilen hareketlerinden belirli cüz'î durumlar ve takdir edilmiş özel münasebetler doğacak şekilde hareket ettirmiştir. Kulların fiilleri, halleri ve hatırlarına gelen düşünceler de bu ayetin kapsamına girer; bu da Mutezile'nin görüşünün batıl olduğuna dair en açık delillerdendir.
ثم قال تَعَالَى: عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ علم ما غاب عن خَلْقُهُ وَمَا شَهِدُوهُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: فَعَلَى هَذَا (الْغَيْبُ) مَصْدَرٌ يُرِيدُ بِهِ الْغَائِبَ، (وَالشَّهَادَةُ) أَرَادَ بِهَا الشَّاهِدَ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْغَائِبِ وَالشَّاهِدِ. قَالَ بَعْضُهُمْ: الْغَائِبُ هُوَ الْمَعْلُومُ، وَالشَّاهِدُ هُوَ الْمَوْجُودُ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْغَائِبُ مَا غَابَ عَنِ الْحِسِّ، وَالشَّاهِدُ مَا حَضَرَ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْغَائِبُ مَا لَا يَعْرِفُهُ الْخَلْقُ، وَالشَّاهِدُ مَا يَعْرِفُهُ الْخَلْقُ.
Sonra Allah Teâlâ: { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Görünmeyeni ve görüneni bilendir” buyurmuştur. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Kullarına gayb olan (gizli kalan) şeyleri ve onların şahit oldukları (gördükleri) şeyleri bilmesini kastetmektedir." Vâhidî şöyle der: Buna göre "gayb" mastardır, bununla gayb olanı (görünmeyeni); "şehâdet" ile de şahit olunanı (görüneni) kastetmiştir. Gayb ve şahit olandan neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Gayb malum olan, şahit ise mevcut olandır" demiş; diğerleri: "Gayb duyulardan gizli kalan, şahit ise hazır olandır" demiş; bir başkaları da: "Gayb mahlukatın bilmediği, şahit ise mahlukatın bildiği şeydir" demişlerdir.
وَنَقُولُ: الْمَعْلُومَاتُ قِسْمَانِ: الْمَعْدُومَاتُ وَالْمَوْجُودَاتُ، وَالْمَعْدُومَاتُ مِنْهَا مَعْدُومَاتٌ يَمْتَنِعُ وُجُودُهَا وَمِنْهَا مَعْدُومَاتٌ لَا يَمْتَنِعُ وُجُودُهَا، وَالْمَوْجُودَاتُ أَيْضًا قِسْمَانِ: مَوْجُودَاتٌ يَمْتَنِعُ عَدَمُهَا، وَمَوْجُودَاتٌ لَا يَمْتَنِعُ عَدَمُهَا، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الْأَرْبَعَةِ لَهُ أَحْكَامٌ وَخَوَاصُّ، وَالْكُلُّ مَعْلُومٌ لِلَّهِ تَعَالَى، وَحَكَى الشَّيْخُ الْإِمَامُ الْوَالِدُ عَنْ أَبِي الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ إِمَامِ الحرمين رحمهم اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لِلَّهِ تَعَالَى مَعْلُومَاتٌ لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَلَهُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْمَعْلُومَاتِ، مَعْلُومَاتٌ أُخْرَى لَا نِهَايَةَ لَهَا، لِأَنَّ الْجَوْهَرَ الْفَرْدَ يَعْلَمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ
Biz deriz ki: Malumat iki kısımdır: Madûmat (yokluklar) ve mevcudat (varlıklar). Madûmatın bir kısmı varlığı imkânsız olan madûmlar, bir kısmı da varlığı imkânsız olmayan madûmlardır. Mevcudat da iki kısımdır: Yokluğu imkânsız olan mevcutlar ve yokluğu imkânsız olmayan mevcutlar. Bu dört kısmın her birinin hükümleri ve özellikleri vardır ve hepsi de Allah Teâlâ'nın malumudur. Şeyh İmam Peder, Ebu'l-Kāsım el-Ensârî'den, o da İmamü'l-Harameyn'den (Allah Teâlâ onlara rahmet etsin) nakletmiştir ki o şöyle derdi: Allah Teâlâ'nın sonsuz malumatı vardır ve O'nun bu malumatın her birinde sonsuz başka malumatı daha vardır. Çünkü Allah Teâlâ bölünemeyen parçanın (cevher-i ferdin) durumu hakkında bilir ki o,
يُمْكِنُ وُقُوعُهُ فِي أَحْيَازٍ لَا نِهَايَةَ لَهَا عَلَى الْبَدَلِ وَمَوْصُوفًا بِصِفَاتٍ لَا نِهَايَةَ لَهَا عَلَى الْبَدَلِ، وَهُوَ تَعَالَى عَالِمٌ بِكُلِّ الْأَحْوَالِ عَلَى التَّفْصِيلِ، وَكُلُّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ دَاخِلٌ تَحْتِ قَوْلِهِ تَعَالَى: عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ.
dönüşümlü olarak sonsuz mekânlarda bulunabilir ve dönüşümlü olarak sonsuz sıfatlarla nitelenebilir. Allah Teâlâ bütün bu durumları ayrıntılı olarak bilmektedir. Bütün bu kısımlar, Allah Teâlâ'nın: { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Görünmeyeni ve görüneni bilendir” buyruğunun kapsamına dâhildir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ عَقِيبَهُ قَوْلَهُ: الْكَبِيرُ وَهُوَ تَعَالَى يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ كَبِيرًا بِحَسَبِ الْجُثَّةِ وَالْحَجْمِ وَالْمِقْدَارِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كَبِيرًا بِحَسَبِ الْقُدْرَةِ وَالْمَقَادِيرِ الْإِلَهِيَّةِ ثُمَّ وَصَفَ تَعَالَى نَفْسَهُ بِأَنَّهُ الْمُتَعَالِ وَهُوَ الْمُتَنَزِّهُ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُنَزَّهًا فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ فَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى مَوْصُوفًا بِالْعِلْمِ الْكَامِلِ وَالْقُدْرَةِ التَّامَّةِ، وَمُنَزَّهًا عَنْ كُلِّ مَا لَا يَنْبَغِي، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى الْبَعْثِ الَّذِي أَنْكَرُوهُ وَعَلَى الْآيَاتِ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا وَعَلَى الْعَذَابِ الَّذِي اسْتَعْجَلُوهُ، وَأَنَّهُ إِنَّمَا يُؤَخِّرُ ذَلِكَ بِحَسَبِ الْمَشِيئَةِ الْإِلَهِيَّةِ عِنْدَ قَوْمٍ وَبِحَسَبِ الْمَصْلَحَةِ عِنْدَ آخَرِينَ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ (الْمُتَعَالِي) بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الْوَقْفِ وَالْوَصْلِ عَلَى الْأَصْلِ. وَالْبَاقُونَ بِحَذْفِ الْيَاءِ فِي الْحَالَتَيْنِ لِلتَّخْفِيفِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ بَيَانَ كَوْنِهِ عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ فَقَالَ:
Sonra Allah Teâlâ bunun ardından: { الْكَبِيرُ } “Büyüktür” buyruğunu zikretmiştir. O'nun cisim, hacim ve ölçü bakımından büyük olması imkânsızdır; öyleyse kudret ve ilahî mertebeler bakımından büyük olması vaciptir. Sonra Allah Teâlâ kendisini { الْمُتَعَالِ } “Yücelerden yücedir” şeklinde vasfetmiştir ki bu, hakkında caiz olmayan her şeyden münezzeh olan demektir. Bu da O'nun zatında, sıfatlarında ve fiillerinde münezzeh olduğuna delalet eder. Dolayısıyla bu ayet Allah Teâlâ'nın kâmil ilim ve tam kudret ile vasıflı olduğuna, layık olmayan her şeyden münezzeh bulunduğuna delalet eder. Bu durum ise Allah Teâlâ'nın onların inkâr ettikleri dirilişe, talep ettikleri mucizelere ve çarçabuk gelmesini istedikleri azaba kadir olduğuna; bunu bir topluluğa göre ilahî meşîet gereğince, diğerlerine göre ise maslahat gereğince ertelediğine delalet eder. İbn Kesîr aslına uygun olarak hem vakıf hem vasıl halinde yâ (ي) harfini sabitleyerek { الْمُتَعَالِي } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise hafifletmek için her iki durumda da yâ (ي) harfini hazfederek okumuşlardır. Sonra Allah Teâlâ bütün malumatı bildiğinin beyanını teyit ederek şöyle buyurmuştur:
سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسارِبٌ بِالنَّهارِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسارِبٌ بِالنَّهارِ } “Sizden sözü gizleyen ile onu açığa vuran, geceleyin gizlenen ile gündüzün serbestçe gezen [O'nun ilminde] birdir.” Bunda birtakım meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: لَفْظُ (سَوَاءٌ) يَطْلُبُ اثْنَيْنِ تَقُولُ سَوَاءٌ زَيْدٌ وَعَمْرٌو ثُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ سَوَاءً مَصْدَرٌ وَالْمَعْنَى: ذُو سَوَاءٍ كَمَا تَقُولُ: عَدْلٌ زَيْدٌ وَعَمْرٌو أَيْ ذَوَا عَدْلٍ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ سَوَاءٌ بِمَعْنَى مُسْتَوٍ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْإِضْمَارِ إِلَّا أَنَّ سِيبَوَيْهِ يَسْتَقْبِحُ أَنْ يَقُولَ مُسْتَوٍ زَيْدٌ وَعَمْرٌو لِأَنَّ أَسْمَاءَ الْفَاعِلِينَ إِذَا كَانَتْ نَكِرَاتٍ لَا يُبْدَأُ بِهَا.
Birinci Mesele: { سَوَاءٌ } lafzı iki şey gerektirir; "Zeyd ile Amr birdir (sevâun Zeydün ve Amr)" dersin. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Sevâ' kelimesinin mastar olmasıdır; anlamı "birlik/eşitlik sahibi (zû sevâ)" demektir; nitekim "Zeyd ile Amr adalettir (adlün Zeydün ve Amr)" dersin ki "adalet sahibidirler (zevâ adl)" manasındadır. İkincisi: Sevâ' kelimesinin eşit (müstev) anlamında olmasıdır. Bu takdire göre [kelime] takdirine (idmâr) gerek kalmaz; ancak Sîbeveyhi "Zeyd ile Amr eşittir (müstevin Zeydün ve Amr)" denilmesini çirkin görür, çünkü ism-i fâiller belirsiz (nekre) olduklarında onlarla başlanmaz.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: بَلْ هَذَا الوجه أَوْلَى لِأَنَّ حَمْلَ الْكَلَامِ عَلَيْهِ يُغْنِي عَنِ الْتِزَامِ الْإِضْمَارِ الَّذِي هُوَ خِلَافُ الْأَصْلِ.
Biri çıkıp şöyle diyebilir: Bilakis bu vecih daha evladır; çünkü kelamı buna hamletmek, aslolanın hilafına olan gizli bir kelime takdir etme (idmâr) zorunluluğunu ortadan kaldırır.
المسألة الثَّانِيَةُ: فِي الْمُسْتَخْفِي وَالسَّارِبِ قَوْلَانِ:
İkinci Mesele: { الْمُسْتَخْفِي } (gizlenen) ve { السَّارِب } (açıkça dolaşan) hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: يُقَالُ أَخْفَيْتُ الشَّيْءَ أُخْفِيهِ إِخْفَاءً فَخَفِيَ وَاسْتَخْفَى فُلَانٌ مِنْ فُلَانٍ أَيْ تَوَارَى وَاسْتَتَرَ.
Birinci Görüş: Ahfeytü'ş-şey'e uhfîhi ihfâen fe hafiyye (أَخْفَيْتُ الشَّيْءَ أُخْفِيهِ إِخْفَاءً فَخَفِيَ / bir şeyi gizledim, o da gizlendi) denir. İstehfâ fülânün min fülân (اسْتَخْفَى فُلَانٌ مِنْ فُلَانٍ) ise, "filanca kimseden gizlendi ve örtündü" demektir.
وَقَوْلُهُ: وَسارِبٌ بِالنَّهارِ قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: ظَاهِرٌ بِالنَّهَارِ فِي سَرْبِهِ أَيْ طَرِيقِهِ. يُقَالُ: خَلَا لَهُ سَرْبُهُ، أَيْ طَرِيقُهُ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: تَقُولُ الْعَرَبُ سَرَبَتِ الْإِبِلُ تَسْرُبُ سَرَبًا، أَيْ مَضَتْ فِي الْأَرْضِ ظَاهِرَةً حَيْثُ شَاءَتْ، فَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَمَعْنَى الْآيَةِ سَوَاءٌ كَانَ الْإِنْسَانُ مُسْتَخْفِيًا فِي الظُّلُمَاتِ أَوْ كَانَ ظَاهِرًا فِي الطُّرُقَاتِ، فَعِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى مُحِيطٌ بِالْكُلِّ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: سَوَاءٌ مَا أَضْمَرَتْهُ الْقُلُوبُ وَأَظْهَرَتْهُ الْأَلْسِنَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: سَوَاءٌ مَنْ يُقْدِمُ عَلَى الْقَبَائِحِ فِي ظُلُمَاتِ اللَّيَالِي، وَمَنْ يَأْتِي بِهَا فِي النَّهَارِ الظَّاهِرِ عَلَى سَبِيلِ التَّوَالِي.
{ وَسارِبٌ بِالنَّهارِ } “Ve gündüzün serbestçe gezen” buyruğuna gelince, Ferrâ ve Zeccâc: "Gündüzün kendi serbinde, yani yolunda açıkta olandır" demişlerdir. Nitekim halâ lehû serbühû (خَلَا لَهُ سَرْبُهُ) yani "yolu açıldı" denir. Ezherî ise şöyle demiştir: Araplar serabeti'l-ibilü tesrübü seraben (سَرَبَتِ الْإِبِلُ تَسْرُبُ سَرَبًا) derler ki, "develer yeryüzünde istedikleri yere açıkça gidip yayıldılar" demektir. Bunu bildiğine göre ayetin anlamı şudur: İster insan karanlıklarda gizlenmiş olsun ister yollarda açıkta bulunsun, Allah Teâlâ'nın ilmi hepsini kuşatmıştır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Kalplerin gizlediği ile dillerin açıkladığı birdir. Mücâhid de şöyle demiştir: Gecelerin karanlıklarında çirkin işlere cüret eden kimse ile bunu açık gündüzde peş peşe yapan kimse birdir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: نَقَلَهُ الْوَاحِدِيُّ عَنِ الْأَخْفَشِ وَقُطْرُبٍ أَنَّهُ قَالَ: الْمُسْتَخْفِي الظَّاهِرُ وَالسَّارِبُ الْمُتَوَارِي وَمِنْهُ يُقَالُ: خَفَيْتُ الشَّيْءَ وَأَخْفَيْتُهُ أَيْ أَظْهَرْتُهُ. وَاخْتَفَيْتُ الشَّيْءَ اسْتَخْرَجْتُهُ وَيُسَمَّى النَّبَّاشُ الْمُسْتَخْفِي وَالسَّارِبُ الْمُتَوَارِي وَمِنْهُ يُقَالُ: لِلدَّاخِلِ سَرِبًا، وَالسَّرَبُ الْوَحْشُ إِذَا/ دَخَلَ فِي السِّرْبِ أَيْ فِي كِنَاسِهِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ:
İkinci Görüş: Vâhidî bunu Ahfeş ve Kutrub'dan nakletmiş olup şöyle demişlerdir: Müstehfî açıkta olan, sârib ise gizlenendir. Nitekim hafeytü'ş-şey'e ve ahfeytühü (خَفَيْتُ الشَّيْءَ وَأَخْفَيْتُهُ), yani "onu açığa çıkardım" denir. İhtafeeytü'ş-şey'e (اخْتَفَيْتُ الشَّيْءَ) ise "onu çıkardım" demektir ve mezar soyguncusuna (nebbâş) müstehfî denir. Sârib ise gizlenendir; nitekim [yer altına veya deliğe] girene dahale serben (دَخَلَ سَرِبًا) denir. Yabani hayvan da sirbe yani inine girdiği zaman buna sereb denir. Vâhidî şöyle demiştir:
وَهَذَا الوجه صَحِيحٌ فِي اللُّغَةِ، إِلَّا أَنَّ الِاخْتِيَارَ هُوَ الوجه الْأَوَّلُ لِإِطْبَاقِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ عَلَيْهِ، وَأَيْضًا فَاللَّيْلُ يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِتَارِ، وَالنَّهَارُ على الظهور والانتشار.
Bu vecih dilde sahihtir; ancak müfessirlerin çoğunun üzerinde ittifak etmesi sebebiyle tercih edilen birinci vecihtir. Ayrıca gece gizlenmeye, gündüz ise ortaya çıkmaya ve yayılmaya delalet eder.
[سورة الرعد (١٣) : آية ١١]
[Ra'd Suresi (13), Ayet 11]
لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ (١١)
{ لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ } “Onun önünden ve arkasından izleyen [melekler] vardır; onu Allah'ın emriyle korurlar. Şüphesiz Allah, bir kavim kendi durumunu değiştirmedikçe onların durumunu değiştirmez. Allah bir kavme kötülük diledi mi, artık onu geri çevirecek yoktur ve onlar için O'ndan başka bir koruyucu/sahip de yoktur.” (11)
[في قوله تَعَالَى لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ] اعْلَمْ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي «لَهُ» عَائِدٌ إِلَى «مَنْ» فِي قَوْلِهِ: سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ [الرعد: ١٠] وَقِيلَ عَلَى اسْمِ اللَّهِ فِي عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، وَالْمَعْنَى: لِلَّهِ مُعَقِّبَاتٌ، وَأَمَّا الْمُعَقِّبَاتُ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَصْلُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ مُعْتَقِبَاتٍ فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الْقَافِ كَقَوْلِهِ: وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ [التَّوْبَةِ: ٩٠] وَالْمُرَادُ الْمُعْتَذِرُونَ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ عَقَبَهُ إِذَا جَاءَ عَلَى عَقِبِهِ فَاسْمُ الْمُعَقِّبِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَا خَلَفَ يَعْقُبُ ما قبله، والمعنى في كلا الوجهين وَاحِدٌ.
[Allah Teâlâ'nın: { لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Onun önünden ve arkasından izleyen [melekler] vardır; onu Allah'ın emriyle korurlar” buyruğu hakkında] Bil ki { لَهُ } lafzındaki zamir: { سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ } [Ra'd 10] buyruğundaki "men" (kimse) lafzına döner. { عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ } buyruğundaki lafza-i celâle döndüğü de söylenmiştir ki mana: "Allah'ın takipçi melekleri vardır" şeklinde olur. "Muakkibât" kelimesine gelince, bu kelimenin aslının "mu'tekibât" olması ve tıpkı { وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ } [Tevbe 90] “Bedevîlerden özür beyan edenler geldiler” buyruğundaki "muazzirûn" kelimesinde olduğu gibi -ki kastedilen "mu'tezirûn"dur- tâ (ت) harfinin kâf (ق) harfine idğam edilmiş olması caizdir. Birinin ardınca geldiğinde kullanılan akabehü (عَقَبَهُ) fiilinden gelmiş olması da caizdir; zira her şeyin "muakkib"i, bir öncekinin ardından gelip onun yerini alan şeydir. Her iki vecihte de mana birdir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي الْمُرَادِ بِالْمُعَقِّبَاتِ قَوْلَانِ. الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَشْهُورُ الَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْمَلَائِكَةُ الْحَفَظَةُ وَإِنَّمَا صَحَّ وَصْفُهُمْ بِالْمُعَقِّبَاتِ، إِمَّا لِأَجْلِ أَنَّ مَلَائِكَةَ اللَّيْلِ تَعْقُبُ مَلَائِكَةَ النَّهَارِ وَبِالْعَكْسِ، وَإِمَّا لِأَجْلِ أَنَّهُمْ يَتَعَقَّبُونَ أَعْمَالَ الْعِبَادِ وَيَتْبَعُونَهَا بِالْحِفْظِ وَالْكَتْبِ، وَكُلُّ مَنْ عَمِلَ عَمَلًا ثُمَّ عَادَ إِلَيْهِ فَقَدْ عَقَّبَ، فَعَلَى هَذَا الْمُرَادُ مِنَ الْمُعَقِّبَاتِ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: Muakkibât ile ne kastedildiği hususunda iki görüş vardır. Birincisi ve cumhurun benimsediği meşhur olanı şudur: Bundan murad hafaza melekleridir. Onların muakkibât (ardışık takipçiler) olarak nitelenmesi, ya gece meleklerinin gündüz meleklerini ve aksine [gündüz meleklerinin gece meleklerini] takip etmesinden yahut kulların amellerini ardı ardına izleyip koruyarak ve yazarak takip etmelerinden dolayı sahih olmuştur. Bir işi yapıp sonra ona dönen herkes "ta'kīb" etmiş (ardını getirmiş) olur. Buna göre muakkibâttan maksat gece melekleri ve gündüz melekleridir.
رُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي عَنِ الْعَبْدِ كَمْ مَعَهُ مِنْ مَلَكٍ فَقَالَ ﵇: «مَلَكٌ عَنْ يَمِينِكَ يَكْتُبُ الْحَسَنَاتِ وَهُوَ أَمِينٌ عَلَى الَّذِي عَلَى الشِّمَالِ فَإِذَا عَمِلْتَ حَسَنَةً كُتِبَتْ عَشْرًا، وَإِذَا عَمِلْتَ سَيِّئَةً قَالَ الَّذِي عَلَى الشِّمَالِ لِصَاحِبِ الْيَمِينِ أَكْتُبُ؟
Osman radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Ey Allah'ın Resulü! Kulun yanında kaç melek bulunduğunu bana haber ver." Bunun üzerine Resul aleyhisselâm şöyle buyurdu: “Sağında iyilikleri yazan bir melek vardır ve o, solundaki meleğin amiridir. Bir iyilik yaptığında on kat yazılır; bir kötülük yaptığında ise soldaki melek sağdakine «Yazayım mı?» der.
فَيَقُولُ لَا لَعَلَّهُ يَتُوبُ فَإِذَا قَالَ ثَلَاثًا قَالَ نَعَمْ اكْتُبْ أَرَاحَنَا اللَّهُ مِنْهُ فَبِئْسَ الْقَرِينُ مَا أَقَلَّ مُرَاقَبَتَهُ لِلَّهِ تَعَالَى وَاسْتِحْيَاءَهُ مِنَّا، وَمَلَكَانِ مِنْ بَيْنِ يَدَيْكَ وَمِنْ خَلْفِكَ فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ وَمَلَكٌ قَابِضٌ عَلَى نَاصِيَتِكَ فَإِذَا تَوَاضَعْتَ لِرَبِّكَ رَفَعَكَ وَإِنْ تَجَبَّرْتَ قَصَمَكَ، وَمَلَكَانِ عَلَى شَفَتِكَ يَحْفَظَانِ عَلَيْكَ الصَّلَاةَ عَلَيَّ، وَمَلَكٌ عَلَى فِيكَ لَا يَدْعُ أَنْ تَدْخُلَ الْحَيَّةُ فِي فِيكَ، وَمَلَكَانِ عَلَى عَيْنَيْكَ فَهَؤُلَاءِ عَشَرَةُ أَمْلَاكٍ عَلَى كُلِّ آدَمِيٍّ تُبَدَّلُ مَلَائِكَةُ/ اللَّيْلِ بِمَلَائِكَةِ النَّهَارِ فَهُمْ عِشْرُونَ مَلَكًا عَلَى كُلِّ آدَمِيٍّ» .
O da «Hayır, belki tövbe eder» der. [Soldaki melek] bunu üç defa söyleyince: «Evet, yaz; Allah bizi ondan kurtarsın! Ne kötü bir arkadaştır o! Allah Teâlâ'dan murakabesi ve bizden hayâsı ne kadar da azdır!» der. İki melek önünde ve arkandadır ki bu, Allah Teâlâ'nın: { لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ } “Onun önünden ve arkasından izleyen [melekler] vardır” buyruğudur. Bir melek alnından tutar; Rabbine tevazu gösterdiğinde seni yükseltir, kibirlendiğinde ise belini kırar. İki melek dudaklarındadır; bana getirdiğin salavatı korurlar. Bir melek ağzındadır; ağzına yılan girmesine izin vermez. İki melek de gözlerindedir. İşte bunlar her âdemoğlu üzerinde bulunan on melektir. Gece melekleri gündüz melekleriyle değişir; böylece her âdemoğlu üzerinde yirmi melek bulunmuş olur.”
وَعَنْهُ ﷺ: «يَتَعَاقَبُ فِيكُمْ مَلَائِكَةٌ بِاللَّيْلِ وَمَلَائِكَةٌ بِالنَّهَارِ وَيَجْتَمِعُونَ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ وَصَلَاةِ الْعَصْرِ» .
Yine ondan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: “Gece melekleri ve gündüz melekleri aranızda nöbetleşe gelirler; sabah namazında ve ikindi namazında toplanırlar.”
وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً [الْإِسْرَاءِ: ٧٨] قِيلَ: تَصْعَدُ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَهِيَ عَشَرَةٌ وَتَنْزِلُ مَلَائِكَةُ النَّهَارِ، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: هُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ [ق: ١٧] صَاحِبُ الْيَمِينِ يَكْتُبُ الْحَسَنَاتِ وَالَّذِي عَنْ يَسَارِهِ يَكْتُبُ السَّيِّئَاتِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَا مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَلَهُ مَلَكٌ يَحْفَظُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالْهَوَامِّ فِي نَوْمِهِ وَيَقَظَتِهِ. وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
Allah Teâlâ'nın: { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “Sabah Kur'an'ını da [unutma]; çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” [İsrâ 17/78] buyruğundan murat da budur. Denildi ki: Gece melekleri -ki on tanedir- yukarı çıkar, gündüz melekleri iner. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın: { عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ } “Biri sağında, biri solunda oturmuş iki melek vardır” [Kâf 50/17] buyruğu gibidir. Sağdaki melek iyilikleri yazar, solundaki melek ise kötülükleri yazar. Mücâhid de şöyle demiştir: "Uykusunda ve uyanıklığında cinlerden, insanlardan ve haşerattan kendisini koruyan bir meleği olmayan hiçbir kul yoktur." Bu ayette birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْمَلَائِكَةُ ذُكُورٌ، فَلِمَ ذَكَرَ فِي جَمْعِهَا جَمْعَ الْإِنَاثِ وَهُوَ الْمُعَقِّبَاتُ؟
Birinci Soru: Melekler müzekkerdir (erildir); o halde onların çoğulunda neden müennes çoğul olan el-Muakkibât (الْمُعَقِّبَاتُ) kelimesi kullanılmıştır?
وَالْجَوَابُ: فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمُعَقِّبَاتُ ذُكْرَانٌ جَمْعُ مَلَائِكَةٍ مُعَقِّبَةٍ، ثُمَّ جُمِعَتْ مُعَقِّبَةٌ بِمُعَقِّبَاتٍ، كَمَا قِيلَ: ابْنَاوَاتُ سَعْدٍ وَرِجَالَاتُ بَكْرٍ جَمْعُ رِجَالٍ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى التَّذْكِيرِ قَوْلُهُ: يَحْفَظُونَهُ.
Cevap: Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Ferrâ şöyle demiştir: el-Muakkibât müzekkerdir; "melâike muakkibe"nin çoğuludur, sonra "muakkibe" kelimesi "muakkibât" şeklinde çoğul yapılmıştır. Nitekim "ricâl"in çoğulu olarak "ibnâvâtü Sa'd" ve "ricâlâtü Bekr" denilmiştir. Müzekkerliğe delalet eden ise O'nun: { يَحْفَظُونَهُ } “Onu korurlar” buyruğudur.
وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْأَخْفَشِ: إِنَّمَا أُنِّثَتْ لِكَثْرَةِ ذَلِكَ مِنْهَا، نَحْوَ: نَسَّابَةٌ، وَعَلَّامَةٌ، وَهُوَ ذَكَرٌ.
İkincisi -ki Ahfeş'in görüşüdür-: Bu işi çokça yapmalarından ötürü müennes kılınmıştır; nitekim erkek olduğu halde [çok iyi soy bilen için] nessâbe (نَسَّابَةٌ) ve [çok bilgili için] allâme (عَلَّامَةٌ) denilmesi gibidir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِ أُولَئِكَ الْمُعَقِّبَاتِ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ؟
İkinci Soru: O takipçilerin (muakkibâtın) onun önünden ve arkasından olmasından murat nedir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمُسْتَخْفِيَ بِاللَّيْلِ وَالسَّارِبَ بِالنَّهَارِ قَدْ أَحَاطَ بِهِ هَؤُلَاءِ الْمُعَقِّبَاتُ فَيَعُدُّونَ عَلَيْهِ أَعْمَالَهُ وَأَقْوَالَهُ بِتَمَامِهَا، وَلَا يشذ من تلك الأعمال والأقوال من خلفهم شَيْءٌ أَصْلًا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ الْمُرَادُ يَحْفَظُونَهُ مِنْ جَمِيعِ الْمَهَالِكِ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ، لِأَنَّ السَّارِبَ بِالنَّهَارِ إِذَا سَعَى فِي مُهِمَّاتِهِ فَإِنَّمَا يَحْذَرُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خلفه.
Cevap: Gece gizlenen ve gündüz ortalıkta dolaşan kimseyi bu muakkibât kuşatmıştır; onun amellerini ve sözlerini tastamam sayıp kaydederler ve arkalarından bu amel ve sözlerden hiçbir şey asla kaçmaz. Bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis murat, önünden ve arkasından gelen bütün tehlikelerden onu korumalarıdır. Çünkü gündüz ortalıkta dolaşan kimse işleri için koşturduğunda ancak önünden ve arkasından sakınır.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ أَمْرِ اللَّهِ.
Üçüncü Soru: O'nun: { مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Allah'ın emrinden” buyruğundan murat nedir?
وَالْجَوَابُ: ذَكَرَ الْفَرَّاءُ فِيهِ قَوْلَيْنِ:
Cevap: Ferrâ bu hususta iki görüş zikretmiştir:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ وَالتَّقْدِيرُ: لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ يَحْفَظُونَهُ.
Birinci görüş: Burada takdim ve tehir (öne alma ve geriye bırakma) vardır; takdiri ise şöyledir: "Onu koruyan, Allah'ın emrinden muakkibâtı (takipçileri) vardır."
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ فِيهِ إِضْمَارًا أَيْ ذَلِكَ الْحِفْظُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ أَيْ مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فَحُذِفَ الِاسْمُ وَأُبْقِيَ خَبَرُهُ كَمَا يُكْتَبُ عَلَى الْكِيسِ، أَلْفَانِ وَالْمُرَادُ الَّذِي فِيهِ أَلْفَانِ.
İkinci görüş: Burada bir zamir gizlenmesi (izmar) vardır; yani "o koruma Allah'ın emrindendir", yani Allah'ın emrettiği şeylerdendir. Tıpkı bir kesenin üzerine "iki bin" yazılıp da muradın "içinde iki bin bulunan" olması gibi isim hazfedilmiş ve haberi bırakılmıştır.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: ذَكَرَهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ أَنَّ كَلِمَةَ «مِنْ» مَعْنَاهَا الْبَاءُ وَالتَّقْدِيرُ: يَحْفَظُونَهُ بِأَمْرِ اللَّهِ وَبِإِعَانَتِهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْمَصِيرِ إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لِلْمَلَائِكَةِ وَلَا لِأَحَدٍ مِنَ الْخَلْقِ عَلَى أَنْ يَحْفَظُوا أَحَدًا مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وَمِمَّا قَضَاهُ عَلَيْهِ.
Üçüncü görüş: İbnü'l-Enbârî'nin zikrettiğine göre "min" (مِنْ) kelimesi "bâ" (بِ) manasındadır. Takdiri de şöyledir: "Onu Allah'ın emriyle ve O'nun yardımıyla korurlar." Bu anlama yönelmenin zorunlu olduğuna delil şudur: Meleklerin de yaratılmışlardan hiçbirinin de bir kimseyi Allah'ın emrinden ve onun hakkında hükmettiği şeyden korumaya gücü yetmez.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي جَعْلِ هَؤُلَاءِ الْمَلَائِكَةِ مُوَكَّلِينَ عَلَيْنَا؟
Dördüncü Soru: Bu meleklerin bize görevli kılınmasındaki fayda nedir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُنَجِّمِينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ التَّدْبِيرَ فِي كُلِّ يَوْمٍ لِكَوْكَبٍ عَلَى حِدَةٍ وَكَذَا/ الْقَوْلُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تِلْكَ الْكَوَاكِبَ لَهَا أَرْوَاحٌ عِنْدَهُمْ، فَتِلْكَ التَّدْبِيرَاتُ الْمُخْتَلِفَةُ فِي الْحَقِيقَةِ لِتِلْكَ الْأَرْوَاحِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي تَدْبِيرِ الْقَمَرِ وَالْهِيلَاجِ وَالْكَدَخْدَا عَلَى مَا يَقُولُهُ الْمُنَجِّمُونَ. وَأَمَّا أَصْحَابُ الطَّلْسَمَاتِ فَهَذَا الْكَلَامُ مَشْهُورٌ فِي أَلْسِنَتِهِمْ وَلِذَلِكَ تَرَاهُمْ يَقُولُونَ: أَخْبَرَنِي الطِّبَاعِيُّ التَّامُّ. وَمُرَادُهُمْ بِالطِّبَاعِيِّ التَّامِّ أَنَّ لِكُلِّ إِنْسَانٍ رُوحًا فَلَكِيَّةً يَتَوَلَّى إِصْلَاحَ مُهِمَّاتِهِ وَدَفْعَ بَلِيَّاتِهِ وَآفَاتِهِ، وَإِذَا كَانَ هَذَا مُتَّفَقًا عَلَيْهِ بَيْنَ قُدَمَاءِ الْفَلَاسِفَةِ وَأَصْحَابِ الْأَحْكَامِ فَكَيْفَ يُسْتَبْعَدُ مَجِيئُهُ مِنَ الشَّرْعِ؟ وَتَمَامُ التَّحْقِيقِ فِيهِ أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ مُخْتَلِفَةٌ فِي جَوَاهِرِهَا وَطَبَائِعِهَا فَبَعْضُهَا خِيِّرَةٌ، وَبَعْضُهَا شِرِّيرَةٌ، وَبَعْضُهَا مُعَزَّةٌ، وَبَعْضُهَا مُذَلَّةٌ، وَبَعْضُهَا قَوِيَّةُ الْقَهْرِ وَالسُّلْطَانِ، وَبَعْضُهَا ضَعِيفَةٌ سَخِيفَةٌ. وَكَمَا أَنَّ الْأَمْرَ فِي الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ كَذَلِكَ، فَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْأَرْوَاحِ الْفَلَكِيَّةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْفَلَكِيَّةَ فِي كُلِّ بَابٍ وَكُلِّ صِفَةٍ أَقْوَى مِنَ الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ وَكُلُّ طَائِفَةٍ مِنَ الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ تَكُونُ مُتَشَارِكَةً فِي طَبِيعَةٍ خَاصَّةٍ وَصْفَةٍ مَخْصُوصَةٍ، لِمَا أَنَّهَا تَكُونُ فِي تَرْبِيَةِ رُوحٍ مِنَ الْأَرْوَاحِ الْفَلَكِيَّةِ مُشَاكِلَةً لَهَا فِي الطَّبِيعَةِ وَالْخَاصِّيَّةِ، وَتَكُونُ تِلْكَ الْأَرْوَاحُ الْبَشَرِيَّةُ كَأَنَّهَا أَوْلَادٌ لِذَلِكَ الرُّوحِ الْفَلَكِيِّ. وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ ذَلِكَ الرُّوحُ الْفَلَكِيُّ مُعِينًا لَهَا عَلَى مُهِمَّاتِهَا وَمُرْشِدًا لَهَا إِلَى مَصَالِحِهَا وَعَاصِمًا لَهَا عَنْ صُنُوفِ الْآفَاتِ، فَهَذَا كَلَامٌ ذَكَرَهٌ مُحَقِّقُو الْفَلَاسِفَةِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الَّذِي وَرَدَتْ بِهِ الشَّرِيعَةُ أَمْرٌ مَقْبُولٌ عِنْدَ الْكُلِّ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ اسْتِنْكَارُهُ مِنَ الشَّرِيعَةِ؟ ثُمَّ فِي اخْتِصَاصِ هَؤُلَاءِ الْمَلَائِكَةِ وَتَسَلُّطِهِمْ عَلَى بَنِي آدَمَ فَوَائِدُ كَثِيرَةٌ سِوَى الَّتِي مَرَّ ذِكْرُهَا مِنْ قَبْلُ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الشَّيَاطِينَ يَدْعُونَ إِلَى الشُّرُورِ وَالْمَعَاصِي، وَهَؤُلَاءِ الْمَلَائِكَةِ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرَاتِ وَالطَّاعَاتِ. وَالثَّانِي: قَالَ مُجَاهِدٌ: مَا مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَمَعَهُ مَلَكٌ يَحْفَظُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالْهَوَامِّ فِي نَوْمِهِ وَيَقَظَتِهِ.
Cevap: Bu söz akıldan uzak değildir. Şöyle ki: Müneccimler her günün yönetiminin ayrı bir yıldıza ait olduğu ve her gece için de aynı şeyin geçerli olduğu konusunda ittifak etmişlerdir. Şüphe yok ki onlara göre o yıldızların ruhları vardır; dolayısıyla o farklı yönetimler gerçekte o ruhlara aittir. Müneccimlerin söylediğine göre Ay'ın, Heylâc'ın ve Kedhudâ'nın yönetimi hakkındaki söz de böyledir. Tılsım ehline gelince, bu söz onların dillerinde pek meşhurdur. Bu yüzden onların: "Bana Tıbâ-ı Tâmm haber verdi" dediklerini görürsün. Tıbâ-ı Tâmm ile muratları, her insanın mühim işlerini düzeltmeyi, belalarını ve afetlerini defetmeyi üstlenen felekî bir ruhunun bulunmasıdır. Bu durum kadim felsefeciler ile ahkâm-ı nücum ehli arasında üzerinde ittifak edilmiş bir mesele olduğuna göre, bunun şeriattan gelmesi nasıl uzak görülebilir? Bu konudaki tam tahkik şudur: İnsan ruhları cevherleri ve tabiatları bakımından farklıdır; kimi hayırlı, kimi şerli, kimi izzetli, kimi zelil, kimi ezici güç ve kudret sahibi, kimi de zayıf ve düşkündür. İnsan ruhlarındaki durum böyle olduğu gibi, felekî ruhlar hakkındaki söz de böyledir. Şüphe yok ki felekî ruhlar her hususta ve her sıfatta insan ruhlarından daha güçlüdür. İnsan ruhlarından her bir zümre, tabiat ve hususiyette kendisine benzeyen felekî ruhlardan bir ruhun terbiyesinde olduğu için özel bir tabiatta ve belirli bir sıfatta ortak olur; bu insan ruhları âdeta o felekî ruhun çocukları gibi olur. Durum böyle olunca, o felekî ruh onların mühim işlerinde yardımcıları, maslahatlarına yol göstericileri ve türlü afetlerden koruyucuları olur. İşte bu, muhakkik felsefecilerin zikrettiği bir sözdür. Durum böyle olunca şeriatın getirdiği bu hususun herkesçe makbul bir şey olduğunu anlarız; öyleyse şeriattan gelmiş olması nasıl inkâr edilebilir? Sonra bu meleklerin insanoğluna tahsis edilmesinde ve onlar üzerinde hâkim kılınmasında daha önce geçenlerin dışında pek çok fayda vardır. Birincisi: Şeytanlar kötülüklere ve günahlara çağırır, bu melekler ise hayırlara ve taatlere çağırır. İkincisi: Mücâhid şöyle demiştir: "Uykusunda ve uyanıklığında cinlerden, insanlardan ve haşerattan kendisini koruyan bir meleği yanında bulunmayan hiçbir kul yoktur."
الثَّالِثُ: أَنَّا نَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَقَعُ فِي قَلْبِهِ دَاعٍ قَوِيٌّ مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ ثُمَّ يَظْهَرُ بِالْآخِرَةِ أَنَّ وُقُوعَ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ فِي قَلْبِهِ كَانَ سَبَبًا مِنْ أَسْبَابِ مَصَالِحِهِ وَخَيْرَاتِهِ، وَقَدْ يَنْكَشِفُ أَيْضًا بِالْآخِرَةِ أَنَّهُ كَانَ سَبَبًا لِوُقُوعِهِ فِي آفَةٍ أَوْ فِي مَعْصِيَةٍ، فَيَظْهَرُ أَنَّ الدَّاعِيَ إِلَى الْأَمْرِ الْأَوَّلِ كَانَ مُرِيدًا لِلْخَيْرِ وَالرَّاحَةِ وَإِلَى الْأَمْرِ الثَّانِي كَانَ مُرِيدًا لِلْفَسَادِ وَالْمِحْنَةِ، وَالْأَوَّلُ هُوَ الْمَلَكُ الْهَادِي وَالثَّانِي هُوَ الشَّيْطَانُ الْمُغْوِي. الرَّابِعُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا عَلِمَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ تُحْصِي عَلَيْهِ أَعْمَالَهُ كَانَ إِلَى الْحَذَرِ مِنَ الْمَعَاصِي أَقْرَبَ، لِأَنَّ مَنْ آمَنَ يَعْتَقِدُ جَلَالَةَ الْمَلَائِكَةِ وَعُلُوَّ مَرَاتِبِهِمْ فإذا
Üçüncüsü: Görüyoruz ki insanın kalbine bazen hiçbir sebep yokken güçlü bir yöneliş düşer, sonra neticede o yönelişin kalbine düşmesinin onun maslahat ve hayırlarının sebeplerinden biri olduğu ortaya çıkar. Bazen de neticede bunun bir afete veya bir günaha düşmesine sebep olduğu anlaşılır. Böylece açığa çıkar ki birinci işe çağıran, hayrı ve esenliği murat etmiştir; ikinci işe çağıran ise fesadı ve sıkıntıyı murat etmiştir. Birincisi doğru yolu gösteren melek, ikincisi ise yoldan çıkaran şeytandır. Dördüncüsü: İnsan meleklerin amellerini kaydettiğini bildiğinde günahlardan sakınmaya daha yakın olur. Çünkü iman eden kimse meleklerin yüceliğine ve mertebelerinin yüksekliğine inanır; dolayısıyla
حَاوَلَ الْإِقْدَامَ عَلَى مَعْصِيَةٍ وَاعْتَقَدَ أَنَّهُمْ يُشَاهِدُونَهَا زَجَرَهُ الْحَيَاءُ مِنْهُمْ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَيْهَا كَمَا يزجره عنها إذا حضره من يعطيه مِنَ الْبَشَرِ. وَإِذَا عَلِمَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ تُحْصِي عَلَيْهِ تِلْكَ الْأَعْمَالَ كَانَ ذَلِكَ أَيْضًا رَادِعًا لَهُ عَنْهَا وَإِذَا عَلِمَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ يَكْتُبُونَهَا كَانَ الرَّدْعُ أَكْمَلَ.
bir günaha kalkışmak istediğinde ve onların buna tanık olduğunu düşündüğünde, insanlardan kendisine değer veren bir kimse yanında bulunduğunda o günahtan nasıl vazgeçiyorsa onlardan duyduğu hayâ da onu o günaha kalkışmaktan vazgeçirir. Meleklerin o amelleri aleyhine kaydettiğini bildiğinde bu durum da onu o günahlardan alıkoyar; meleklerin bunları yazdığını bildiğinde ise bu alıkoyma daha da kâmil olur.
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي كَتَبَةِ أَعْمَالِ الْعِبَادِ؟ قُلْنَا هَاهُنَا مَقَامَاتٌ:
Beşinci Soru: Kulların amellerinin yazılmasındaki fayda nedir? Deriz ki: Burada birtakım mertebeler vardır:
الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: أَنَّ تَفْسِيرَ الْكِتْبَةِ بِالْمَعْنَى الْمَشْهُورِ مِنَ الْكِتْبَةِ. قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ: الْفَائِدَةُ فِي تِلْكَ الصُّحُفِ وَزْنُهَا لِيُعْرَفَ رُجْحَانُ إِحْدَى الْكِفَّتَيْنِ عَلَى الْأُخْرَى، فَإِنَّهُ إِذَا رُجَحَتْ كِفَّةُ الطَّاعَاتِ ظَهَرَ لِلْخَلَائِقِ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَإِنْ كَانَ بِالضِّدِّ فَبِالضِّدِّ. قَالَ الْقَاضِي: هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ الْأَدِلَّةَ قَدْ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ قَبْلَ مَمَاتِهِ عِنْدَ الْمُعَايَنَةِ يَعْلَمُ أَنَّهُ مِنَ السُّعَدَاءِ أَوْ مِنَ الْأَشْقِيَاءِ فَلَا يَتَوَقَّفُ حُصُولُ تِلْكَ الْمَعْرِفَةِ عَلَى الْمِيزَانِ، ثُمَّ أَجَابَ الْقَاضِي عَنْ هَذَا الْكَلَامِ وَقَالَ: لَا يَمْتَنِعُ أَيْضًا مَا رَوَيْنَا لِأَمْرٍ يَرْجِعُ إِلَى حُصُولِ سُرُورِهِ عِنْدَ الْخُلُقِ الْعَظِيمِ أَنَّهُ مِنْ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ فِي الْجَنَّةِ وَبِالضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ فِي أَعْدَاءِ اللَّهِ.
Birinci mertebe: Yazmanın meşhur anlamıyla tefsir edilmesidir. Kelâmcılar şöyle demiştir: Bu sayfaların [yazılmasındaki] fayda, iki kefeden birinin diğerine üstünlüğünün bilinmesi için onların tartılmasıdır. Zira taat kefesi ağır bastığında mahlukata onun cennetliklerden olduğu anlaşılır; aksine olduğunda ise durum aksinedir. Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Bu uzaktır; çünkü deliller her bir kimsenin ölümünden önce, can çekişme anında bahtiyarlardan mı yoksa bedbahtlardan mı olduğunu bildiğini göstermiştir; dolayısıyla bu bilginin meydana gelmesi mizana bağlı değildir. Sonra Kādî bu söze cevap vererek şöyle demiştir: Rivayet ettiğimiz şeyin, onun cennette Allah'ın dostlarından biri olduğu hususunda o büyük topluluk huzurunda sevincinin hâsıl olmasına ve Allah'ın düşmanlarında ise bunun tam aksine dönük bir gaye taşıması da imkânsız değildir.
وَالْمَقَامُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ حُكَمَاءِ الْإِسْلَامِ أَنَّ الْكِتَابَةَ عِبَارَةٌ عَنْ نُقُوشٍ مَخْصُوصَةٍ وُضِعَتْ بِالِاصْطِلَاحِ لِتَعْرِيفِ الْمَعَانِي الْمَخْصُوصَةِ فَلَوْ قَدَّرْنَا كَوْنَ تِلْكَ النُّقُوشِ دَالَّةً عَلَى تِلْكَ الْمَعَانِي لِأَعْيَانِهَا وَذَوَاتِهَا كَانَتْ تِلْكَ الْكِتْبَةُ أَقْوَى وَأَكْمَلَ.
İkinci mertebe: Bu, İslam filozoflarının görüşüdür; [onlara göre] yazı, belirli anlamları tanıtmak için uzlaşma ile konulmuş özel şekillerden ibarettir. Şayet bu şekillerin o anlamlara bizzat kendileri ve zatları itibarıyla delalet ettiğini varsaysaydık, bu yazma daha güçlü ve daha kâmil olurdu.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَتَى بِعَمَلٍ مِنَ الْأَعْمَالِ مَرَّاتٍ وَكَرَّاتٍ كَثِيرَةً مُتَوَالِيَةً حَصَلَ فِي نَفْسِهِ بِسَبَبِ تَكَرُّرِهَا مَلَكَةٌ قَوِيَّةٌ رَاسِخَةٌ، فَإِنْ كَانَتْ تِلْكَ الْمَلَكَةُ مَلَكَةً سَارَّةً بِالْأَعْمَالِ النَّافِعَةِ فِي السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ عَظُمَ ابْتِهَاجُهُ بِهَا بَعْدَ الْمَوْتِ، وَإِنْ كَانَتْ تِلْكَ الْمَلَكَةُ مَلَكَةً ضَارَّةً فِي الْأَحْوَالِ الرُّوحَانِيَّةِ عَظُمَ تَضَرُّرُهُ بِهَا بَعْدَ الْمَوْتِ.
Bu sabit olduğuna göre deriz ki: İnsan amellerden birini peş peşe defalarca ve tekrar tekrar işlediğinde, bu tekrarlama sebebiyle nefsinde güçlü ve köklü bir meleke oluşur. Eğer bu meleke, ruhani saadetlerde faydalı amellerle sevindirici bir meleke olursa, ölümden sonra onunla duyduğu kıvanç büyük olur. Eğer bu meleke, ruhani durumlarda zarar verici bir meleke olursa, ölümden sonra onunla uğrayacağı zarar büyük olur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ التَّكْرِيرَ الْكَثِيرَ لَمَّا كَانَ سَبَبًا لِحُصُولِ تِلْكَ الْمَلَكَةِ الرَّاسِخَةِ كَانَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَعْمَالِ الْمُتَكَرِّرَةِ أَثَرٌ فِي حُصُولِ تِلْكَ الْمَلَكَةِ الرَّاسِخَةِ، وَذَلِكَ الْأَثَرُ وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مَحْسُوسٍ إِلَّا أَنَّهُ حَاصِلٌ فِي الْحَقِيقَةِ. وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ لِلْإِنْسَانِ لَمْحَةٌ وَلَا حَرَكَةٌ وَلَا سُكُونٌ، إِلَّا وَيَحْصُلُ مِنْهُ فِي جَوْهَرِ نَفْسِهِ أَثَرٌ مِنْ آثَارِ السَّعَادَةِ، أَوْ آثَارِ الشَّقَاوَةِ قَلَّ أَوْ كَثُرَ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ كَتَبَةِ الْأَعْمَالِ عِنْدَ هَؤُلَاءِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ وَهَذَا كُلُّهُ إِذَا فَسَّرْنَا قَوْلَهُ تَعَالَى: لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ بِالْمَلَائِكَةِ.
Bu sabit olduğuna göre deriz ki: Çokça tekrar etme, o köklü melekenin hâsıl olmasının sebebi olduğuna göre, tekrarlanan amellerin her birinin o köklü melekenin meydana gelmesinde bir eseri (etkisi) vardır. Bu eser duyularla algılanmasa bile gerçekte mevcuttur. Bunu bildiğinde açığa çıkar ki, insanın hiçbir bakışı, hiçbir hareketi ve hiçbir durgunluğu yoktur ki onun nefsinin cevherinde -az olsun çok olsun- mutluluk eserlerinden yahut bedbahtlık eserlerinden bir eser meydana gelmesin. İşte bunlara göre amellerin yazılmasından maksat budur; işlerin hakikatini en iyi Allah bilir. Bütün bunlar, Allah Teâlâ'nın: { لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ } “Onun önünden ve arkasından izleyen [melekler] vardır” buyruğunu meleklerle tefsir ettiğimiz takdirdedir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَيْضًا مَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَاخْتَارَهُ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ الْمُرَادُ: أَنَّهُ يَسْتَوِي فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى السِّرُّ وَالْجَهْرُ، وَالْمُسْتَخْفِي بِظُلْمَةِ اللَّيْلِ، وَالسَّارِبُ بِالنَّهَارِ الْمُسْتَظْهِرُ بِالْمُعَاوِنِينَ وَالْأَنْصَارِ وَهُمُ الْمُلُوكُ وَالْأُمَرَاءُ، فَمَنْ لَجَأَ إِلَى اللَّيْلِ فَلَنْ يَفُوتَ اللَّهَ أَمْرُهُ، وَمَنْ سَارَ نَهَارًا بِالْمُعَقِّبَاتِ وَهُمُ الْأَحْرَاسُ وَالْأَعْوَانُ الَّذِينَ يَحْفَظُونَهُ لَمْ يَنَجِّهِ أَحْرَاسُهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْمُعَقِّبُ الْعَوْنُ، لِأَنَّهُ إِذَا أَبْصَرَ هَذَا ذَاكَ فَلَا بُدَّ أَنْ يُبْصِرَ ذَاكَ هَذَا، فَتَصِيرُ بَصِيرَةُ كُلِّ/ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُعَاقِبَةً لِبَصِيرَةِ الْآخِرَةِ، فَهَذِهِ الْمُعَقِّبَاتُ لَا تُخَلِّصُ مِنْ قَضَاءِ اللَّهِ وَمِنْ قَدَرِهِ، وَهُمْ إِنْ ظَنُّوا أَنَّهُمْ يُخَلِّصُونَ مَخْدُومَهُمْ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وَمِنْ قَضَائِهِ فَإِنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ الْبَتَّةَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ بَعْثُ السَّلَاطِينِ وَالْأُمَرَاءِ وَالْكُبَرَاءِ عَلَى أَنْ يَطْلُبُوا الْخَلَاصَ مِنَ الْمَكَارِهِ عَنْ حِفْظِ اللَّهِ وَعِصْمَتِهِ وَلَا يُعَوِّلُوا فِي دَفْعِهَا عَلَى الْأَعْوَانِ وَالْأَنْصَارِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى بَعْدَهُ: وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ.
İkinci görüş: Bu da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledilmiş olup Ebû Müslim el-İsfahânî de bunu tercih etmiştir. Murat şudur: Gizli ile açık, gecenin karanlığına bürünen ile yardımcılarına ve destekçilerine -ki bunlar krallar ve emirlerdir- güvenip gündüz ortalıkta dolaşan, Allah Teâlâ'nın ilminde eşittir. Geceye sığınan kimse Allah'tan yakayı kurtaramaz; muakkibât ile -ki bunlar kendisini koruyan muhafızlar ve yardımcılarıdır- gündüz dolaşan kimseyi de muhafızları Allah Teâlâ'dan kurtaramaz. Muakkib yardımcı demektir; zira o kimse bunu gördüğünde, berikinin de onu görmesi kaçınılmazdır, böylece her birinin basireti diğerinin basiretini takip eder. Bu takipçiler Allah'ın kazasından ve kaderinden kurtaramazlar. Onlar efendilerini Allah'ın emrinden ve kazasından kurtaracaklarını sansalar bile buna asla güç yetiremezler. Bu sözden maksat, sultanları, emirleri ve ileri gelenleri, sıkıntılardan kurtuluşu Allah'ın korumasında ve himayesinde aramaya sevk etmek, bunların defedilmesinde yardımcı ve destekçilere bel bağlamamalarını sağlamaktır. Bundan dolayı Allah Teâlâ ardından şöyle buyurmuştur: { وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ } “Allah bir kavme bir kötülük diledi mi artık onun geri çevrilmesi yoktur. Onlar için O'ndan başka hiçbir koruyucu da yoktur.”
أما قوله تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ فَكَلَامُ جَمِيعِ الْمُفَسِّرِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ لَا يُغَيِّرُ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ النِّعَمِ بِإِنْزَالِ الِانْتِقَامِ إِلَّا بِأَنْ يَكُونَ مِنْهُمُ الْمَعَاصِي وَالْفَسَادُ. قَالَ الْقَاضِي: وَالظَّاهِرُ لَا يَحْتَمِلُ إِلَّا هَذَا الْمَعْنَى لِأَنَّهُ لَا شَيْءَ مِمَّا يَفْعَلُهُ تَعَالَى سِوَى الْعِقَابِ إِلَّا وَقَدْ يَبْتَدِئُ بِهِ فِي الدُّنْيَا مِنْ دُونِ تَغْيِيرٍ يَصْدُرُ مِنَ الْعَبْدِ فِيمَا تَقَدَّمَ لِأَنَّهُ تَعَالَى ابْتَدَأَ بِالنِّعَمِ دِينًا وَدُنْيَا وَيُفَضِّلُ فِي ذَلِكَ مَنْ شَاءَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ، فَالْمُرَادُ مِمَّا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى التَّغْيِيرُ بِالْهَلَاكِ وَالْعِقَابِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَبَعْضُهُمْ قَالَ هَذَا الْكَلَامَ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ [الرعد: ٦] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يُنْزِلُ بِهِمْ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ إِلَّا وَالْمَعْلُومُ مِنْهُمُ الْإِصْرَارُ عَلَى الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ، حَتَّى قَالُوا: إِذَا كَانَ الْمَعْلُومُ أَنَّ فِيهِمْ مَنْ يُؤْمِنُ أَوْ فِي عَقِبِهِ مَنْ يُؤْمِنُ فَإِنَّهُ تَعَالَى لَا يُنْزِلُ عَلَيْهِمْ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ الْكَلَامُ يَجْرِي عَلَى إِطْلَاقِهِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ كُلَّ قَوْمٍ بَالَغُوا فِي الْفَسَادِ وَغَيَّرُوا طَرِيقَتَهُمْ فِي إِظْهَارِ عُبُودِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ اللَّهَ يُزِيلُ عَنْهُمُ النِّعَمَ وَيُنْزِلُ عَلَيْهِمْ أَنْوَاعًا مِنَ الْعَذَابِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ الَّذِي يَكُونُ مُخْتَلِطًا بِأُولَئِكَ الْأَقْوَامِ فَرُبَّمَا دَخَلَ فِي ذَلِكَ الْعَذَابِ.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ } “Şüphesiz ki bir kavim kendi durumunu değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez” buyruğuna gelince; bütün müfessirlerin sözü göstermektedir ki bundan murat, onlar günahlar ve bozgunculuk işlemedikçe, Allah'ın onların içinde bulunduğu nimetleri intikam indirerek değiştirmeyeceğidir. Kādî şöyle demiştir: Ayetin zahiri ancak bu manaya ihtimal verir; çünkü O'nun cezalandırma dışındaki fiillerinden hiçbir şey yoktur ki, kuldan daha önce bir değişiklik sâdır olmaksızın Allah Teâlâ onu dünyada ilk olarak başlatmasın. Zira O Teâlâ din ve dünya nimetlerine ilk olarak başlamıştır ve bunda dilediğini dilediğine üstün kılar. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın zikrettiği şeyden murat, helak ve ceza ile değiştirmedir. Sonra ihtilaf ettiler; bazısı dedi ki: Bu söz, O'nun: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ } “Senden iyilikten önce kötülüğü acele istiyorlar” [Ra'd 13/6] buyruğuna dönüktür. Allah Teâlâ, onların küfür ve isyanda ısrar ettikleri bilinmedikçe köklerini kazıyan azabı üzerlerine indirmeyeceğini açıklamıştır. Hatta şöyle demişlerdir: Eğer aralarında iman edecek birinin veya soylarından iman edecek kimselerin bulunacağı bilinirse, Allah Teâlâ onların kökünü kazıyan azabı üzerlerine indirmez. Bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis söz mutlaklığı üzere caridir; bundan murat şudur: Hangi kavim fesatta ileri gider ve Allah Teâlâ'ya kulluğunu gösterme konusundaki tutumunu değiştirirse, şüphesiz Allah da nimetleri onlardan giderir ve üzerlerine türlü azaplar indirir. Bazıları da demiştir ki: O kavimlerle karışık halde yaşayan mümin kimse de bazen o azabın içine dâhil olur.
رُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ ﵁ قَالَ:
Ebû Bekir radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أن النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الظَّالِمَ فَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ يُوشِكُ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِعِقَابٍ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İnsanlar zalimi görüp de onun elini [zulümden] tutmazlarsa, çok sürmez Allah Teâlâ'nın onları genel bir cezayla kuşatması yakındır.”
وَاحْتَجَّ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ وَالْقَاضِي بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي مَسْأَلَتَيْنِ:
Ebû Ali el-Cübbâî ve Kādî bu ayetle iki meselede delil getirmişlerdir:
المسألة الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُعَاقِبُ أَطْفَالَ الْمُشْرِكِينَ بِذُنُوبِ آبَائِهِمْ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَيُغَيِّرُ اللَّهُ حَالَهُمْ مِنَ النِّعْمَةِ إِلَى الْعَذَابِ.
Birinci mesele: Allah Teâlâ müşriklerin çocuklarını babalarının günahları sebebiyle cezalandırmaz; çünkü onlar kendilerindeki nimeti değiştirmemişlerdir ki Allah da onların durumunu nimetten azaba çevirsin.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَالُوا: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ إِنَّهُ تَعَالَى يَبْتَدِئُ الْعَبْدَ بِالضَّلَالِ وَالْخِذْلَانِ أَوَّلَ مَا يَبْلُغُ وَذَلِكَ أَعْظَمُ مِنَ الْعِقَابِ، مَعَ أَنَّهُ مَا كَانَ مِنْهُ تَغْيِيرٌ.
İkinci mesele: Dediler ki: Ayet, Mücbire'nin, Allah Teâlâ'nın kulu bülûğa erdiği ilk anda saptırma ve yardımsız bırakma ile başlattığı -ki bu cezadan daha büyüktür- yönündeki görüşünün bâtıl olduğuna delalet eder; zira o kuldan herhangi bir değişiklik sâdır olmamıştır.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ اللَّهِ فِي التَّغْيِيرِ مُؤَخَّرٌ عَنْ فِعْلِ الْعَبْدِ، إلا أن قوله تعالى:
Cevap: Bu ayetin zahiri, Allah'ın değiştirmedeki fiilinin kulun fiilinden sonra olduğuna delalet eder; ancak Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْإِنْسَانِ: ٣٠] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مُؤَخَّرٌ عَنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى، فَوَقَعَ التَّعَارُضُ.
{ وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” [İnsân 76/30] ayeti ise, kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın fiilinden sonra olduğuna delalet eder; böylece bir tearuz (çelişki) hâsıl olur.
وَأما قوله: وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ فَقَدِ احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهِ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ غَيْرُ مُسْتَقِلٍّ فِي الْفِعْلِ. قَالُوا: وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا كَفَرَ الْعَبْدُ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ تَعَالَى يَحْكُمُ بِكَوْنِهِ مُسْتَحِقًّا لِلذَّمِّ فِي الدُّنْيَا وَالْعِقَابِ فِي الْآخِرَةِ، فَلَوْ كَانَ الْعَبْدُ مُسْتَقِلًّا بِتَحْصِيلِ الْإِيمَانِ لَكَانَ قَادِرًا عَلَى رَدِّ مَا أَرَادَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ قَوْلُهُ:
O'nun: { وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ } “Allah bir kavme bir kötülük diledi mi artık onun geri çevrilmesi yoktur” buyruğuna gelince; ashabımız kulun fiilde müstakil (bağımsız) olmadığına bununla delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Zira kul inkâr ettiğinde, şüphe yok ki O Teâlâ onun dünyada kınanmayı, ahirette de cezayı hak ettiğine hükmeder. Şayet kul imanı elde etmede bağımsız olsaydı, Allah Teâlâ'nın dilediğini geri çevirmeye muktedir olurdu; bu durumda ise O'nun şu buyruğu bâtıl olurdu:
وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ فَثَبَتَ أَنَّ الْآيَةَ السَّابِقَةَ وَإِنْ أَشْعَرَتْ بِمَذْهَبِهِمْ، إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى مَذْهَبِنَا. قَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَمْ تُغْنِ الْمُعَقِّبَاتُ شَيْئًا، وَقَالَ عَطَاءٌ عَنْهُ: لَا رَادَّ لِعَذَابِي وَلَا نَاقِضَ لِحُكْمِي: وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ أَيْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ يَتَوَلَّاهُمْ، وَيَمْنَعُ قَضَاءَ اللَّهِ عَنْهُمْ، وَالْمَعْنَى: مَا لَهُمْ والٍ يَلِي أَمْرَهُمْ، ويمنع العذاب عنهم.
{ وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ } “Allah bir kavme bir kötülük diledi mi artık onun geri çevrilmesi yoktur.” Böylece sabit oldu ki önceki ayet onların mezhebini ihsas ettirse de bu ayet bizim mezhebimiz lehine en güçlü delillerdendir. Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: "Muakkibât hiçbir fayda sağlamamıştır." Atâ da ondan nakletmiştir: "Benim azabımı geri çevirecek hiçbir şey, hükmümü bozacak hiçbir şey yoktur." { وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ } “Onlar için O'ndan başka hiçbir koruyucu da yoktur” buyruğu ise; Allah'tan başka onları sahiplenecek ve Allah'ın kazasını onlardan savuşturacak kimse yoktur demektir. Mana şudur: Onların işlerini üstlenecek ve azabı onlardan savacak hiçbir koruyucu yoktur.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ١٢ الى ١٣]
[Ra'd Suresi (13), Ayetler 12-13]
هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَيُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ (١٢) وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَيُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَيُصِيبُ بِها مَنْ يَشاءُ وَهُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحالِ (١٣)
{ هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَيُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ (١٢) وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَيُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَيُصِيبُ بِها مَنْ يَشاءُ وَهُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحالِ (١٣) } “O, size korku ve ümit içinde şimşeği gösteren ve ağır bulutları meydana getirendir. Gök gürültüsü O'nu hamd ile tesbih eder; melekler de O'nun korkusundan [tesbih ederler]. O yıldırımları gönderir de onlarla dilediğini çarpar. Onlar ise Allah hakkında mücadele edip dururlar. Oysa O'nun tuzağı/cezalandırması pek çetindir.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَوَّفَ الْعِبَادَ بِإِنْزَالِ مَا لَا مَرَدَّ لَهُ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ هَذِهِ الْآيَاتِ وَهِيَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ،
Bil ki Allah Teâlâ, geri çevrilmesi mümkün olmayan azabı indirmekle kulları korkutunca, bunun ardından şu ayetleri zikretti ki bunlar üç hususu içermektedir:
وَذَلِكَ لِأَنَّهَا دَلَائِلُ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَحِكْمَتِهِ، وَأَنَّهَا تُشْبِهُ النِّعَمَ وَالْإِحْسَانَ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَتُشْبِهُ الْعَذَابَ وَالْقَهْرَ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ.
Zira bunlar Allah Teâlâ'nın kudret ve hikmetine delillerdir; birtakım yönlerden nimet ve ihsana benzerken, birtakım yönlerden de azap ve kahra benzemektedir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَاهُنَا أُمُورًا أَرْبَعَةً. الْأَوَّلُ: الْبَرْقُ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki O Teâlâ burada dört husus zikretmiştir. Birincisi: Şimşektir; bu da Allah Teâlâ'nın: { يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً } “Size korku ve ümit içinde şimşeği gösterendir” buyruğudur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي انْتِصَابِ قَوْلِهِ: خَوْفاً وَطَمَعاً وجوه. الأول: لا يصح أن يكونا مَفْعُولًا لَهُمَا لِأَنَّهُمَا لَيْسَا بِفِعْلِ فَاعِلِ الْفِعْلِ الْمُعَلَّلِ إِلَّا عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْمُضَافِ أَيْ إِرَادَةَ خَوْفٍ وَطَمَعٍ أَوْ عَلَى مَعْنَى إِخَافَةً وَإِطْمَاعًا. الثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَا مُنْتَصِبَيْنِ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْبَرْقِ كَأَنَّهُ فِي نَفْسِهِ خَوْفٌ وَطَمَعٌ وَالتَّقْدِيرُ: ذَا خَوْفٍ وَذَا طَمَعٍ أَوْ عَلَى مَعْنَى إِيخَافًا وَإِطْمَاعًا. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَا حَالًا مِنَ الْمُخَاطَبِينَ أَيْ خَائِفِينَ وَطَامِعِينَ.
Birinci Mesele: Keşşâf sahibi, { خَوْفاً وَطَمَعاً } “korku ve ümit” ifadesinin mansub olması hususunda birtakım vecihler zikretmiştir: Birincisi: Bunların mef'ulün leh olması sahih değildir; çünkü bunlar, gerekçesi gösterilen fiilin failinin fiili değildir; ancak muzafın hazfi takdiriyle -yani korku ve ümit iradesiyle- yahut korkutarak ve ümitlendirerek manasında olursa caizdir. İkincisi: Bunların şimşekten hâl olarak mansub olması caizdir; sanki şimşeğin kendisi korku ve ümittir. Takdiri de "korku sahibi ve ümit sahibi olarak" yahut "korkutucu ve ümitlendirici olarak" demektir. Üçüncüsü: Muhataplardan hâl olmasıdır, yani "korkarak ve ümit ederek" demektir.
المسألة الثَّانِيَةُ: فِي كَوْنِ الْبَرْقِ خَوْفًا وَطَمَعًا وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّ عِنْدَ لَمَعَانِ الْبَرْقِ يُخَافُ وُقُوعُ الصَّوَاعِقِ وَيُطْمَعُ فِي نُزُولِ الْغَيْثِ قَالَ الْمُتَنَبِّي:
İkinci Mesele: Şimşeğin korku ve ümit olması hususunda birtakım vecihler vardır. Birincisi: Şimşek çaktığında yıldırımların düşmesinden korkulur ve yağmurun inmesi ümit edilir. Mütenebbî şöyle demiştir:
فَتًى كَالسَّحَابِ الْجَوْنِ يَخْشَى وَيَرْتَجِي ... يُرَجِّي الْحَيَا منها ويخشى الصواعق
"Kara bulut gibi bir yiğittir ki korkulur ve umulur; ondan yağmur beklenir, yıldırımlarından ise korkulur."
الثَّانِي: أَنَّهُ يَخَافُ الْمَطَرَ مِنْ لَهُ فِيهِ ضَرَرٌ كَالْمُسَافِرِ وَكَمَنَ فِي جِرَابِهِ التَّمْرُ وَالزَّبِيبُ وَيَطْمَعُ فِيهِ مَنْ لَهُ فِيهِ نَفْعٌ. الثَّالِثُ: أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ يَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ خَيْرٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قَوْمٍ، وَشَرٌّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى آخَرِينَ، فَكَذَلِكَ الْمَطَرُ خَيْرٌ فِي حَقِّ مَنْ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي أَوَانِهِ، وَشَرٌّ فِي حَقِّ مَنْ يَضُرُّهُ ذَلِكَ، إِمَّا بِحَسَبِ الْمَكَانِ أَوْ بِحَسَبِ الزَّمَانِ.
İkincisi: Yolcu gibi ve torbasında hurma ile kuru üzüm bulunan kimse gibi yağmurdan zarar görecek olan kimse korkar; yağmurdan menfaati olan kimse ise onu ümit eder. Üçüncüsü: Dünyada meydana gelen her şey bir topluluğa göre hayır, diğerlerine göre ise şerdir. Tıpkı bunun gibi yağmur da vaktinde ona muhtaç olan kimsenin hakkında hayır, -gerek mekân gerekse zaman bakımından- bundan zarar gören kimsenin hakkında ise şerdir.
المسألة الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ حُدُوثَ الْبَرْقِ دَلِيلٌ عَجِيبٌ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَبَيَانُهُ أَنَّ السَّحَابَ لَا شَكَّ أَنَّهُ جِسْمٌ مركب في أَجْزَاءٍ رَطْبَةٍ مَائِيَّةٍ، وَمِنْ أَجْزَاءٍ هَوَائِيَّةٍ وَنَارِيَّةٍ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْغَالِبَ عَلَيْهِ الْأَجْزَاءُ الْمَائِيَّةُ والماء جسم بارد رطب، والنار جسم حار يَابِسٌ وَظُهُورُ الضِّدِّ مِنَ الضِّدِّ التَّامِّ عَلَى خِلَافِ الْعَقْلِ فَلَا بُدَّ مِنْ صَانِعٍ مُخْتَارٍ يُظْهِرُ الضِّدَّ مِنَ الضِّدِّ.
Üçüncü Mesele: Bil ki şimşeğin meydana gelmesi, Allah Teâlâ'nın kudretine şaşılacak bir delildir. Açıklaması şöyledir: Şüphe yok ki bulut; nemli su cüzlerinden, havaî ve nârî (ateşe ait) cüzlerden mürekkep bir cisimdir. Şüphe yok ki ona galip olan su cüzleridir; su ise soğuk ve nemli bir cisimdir, ateş ise sıcak ve kuru bir cisimdir. Bir zıddın tam zıddından ortaya çıkması ise akla aykırıdır; dolayısıyla zıddı zıttan ortaya çıkaran muhtar (dilediğini yapan) bir Yaratıcı'nın bulunması zorunludur.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الرِّيحَ احْتَقَنَ فِي دَاخِلِ جِرْمِ السَّحَابِ وَاسْتَوْلَى الْبَرْدُ عَلَى ظَاهِرِهِ فَانْجَمَدَ السَّطْحُ الظَّاهِرُ مِنْهُ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الرِّيحَ يُمَزِّقُهُ تَمْزِيقًا عَنِيفًا فَيَتَوَلَّدُ مِنْ ذَلِكَ التَّمْزِيقِ الشَّدِيدِ حَرَكَةٌ عَنِيفَةٌ، وَالْحَرَكَةُ الْعَنِيفَةُ مُوجِبَةٌ لِلسُّخُونَةِ وَهِيَ الْبَرْقُ؟
Eğer denilirse ki: Rüzgâr bulut cisminin içinde sıkıştı, dışına soğukluk galebe çaldı da dış yüzeyi dondu; sonra o rüzgâr bulutu şiddetle yırttı, bu şiddetli yırtılmadan şiddetli bir hareket doğdu, şiddetli hareket de sıcaklığı -yani şimşeği- gerektirdi denilmesi neden caiz olmasın?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ كُلَّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ عَلَى خِلَافِ الْمَعْقُولِ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: أَيْنَمَا يَحْصُلِ الْبَرْقُ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَحْصُلَ الرَّعْدُ وَهُوَ الصَّوْتُ الْحَادِثُ مِنْ تَمَزُّقِ السَّحَابِ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ كَثِيرًا مَا يَحْدُثُ الْبَرْقُ الْقَوِيُّ مِنْ غَيْرِ حُدُوثِ الرَّعْدِ. الثَّانِي: أَنَّ السُّخُونَةَ الْحَاصِلَةَ بِسَبَبِ قُوَّةِ الْحَرَكَةِ مُقَابِلَةٌ لِلطَّبِيعَةِ الْمَائِيَّةِ الْمُوجِبَةِ لِلْبَرْدِ، وَعِنْدَ حُصُولِ هَذَا الْعَارِضِ الْقَوِيِّ كَيْفَ تَحْدُثُ النَّارِيَّةُ؟
Cevap: Zikrettiğiniz her şey akla aykırıdır; açıklaması birtakım yönlerdendir: Birincisi: Eğer durum böyle olsaydı, şimşeğin meydana geldiği her yerde -bulutun yırtılmasından doğan ses olan- gök gürültüsünün de meydana gelmesinin zorunlu olduğu söylenmeliydi. Oysa durumun böyle olmadığı malumdur; zira çoğu zaman gök gürültüsü olmaksızın güçlü bir şimşek meydana gelmektedir. İkincisi: Hareketin şiddeti sebebiyle hâsıl olan sıcaklık, soğukluğu gerektiren suyun tabiatına zıttır. Bu güçlü zıtlık varken ateşlilik nasıl meydana gelebilir?
بَلْ نَقُولُ: النِّيرَانُ الْعَظِيمَةُ تَنْطَفِئُ بِصَبِّ الْمَاءِ عَلَيْهَا، وَالسَّحَابُ كُلُّهُ مَاءٌ فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يَحْدُثَ فِيهِ شُعْلَةٌ ضَعِيفَةٌ نَارِيَّةٌ؟ الثَّالِثُ: مِنْ مَذْهَبِكُمْ أَنَّ النَّارَ الصِّرْفَةَ لَا لَوْنَ لَهَا الْبَتَّةَ، فَهَبْ أَنَّهُ حَصَلَتِ النَّارِيَّةُ بِسَبَبِ قُوَّةِ الْمُحَاكَّةِ الْحَاصِلَةِ بِأَجْزَاءِ السَّحَابِ لَكِنْ مِنْ أَيْنَ حَدَثَ ذَلِكَ اللَّوْنُ الْأَحْمَرُ؟ فَثَبَتَ أَنَّ السَّبَبَ الَّذِي ذَكَرُوهُ ضَعِيفٌ وَأَنَّ حُدُوثَ النَّارِ الْحَاصِلَةِ فِي جِرْمِ السَّحَابِ مَعَ كَوْنِهِ مَاءً خَالِصًا لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِقُدْرَةِ القادر الحكيم.
Hatta deriz ki: Büyük ateşler üzerine su dökülmesiyle söner; oysa bulutun tamamı sudur, öyleyse onun içinde zayıf bir ateş alevinin meydana gelmesi nasıl mümkün olabilir? Üçüncüsü: Sizin mezhebinize göre sırf ateşin hiçbir rengi yoktur. Farz edelim ki bulut cüzlerinde meydana gelen sürtünmenin şiddeti sebebiyle ateşlilik hâsıl oldu; peki o kırmızı renk nereden ortaya çıktı? Böylece sabit oldu ki onların zikrettiği sebep zayıftır ve sırf su olmasına rağmen bulut kütlesinde ateşin meydana gelmesi ancak Kādir ve Hakîm olan [Allah]'ın kudretiyle mümkündür.
النوع الثاني: من الدلائل المذكورة في هذه الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : السَّحَابُ اسْمُ جِنْسٍ وَالْوَاحِدَةُ سَحَابَةٌ وَالثِّقَالُ جَمْعُ ثَقِيلَةٍ لِأَنَّكَ تَقُولُ سَحَابَةٌ ثَقِيلَةٌ وَسَحَابٌ ثِقَالٌ كَمَا تَقُولُ امْرَأَةٌ كَرِيمَةٌ وَنِسَاءٌ كِرَامٌ وَهِيَ الثِّقَالُ بِالْمَاءِ.
İkinci Tür: Bu ayette zikredilen delillerden [ikincisi] Allah Teâlâ'nın: { وَيُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ } “Ve ağır bulutları meydana getirendir” buyruğudur. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: es-Sehâb (السَّحَابُ) cins ismidir, tekili sehâbedir (سَحَابَةٌ); es-sikâl (الثِّقَالُ) ise sekīlenin (ثَقِيلَةٌ) çoğuludur. Zira tıpkı "kerîme bir kadın ve kerîm kadınlar" (امْرَأَةٌ كَرِيمَةٌ وَنِسَاءٌ كِرَامٌ) dediğin gibi, "sekīle bir bulut ve sikâl bulutlar" (سَحَابَةٌ ثَقِيلَةٌ وَسَحَابٌ ثِقَالٌ) dersin; bunlar su ile ağırlaşmış olanlardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا أَيْضًا مِنْ دَلَائِلِ الْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَجْزَاءَ الْمَائِيَّةَ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا حَدَثَتْ فِي جَوِّ الْهَوَاءِ أَوْ يُقَالُ إِنَّهَا تَصَاعَدَتْ مِنْ وَجْهِ الْأَرْضِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حُدُوثُهَا بِإِحْدَاثِ مُحْدِثٍ حَكِيمٍ قَادِرٍ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ تَصَاعَدَتْ مِنَ الْأَرْضِ فَلَمَّا وَصَلَتْ إِلَى الطَّبَقَةِ الْبَارِدَةِ مِنَ الْهَوَاءِ بَرَدَتْ فَثَقُلَتْ فَرَجَعَتْ إِلَى الْأَرْضِ فَنَقُولُ هَذَا بَاطِلٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَمْطَارَ مُخْتَلِفَةٌ فَتَارَةً تَكُونُ الْقَطَرَاتُ كَبِيرَةً وَتَارَةً تَكُونُ صَغِيرَةً وَتَارَةً تَكُونُ مُتَقَارِبَةً، وَأُخْرَى تَكُونُ مُتَبَاعِدَةً وَتَارَةً تَدُومُ مُدَّةَ نُزُولِ الْمَطَرِ زَمَانًا طَوِيلًا وَتَارَةً قَلِيلًا فَاخْتِلَافُ الْأَمْطَارِ فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ مَعَ أَنَّ طَبِيعَةَ الْأَرْضِ وَاحِدَةٌ، وَطَبِيعَةَ الشَّمْسِ الْمُسَخِّنَةِ لِلْبُخَارَاتِ وَاحِدَةٌ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِتَخْصِيصِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ وو أيضا فَالتَّجْرِبَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ لِلدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ فِي نُزُولِ الْغَيْثِ أَثَرًا عَظِيمًا وَلِذَلِكَ كَانَتْ صَلَاةُ الِاسْتِسْقَاءِ مَشْرُوعَةً، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِيهِ هُوَ قُدْرَةُ الْفَاعِلِ لَا الطَّبِيعَةُ وَالْخَاصِّيَّةُ.
Bil ki bu da kudret ve hikmet delillerindendir. Çünkü bu su cüzlerinin ya hava boşluğunda meydana geldiği söylenecektir ya da yeryüzünden yükseldiği söylenecektir. Şayet birincisi ise, bunların meydana gelmesinin Hakîm ve Kādir bir Varedicinin var etmesiyle olması gerekir ki matlup olan da budur. Şayet ikincisi ise -ki o da bu cüzlerin yeryüzünden yükseldiği, havanın soğuk tabakasına ulaştığında soğuyup ağırlaştığı ve yeryüzüne geri döndüğü sözüdür- deriz ki bu bâtıldır. Zira yağmurlar farklı farklıdır; bazen damlalar büyük, bazen küçük, bazen sık, bazen seyrek olur; bazen yağmurun yağma süresi uzun bir zaman sürer, bazen de kısa sürer. Yeryüzünün tabiatı bir, buharları ısıtan güneşin tabiatı bir olduğu halde yağmurların bu sıfatlarda farklılık göstermesi, mutlaka muhtar bir Failin tahsisiyle olmalıdır. Ayrıca tecrübe göstermiştir ki yağmurun inmesinde dua ve yakarışın büyük bir tesiri vardır; bu sebeple yağmur duası (istiskā) namazı meşru kılınmıştır. Böylece bildik ki onda asıl tesir eden tabiat ve hususiyet değil, Failin kudretidir.
النوع الثَّالِثُ: مِنَ الدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الرَّعْدُ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَفِيهِ أَقْوَالٌ:
Üçüncü Tür: Bu ayette zikredilen delillerden [üçüncüsü] gök gürültüsüdür ki bu O'nun: { وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ } “Gök gürültüsü O'nu hamd ile tesbih eder; melekler de O'nun korkusundan [tesbih ederler]” buyruğudur. Bunda birtakım görüşler vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الرَّعْدَ اسْمُ مَلَكٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَهَذَا الصَّوْتُ الْمَسْمُوعُ هُوَ صَوْتُ ذَلِكَ الْمَلَكِ بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّهْلِيلِ
Birinci görüş: Ra'd (gök gürültüsü), meleklerden bir meleğin adıdır; işitilen bu ses ise o meleğin tesbih ve tehlil sesidir.
عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ الْيَهُودَ سَأَلَتِ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ الرَّعْدِ مَا هُوَ؟ فَقَالَ: «مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُوَكَّلٌ بِالسَّحَابِ مَعَهُ مَخَارِيقُ مِنْ نَارٍ يَسُوقُ بِهَا السَّحَابَ حَيْثُ شَاءَ اللَّهُ» . قَالُوا: فَمَا الصَّوْتُ الَّذِي نَسْمَعُ؟ قَالَ:
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Ra'd'ın ne olduğunu sordular. O da şöyle buyurdu: “Meleklerden bir melektir; bulutlara görevli kılınmıştır, yanında ateşten kamçılar vardır, onlarla bulutları Allah'ın dilediği yere sürer.” Onlar: "Peki işittiğimiz o ses nedir?" dediler. Şöyle buyurdu: