«زَجْرُهُ السَّحَابَ»
“[O ses,] onun bulutları sevk edip sürmesidir.”
وَعَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ لَيْسَ بِمَلَكٍ فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ الرَّعْدُ هُوَ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِالسَّحَابِ وَصَوْتُهُ تَسْبِيحٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ الصَّوْتُ أَيْضًا يُسَمَّى بِالرَّعْدِ وَيُؤَكِّدُ هَذَا مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ إِذَا سَمِعَ الرَّعْدَ قَالَ: سُبْحَانَ الَّذِي سَبَّحْتَ لَهُ.
Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre o, Allah'ın yarattıklarından bir mahluk olup melek değildir. Bu görüşe göre ra'd, bulutlara memur kılınmış melektir; sesi ise Allah Teâlâ'yı tesbih etmesidir. Bu sesin kendisine de ra'd (gök gürültüsü) adı verilir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen şu söz de bunu teyit etmektedir: O, gök gürültüsünü işittiğinde: “Kendisini tesbih ettiğin [Allah] noksanlıklardan münezzehtir” derdi.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ يُنْشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ فَيَنْطِقُ أَحْسَنَ النُّطْقِ وَيَضْحَكُ أَحْسَنَ الضَّحِكِ فَنُطْقُهُ الرَّعْدُ وَضَحِكُهُ الْبَرْقُ» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Şüphesiz Allah ağır bulutları var eder; o bulut en güzel şekilde konuşur ve en güzel şekilde güler. Onun konuşması gök gürültüsü, gülmesi ise şimşektir.”
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ وَذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ الْبِنْيَةُ لَيْسَتْ شَرْطًا لِحُصُولِ الْحَيَاةِ فَلَا يَبْعُدُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَخْلُقَ الْحَيَاةَ وَالْعِلْمَ وَالْقُدْرَةَ وَالنُّطْقَ فِي أَجْزَاءِ السَّحَابِ فَيَكُونُ هَذَا الصَّوْتُ الْمَسْمُوعُ فِعْلًا لَهُ وَكَيْفَ يُسْتَبْعَدُ ذَلِكَ ونحن نرى ن السَّمَنْدَلَ يَتَوَلَّدُ فِي النَّارِ، وَالضَّفَادِعَ تَتَوَلَّدُ فِي الْمَاءِ الْبَارِدِ، وَالدُّودَةَ الْعَظِيمَةِ رُبَّمَا تَتَوَلَّدُ فِي الثُّلُوجِ الْقَدِيمَةِ، وَأَيْضًا فَإِذَا لَمْ يَبْعُدْ تَسْبِيحُ الْجِبَالِ فِي زَمَنِ دَاوُدَ ﵇، وَلَا تَسْبِيحُ الْحَصَى فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ «فَكَيْفَ يُسْتَبْعَدُ تَسْبِيحُ السَّحَابِ» وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَهَذَا الشَّيْءُ الْمُسَمَّى بِالرَّعْدِ مَلَكٌ أَوْ لَيْسَ/ بِمَلَكٍ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَيْسَ بِمَلَكٍ لِأَنَّهُ عَطَفَ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةَ، فَقَالَ: وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَالْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ مُغَايِرٌ لِلْمَعْطُوفِ. وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ وَإِنَّمَا إِفْرَادُهُ بِالذِّكْرِ عَلَى سَبِيلِ التَّشْرِيفِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] وَفِي قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ [الْأَحْزَابِ: ٧] .
Bil ki bu görüş uzak bir ihtimal değildir. Zira Ehl-i Sünnet'e göre hayatın meydana gelmesi için [organik bir] bünye şart değildir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bulut parçalarında hayat, ilim, kudret ve konuşma yaratması uzak bir ihtimal değildir; böylece işitilen bu ses O'nun bir fiili olur. Semenderin ateşte meydana geldiğini, kurbağaların soğuk suda oluştuğunu ve büyük bir kurdun bazen eski karların içinde türediğini gördüğümüz halde bu nasıl uzak görülebilir? Yine Dâvûd aleyhisselâm zamanında dağların tesbih etmesi ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında çakıl taşlarının tesbih etmesi uzak görülmediğine göre, bulutun tesbih etmesi nasıl uzak görülebilir? Bu görüşe göre ra'd denen bu varlığın melek olup olmadığı hususunda iki görüş vardır: Birincisi: O melek değildir; zira melekleri onun üzerine atfetmiş ve { وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ } “ve melekler de O'nun korkusundan...” buyurmuştur. Matuf (üzerine atfedilen), ma'tûfün aleyhten (kendisine atıf yapılandan) başkadır. İkincisi: Onun melekler cinsinden olması uzak bir ihtimal değildir; meleklerden ayrı olarak anılması ise { وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } [Bakara 98] “meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mikail'e...” ve { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } [Ahzâb 7] “Hani biz peygamberlerden sözlerini almıştık; senden de, Nuh'tan da...” ayetlerinde olduğu gibi şereflendirme kabilindendir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الرَّعْدَ اسْمٌ لِهَذَا الصَّوْتِ الْمَخْصُوصِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّ الرَّعْدَ يُسَبِّحُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ، لِأَنَّ التَّسْبِيحَ وَالتَّقْدِيسَ وَمَا يَجْرِي مَجْرَاهُمَا لَيْسَ إِلَّا وُجُودَ لَفْظٍ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ التَّنْزِيهِ وَالتَّقْدِيسِ لِلَّهِ ﷾، فَلَمَّا كَانَ حدوث هذا الصوت دليلا على وجود مُتَعَالٍ عَنِ النَّقْصِ وَالْإِمْكَانِ، كَانَ ذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ تَسْبِيحًا، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الْإِسْرَاءِ: ٤٤] .
İkinci görüş: Ra'd bu özel sesin adıdır. Bununla birlikte gök gürültüsü Allah Sübhânehu'yu tesbih etmektedir; çünkü tesbih, takdis ve bu manaya gelen şeyler, Allah celle celâlühû için tenzih ve takdisin gerçekleştiğine delalet eden bir lafzın varlığından ibarettir. Bu sesin meydana gelişi, noksanlıktan ve imkândan münezzeh bir Varlığın mevcudiyetine delil olunca, hakikatte bu bir tesbih olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } [İsrâ 44] “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin” buyruğunun anlamı da budur.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ كَوْنِ الرَّعْدِ مُسَبِّحًا أَنَّ مَنْ يَسْمَعُ الرَّعْدَ فَإِنَّهُ يُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَى، فَلِهَذَا الْمَعْنَى أُضِيفَ هَذَا التَّسْبِيحُ إِلَيْهِ.
Üçüncü görüş: Ra'dın tesbih edici olmasından murat, gök gürültüsünü işiten kimsenin Allah Teâlâ'yı tesbih etmesidir. Bu manadan dolayı tesbih ona isnat edilmiştir.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: مِنْ كَلِمَاتِ الصُّوفِيَّةِ الرَّعْدُ صَعْقَاتُ الْمَلَائِكَةِ، وَالْبَرْقُ زَفَرَاتُ أَفْئِدَتِهِمْ، وَالْمَطَرُ بُكَاؤُهُمْ.
Dördüncü görüş: Sûfîlerin kelamındandır: “Ra'd meleklerin haykırışları, şimşek kalplerinin iniltisi, yağmur ise onların ağlamasıdır.”
فَإِنْ قِيلَ: وَمَا حَقِيقَةُ الرَّعْدِ؟
Eğer: “Ra'dın hakikati nedir?” denilirse,
قُلْنَا: اسْتَقْصَيْنَا الْقَوْلَ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» فِي قَوْلِهِ: فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ [الْبَقَرَةِ: ١٩] .
Deriz ki: Bakara Suresi'nde yer alan: { فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ } [Bakara 19] “Onda karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır” ayetinde bu sözü etraflıca açıklamıştık.
أما قوله: وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ فَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ يَقُولُ: عَنَى بِهَؤُلَاءِ الْمَلَائِكَةِ أَعْوَانَ الرَّعْدِ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ لَهُ أَعْوَانًا، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ أَيْ وَتُسَبِّحُ الْمَلَائِكَةُ مِنْ خِيفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَخَشْيَتِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّهُمْ خَائِفُونَ مِنَ اللَّهِ لَا كَخَوْفِ ابْنِ آدَمَ، فَإِنَّ أَحَدَهُمْ لَا يَعْرِفُ مَنْ عَلَى يَمِينِهِ وَمَنْ عَلَى يَسَارِهِ، وَلَا يَشْغَلُهُ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ طَعَامٌ وَلَا شَرَابٌ وَلَا شَيْءٌ.
O'nun: { وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ } “ve melekler de O'nun korkusundan [tesbih ederler]” sözüne gelince; bil ki müfessirlerden bazıları şöyle der: Bu meleklerle ra'dın yardımcıları kastedilmiştir; zira Sübhânehu ve Teâlâ onun için yardımcılar kılmıştır. O'nun: { وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ } sözünün anlamı; melekler de Allah Teâlâ'nın korkusundan ve haşyetinden tesbih ederler, demektir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Onlar Allah'tan âdemoğlunun korkusu gibi değil [bambaşka bir şekilde] korkarlar; öyle ki onlardan biri sağında ve solunda kim olduğunu bilmez; hiçbir yiyecek, içecek veya herhangi bir şey onları Allah'a ibadetten alıkoymaz.”
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُحَقِّقِينَ مِنَ الْحُكَمَاءِ يَذْكُرُونَ أَنَّ هَذِهِ الْآثَارَ الْعُلْوِيَّةَ إِنَّمَا تَتِمُّ بِقُوًى رُوحَانِيَّةٍ فَلَكِيَّةٍ، فَلِلسَّحَابِ رُوحٌ مُعِينٌ مِنَ الْأَرْوَاحِ الْفَلَكِيَّةِ يُدَبِّرُهُ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الرِّيَاحِ وَفِي سَائِرِ الْآثَارِ الْعُلْوِيَّةِ، وَهَذَا عَيْنُ مَا نَقَلْنَاهُ مِنْ أَنَّ الرَّعْدَ اسْمُ مَلَكٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يُسَبِّحُ اللَّهَ، فَهَذَا الَّذِي قَالَهُ الْمُفَسِّرُونَ بِهَذِهِ العبارة هو عين مَا ذَكَرَهُ الْمُحَقِّقُونَ عَنِ الْحُكَمَاءِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْعَاقِلِ الْإِنْكَارُ؟
Bil ki felsefecilerden muhakkik olanlar, bu üst âlem hadiselerinin (el-âsâru'l-ulviyye) ancak feleklere ait ruhanî kuvvetlerle tamamlandığını zikrederler. Dolayısıyla bulutu yöneten felekî ruhlardan muayyen bir ruh vardır; rüzgârlar ve diğer üst âlem hadiseleri hakkında söylenecek söz de böyledir. Bu ise, ra'dın Allah'ı tesbih eden meleklerden bir melek olduğuna dair naklettiğimiz şeyin ta kendisidir. Müfessirlerin bu ibareyle söylediği şey, muhakkik felsefecilerin zikrettiği şeyin ta kendisi olduğuna göre, akıl sahibine bunu inkâr etmek nasıl yakışır?
النوع الرَّابِعُ: مِنَ الدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَيُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَيُصِيبُ بِها مَنْ يَشاءُ وَاعْلَمْ أَنَّا قَدْ ذَكَرْنَا مَعْنَى الصَّوَاعِقِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عَامِرِ/ بْنِ الطُّفَيْلِ وَأَرْبَدَ بْنِ رَبِيعَةَ أَخِي لَبِيدِ بْنِ رَبِيعَةَ أَتَيَا النَّبِيَّ ﷺ يُخَاصِمَانِهِ وَيُجَادِلَانِهِ، وَيُرِيدَانِ الْفَتْكَ بِهِ، فَقَالَ أَرْبَدُ بْنُ رَبِيعَةَ أَخُو لَبِيدِ بْنِ رَبِيعَةَ: أَخْبِرْنَا عَنْ رَبِّنَا أَمِنْ نُحَاسٍ هُوَ أَمْ مِنْ حَدِيدٍ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا رَجَعَ أَرْبَدُ أَرْسَلَ عَلَيْهِ صَاعِقَةً فَأَحْرَقَتْهُ، وَرَمَى عَامِرًا بِغُدَّةٍ كَغُدَّةِ الْبَعِيرِ، وَمَاتَ فِي بَيْتِ سَلُولِيَّةٍ.
Dördüncü Tür: Bu ayette zikredilen delillerden [dördüncüsü] O'nun: { وَيُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَيُصِيبُ بِها مَنْ يَشاءُ } “O yıldırımlar gönderir de onları dilediğine çarpar” buyruğudur. Bil ki biz yıldırımların manasını Bakara Suresi'nde zikretmiştik. Müfessirler şöyle demişlerdir: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip onunla hasımlaşan, tartışan ve ona suikast düzenlemek isteyen Âmir b. et-Tufeyl ile Lebîd b. Rebîa'nın kardeşi Erbed b. Rebîa hakkında inmiştir. Lebîd b. Rebîa'nın kardeşi Erbed: “Bize Rabbinden haber ver; O bakırdan mıdır yoksa demirden midir?” dedi. Sonra Erbed geri dönüp gittiğinde [Allah] üzerine bir yıldırım gönderdi ve onu yaktı; Âmir'e de deve urları gibi bir ur musallat etti ve o da Selûlî bir kadının evinde öldü.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَمْرَ الصَّاعِقَةِ عَجِيبٌ جِدًّا وَذَلِكَ لِأَنَّهَا تَارَةً تَتَوَلَّدُ مِنَ السَّحَابِ، وَإِذَا نَزَلَتْ مِنَ السَّحَابِ فَرُبَّمَا غَاصَتْ فِي الْبَحْرِ وَأَحْرَقَتِ الْحِيتَانَ فِي لُجَّةِ الْبَحْرِ، وَالْحُكَمَاءُ بَالَغُوا فِي وَصْفِ قُوَّتِهَا، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ النَّارَ حَارَّةٌ يَابِسَةٌ وَطَبِيعَتُهَا ضِدُّ طَبِيعَةِ السَّحَابِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ طَبِيعَتُهَا فِي الْحَرَارَةِ وَالْيُبُوسَةِ أَضْعَفَ مِنْ طَبِيعَةِ النِّيرَانِ الْحَادِثَةِ عِنْدَنَا عَلَى الْعَادَةِ، لَكِنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَإِنَّهَا أَقْوَى نِيرَانِ هَذَا الْعَالَمِ، فَثَبَتَ أَنَّ اخْتِصَاصَهَا بِمَزِيدِ تِلْكَ الْقُوَّةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِسَبَبِ تَخْصِيصِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ.
Bil ki yıldırım meselesi son derece hayret vericidir. Zira o bazen buluttan doğar; buluttan indiğinde de denizlere dalar ve denizin derinliklerindeki balıkları yakar. Felsefeciler onun kuvvetini nitelemede ileri gitmişlerdir. [Bunun] delil olma yönü şudur: Ateş sıcak ve kurudur; onun tabiatı bulutun tabiatının zıddıdır. Dolayısıyla onun sıcaklık ve kuruluktaki tabiatının, âdet gereği yanımızda meydana gelen ateşlerin tabiatından daha zayıf olması gerekirdi; fakat durum öyle değildir, aksine o bu âlemin en kuvvetli ateşidir. Böylece sabit oldu ki onun bu fazladan kuvvete tahsis edilmesi, mutlaka muhtar bir Failin tahsisiyle olmalıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الدَّلَائِلَ الْأَرْبَعَةَ قَالَ: وَهُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ دَلَائِلَ كَمَالِ عِلْمِهِ فِي قَوْلِهِ: يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى [الرَّعْدِ: ٨] وَبَيَّنَ دَلَائِلَ كمال القدرة في هذه الآيات.
Bil ki Allah Teâlâ bu dört delili zikredince: { وَهُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ } buyurmuştur. Muradı şudur: Allah Teâlâ ilminin kemalinin delillerini { يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى } [Ra'd 8] “Her dişinin ne taşıdığını O bilir” buyruğunda açıklamış; kudretinin kemalinin delillerini de bu ayetlerde açıklamıştır.
ثم قال: وَهُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ يَعْنِي هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ مَعَ ظُهُورِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ يُجَادِلُونَ فِي اللَّهِ وَهُوَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الرد على الكفار الَّذِي قَالَ: أَخْبِرْنَا عَنْ رَبِّنَا أَمِنْ نُحَاسٍ أَمْ مِنْ حَدِيدٍ. وَثَانِيهَا:
Sonra: { وَهُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ } buyurdu; yani bu kâfirler, bu deliller apaçık ortada iken Allah hakkında mücadele etmektedirler. Bunun birkaç ihtimali vardır: Birincisi: Kastedilenin, “Bize Rabbinden haber ver; O bakırdan mıdır yoksa demirden midir?” diyen kâfirlere bir cevap olmasıdır. İkincisi:
أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الرَّدَّ عَلَى جِدَالِهِمْ فِي إِنْكَارِ الْبَعْثِ وَإِبْطَالِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الرَّدَّ عَلَيْهِمْ فِي طَلَبِ سَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ. وَرَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الرَّدَّ عَلَيْهِمْ فِي اسْتِنْزَالِ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ. وَفِي هَذِهِ الْوَاوِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا لِلْحَالِ، وَالْمَعْنَى: فَيُصِيبُ بِالصَّاعِقَةِ مَنْ يَشَاءُ فِي حَالِ جِدَالِهِ فِي اللَّهِ، وَذَلِكَ أَنَّ أَرْبَدَ لَمَّا جَادَلَ فِي اللَّهِ أَحْرَقَتْهُ الصَّاعِقَةُ. وَالثَّانِي: أَنَّهَا وَاوُ الِاسْتِئْنَافِ كَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَمَّمَ ذِكْرَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ:
Muradın, onların yeniden dirilmeyi inkâr etme ve haşr ile neşri bâtıl sayma hususundaki tartışmalarına bir reddiye olmasıdır. Üçüncüsü: Muradın, onların diğer mucizeleri talep etmelerine bir reddiye olmasıdır. Dördüncüsü: Muradın, onların köklerini kazıyıcı bir azabın inmesini istemelerine karşı bir reddiye olmasıdır. Bu [cümledeki] “vav” harfi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Hâl içindir; manası şöyledir: “Allah hakkında mücadele ettiği bir hâlde iken O yıldırımı dilediğine çarpar.” Nitekim Erbed, Allah hakkında mücadele edince yıldırım onu yakmıştır. İkincisi: İsti'nâf (yeni bir başlangıç) vavı olmasıdır; sanki Allah Teâlâ bu delilleri zikretmeyi tamamlayınca bundan sonra şöyle buyurmuştur:
وَهُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ.
{ وَهُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ } “Onlar ise Allah hakkında mücadele edip duruyorlar.”
ثم قال تَعَالَى: وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحالِ وَفِي لَفْظِ الْمِحَالِ أَقْوَالٌ: قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: الْمِيمُ زَائِدَةٌ وَهُوَ مِنَ الْحَوْلِ، وَنَحْوُهُ مِيمُ مِكَانٍ، وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: هَذَا غَلَطٌ، فَإِنَّ الْكَلِمَةَ إِذَا كَانَتْ عَلَى مِثَالِ فِعَالٍ أَوَّلُهُ مِيمٌ مَكْسُورَةٌ فَهِيَ أَصْلِيَّةٌ، نَحْوَ مِهَادٍ ومداس ومداد، واختلفوا مم أُخِذَ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قِيلَ مِنْ قَوْلِهِمْ مَحَلَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ إِذَا سَعَى بِهِ إِلَى السُّلْطَانِ وَعَرَّضَهُ لِلْهَلَاكِ، وَتَمَحَّلَ لِكَذَا إِذَا تَكَلَّفَ اسْتِعْمَالَ الْحِيلَةِ وَاجْتَهَدَ فِيهِ، فَكَانَ الْمَعْنَى:
Sonra Teâlâ: { وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحالِ } “O'nun azabı/tuzağı pek çetindir” buyurdu. el-Mihâl lafzı hakkında görüşler vardır: İbn Kuteybe şöyle demiştir: “Mim harfi zâiddir ve bu kelime el-havl kökündendir; tıpkı mekân kelimesindeki mim gibi.” el-Ezherî ise şöyle demiştir: “Bu yanlıştır; zira kelime başı kesreli bir mim ile fi'âl vezninde olduğunda, mihâd (döşek), midâs (ayakkabı) ve midâd (mürekkep) kelimelerinde olduğu gibi o [mim] aslidir.” Bu kelimenin nereden türetildiği konusunda farklı görüşler ileri sürülmüştür: Birincisi: Denildi ki, bir kimse birini sultana şikâyet edip onu helake maruz bıraktığında söylenen “mahale fulânün bi-fulânin” ve hile kullanmaya zorlanıp bunda çaba sarf ettiğinde söylenen “temehhale li-kezâ” ifadelerinden alınmıştır. Buna göre anlam:
أَنَّهُ سُبْحَانَهُ شَدِيدُ الْمَكْرِ لِأَعْدَائِهِ يُهْلِكُهُمْ بِطَرِيقٍ لَا يَتَوَقَّعُونَهُ. الثَّانِي: أَنَّ الْمِحَالَ عِبَارَةٌ عَنِ الشِّدَّةِ، ومنه تسمى السنة الصعبة سنة المحل وما حلت فُلَانًا مِحَالًا. أَيْ قَاوَمْتُهُ أَيُّنَا أَشَدُّ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: وَمِحَالٌ فِعَالٌ مِنَ الْمَحْلِ وَهُوَ الشِّدَّةُ وَلَفْظُ فِعَالٍ يَقَعُ عَلَى الْمُجَازَاةِ/ وَالْمُقَابَلَةِ، فَكَأَنَّ الْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى شَدِيدُ الْمُغَالَبَةِ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ هَاهُنَا عِبَارَاتٌ فَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: شَدِيدُ الْقُوَّةِ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: شَدِيدُ الْعُقُوبَةِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: شَدِيدُ النِّقْمَةِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: شَدِيدُ الْحَوْلِ. الثالث: قال ابن عرفة: يقال ما حل عَنْ أَمْرِهِ أَيْ جَادَلَ، فَقَوْلُهُ: شَدِيدُ الْمِحالِ أَيْ شَدِيدُ الْجِدَالِ. الرَّابِعُ: رُوِيَ عَنْ بَعْضِهِمْ: شَدِيدُ الْمِحالِ أَيْ شَدِيدُ الْحِقْدِ. قَالُوا: هَذَا لَا يَصِحُّ، لِأَنَّ الْحِقْدَ لَا يُمْكِنُ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، إِلَّا أَنَّا قَدْ ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ أَنَّ أَمْثَالَ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ إِذَا وَرَدَتْ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهَا تَحْصُلُ عَلَى نِهَايَاتِ الْأَعْرَاضِ لَا عَلَى مَبَادِئِ الْأَعْرَاضِ، فَالْمُرَادُ بِالْحِقْدِ هَاهُنَا هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ إِيصَالَ الشَّرِّ إِلَيْهِ مَعَ أَنَّهُ يُخْفِي عنه تلك الإرادة.
O Sübhânehu'nun düşmanlarına karşı tuzağının pek çetin olduğu, onları hiç beklemedikleri bir yoldan helak ettiğidir. İkincisi: el-Mihâl şiddetten ibarettir; nitekim kurak ve zor yıla “senetü'l-mahl” (kıtlık yılı) denir; “ve mâhaltu fulânen mihâlen” ise, “hangimiz daha güçlüyüz diye onunla mücadele ettim” demektir. Ebû Müslim şöyle demiştir: Mihâl, şiddet anlamına gelen el-mahl kelimesinden türemiş fi'âl veznidir; fi'âl vezni ise karşılıklı etkileşime ve mukabeleye delalet eder. Sanki mana: O Teâlâ'nın galebe çalması pek çetindir, şeklindedir. Müfessirlerin burada çeşitli ibareleri vardır; Mücâhid ve Katâde “gücü pek çetin”, Ebû Ubeyde “cezası pek çetin”, Hasan “intikamı pek çetin”, İbn Abbâs ise “kuvveti pek çetin” demiştir. Üçüncüsü: İbn Arefe şöyle demiştir: “Mâhale an emrihî” denir ki mücadele etti demektir; buna göre O'nun { شَدِيدُ الْمِحالِ } sözü, mücadelesi çetin olan demektir. Dördüncüsü: Bazılarından şöyle rivayet edilmiştir: Şedîdü'l-mihâl, kini pek çetin olan demektir. [Ulema] dediler ki: Bu doğru değildir; çünkü Allah Teâlâ hakkında kin caiz olamaz. Ancak biz bu kitapta zikrettik ki bu gibi lafızlar Allah Teâlâ hakkında varid olduğunda, arazların başlangıçlarına değil sonuçlarına hamledilir. Dolayısıyla buradaki kin ile murat; O Teâlâ'nın o kimseye kötülüğü ulaştırmayı irade etmesi ve bu iradeyi ondan gizlemesidir.
[سورة الرعد (١٣) : آية ١٤]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 14]
لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلاَّ كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ لِيَبْلُغَ فاهُ وَما هُوَ بِبالِغِهِ وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ (١٤)
{ لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلاَّ كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ لِيَبْلُغَ فاهُ وَما هُوَ بِبالِغِهِ وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ (١٤) } “Hak davet ancak O'nadır. O'ndan başka yalvardıkları ise onlara hiçbir şeyle karşılık veremezler. [Onların durumu,] ancak ağzına ulaşsın diye suya doğru iki avucunu açan kimse gibidir; oysa [su] ona ulaşacak değildir. Kâfirlerin duası sapıklıktan/boşa gitmekten başka bir şey değildir.”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ أَيْ لِلَّهِ دَعْوَةُ الْحَقِّ، وَفِيهِ بَحْثَانِ:
Bil ki O'nun: { لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ } buyruğu; “hak davet Allah'adır” demektir. Bunda iki inceleme vardır:
البحث الْأَوَّلُ: فِي أَقْوَالِ الْمُفَسِّرِينَ وَهِيَ أُمُورٌ: أَحَدُهَا: مَا رَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: دَعْوَةُ الْحَقِّ قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَثَانِيهَا: قَوْلُ الْحَسَنِ: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ، فَدُعَاؤُهُ هُوَ الْحَقُّ، كَأَنَّهُ يُومِئُ إِلَى أَنَّ الِانْقِطَاعَ إِلَيْهِ فِي الدُّعَاءِ هُوَ الْحَقُّ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ عِبَادَتَهُ هِيَ الْحَقُّ وَالصِّدْقُ.
Birinci İnceleme: Müfessirlerin görüşleri hakkındadır ve bunlar şunlardır: Birincisi: İkrime'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu sözdür: Hak davet, “Lâ ilâhe illallah” sözüdür. İkincisi: Hasan'ın şu sözüdür: Şüphesiz Allah Hakk'ın ta kendisidir; dolayısıyla O'na yapılan dua da haktır. Sanki o, duada yalnızca O'na yönelmenin hak olduğuna işaret etmektedir. Üçüncüsü: O'na ibadetin hakkın ve doğruluğun ta kendisi olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَقَّ هُوَ الْمَوْجُودُ، وَالْمَوْجُودُ قِسْمَانِ: قِسْمٌ يَقْبَلُ الْعَدَمَ وَهُوَ حَقٌّ يُمْكِنُ أَنْ يَصِيرَ بَاطِلًا وَقِسْمٌ لَا يَقْبَلُ الْعَدَمَ فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَصِيرَ بَاطِلًا وَذَلِكَ هُوَ الْحَقُّ الْحَقِيقِيُّ، وَإِذَا كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ مَوْجُودًا لَا يَقْبَلُ الْعَدَمَ كَانَ أَحَقَّ الْمَوْجُودَاتِ بِأَنْ يَكُونَ حَقًّا هُوَ هُوَ وَكَانَ أَحَقُّ الِاعْتِقَادَاتِ وَأَحَقُّ الْأَذْكَارِ بِأَنْ يَكُونَ حَقًّا هُوَ اعْتِقَادَ ثُبُوتِهِ وَذِكْرَ وَجُودِهِ، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ وُجُودَهُ هُوَ الْحَقُّ فِي الْمَوْجُودَاتِ وَاعْتِقَادُ وُجُودِهِ هُوَ الْحَقُّ فِي الِاعْتِقَادَاتِ.
Bil ki hak mevcut olandır. Mevcut ise iki kısımdır: Bir kısmı yokluğu kabul eder ki bu, bâtıl olması mümkün olan bir haktır. Diğer kısmı ise yokluğu kabul etmez; dolayısıyla onun bâtıl olması mümkün değildir ve işte gerçek hak O'dur. Zâtı gereği Vâcibü'l-Vücûd olan yokluğu kabul etmeyen bir mevcut olunca, mevcutlar içinde hak olmaya en lâyık olan bizzat O'dur; inançlar ve zikirler içinde hak olmaya en lâyık olan da O'nun sübûtuna inanmak ve O'nun varlığını zikretmektir. Böylece sabit oldu ki O'nun varlığı mevcutlar içinde haktır ve O'nun varlığına inanmak da inançlar içinde haktır.
وَذِكْرُهُ بِالثَّنَاءِ وَالْإِلَهِيَّةِ وَالْكَمَالِ هُوَ الْحَقُّ فِي الْأَذْكَارِ فَلِهَذَا قَالَ: لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ.
O'nu övgü, ilahlık ve kemal sıfatlarıyla anmak ise zikirler içinde haktır. İşte bundan dolayı: { لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ } buyurmuştur.
البحث الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» دَعْوَةُ الْحَقِّ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ تُضَافَ الدَّعْوَةُ إِلَى الْحَقِّ الَّذِي هُوَ نَقِيضُ الْبَاطِلِ كَمَا تُضَافُ إِلَيْهِ الْكَلِمَةُ فِي قَوْلِهِ: كَلِمَةُ الْحَقِّ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الدَّلَالَةُ عَلَى كَوْنِ هَذِهِ الدَّعْوَةِ مُخْتَصَّةً بِكَوْنِهَا حَقَّةً وَكَوْنِهَا خَالِيَةً عَنْ أَمَارَاتِ كَوْنِهِ بَاطِلًا، وَهَذَا مِنْ بَابِ إِضَافَةِ الشَّيْءِ إِلَى صِفَتِهِ.
İkinci İnceleme: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Da'vetü'l-hakk” terkibinde iki vecih vardır: Birincisi: { كَلِمَةُ الْحَقِّ } “kelimetü'l-hakk” sözünde kelimenin hakka izafe edildiği gibi, davetin bâtılın zıddı olan hakka izafe edilmesidir. Bundan maksat, bu davetin hak olmasına ve bâtıl olduğuna dair hiçbir emare taşımamasına has kılındığını göstermektir. Bu, bir şeyin kendi sıfatına izafe edilmesi (izâfetü'l-mevsûf ile's-sıfe) babındandır.
وَالثَّانِي: أَنْ تُضَافَ إِلَى الْحَقِّ الَّذِي هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى مَعْنَى دَعْوَةُ الْمَدْعُوِّ الْحَقِّ الَّذِي يَسْمَعُ فَيُجِيبُ، وَعَنِ الْحَسَنِ: الْحَقُّ هُوَ اللَّهُ وَكُلُّ دُعَاءٍ إِلَيْهِ فَهُوَ دَعْوَةُ الْحَقِّ.
İkincisi: İşitip icabet eden hak Mabud'a yapılan dua manasında, Hak olan Allah Sübhânehu'ya izafe edilmesidir. Hasan'dan şöyle rivayet edilmiştir: “Hak Allah'tır; O'na yapılan her dua da hak davettir.”
ثم قال تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ يَعْنِي الْآلِهَةَ الَّذِينَ يَدْعُونَهُمُ الْكُفَّارُ مِنْ دُونِ اللَّهِ: لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ مِمَّا يَطْلُبُونَهُ إِلَّا اسْتِجَابَةً كَاسْتِجَابَةِ بَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ، وَالْمَاءُ جَمَادٌ لَا يَشْعُرُ بِبَسْطِ كَفَّيْهِ وَلَا بِعَطَشِهِ وَحَاجَتِهِ إِلَيْهِ، وَلَا يَقْدِرُ أَنْ يُجِيبَ دُعَاءَهُ وَيَبْلُغَ فَاهُ، فَكَذَلِكَ مَا يَدْعُونَهُ جَمَادٌ، لَا يُحِسُّ بِدُعَائِهِمْ وَلَا يَسْتَطِيعُ إِجَابَتَهُمْ، وَلَا يَقْدِرُ عَلَى نَفْعِهِمْ وَقِيلَ شُبِّهُوا فِي قِلَّةِ فائد دُعَائِهِمْ لِآلِهَتِهِمْ، بِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَغْرِفَ الْمَاءَ بِيَدَيْهِ لِيَشْرَبَهُ فَيَبْسُطُهَا نَاشِرًا أَصَابِعَهُ وَلَمْ تَصِلْ كَفَّاهُ إِلَى ذَلِكَ الْمَاءِ وَلَمْ يَبْلُغْ مَطْلُوبَهُ مِنْ شُرْبِهِ، وَقُرِئَ تَدْعُونَ بِالتَّاءِ كَباسِطِ كَفَّيْهِ بِالتَّنْوِينِ، ثم قال: وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ أَيْ إِلَّا فِي ضَيَاعٍ لَا مَنْفَعَةَ فِيهِ، لِأَنَّهُمْ إِنْ دَعَوُا اللَّهَ لَمْ يُجِبْهُمْ وَإِنْ دَعَوُا الْآلِهَةَ لَمْ تَسْتَطِعْ إِجَابَتَهُمْ.
Sonra Teâlâ: { وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ } buyurdu; yani kâfirlerin Allah'tan başka taptıkları putlar, { لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ } istedikleri hiçbir şeyde onlara karşılık veremezler; { إِلاَّ كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ } ancak iki avucunu suya doğru açan kimseye [suyun] icabet etmesi gibi bir icabet hariç. Su ise bir cansızdır; ne avuçların açıldığını hisseder ne de onun susuzluğunu ve kendisine olan ihtiyacını bilir. Ne onun duasına icabet etmeye ne de ağzına ulaşmaya gücü yeter. İşte onların yalvardıkları şeyler de böyledir, cansızdır; onların dualarını hissetmez, onlara icabet edemez ve onlara fayda vermeye gücü yetmez. Denildi ki onlar, putlarına dua etmelerinin faydasızlığı hususunda, su içmek için elleriyle su almak isteyip de parmaklarını ayırarak avuçlarını açan, avuçları o suya ulaşmayan ve su içme hedefine varamayan kimseye benzetilmişlerdir. { تَدْعُونَ } kelimesi tâ ile, { كَباسِطِ كَفَّيْهِ } ise tenvin ile [kebbâsitın keffeyhi şeklinde] de okunmuştur. Sonra: { وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ } buyurdu; yani hiçbir faydası olmayan bir zayiat içindedir. Çünkü onlar Allah'a dua etseler [inkârlarından ötürü] O onlara icabet etmez; putlara dua etseler onlar zaten icabet edemezler.
[سورة الرعد (١٣) : آية ١٥]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 15]
وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (١٥)
{ وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (١٥) } “Göklerde ve yerde bulunanlar da onların gölgeleri de sabah akşam ister istemez Allah'a secde ederler.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ] اعْلَمْ أَنَّ فِي الْمُرَادِ بِهَذَا السُّجُودِ قَوْلَيْنِ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyruğu hakkında:] Bil ki bu secdeden neyin kastedildiği hususunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ السُّجُودُ بِمَعْنَى وَضْعِ الْجَبْهَةِ عَلَى الْأَرْضِ، وَعَلَى هَذَا الوجه فَفِيهِ وَجْهَانِ:
Birinci Görüş: Bundan murat, alnı yere koymak manasındaki secdedir. Bu veche göre iki açıklama vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّ اللَّفْظَ وَإِنْ كَانَ عَامًّا إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْخُصُوصُ وَهُمُ الْمُؤْمِنِينَ يَسْجُدُونَ لِلَّهِ طَوْعًا بِسُهُولَةٍ وَنَشَاطٍ، وَمِنَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ يَسْجُدُ لِلَّهِ كَرْهًا لِصُعُوبَةِ ذَلِكَ عَلَيْهِ مَعَ أَنَّهُ يَحْمِلُ نَفْسَهُ عَلَى أَدَاءِ تِلْكَ الطَّاعَةِ شَاءَ أَمْ أَبَى. وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَيْضًا الْعَامُّ وَعَلَى هَذَا فَفِي الْآيَةِ إِشْكَالٌ، لِأَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ من في السموات وَالْأَرْضِ يَسْجُدُ لِلَّهِ بَلِ الْمَلَائِكَةُ يَسْجُدُونَ لِلَّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ يَسْجُدُونَ لِلَّهِ تَعَالَى، وَأَمَّا الْكَافِرُونَ فَلَا يَسْجُدُونَ.
Birincisi: Lafız genel olsa da bununla kastedilen özeldir; onlar da müminlerdir ki Allah'a gönüllü olarak, kolaylıkla ve şevkle secde ederler. Müslümanlardan kimi de bu kendisine zor geldiği için istemeye istemeye secde eder; bununla beraber istese de istemese de nefsini o itaati yerine getirmeye zorlar. İkincisi: Lafız geneldir, kastedilen de geneldir. Bu takdirde ayette bir müşkil ortaya çıkar; çünkü göklerde ve yerde olan herkes Allah'a secde etmemektedir; melekler Allah'a secde eder, cinlerden ve insanlardan mümin olanlar Allah Teâlâ'ya secde eder, kâfirlere gelince onlar secde etmezler.
الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلُهُ: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ/ أَيْ وَيَجِبُ على كل من في السموات وَالْأَرْضِ أَنْ يَسْجُدَ لِلَّهِ فَعَبَّرَ عَنِ الْوُجُوبِ بِالْوُقُوعِ وَالْحُصُولِ. وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ السُّجُودِ التَّعْظِيمُ وَالِاعْتِرَافُ بِالْعُبُودِيَّةِ، وَكُلُّ مَنْ فِي السموات وَمَنْ فِي الْأَرْضِ يَعْتَرِفُونَ بِعُبُودِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا قَالَ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَانَ: ٢٥] .
Buna iki yönden cevap verilir: Birincisi: O'nun: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } sözünden murat; göklerde ve yerde olan herkesin Allah'a secde etmesinin zorunlu olduğudur; böylece vacip olma durumu meydana gelme ve vuku bulma lafzıyla ifade edilmiştir. İkincisi: Secdeden muradın tazim ve kulluğu ikrar etmek olmasıdır; nitekim göklerde ve yerde bulunan herkes O'nun: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokmân 25] “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, elbette 'Allah' diyeceklerdir” buyruğu gereğince Allah Teâlâ'ya kulluğu ikrar etmektedirler.
وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ فَهُوَ: أَنَّ السُّجُودَ عِبَارَةٌ عَنْ الِانْقِيَادِ وَالْخُضُوعِ وَعَدَمِ الِامْتِنَاعِ وَكُلُّ من في السموات وَالْأَرْضِ سَاجِدٌ لِلَّهِ بِهَذَا الْمَعْنَى، لِأَنَّ قُدْرَتَهُ وَمَشِيئَتَهُ نَافِذَةٌ فِي الْكُلِّ وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ مَا سِوَاهُ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ هُوَ الَّذِي تَكُونُ مَاهِيَّتُهُ قَابِلَةً لِلْعَدَمِ وَالْوُجُودِ عَلَى السَّوِيَّةِ وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ رُجْحَانُ وَجُودِهِ عَلَى عَدَمِهِ أَوْ بِالْعَكْسِ، إِلَّا بِتَأْثِيرِ مَوْجُودٍ وَمُؤَثِّرٍ فَيَكُونُ وُجُودُ كُلِّ مَا سِوَى الْحَقِّ سُبْحَانَهُ بِإِيجَادِهِ وَعَدَمُ كُلِّ مَا سِوَاهُ بِإِعْدَامِهِ، فَتَأْثِيرُهُ نَافِذٌ فِي جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ فِي طَرَفَيِ الْإِيجَادِ وَالْإِعْدَامِ، وَذَلِكَ هُوَ السُّجُودُ
Ayeti tefsirdeki ikinci görüşe gelince; o da secdenin boyun eğme, teslim olma ve itaat etmekten geri durmama manasında olmasıdır. Göklerde ve yerde bulunan herkes bu anlamda Allah'a secde etmektedir; zira O'nun kudreti ve meşieti hepsinde geçerlidir. Bu konudaki sözün hakikati şudur: O'ndan başka her şey zâtı gereği mümkündür. Zâtı gereği mümkün olan ise mahiyeti yokluğu da varlığı da eşit şekilde kabul eden şeydir. Bu durumda olan her şeyin varlığının yokluğuna veya aksine üstün gelmesi, ancak mevcut ve tesir sahibi bir Varlığın tesiriyle mümkündür. Dolayısıyla Hakk Sübhânehu'dan başka her şeyin varlığı O'nun var etmesiyle, yokluğu da O'nun yok etmesiyle gerçekleşir. O'nun tesiri, yaratma ve yok etme uçlarının her ikisinde de bütün mümkünlerde geçerlidir; işte secde de budur.
وَهُوَ التَّوَاضُعُ وَالْخُضُوعُ وَالِانْقِيَادُ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلِهِ: بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ [الْبَقَرَةِ: ١١٦] وَقَوْلُهُ: وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [آلِ عِمْرَانَ: ٨٣] .
O da tevazu, boyun eğme ve itaattir. Bu ayetin benzeri O'nun: { بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ } [Bakara 116] “Bilakis göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir” ve { وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Âl-i İmrân 83] “Göklerde ve yerde bulunanlar O'na teslim olmuştur” buyruklarıdır.
وَأما قوله تَعَالَى: طَوْعاً وَكَرْهاً فَالْمُرَادُ: أَنَّ بَعْضَ الْحَوَادِثِ مِمَّا يَمِيلُ الطَّبْعُ إِلَى حُصُولِهِ كَالْحَيَاةِ وَالْغِنَى، وَبَعْضَهَا مِمَّا يَنْفِرُ الطَّبْعُ عَنْهُ كَالْمَوْتِ وَالْفَقْرِ وَالْعَمَى وَالْحُزْنِ وَالزِّمَانَةِ وَجَمِيعِ أَصْنَافِ الْمَكْرُوهَاتِ، وَالْكُلُّ حَاصِلٌ بِقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ وَتَكْوِينِهِ وَإِيجَادِهِ، وَلَا قُدْرَةَ لِأَحَدٍ عَلَى الِامْتِنَاعِ وَالْمُدَافَعَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { طَوْعاً وَكَرْهاً } “ister istemez” buyruğuna gelince, murat şudur: Meydana gelen hadiselerin bir kısmı hayat ve zenginlik gibi tabiatın gerçekleşmesine meylettiği şeylerdir; bir kısmı da ölüm, fakirlik, körlük, hüzün, kronik hastalık ve hoşlanılmayan her türlü şey gibi tabiatın nefret ettiği şeylerdir. Bunların tümü O'nun kaza, kader, tekvin ve icadıyla gerçekleşir; hiç kimsenin bunlardan kaçınmaya ve onları savuşturmaya gücü yetmez.
ثم قال تَعَالَى: وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ وَفِيهِ قَوْلَانِ:
Sonra Teâlâ: { وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “ve onların gölgeleri de sabah akşam...” buyurdu. Bunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ، كُلُّ شَخْصٍ سَوَاءٌ كَانَ مُؤْمِنًا أَوْ كَافِرًا فَإِنَّ ظِلَّهُ يَسْجُدُ لِلَّهِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: ظِلُّ الْمُؤْمِنِ يَسْجُدُ لِلَّهِ طَوْعًا وَهُوَ طَائِعٌ، وَظِلُّ الْكَافِرِ يَسْجُدُ لِلَّهِ كَرْهًا وَهُوَ كَارِهٌ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: جَاءَ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّ الْكَافِرَ يَسْجُدُ لِغَيْرِ اللَّهِ وَظِلُّهُ يَسْجُدُ لِلَّهِ، وَعِنْدَ هَذَا قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ تَعَالَى لِلظِّلَالِ عُقُولًا وَأَفْهَامًا تَسْجُدُ بِهَا وَتَخْشَعُ كَمَا جَعَلَ اللَّهُ لِلْجِبَالِ أَفْهَامًا حَتَّى اشْتَغَلَتْ بِتَسْبِيحِ اللَّهِ تَعَالَى وَحَتَّى ظَهَرَ أَثَرُ التَّجَلِّي فِيهَا كَمَا قَالَ: فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا [الْأَعْرَافِ: ١٤٣] .
Birinci Görüş: Müfessirler şöyle demiştir: İster mümin olsun ister kâfir, her şahsın gölgesi Allah'a secde eder. Mücâhid şöyle demiştir: “Müminin gölgesi, kendisi itaatkâr olduğu halde gönüllü olarak Allah'a secde eder; kâfirin gölgesi ise kendisi istemediği halde zoraki olarak Allah'a secde eder.” ez-Zeccâc da şöyle demiştir: “Tefsirde kâfirin Allah'tan başkasına secde ettiği, gölgesinin ise Allah'a secde ettiği gelmiştir.” Bu noktada İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Dağlara, Allah Teâlâ'yı tesbihle meşgul olacak ve hatta { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا } [A'râf 143] “Rabbi dağa tecelli edince onu paramparça etti” buyruğunda olduğu gibi tecellinin eseri kendisinde belirecek derecede anlayış verdiği gibi, Allah Teâlâ'nın gölgelere de kendisiyle secde edip haşyet duyacakları akıl ve anlayış yaratması uzak bir ihtimal değildir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ سُجُودِ الظِّلَالِ مَيَلَانُهَا مِنْ جَانِبٍ إِلَى جَانِبٍ وَطُولُهَا بِسَبَبِ انْحِطَاطِ الشَّمْسِ وَقِصَرُهَا بِسَبَبِ ارْتِفَاعِ الشَّمْسِ، فَهِيَ مُنْقَادَةٌ مُسْتَسْلِمَةٌ فِي طُولِهَا وَقِصَرِهَا وَمَيْلِهَا مِنْ جَانِبٍ إِلَى جَانِبٍ وَإِنَّمَا خُصِّصَ الْغُدُوُّ وَالْآصَالُ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّ الظِّلَالَ إِنَّمَا تَعْظُمُ وَتَكْثُرُ في هذين الوقتين.
İkinci Görüş: Gölgelerin secdesinden muradın, onların bir taraftan diğer tarafa meyletmesi, güneşin batıya yönelmesiyle uzaması ve güneşin yükselmesiyle kısalmasıdır. Dolayısıyla onlar uzamalarında, kısalmalarında ve bir taraftan diğerine meyletmelerinde boyun eğmiş ve teslim olmuşlardır. Sabah ve akşam vakitlerinin özellikle zikredilmesi ise gölgelerin ancak bu iki vakitte büyümesi ve çoğalması sebebiyledir.
[سورة الرعد (١٣) : آية ١٦]
[Ra'd Suresi (13): Ayet 16]
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَلا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (١٦)
{ قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَلا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (١٦) } “De ki: 'Göklerin ve yerin Rabbi kimdir?' De ki: 'Allah'tır.' De ki: 'Öyleyse O'nu bırakıp da kendilerine bile ne bir fayda ne de bir zarar vermeye güçleri yetmeyen dostlar mı edindiniz?' De ki: 'Hiç kör ile gören bir olur mu? Yahut karanlıklar ile aydınlık bir olur mu?' Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerince birbirine benzer mi göründü? De ki: 'Allah her şeyin yaratıcısıdır. O, tektir, mutlak galiptir.'”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بين أن كل من في السموات وَالْأَرْضِ سَاجِدٌ لَهُ بِمَعْنَى كَوْنِهِ خَاضِعًا لَهُ، عَادَ إِلَى الرَّدِّ عَلَى عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ فَقَالَ: قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَلَمَّا كَانَ هَذَا الْجَوَابُ جَوَابًا يُقِرُّ بِهِ المسؤول وَيَعْتَرِفُ بِهِ وَلَا يُنْكِرُهُ أَمَرَهُ ﷺ أَنْ يَكُونَ هُوَ الذَّاكِرَ لِهَذَا الْجَوَابِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُمْ لَا يُنْكِرُونَهُ الْبَتَّةَ وَلَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الرَّبُّ لِكُلِّ الكائنات قال: قل لهم فلم اتخذتهم مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ وَهِيَ جَمَادَاتٌ وَهِيَ لَا تَمْلِكُ لِأَنْفُسِهَا نَفْعًا وَلَا ضَرًّا وَلَمَّا كَانَتْ عَاجِزَةً عَنْ تَحْصِيلِ الْمَنْفَعَةِ لِأَنْفُسِهَا وَدَفْعِ الْمَضَرَّةِ عَنْ أَنْفُسِهَا، فَبِأَنْ تَكُونَ عَاجِزَةً عَنْ تَحْصِيلِ الْمَنْفَعَةِ لِغَيْرِهَا وَدَفْعِ الْمَضَرَّةِ عَنْ غَيْرِهَا كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، فَإِذَا لَمْ تَكُنْ قَادِرَةً عَلَى ذَلِكَ كَانَتْ عِبَادَتُهَا مَحْضَ الْعَبَثِ وَالسَّفَهِ، وَلَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْحَجَّةَ الظَّاهِرَةَ بَيَّنَ أَنَّ الجاهل بمثل هذه الحجة يكون الأعمى وَالْعَالِمَ بِهَا كَالْبَصِيرِ، وَالْجَهْلُ بِمِثْلِ هَذِهِ الْحُجَّةِ كَالظُّلُمَاتِ، وَالْعِلْمُ بِهَا كَالنُّورِ، وَكَمَا أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْأَعْمَى لَا يُسَاوِي الْبَصِيرَ، وَالظُّلْمَةَ لَا تُسَاوِي النُّورَ كَذَلِكَ كُلُّ أَحَدٍ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْجَاهِلَ بِهَذِهِ الْحُجَّةِ لَا يُسَاوِي الْعَالِمَ بِهَا. قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ وَعَمْرٌو عَنْ عَاصِمِ يَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ بِالْيَاءِ، لِأَنَّهَا مُقَدَّمَةٌ عَلَى اسْمِ الْجَمْعِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ ثُمَّ أَكَّدَ هَذَا الْبَيَانَ فَقَالَ: أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ يَعْنِي هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الَّتِي زَعَمُوا أَنَّهَا شُرَكَاءُ لِلَّهِ لَيْسَ لَهَا خَلْقٌ يُشْبِهُ خَلْقَ اللَّهِ حَتَّى يَقُولُوا إِنَّهَا تُشَارِكُ اللَّهَ فِي الْخَالِقِيَّةِ، فَوَجَبَ أَنْ تُشَارِكَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ، بَلْ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكُونَ يَعْلَمُونَ بالضرورة أن
Bil ki Allah Teâlâ göklerde ve yerde olan herkesin O'na boyun eğmiş olma manasında O'na secde ettiğini açıklayınca, putperestleri reddetmeye dönerek: { قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ } buyurdu. Bu cevap, sorulan kimsenin ikrar ettiği, itiraf ettiği ve inkâr etmediği bir cevap olunca, onların bunu kesinlikle inkâr edemeyeceklerine dikkat çekmek üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu cevabı kendisinin zikretmesini emretti. O Sübhânehu'nun bütün varlıkların Rabbi olduğunu açıklayınca şöyle buyurdu: Onlara de ki, öyleyse ne diye Allah'ı bırakıp da cansız varlıklar olan ve kendilerine bile ne bir fayda sağlamaya ne de bir zararı defetmeye güç yetiremeyen dostlar edindiniz? Onlar kendileri için fayda elde etmekten ve zararı kendilerinden defetmekten aciz olunca, başkaları için bir fayda sağlamaktan ve başkalarından bir zararı defetmekten aciz olmaları evleviyetle gerekir. Onlar buna güç yetiremeyince, onlara tapınmak sırf abes ve ahmaklık olur. Bu apaçık delili zikredince, böyle bir delilden habersiz olan kimsenin kör gibi, onu bilenin ise gören gibi olduğunu; bu delilden habersizliğin karanlıklar gibi, onu bilmenin ise nur gibi olduğunu açıkladı. Herkes kör ile görenin bir olmadığını ve karanlığın aydınlığa denk olmadığını zorunlu olarak bildiği gibi, herkes bu delili bilmeyenin onu bilene denk olmadığını da zorunlu olarak bilir. Hamza, Kisâî, Ebû Bekr ve Âsım'dan rivayetle Amr; cem'i ismin önüne geçtiği için { يَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ } ifadesini yâ ile [yestevî şeklinde], diğerleri ise tâ ile [testevî şeklinde] okumuştur ki Ebû Ubeyde de bunu tercih etmiştir. Sonra bu açıklamayı teyit ederek: { أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ } buyurdu; yani Allah'a ortak olduğunu iddia ettikleri bu şeylerin, Allah'ın yaratması gibi bir yaratmaları yoktur ki 'onlar da yaratıcılıkta Allah'a ortaktır, dolayısıyla ilahlıkta da O'na ortak olmaları gerekir' diyebilsinler. Bilakis bu müşrikler zaruri olarak bilirler ki
هَذِهِ الْأَصْنَامَ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهَا فِعْلٌ الْبَتَّةَ، وَلَا خَلْقٌ/ وَلَا أَثَرٌ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ حُكْمُهُمْ بِكَوْنِهَا شُرَكَاءَ لِلَّهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ مَحْضَ السَّفَهِ وَالْجَهْلِ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
bu putlardan kesinlikle hiçbir fiil, hiçbir yaratma ve hiçbir eser meydana gelmemiştir. Durum böyle olunca, onların ilahlıkta Allah'a ortak olduklarına hükmetmeleri sırf ahmaklık ve cehalettir. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا اسْتَدَلُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي مَسْأَلَةِ خَلْقِ الْأَفْعَالِ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ زَعَمُوا أَنَّ الْحَيَوَانَاتِ تَخْلُقُ حَرَكَاتٍ وَسَكَنَاتٍ مِثْلَ الْحَرَكَاتِ وَالسَّكَنَاتِ الَّتِي يَخْلُقُهَا اللَّهُ تَعَالَى، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَدْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ وَالْإِنْكَارِ. فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَخْلُقُ فِعْلَ نَفْسِهِ. قَالَ الْقَاضِي: نَحْنُ وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ الْعَبْدَ يَفْعَلُ وَيُحْدِثُ، إِلَّا أَنَّا لَا نُطْلِقُ الْقَوْلَ بِأَنَّهُ يَخْلُقُ وَلَوْ أَطْلَقْنَاهُ لَمْ نَقُلْ إِنَّهُ يَخْلُقُ كَخَلْقِ اللَّهِ، لِأَنَّ أَحَدَنَا يَفْعَلُ بِقُدْرَةِ اللَّهِ، وَإِنَّمَا يَفْعَلُ لِجَلْبِ مَنْفَعَةٍ وَدَفْعِ مَضَرَّةٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنْ ذَلِكَ كُلِّهِ، فَثَبَتَ أَنَّ بِتَقْدِيرِ كَوْنِ الْعَبْدِ خَالِقًا، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَكُونُ خَلْقُهُ كَخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَيْضًا فَهَذَا الْإِلْزَامُ لَازِمٌ لِلْمُجْبِرَةِ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ عَيْنُ مَا هُوَ خَلْقُ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ كَسْبُ الْعَبْدِ وَفِعْلٌ لَهُ، وَهَذَا عَيْنُ الشِّرْكِ لِأَنَّ الْإِلَهَ وَالْعَبْدَ فِي خَلْقِ تِلْكَ الْأَفْعَالِ بِمَنْزِلَةِ الشَّرِيكَيْنِ اللَّذَيْنِ لَا مَالَ لِأَحَدِهِمَا إِلَّا وَلِلْآخَرِ فِيهِ حَقٌّ. وَأَيْضًا فَهُوَ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ عَيْبًا لِلْكُفَّارِ وَذَمًّا لِطَرِيقَتِهِمْ، وَلَوْ كَانَ فِعْلُ الْعَبْدِ خَلْقًا لِلَّهِ تَعَالَى لَمَا بَقِيَ لِهَذَا الذَّمِّ فَائِدَةٌ، لِأَنَّ لِلْكُفَّارِ أَنْ يَقُولُوا عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ إِنَّ اللَّهَ ﷾ لَمَّا خَلَقَ هَذَا الْكُفْرَ فِينَا فَلِمَ يَذُمُّنَا عَلَيْهِ وَلَا يَنْسُبُنَا إِلَى الْجَهْلِ وَالتَّقْصِيرِ مَعَ أَنَّهُ قَدْ حَصَلَ فِينَا لَا بِفِعْلِنَا وَلَا بِاخْتِيَارِنَا.
Birinci Mesele: Bil ki [Ehl-i Sünnet] mensuplarımız fiillerin yaratılması (halku'l-ef'âl) meselesinde bu ayetle birkaç yönden delil getirmişlerdir. Birincisi: Mu'tezile, canlıların Allah Teâlâ'nın yarattığı hareketler ve sükûnlar gibi hareketleri ve sükûnları yarattığını iddia etmiştir. Bu takdire göre onlar Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar kılmış olurlar. Bilinmektedir ki Allah Teâlâ bu ayeti kınama ve inkâr makamında zikretmiştir. Dolayısıyla bu ayet, kulun kendi fiilini yaratmadığına delalet etmiştir. Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: “Bizler kulun yaptığını ve meydana getirdiğini söylesek de onun yarattığını mutlak olarak söylemeyiz; söylesek bile Allah'ın yaratması gibi yarattığını söylemeyiz. Çünkü bizden biri Allah'ın kudretiyle yapar ve ancak bir faydayı celbetmek veya bir zararı defetmek için yapar; Allah Teâlâ ise bütün bunlardan münezzehtir. Böylece sabit oldu ki kulun yaratıcı olduğu varsayılsa bile onun yaratması Allah Teâlâ'nın yaratması gibi olmaz. Ayrıca bu itiraz Cebriye'ye de yönelir; çünkü onlar 'Allah Teâlâ'nın yaratması olan şeyin ta kendisi, kulun kesbi ve onun fiilidir' derler. Bu ise şirkin ta kendisidir; zira o fiillerin yaratılmasında ilah ile kul, birinin malı olduğunda diğerinin de onda hakkı bulunan iki ortak mesabesindedir. Yine O Teâlâ bu sözü kâfirlere bir kusur isnat etmek ve onların tuttukları yolu yermek için zikretmiştir; şayet kulun fiili Allah Teâlâ'nın yaratması olsaydı bu yerginin bir faydası kalmazdı. Çünkü bu takdirde kâfirlerin şöyle deme hakkı olurdu: 'Allah celle celâlühû bu küfrü içimizde yarattığına göre, bizim fiilimizle ve irademizle olmaksızın içimizde meydana geldiği halde ne diye bizi bundan dolayı ayıplıyor, bizi cehalet ve kusurla itham ediyor?'”
وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ: أَنَّ لَفْظَ الْخَلْقِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنِ الْإِخْرَاجِ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، أَوْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنِ التقدير، وعلى الوجهين فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْعَبْدُ مُحْدِثًا فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ حَادِثًا. أما قوله:
Birinci soruya cevap şudur: Yaratma (halk) lafzı ya yokluktan varlığa çıkarmaktan ibarettir ya da takdirden ibarettir. Her iki veche göre de kulun muhdis (meydana getirici) olduğu takdirde, onun hadis (sonradan var olan) olması kaçınılmazdır. Onun şu sözüne gelince:
وَالْعَبْدُ وَإِنْ كَانَ خَالِقًا إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ خَلْقُهُ كَخَلْقِ اللَّهِ.
“Kul yaratıcı olsa bile onun yaratması Allah'ın yaratması gibi değildir.”
قُلْنَا: الْخَلْقُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِيجَادِ وَالتَّكْوِينِ وَالْإِخْرَاجِ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْحَرَكَةَ الْوَاقِعَةَ بِقُدْرَةِ الْعَبْدِ لَمَّا كَانَتْ مِثْلًا لِلْحَرَكَةِ الْوَاقِعَةِ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، كَانَ أَحَدُ الْمَخْلُوقَيْنِ مِثْلًا لِلْمَخْلُوقِ الثَّانِي، وَحِينَئِذٍ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَذَا الَّذِي هُوَ مَخْلُوقُ الْعَبْدِ مِثْلٌ لِمَا هُوَ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى بَلْ لَا شَكَّ فِي حُصُولِ الْمُخَالَفَةِ فِي سَائِرِ الِاعْتِبَارَاتِ، إِلَّا أَنَّ حُصُولَ الْمُخَالَفَةِ فِي سَائِرِ الْوُجُوهِ لَا يَقْدَحُ فِي حُصُولِ الْمُمَاثَلَةِ مِنْ هَذَا الوجه وَهَذَا الْقَدْرُ يَكْفِي فِي الِاسْتِدْلَالِ. وَأما قوله هَذَا لَازِمٌ عَلَى الْمُجْبَرَةِ حَيْثُ قَالُوا: إِنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى، فَنَقُولُ هَذَا غَيْرُ لَازِمٍ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَلْقُ الْعَبْدِ مِثْلًا لِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، وَنَحْنُ لَا نُثْبِتُ لِلْعَبْدِ خَلْقًا الْبَتَّةَ، فَكَيْفَ يَلْزَمُنَا ذَلِكَ؟ وَأما قوله: لَوْ كَانَ فِعْلُ الْعَبْدِ خَلْقًا لِلَّهِ تَعَالَى، لَمَا حَسُنَ ذَمُّ الْكُفَّارِ عَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ.
Deriz ki: Yaratmak; var etmekten, meydana getirmekten ve yokluktan varlığa çıkarmaktan ibarettir. Bilinmektedir ki kulun kudretiyle meydana gelen hareket, Allah Teâlâ'nın kudretiyle meydana gelen hareketin misli olunca, yaratılan iki şeyden biri diğer yaratılan şeyin benzeri olur. Bu durumda: “Kulun yarattığı bu şey, Allah Teâlâ'nın yarattığı şeyin mislidir” demek sahih olur. Bilakis diğer açılardan bir farklılığın bulunduğu şüphesizdir; ancak diğer yönlerden farklılığın bulunması, bu yönden benzerliğin bulunmasına zarar vermez ve bu kadarı da istidlal için yeterlidir. Onun: “Kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratıldığını söylediklerine göre bu itiraz Cebriye'ye de gerekir” sözüne gelince, deriz ki: Bu bize gerekmez; zira bu ayet, kulun yaratmasının Allah Teâlâ'nın yaratmasının misli olmasının caiz olmadığına delalet etmektedir; biz ise kula asla bir yaratma nispet etmiyoruz. O halde bu bize nasıl lâzım gelebilir? Onun: “Şayet kulun fiili Allah Teâlâ'nın yaratması olsaydı, bu mezhebe göre kâfirlerin kınanması uygun olmazdı” sözüne gelince,
قُلْنَا: حَاصِلُهُ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّهُ لَمَّا حَصَلَ الْمَدْحُ وَالذَّمُّ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْعَبْدُ مُسْتَقِلًّا بِالْفِعْلِ، وَهُوَ مَنْقُوضٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ أَبَا لَهَبٍ عَلَى كُفْرِهِ مَعَ أَنَّهُ عَالِمٌ مِنْهُ أَنَّهُ يَمُوتُ عَلَى الْكُفْرِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ خِلَافَ الْمَعْلُومِ مُحَالُ الْوُقُوعِ، فَهَذَا تَقْرِيرُ هَذَا الوجه فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Deriz ki: Bunun neticesi şuna varır: Övgü ve yergi gerçekleştiğine göre kulun fiilde müstakil olması gerekir. Bu ise nakzedilmiştir; zira Allah Teâlâ küfür üzere öleceğini bildiği halde Ebû Leheb'i küfründen ötürü yermiştir; malumun aksinin vuku bulmasının ise imkânsız olduğunu zikretmiştik. İşte bu ayetteki bu vechin takriri budur.
وَأَمَّا الوجه الثَّانِي: فِي التَّمَسُّكِ بِهَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَلَا شَكَّ أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ شَيْءٌ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ خَالِقُهُ هُوَ اللَّهَ وَسُؤَالُهُمْ عَلَيْهِ ما تقدم.
Bu ayete tutunmanın ikinci vechine gelince; o da O'nun: { قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “De ki: Allah her şeyin yaratıcısıdır” buyruğudur. Şüphe yok ki kulun fiili de bir şeydir; dolayısıyla onun yaratıcısının da Allah olması vacip olur. Onların buna getirdikleri itiraz ise daha önce geçenlerdir.
والوجه الثالث: في التمسك بهذه الآية وقوله: وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ وَلَيْسَ يُقَالُ فِيهِ إِنَّهُ تَعَالَى وَاحِدٌ فِي أَيِّ الْمَعَانِي، وَلَمَّا كَانَ الْمَذْكُورُ السَّابِقُ هُوَ الْخَالِقِيَّةَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ الْوَاحِدَ فِي الْخَالِقِيَّةِ، الْقَهَّارَ لِكُلِّ مَا سِوَاهُ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ دَلِيلًا أَيْضًا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا.
Bu ayete tutunmanın üçüncü vechi ise O'nun: { وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “O, tektir, her şeyi kahredendir” buyruğudur. Ayette O'nun hangi manalarda tek olduğu zikredilmemiştir; daha önce zikredilen husus ise yaratıcılık olduğuna göre muradın yaratıcılıkta tek, Kendi dışındaki her şeyi kahredici olması vacip olur. Bu durumda [bu ayet] bizim görüşümüzün doğruluğuna da delil olur.
المسألة الثَّانِيَةُ: زَعَمَ جَهْمٌ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَقَعُ عَلَيْهِ اسْمُ الشَّيْءِ. اعْلَمْ أَنَّ هَذَا النِّزَاعَ لَيْسَ إِلَّا فِي اللَّفْظِ وَهُوَ أَنَّ هَذَا الِاسْمَ هَلْ يَقَعُ عَلَيْهِ أَمْ لَا، وَزَعَمَ أَنَّهُ لَا يَقَعُ هَذَا الِاسْمُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ شَيْئًا لَوَجَبَ كَوْنُهُ خَالِقًا لِنَفْسِهِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مُحَالًا، وَجَبَ أَنْ لَا يَقَعَ عَلَيْهِ اسْمُ الشَّيْءِ، وَلَا يُقَالُ: هَذَا عَامٌّ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ، لِأَنَّ الْعَامَّ الْمَخْصُوصَ إِنَّمَا يَحْسُنُ إِذَا كَانَ الْمَخْصُوصُ أَقَلَّ مِنَ الْبَاقِي وأخس منه كما إذا قال: أكلت هذا الرُّمَّانَةَ مَعَ أَنَّهُ سَقَطَتْ مِنْهَا حَبَّاتٌ مَا أَكَلَهَا، وَهَاهُنَا ذَاتُ اللَّهِ تَعَالَى أَعْلَى الْمَوْجُودَاتِ وَأَشْرَفُهَا، فَكَيْفَ يُمْكِنُ ذِكْرُ اللَّفْظِ الْعَامِّ الَّذِي يَتَنَاوَلُهُ مَعَ كَوْنِ الحكم مَخْصُوصًا فِي حَقِّهِ؟
İkinci Mesele: Cehm, Allah Teâlâ üzerine "şey" isminin vaki olmayacağını iddia etmiştir. Bil ki bu ihtilaf sadece lafızdadır; o da bu ismin O'nun üzerine vaki olup olmayacağı hususudur. O, bu ismin Allah Teâlâ'ya verilemeyeceğini ileri sürmüş ve Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Allah her şeyin yaratıcısıdır” buyruğundan ötürü, şayet O bir şey olsaydı Kendi Zatının da yaratıcısı olmasının gerekeceği; bu ise imkânsız olunca O'nun üzerine "şey" isminin vaki olmaması gerektiği deliline dayanmıştır. "Bu, kendisine tahsis girmiş bir âmdır (genel lafızdır)" da denilemez; çünkü tahsis edilmiş âm, ancak tahsis edilen [kısım] geriye kalandan daha az ve daha değersiz olduğunda güzel olur; nitekim bir kimsenin, içinden düşüp de yemediği birkaç tanesi bulunmasına rağmen "Bu narı yedim" demesi gibi. Burada ise Allah Teâlâ'nın Zatı mevcutların en yücesi ve en şereflisidir; hal böyleyken hüküm O'nun hakkında tahsis edilmişken O'nu da içine alan genel bir lafzın zikredilmesi nasıl mümkün olabilir?
وَالْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] وَالْمَعْنَى: لَيْسَ مِثْلَ مِثْلِهِ شَيْءٌ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ حَقِيقَةٍ فَإِنَّهَا مِثْلُ مِثْلِ نَفْسِهَا، فَالْبَارِي تَعَالَى مِثْلُ مِثْلِ نَفْسِهِ، مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى نَبَّهَ عَلَى أَنَّ مِثْلَ مِثْلِهِ لَيْسَ بِشَيْءٍ، فَهَذَا تَنْصِيصٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى غَيْرُ مُسَمًّى بِاسْمِ الشَّيْءِ.
İkinci hüccet: O, Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [eş-Şûrâ: 11] “O'nun benzeri gibi hiçbir şey yoktur” buyruğuna tutunmuştur. Manası: O'nun benzerinin benzeri bir şey yoktur, demektir. Bilinmektedir ki her hakikat kendi benzerinin benzeridir; dolayısıyla Bâri Teâlâ da Kendi benzerinin benzeridir; O Teâlâ ise benzerinin benzerinin bir şey olmadığına dikkat çekmiştir. İşte bu, O Teâlâ'nın "şey" ismiyle isimlendirilmediğine dair açık bir nastır.
وَالْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها [الْأَعْرَافِ: ١٨٠] دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُدْعَى الله إلا بالأسماء الحسنى، ولفظ الشيء يَتَنَاوَلُ أَخَسَّ الْمَوْجُودَاتِ، فَلَا يَكُونُ هَذَا اللَّفْظُ مُشْعِرًا بِمَعْنًى حَسَنٍ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ هَذَا اللَّفْظُ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ دُعَاءُ اللَّهِ تَعَالَى بِهَذَا اللَّفْظِ، وَالْأَصْحَابُ تَمَسَّكُوا فِي إِطْلَاقِ هَذَا الِاسْمِ عَلَيْهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ [الْأَنْعَامِ: ١٩] .
Üçüncü hüccet: Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } [el-A‘râf: 180] “En güzel isimler Allah'ındır; O'na onlarla dua edin” buyruğudur. Bu ayet, Allah'a ancak en güzel isimlerle dua edilebileceğine delalet etmiştir; "şey" lafzı ise mevcutların en değersizini de içine alır. Dolayısıyla bu lafız güzel bir mana hissettirmez. Bu sebeple bu lafzın esmâ-i hüsnâdan olmaması vacip olur; dolayısıyla Allah Teâlâ'ya bu lafızla dua etmenin caiz olmaması da vacip olur. [Bizim] ashabımız ise bu ismin O Teâlâ'ya ıtlak edilmesinde O'nun: { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } [el-En‘âm: 19] “De ki: Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür? De ki: Allah, benimle sizin aranızda şahittir” buyruğuna tutunmuşlardır.
وَأَجَابَ الْخَصْمُ عَنْهُ: بِأَنَّ قَوْلَهُ: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً سُؤَالٌ مَتْرُوكُ الْجَوَابِ، وَقَوْلُهُ: قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ [الْأَنْعَامِ: ١٩] .
Hasmın buna cevabı şudur: O'nun: { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً } “De ki: Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür?” sözü cevabı bırakılmış bir sorudur; O'nun: { قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } [el-En‘âm: 19] “De ki: Allah, benimle sizin aranızda şahittir” buyruğu ise...
وَأَجَابَ الْخَصْمُ عَنْهُ: بِأَنَّ قَوْلَهُ: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً سُؤَالٌ مَتْرُوكُ الْجَوَابِ، وَقَوْلُهُ: قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ مُسْتَقِلٌّ بِنَفْسِهِ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِمَا قَبْلَهُ.
Hasmın buna cevabı şudur: O'nun: { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً } “De ki: Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür?” sözü cevabı bırakılmış bir sorudur; O'nun: { قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “De ki: Allah, benimle sizin aranızda şahittir” buyruğu ise kendisinden öncesiyle irtibatı olmayan, müstakil yeni bir başlangıç kelamıdır.
المسألة الثَّالِثَةُ: تَمَسَّكَ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ لِذَاتِهِ لَا بِالْعِلْمِ وَقَادِرٌ لِذَاتِهِ لَا بِالْقُدْرَةِ.
Üçüncü Mesele: Mu‘tezile, O Teâlâ'nın ilim ile değil Zatıyla âlim, kudret ile değil Zatıyla kâdir olduğu hususunda bu ayete tutunmuştur.
قَالُوا: لِأَنَّهُ لَوْ حَصَلَ لِلَّهِ تَعَالَى عِلْمٌ وَقُدْرَةٌ وَحَيَاةٌ، لَكَانَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ إِمَّا أَنْ تَحْصُلَ بِخَلْقِ اللَّهِ أَوْ لَا بِخَلْقِهِ، وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ وَإِلَّا لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَالثَّانِي: بَاطِلٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ يَتَنَاوَلُ الذَّاتَ وَالصِّفَاتَ حَكَمْنَا بِدُخُولِ التَّخْصِيصِ فِيهِ فِي حَقِّ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى فِيمَا سِوَى الذَّاتِ عَلَى الْأَصْلِ. وَهُوَ أَنْ يَكُونَ تَعَالَى خَالِقًا لِكُلِّ شَيْءٍ سِوَى ذَاتِهِ تَعَالَى، فَلَوْ كَانَ لِلَّهِ عِلْمٌ وَقُدْرَةٌ لَوَجَبَ كَوْنُهُ تَعَالَى خَالِقًا لَهُمَا وَهُوَ مُحَالٌ، وَأَيْضًا تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي خَلْقِ الْقُرْآنِ. قَالُوا: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَالِقٌ لِكُلِّ الْأَشْيَاءِ، وَالْقُرْآنُ لَيْسَ هُوَ اللَّهَ تَعَالَى، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَخْلُوقًا وَأَنْ يَكُونَ دَاخِلًا تَحْتَ هَذَا الْعُمُومِ.
Onlar şöyle demişlerdir: Zira Allah Teâlâ için bir ilim, kudret ve hayat hâsıl olsaydı, bu sıfatlar ya Allah'ın yaratmasıyla hâsıl olurdu ya da O'nun yaratmasıyla olmazdı. Birincisi bâtıldır; aksi takdirde teselsül gerekir. İkincisi de bâtıldır; çünkü O'nun: { اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Allah her şeyin yaratıcısıdır” buyruğu Zat'ı da sıfatları da içine alır; biz Allah Teâlâ'nın Zat'ı hakkında buna tahsis girdiğine hükmettik, o halde Zat'ın dışındakilerde asıl üzere kalması vacip olur. O da O Teâlâ'nın, Kendi Zat'ı dışındaki her şeyin yaratıcısı olmasıdır. Dolayısıyla Allah'ın ilmi ve kudreti olsaydı, O Teâlâ'nın onları yaratmış olması gerekirdi; bu ise muhaldir. Ayrıca onlar Kur'an'ın yaratılmışlığı (halku'l-Kur'ân) konusunda da bu ayete tutunmuşlardır. Şöyle demişlerdir: Ayet, O Teâlâ'nın bütün şeylerin yaratıcısı olduğuna delalet etmektedir; Kur'an ise Allah Teâlâ'nın Kendi Zat'ı değildir; dolayısıyla mahluk olması ve bu umumun altına girmesi vacip olur.
وَالْجَوَابُ: أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الصِّيغَةَ عَامَّةٌ، إِلَّا أَنَّا نُخَصِّصُهَا فِي حَقِّ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى بِسَبَبِ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ.
Cevap: Bu konudaki en ileri husus, sîganın genel olmasıdır; ancak biz aklî deliller sebebiyle Allah Teâlâ'nın sıfatları hususunda onu tahsis ediyoruz.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ١٧ الى ١٩]
[er-Ra‘d Suresi (13), 17 ila 19. Ayetler]
أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ (١٧) لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٨) أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ (١٩)
{ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ (١٧) لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٨) أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ (١٩) } “O, gökten bir su indirdi de vadiler kendi miktarınca sel olup aktı. Sel de üzerine çıkan bir köpük yüklenip taşıdı. Bir süs eşyası veya bir menfaat/alet yapmak arzusuyla ateşte üzerine körükledikleri şeylerden de bunun gibi bir köpük çıkar. İşte Allah, hak ile bâtıla böyle misal verir. Köpüğe gelince, o atılır gider; insanlara fayda veren şeye gelince, o ise yeryüzünde kalır. İşte Allah böyle misaller verir. Rablerinin çağrısına uyanlar için en güzel mükâfat vardır. O'na icabet etmeyenlere gelince, yeryüzünde bulunanların hepsi ve onunla birlikte bir katı daha kendilerinin olsa, [kurtulmak için] onu fidye verirlerdi. İşte onlar var ya, hesabın kötüsü onlaradır; varacakları yer de cehennemdir. O ne kötü bir yataktır! Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi olur mu? Ancak akıl sahipleri ibret alıp düşünür.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَبَّهَ الْمُؤْمِنَ وَالْكَافِرَ وَالْإِيمَانَ وَالْكُفْرَ بِالْأَعْمَى وَالْبَصِيرِ وَالظُّلُمَاتِ وَالنُّورِ ضَرَبَ لِلْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ مَثَلًا آخَرَ فَقَالَ: أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها [المسألة الأولى] وَمِنْ حَقِّ الْمَاءِ أَنْ يَسْتَقِرَّ فِي الْأَوْدِيَةِ الْمُنْخَفِضَةِ عَنِ الْجِبَالِ وَالتِّلَالِ بِمِقْدَارِ سِعَةِ تِلْكَ الْأَوْدِيَةِ وَصِغَرِهَا، وَمِنْ حَقِّ الْمَاءِ إِذَا زَادَ عَلَى قَدْرِ الْأَوْدِيَةِ أَنْ يَنْبَسِطَ عَلَى الْأَرْضِ وَمِنْ حَقِّ الزَّبَدِ الَّذِي يَحْتَمِلُهُ الْمَاءُ فَيَطْفُو وَيَرْبُو عَلَيْهِ أَنْ يَتَبَدَّدَ فِي الْأَطْرَافِ وَيَبْطُلَ، سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ الزَّبَدُ مَا يَجْرِي مَجْرَى الْغَلَيَانِ مِنَ الْبَيَاضِ أَوْ مَا يُحْفَظُ بِالْمَاءِ مِنَ الْأَجْسَامِ الْخَفِيفَةِ، وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى هَذَا الزَّبَدَ الَّذِي لَا يَظْهَرُ إِلَّا عِنْدَ اشْتِدَادِ جَرْيِ الْمَاءِ ذَكَرَ الزَّبَدَ الَّذِي لَا يَظْهَرُ إِلَّا بِالنَّارِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَجْسَادِ السَّبْعَةِ إِذَا أُذِيبَ بِالنَّارِ لِابْتِغَاءِ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ آخَرَ مِنَ الْأَمْتِعَةِ الَّتِي يُحْتَاجُ إِلَيْهَا فِي مَصَالِحِ الْبَيْتِ، فَإِنَّهُ يَنْفَصِلُ عَنْهَا نَوْعٌ مِنَ الزَّبَدِ وَالْخَبَثِ، وَلَا يُنْتَفَعُ بِهِ بَلْ يَضِيعُ وَيَبْطُلُ وَيَبْقَى الْخَالِصُ. فَالْحَاصِلُ: أَنَّ الْوَادِيَ إِذَا جَرَى طَفَا عَلَيْهِ زَبَدٌ، وَذَلِكَ الزَّبَدُ يَبْطُلُ وَيَبْقَى الْمَاءُ. وَالْأَجْسَادُ السَّبْعَةُ إِذَا أُذِيبَتْ لِأَجْلِ اتِّخَاذِ الْحُلِيِّ أَوْ لِأَجْلِ اتِّخَاذِ سَائِرِ الْأَمْتِعَةِ انْفَصَلَ عَنْهَا خَبَثٌ وَزَبَدٌ فَيَبْطُلُ وَيَبْقَى ذَلِكَ الْجَوْهَرُ الْمُنْتَفَعُ بِهِ، فَكَذَا هَاهُنَا أَنْزَلَ مِنْ سَمَاءِ الْكِبْرِيَاءِ وَالْجَلَالَةِ وَالْإِحْسَانِ مَاءً وَهُوَ الْقُرْآنُ، وَالْأَوْدِيَةُ قُلُوبُ الْعِبَادِ وَشَبَّهَ الْقُلُوبَ بِالْأَوْدِيَةِ، لِأَنَّ الْقُلُوبَ تَسْتَقِرُّ فِيهَا أَنْوَارُ عُلُومِ الْقُرْآنِ، كَمَا أَنَّ الْأَوْدِيَةَ تَسْتَقِرُّ فِيهَا الْمِيَاهُ النَّازِلَةُ مِنَ السَّمَاءِ، وَكَمَا أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ فَإِنَّمَا يَحْصُلُ فِيهِ مِنْ مِيَاهِ الْأَمْطَارِ مَا يَلِيقُ بِسِعَتِهِ أَوْ ضِيقِهِ، فَكَذَا هَاهُنَا كُلُّ قَلْبٍ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِيهِ مِنْ أَنْوَارِ عُلُومِ الْقُرْآنِ مَا يَلِيقُ بِذَلِكَ الْقَلْبِ مِنْ طَهَارَتِهِ وَخُبْثِهِ وَقُوَّةِ فَهْمِهِ وَقُصُورِ فَهْمِهِ، وَكَمَا أَنَّ الْمَاءَ يَعْلُوهُ زَبَدُ الْأَجْسَادِ السَّبْعَةِ الْمُذَابَةِ يُخَالِطُهَا خَبَثٌ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الزَّبَدَ وَالْخَبَثَ يَذْهَبُ وَيَضِيعُ وَيَبْقَى جَوْهَرُ الْمَاءِ وَجَوْهَرُ الْأَجْسَادِ السَّبْعَةِ، كَذَا هَاهُنَا بَيَانَاتُ الْقُرْآنِ تَخْتَلِطُ بِهَا شُكُوكٌ وَشُبَهَاتٌ، ثُمَّ إِنَّهَا بِالْآخِرَةِ تَزُولُ وَتَضِيعُ وَيَبْقَى الْعِلْمُ وَالدِّينُ وَالْحِكْمَةُ وَالْمُكَاشَفَةُ فِي الْعَاقِبَةِ، فَهَذَا هُوَ تَقْرِيرُ هَذَا الْمَثَلِ وَوَجْهُ انْطِبَاقِ الْمَثَلِ عَلَى الْمُمَثَّلِ بِهِ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ سَكَتُوا عَنْ بيان كيفية التمثيل والتشبيه.
Bil ki O Teâlâ mümini ve kâfiri, iman ve küfrü; kör ile görene, karanlıklar ile nura benzettiğinde iman ve küfür için başka bir misal getirerek şöyle buyurdu: { أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها } “O, gökten bir su indirdi de vadiler kendi miktarınca sel olup aktı”. [Birinci Mesele]: Suyun gereği, dağlardan ve tepelerden daha alçakta bulunan vadilerde, bu vadilerin genişliği ve küçüklüğü ölçüsünce yerleşmesidir. Vadilerin miktarından fazla olduğunda suyun gereği ise yeryüzüne yayılmasıdır. Suyun yüklenip üzerine çıktığı ve kabardığı köpüğün gereği ise kenarlara dağılıp yok olmasıdır; ister o köpük beyazlıktan kaynaklanan kaynama kabilinden olsun, isterse suyun tuttuğu hafif cisimler olsun. Allah Teâlâ, suyun akışının şiddetlenmesi anında ancak ortaya çıkan bu köpüğü zikredince, sadece ateşle ortaya çıkan köpüğü de zikretmiştir. Bu da şundan dolayıdır: Yedi cismin (madenin) her biri bir süs eşyası yahut ev işlerinde ihtiyaç duyulan diğer eşyalardan bir menfaat elde etmek gayesiyle ateşte eritildiğinde, ondan bir tür köpük ve cüruf ayrılır; bundan faydalanılmaz, bilakis zayi olup yok olur ve geriye saf olanı kalır. Netice şudur: Vadi aktığı zaman üzerinde bir köpük belirir; bu köpük yok olur, su ise kalır. Yedi cisim süs eşyası edinmek veya diğer menfaat eşyalarını edinmek için eritildiğinde onlardan da cüruf ve köpük ayrılır; böylece yok olur ve faydalanılan o cevher kalır. İşte burada da böyledir: Büyüklük, celal ve ihsan semasından bir su indirmiştir ki o da Kur'an'dır; vadiler ise kulların kalpleridir. Kalpleri vadilere benzetmiştir; çünkü semadan inen sular vadilere yerleştiği gibi Kur'an ilimlerinin nurları da kalplere yerleşir. Her bir [vadiye] yağmur sularından ancak kendi genişliğine veya darlığına layık olan miktar hâsıl olduğu gibi, burada da her bir kalbe Kur'an ilimlerinin nurlarından ancak o kalbin temizliğine, kötülüğüne, anlayış gücüne ve anlayış kıtlığına layık olan miktar hâsıl olur. Nasıl ki suyun üzerine köpük çıkıyor, eritilen yedi cismin içine cüruf karışıyor, sonra da o köpük ve cüruf gidip zayi oluyor ve suyun cevheri ile yedi cismin cevheri kalıyorsa; aynen öyle de burada Kur'an'ın beyanlarına şüpheler ve tereddütler karışır, nihayetinde ise bunlar zail olup zayi olur ve neticede ilim, din, hikmet ve keşif baki kalır. İşte bu misalin takriri ve temsilin kendisine benzetilene intibak ediş şekli budur. Müfessirlerin çoğu ise temsilin ve teşbihin keyfiyetini açıklamaktan sükût etmiştir.
المسألة الثانية: فِي الْمَبَاحِثِ اللَّفْظِيَّةِ الَّتِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي لَفْظِ الْأَوْدِيَةِ أَبْحَاثٌ:
İkinci Mesele: Bu ayette geçen lafzî bahisler hakkındadır. "Evdiye" (أودية) lafzında birkaç bahis vardır:
البحث الْأَوَّلُ: الْأَوْدِيَةُ جَمْعُ وَادٍ وَفِي الْوَادِي قَوْلَانِ:
Birinci Bahis: "Evdiye" (الأودية), "vadi" (واد) kelimesinin çoğuludur. Vadi hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ الْفَضَاءِ الْمُنْخَفِضِ عَنِ الْجِبَالِ وَالتِّلَالِ الَّذِي يَجْرِي فِيهِ السَّيْلُ، هَذَا قَوْلُ عَامَّةِ أَهْلِ اللُّغَةِ.
Birinci görüş: Dağlardan ve tepelerden daha alçakta bulunan, içinde selin aktığı düzlükten ibarettir. Bu, dil âlimlerinin çoğunluğunun görüşüdür.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ السُّهْرَوَرْدِيُّ يُسَمَّى الْمَاءُ وَادِيًا إِذَا سَالَ قَالَ: وَمِنْهُ سُمِّيَ الْوَدْيُ وَدْيًا لِخُرُوجِهِ وَسَيَلَانِهِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْوَادِي اسْمٌ لِلْمَاءِ السَّائِلِ كَالْمَسِيلِ. وَالْأَوَّلُ هُوَ الْقَوْلُ الْمَشْهُورُ إِلَّا أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ قَوْلُهُ: فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ مَجَازًا فَكَانَ التَّقْدِيرُ: سَالَتْ مِيَاهُ الْأَوْدِيَةِ إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مُقَامُهُ.
İkinci görüş: Sühreverdî şöyle demiştir: Su aktığı zaman vadi diye isimlendirilir. O: "Çıkması ve akması sebebiyle 'vedy'e de vedy denilmiştir" dedi. Bu görüşe göre vadi, 'mesîl' (akak) gibi akan suyun ismidir. Birincisi ise meşhur olan görüştür; ancak bu takdire göre O'nun: { فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ } “vadiler sel olup aktı” buyruğu mecaz olur; takdiri de "vadilerin suları aktı" şeklinde olur, ne var ki muzâf hazfedilmiş ve yerine muzâfun ileyh ikame edilmiştir.
البحث الثَّانِي: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ ﵀: الْأَوْدِيَةُ جَمْعُ وَادٍ وَلَا نَعْلَمُ فَاعِلًا جُمِعَ عَلَى أَفْعِلَةٍ قَالَ:
İkinci Bahis: Ebû Ali el-Fârisî -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: "Evdiye" (الأودية), "vadi" (واد) kelimesinin çoğuludur; 'fâil' vezninde olup da 'ef‘ile' vezninde çoğul yapılan başka bir kelime bilmiyoruz. O şöyle dedi:
وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِتَعَاقُبِ فَاعِلٍ وَفَعِيلٍ عَلَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ كَعَالِمٍ وَعَلِيمٍ، وَشَاهِدٍ وَشَهِيدٍ، وَنَاصِرٍ وَنَصِيرٍ، ثُمَّ إِنَّ وَزْنَ فَاعِلٍ يُجْمَعُ عَلَى أَفْعَالٍ كَصَاحِبٍ وَأَصْحَابٍ، وَطَائِرٍ وَأَطْيَارٍ، وَوَزْنُ فَعِيلٍ يُجْمَعُ عَلَى أَفْعِلَةٍ، كَجَرِيبٍ وَأَجْرِبَةٍ ثُمَّ لَمَّا حَصَلَتِ الْمُنَاسَبَةُ الْمَذْكُورَةُ بَيْنَ فَاعِلٍ وَفَعِيلٍ لَا جَرَمَ يُجْمَعُ الْفَاعِلُ جَمْعَ الْفَعِيلِ. فَيُقَالُ: وَادٍ وَأَوْدِيَةٌ وَيُجْمَعُ الْفَعِيلُ عَلَى جَمْعِ الْفَاعِلِ فَيُقَالُ: يَتِيمٌ وَأَيْتَامٌ وَشَرِيفٌ وَأَشْرَافٌ هَذَا مَا قَالَهُ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ ﵀. وَقَالَ غَيْرُهُ: نَظِيرُ وَادٍ وَأَوْدِيَةٍ، نَادٍ وَأَنْدِيَةٌ لِلْمَجَالِسِ.
Bunun; âlim ve alîm, şâhid ve şehîd, nâsır ve nasîr gibi tek bir şey üzerinde 'fâil' ve 'faîl' vezinlerinin birbirinin yerine kullanılmasından ileri gelmiş olması muhtemeldir. Nitekim 'fâil' vezni sâhib-ashâb, tâir-atyâr gibi 'ef‘âl' vezninde; 'faîl' vezni ise cerîb-ecribe gibi 'ef‘ile' vezninde çoğul yapılır. 'Fâil' ile 'faîl' arasında zikredilen bu münasebet hâsıl olunca, 'fâil' veznindeki kelime şüphesiz 'faîl'in çoğulu gibi çoğul yapılmıştır. Böylece "vâdin ve evdiye" denilir; 'faîl' vezni de 'fâil'in çoğulu gibi çoğul yapılır ve "yetîm ve eytâm", "şerîf ve eşrâf" denilir. Bu, Ebû Ali el-Fârisî'nin -Allah ona rahmet etsin- söylediği şeydir. Bir başkası ise şöyle demiştir: "Vâdin ve evdiye"nin benzeri, meclisler manasındaki "nâdin ve endiye"dir.
البحث الثَّالِثُ: إِنَّمَا ذُكِرَ لَفْظُ أَوْدِيَةٍ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيرِ، لِأَنَّ الْمَطَرَ لَا يَأْتِي إِلَّا عَلَى طَرِيقِ الْمُنَاوَبَةِ بَيْنَ الْبِقَاعِ فَتَسِيلُ بَعْضُ أَوْدِيَةِ الْأَرْضِ دُونَ بَعْضٍ. أما قوله تَعَالَى: بِقَدَرِها فَفِيهِ بَحْثَانِ:
Üçüncü Bahis: "Evdiye" (أودية) lafzı nekre olarak zikredilmiştir; zira yağmur mekânlar arasında ancak nöbetleşe gelir; dolayısıyla yeryüzünün diğer vadileri değil de sadece bir kısmı sel olur akar. O Teâlâ'nın: { بِقَدَرِها } “kendi miktarınca” buyruğuna gelince; bunda iki bahis vardır:
البحث الْأَوَّلُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْقَدْرُ وَالْقَدَرُ مَبْلَغُ الشَّيْءِ يُقَالُ كَمْ قَدْرُ هَذِهِ الدَّرَاهِمِ وَكَمْ قَدَرُهَا وَمِقْدَارُهَا؟
Birinci Bahis: Vâhidî şöyle demiştir: Kadr (الْقَدْرُ) ve kader (الْقَدَرُ), bir şeyin ulaştığı miktardır. "Bu dirhemlerin kadri, kaderi ve mikdârı nedir?" denilir;
أَيْ كَمْ تَبْلُغُ فِي الْوَزْنِ، فَمَا يَكُونُ مُسَاوِيًا لَهَا فِي الْوَزْنِ فَهُوَ قَدْرُهَا.
Yani tartıda kaça ulaşmaktadır? Dolayısıyla ona tartıda eşit olan şey, onun kadr'idir.
البحث الثَّانِي: فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها أَيْ مِنَ الْمَاءِ فَإِنْ صَغُرَ الْوَادِي قَلَّ الْمَاءُ، وَإِنِ اتَّسَعَ الْوَادِي كَثُرَ الْمَاءُ.
İkinci Bahis: { فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها } “vadiler kendi miktarınca sel olup aktı”, yani sudan [kendi miktarınca] demektir; şayet vadi küçükse su az olur, vadi genişse su çok olur.
أما قوله: فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً فَفِيهِ بَحْثَانِ:
O'nun: { فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً } “Sel de üzerine çıkan bir köpük yüklenip taşıdı” buyruğuna gelince; bunda iki bahis vardır:
البحث الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ أَزْبَدَ الْوَادِي إِزْبَادًا، وَالزَّبَدُ الِاسْمُ، وَقَوْلُهُ: رابِياً قَالَ الزَّجَّاجُ: طَافِيًا عَالِيًا فَوْقَ الْمَاءِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: زَائِدًا بِسَبَبِ انْتِفَاخِهِ، يُقَالُ: رَبَا يَرْبُو إِذَا زَادَ.
Birinci Bahis: Ferrâ şöyle demiştir: "Vadi köpürdü" manasında ezbede'l-vâdî izbâden (أَزْبَدَ الْوَادِي إِزْبَادًا) denilir; zebed (الزَّبَدُ) ise isimdir. O'nun: { رابِياً } “üzerine çıkan/kabaran” buyruğu hakkında Zeccâc: "Suyun üstüne çıkan ve üzerinde yükselen" demiştir. Bir başkası ise: "Şişmesi sebebiyle artan" demiştir. Arttığı zaman rabâ yerbû (رَبَا يَرْبُو) denilir.
أما قوله تَعَالَى: وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ضَرَبَ الْمَثَلَ بِالزَّبَدِ الْحَاصِلِ مِنَ الْمَاءِ، أَتْبَعَهُ بِضَرْبِ الْمَثَلِ بِالزَّبَدِ الْحَاصِلِ مِنَ النَّارِ، وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ } “Bir süs eşyası veya bir menfaat/alet yapmak arzusuyla ateşte üzerine körükledikleri şeylerden de bunun gibi bir köpük çıkar” buyruğuna gelince; bil ki O Teâlâ, sudan hâsıl olan köpükle misal getirince, peşinden ateşten hâsıl olan köpükle misal getirmeyi eklemiştir. Bunda birkaç bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ يُوقِدُونَ بِالْيَاءِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ لِقَوْلِهِ:
Birinci Bahis: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Hafs; { يُوقِدُونَ } lafzını "yâ" ile (gaib olarak) okumuşlardır. Ebû Ubeyde de O'nun:
يَنْفَعُ النَّاسَ وَأَيْضًا فَلَيْسَ هَاهُنَا مُخَاطَبٌ. وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ وَجْهَانِ.
{ يَنْفَعُ النَّاسَ } “insanlara fayda veren” buyruğundan ötürü ve ayrıca burada bir muhatap bulunmadığı için bu [kıraati] tercih etmiştir. Diğerleri ise hitap sîgasıyla "tâ" ile [tûkidûne şeklinde] okumuşlardır. Bu takdire göre iki vecih vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ: قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ [الرَّعْدِ: ١٦] وَالثَّانِي: أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا عَامًّا يُرَادُ بِهِ الْكَافَّةُ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَمِمَّا تُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ أَيُّهَا الْمُوقِدُونَ.
Birincisi: Bu, O'nun: { قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ } [er-Ra‘d: 16] “De ki: O'ndan başka dostlar mı edindiniz?” buyruğunda zikredilenlere bir hitaptır. İkincisi: Bununla herkesin kastedildiği genel bir hitap olması da caizdir; sanki: "Ey ateşte [madenleri] körükleyenler, ateşte üzerine körüklediğiniz şeylerden de..." buyurmuş gibidir.
البحث الثَّانِي: الْإِيقَادُ عَلَى الشَّيْءِ عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ لَا يَكُونَ ذَلِكَ الشَّيْءُ فِي النَّارِ، / وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ [الْقَصَصِ: ٣٨] وَالثَّانِي: أَنْ يُوقَدَ عَلَى الشَّيْءِ وَيَكُونُ ذَلِكَ الشَّيْءُ فِي النَّارِ فَإِنَّ مَنْ أَرَادَ تَذْوِيبَ الْأَجْسَادِ السَّبْعَةِ جَعَلَهَا فِي النَّارِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ هَاهُنَا: وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ.
İkinci Bahis: Bir şeyin üzerine ateş yakmak iki kısımdır: Birincisi: O şeyin ateşin içinde olmamasıdır; bu, Allah Teâlâ'nın: { فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ } [el-Kasas: 38] “Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak” buyruğu gibidir. İkincisi: Bir şeyin üzerine ateş yakılması ve o şeyin bizzat ateşin içinde bulunmasıdır; zira yedi cismi (madeni) eritmek isteyen kimse onları ateşin içine koyar. İşte bu sebepten ötürü burada: { وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ } “Ateşte üzerine körükledikleri şeylerden de...” buyurmuştur.
البحث الثَّالِثُ: فِي قَوْلِهِ: ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: الَّذِي يُوقَدُ عَلَيْهِ لِابْتِغَاءِ حِلْيَةٍ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ، وَالَّذِي يُوقَدُ عَلَيْهِ لِابْتِغَاءِ الْأَمْتِعَةِ الْحَدِيدُ وَالنُّحَاسُ وَالرَّصَاصُ، وَالْأُسْرُبُ يُتَّخَذُ مِنْهَا الْأَوَانِي وَالْأَشْيَاءُ الَّتِي يُنْتَفَعُ بِهَا، وَالْمَتَاعُ كُلُّ مَا يُتَمَتَّعُ بِهِ وَقَوْلُهُ: زَبَدٌ مِثْلُهُ أَيْ زَبَدٌ مِثْلُ زَبَدِ الْمَاءِ الَّذِي يَحْمِلُهُ السَّيْلُ.
Üçüncü Bahis: O'nun: { ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ } “bir süs eşyası arzusuyla” buyruğu hakkında maâni ehli şöyle demiştir: Süs eşyası arzusuyla üzerine ateş yakılan şey altın ve gümüştür. Menfaat eşyası arzusuyla üzerine ateş yakılan şey ise demir, bakır, kurşun ve kalaydır; bunlardan kaplar ve kendisinden faydalanılan eşyalar yapılır. Metâ (مَتَاع) ise kendisinden yararlanılan her şeydir. O'nun: { زَبَدٌ مِثْلُهُ } “bunun gibi bir köpük” buyruğu ise, selin taşıdığı suyun köpüğü gibi bir köpük demektir.
ثم قال تَعَالَى: كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ وَالْمَعْنَى كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلْحَقِّ وَالْبَاطِلِ.
Sonra Allah Teâlâ: { كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ } “İşte Allah, hak ile bâtıla böyle misal verir” buyurmuştur. Manası: İşte Allah, hak ve bâtıl için misalleri böyle irat eder, demektir.
ثم قال: فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ قَالَ الْفَرَّاءُ: الْجُفَاءُ الرَّمْيُ وَالِاطِّرَاحُ يُقَالُ: جَفَا الْوَادِي غُثَاءَهُ يَجْفُوهُ جَفَاءً إِذَا رَمَاهُ، وَالْجُفَاءُ اسْمٌ لِلْمُجْتَمِعِ مِنْهُ الْمُنْضَمِّ بَعْضُهُ إِلَى بَعْضٍ وَمَوْضِعُ جُفَاءً نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الزَّبَدَ قَدْ يَعْلُو عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ وَيَرْبُو وَيَنْتَفِخُ إِلَّا أَنَّهُ بِالْآخِرَةِ يَضْمَحِلُّ وَيَبْقَى الْجَوْهَرُ الصَّافِي مِنَ الْمَاءِ وَمِنَ الْأَجْسَادِ السَّبْعَةِ، فَكَذَلِكَ الشُّبَهَاتُ وَالْخَيَالَاتُ قَدْ تَقْوَى وَتَعْظُمُ إِلَّا أَنَّهَا بِالْآخِرَةِ تَبْطُلُ وَتَضْمَحِلُّ وَتَزُولُ وَيَبْقَى الْحَقُّ ظَاهِرًا لَا يَشُوبُهُ شَيْءٌ مِنَ الشُّبَهَاتِ، وَفِي قِرَاءَةِ رُؤْبَةَ بْنِ الْعَجَّاجِ جُفَالًا، وَعَنْ أَبِي حَاتِمٍ لَا يُقْرَأُ بِقِرَاءَةِ رُؤْبَةَ لِأَنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ الْفَارَ.
Sonra şöyle buyurdu: { فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ } “Köpüğe gelince, o atılır gider; insanlara fayda veren şeye gelince...”. Ferrâ şöyle demiştir: Cufâ (الْجُفَاءُ), atmak ve bir kenara fırlatmaktır. Çerçöpünü fırlatıp attığı zaman cefâ'l-vâdî gusâehû yecfûhu cefâen (جَفَا الْوَادِي غُثَاءَهُ يَجْفُوهُ جَفَاءً) denilir. Cufâ, ondan toplanıp birbirine katılan şeyin ismidir. Cufâen (جُفَاءً) kelimesinin [cümledeki] konumu hâl olarak mansubdur. Manası: Köpük suyun yüzeyine çıkabilir, kabarabilir ve şişebilir; ne var ki nihayetinde yok olur gider; suyun ve yedi cismin saf cevheri ise kalır. Aynen bunun gibi şüpheler ve vehimler de güçlenip büyüyebilir; ne var ki nihayetinde bâtıl olup erir ve zail olur; hak ise kendisine hiçbir şüphenin karışmadığı apaçık bir halde baki kalır. Ru'be b. el-Accâc'ın kıraatinde cufâlen (جُفَالًا) şeklindedir. Ebû Hâtim'den, fare yediği gerekçesiyle Ru'be'nin kıraatiyle kıraat olunmayacağı nakledilmiştir.
أما قوله تَعَالَى: لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ ثُمَّ اسْتَأْنَفَ الْكَلَامَ بِقَوْلِهِ: لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى وَمَحَلُّهُ الرَّفْعُ بِالِابْتِدَاءِ وَلِلَّذِينِ خَبَرُهُ وَتَقْدِيرُهُ لَهُمُ الْخَصْلَةُ الْحُسْنَى وَالْحَالَةُ الْحُسْنَى. الثَّانِي: أَنَّهُ مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ وَالتَّقْدِيرُ: كَأَنَّهُ قَالَ الَّذِي يَبْقَى هُوَ مَثَلُ الْمُسْتَجِيبِ وَالَّذِي يَذْهَبُ جَفَاءً مَثَلُ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ ثُمَّ بَيَّنَ الوجه فِي كَوْنِهِ مَثَلًا وَهُوَ أَنَّهُ لِمَنْ يَسْتَجِيبُ الْحُسْنَى وَهُوَ الْجَنَّةُ، وَلِمَنْ لَا يَسْتَجِيبُ أَنْوَاعُ الْحَسْرَةِ وَالْعُقُوبَةِ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلَّذِينِ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الِاسْتِجَابَةَ الْحُسْنَى، فَيَكُونُ الْحُسْنَى صِفَةً لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ.
Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى } “Rablerinin çağrısına uyanlar için en güzel mükâfat vardır” buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kelam, O'nun: { كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ } “İşte Allah böyle misaller verir” buyruğunda tamamlanmıştır; sonra O'nun: { لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى } “Rablerinin çağrısına uyanlar için en güzel mükâfat vardır” buyruğuyla kelama yeniden başlanmıştır. [el-Hüsnâ'nın] iraptaki yeri mübteda olarak merfûdur, { لِلَّذِينَ } ise onun haberidir; takdiri de "onlar için en güzel haslet ve en güzel hal vardır" şeklindedir. İkincisi: Öncesine bağlıdır; takdiri de sanki şöyle buyurmuş gibidir: Kalan şey icabet edenin misalidir, atılıp giden ise icabet etmeyenin misalidir. Sonra bunun nasıl bir misal olduğunu beyan etmiştir ki o da: İcabet eden için el-Hüsnâ -ki o cennettir- vardır; icabet etmeyen için ise türlü türlü hasret ve azap vardır. Bunda bir başka vecih daha vardır; o da takdirin: "İşte Allah, Rablerine en güzel icabetle icabet edenler için böyle misaller verir" şeklinde olmasıdır; böylece el-Hüsnâ (الْحُسْنَى), hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَاهُنَا أَحْوَالَ السُّعَدَاءِ وَأَحْوَالَ الْأَشْقِيَاءِ، أَمَّا أَحْوَالُ السُّعَدَاءِ فَهِيَ قَوْلُهُ: لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى وَالْمَعْنَى أَنَّ الَّذِينَ أَجَابُوهُ إِلَى مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالْعَدْلِ وَالنُّبُوَّةِ وَبَعْثِ الرُّسُلِ وَالْتِزَامِ الشَّرَائِعِ الْوَارِدَةِ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ فَلَهُمُ الْحُسْنَى. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْجَنَّةُ، وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: الْحُسْنَى هِيَ الْمَنْفَعَةُ الْعُظْمَى فِي الْحُسْنِ، وَهِيَ الْمَنْفَعَةُ الْخَالِصَةُ عَنْ شَوَائِبِ الْمَضَرَّةِ/ الدَّائِمَةِ الْخَالِيَةِ عَنِ الِانْقِطَاعِ الْمَقْرُونَةِ بِالتَّعْظِيمِ وَالْإِجْلَالِ. وَلَمْ يَذْكُرِ الزِّيَادَةَ هَاهُنَا لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدْ ذَكَرَهَا فِي سُورَةٍ أُخْرَى، وَهُوَ قَوْلُهُ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ [يُونُسَ: ٢٦] وَأَمَّا أَحْوَالُ الْأَشْقِيَاءِ، فَهِيَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ فَلَهُمْ أَنْوَاعٌ أَرْبَعَةٌ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعُقُوبَةِ.
Bil ki O Teâlâ burada bahtiyarların hallerini ve bedbahtların hallerini zikretmiştir. Bahtiyarların hallerine gelince; o, O'nun: { لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى } “Rablerinin çağrısına uyanlar için en güzel mükâfat vardır” buyruğudur. Manası: Tevhid, adalet, nübüvvet, peygamberlerin gönderilmesi ve Resulü'nün lisanıyla gelen şeriatlara bağlanma hususunda Kendisinin onları davet ettiği şeye icabet edenler için el-Hüsnâ vardır. İbn Abbas: "Cennettir" demiştir. Maâni ehli ise şöyle demiştir: el-Hüsnâ; güzellikte en büyük menfaattir, o da zarar şaibelerinden arınmış, kesintisiz daimî olan, tazim ve ikramla birlikte bulunan halis menfaattir. Burada "ziyade"yi zikretmemiştir; zira O Teâlâ onu başka bir surede zikretmiştir ki o da O'nun: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } [Yûnus: 26] “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” buyruğudur. Bedbahtların hallerine gelince; o, O'nun: { وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ } “O'na icabet etmeyenlere gelince...” buyruğudur ki onlar için azap ve cezadan dört tür vardır.
فَالنوع الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ وَالِافْتِدَاءُ جَعْلُ أَحَدِ الشَّيْئَيْنِ بَدَلًا مِنَ الْآخَرِ، وَمَفْعُولُ لَافْتَدَوْا بِهِ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: لَافْتَدَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَيْ جَعَلُوهُ فِدَاءَ أَنْفُسِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ، وَالْكِنَايَةُ فِي «بِهِ» عَائِدَةٌ إِلَى «مَا» فِي قَوْلِهِ: مَا فِي الْأَرْضِ.
Birinci tür: O'nun: { لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ } “Yeryüzünde bulunanların hepsi ve onunla birlikte bir katı daha kendilerinin olsa, onu fidye verirlerdi” buyruğudur. İftidâ (الِافْتِدَاءُ), iki şeyden birini diğerinin yerine bedel kılmaktır. { لَافْتَدَوْا بِهِ } ifadesinin mef'ûlü hazfedilmiştir; takdiri: "Kendilerini azaptan kurtarmak için onu canlarına fidye yaparlardı" yani kendilerine fidye kılarlardı, şeklindedir. { بِهِ } lafzındaki zamir, O'nun { مَا فِي الْأَرْضِ } buyruğundaki { مَا } lafzına dönmektedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى حَقٌّ، لِأَنَّ الْمَحْبُوبَ بِالذَّاتِ لِكُلِّ إِنْسَانٍ هُوَ ذَاتُهُ، وَكُلُّ مَا سِوَاهُ فَإِنَّمَا يُحِبُّهُ لِكَوْنِهِ وَسِيلَةً إِلَى مَصَالِحِ ذَاتِهِ، فَإِذَا كَانَتِ النَّفْسُ فِي الضَّرَرِ وَالْأَلَمِ وَالتَّعَبِ وَكَانَ مَالِكًا لِمَا يُسَاوِي عَالَمَ الْأَجْسَادِ وَالْأَرْوَاحِ فَإِنَّهُ يَرْضَى بِأَنْ يَجْعَلَهُ فِدَاءً لِنَفْسِهِ، لِأَنَّ الْمَحْبُوبَ بِالْعَرَضِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ فِدَاءً لِمَا يَكُونُ مَحْبُوبًا بِالذَّاتِ.
Bil ki bu mana haktır; zira her insan için bizzat sevimli olan şey kendi zatıdır; onun dışındaki her şeyi ise ancak kendi zatının menfaatlerine vesile olduğu için sever. Dolayısıyla nefis zarar, elem ve meşakkat içinde olduğunda, cesetler ve ruhlar âlemine denk olan şeylere malik olsa bile onu kendisi için fidye kılmaya razı olur; çünkü araz olarak sevimli olan şeyin, bizzat sevimli olan şeye feda edilmesi kaçınılmazdır.
وَالنوع الثَّانِي: مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ الَّذِي أَعَدَّهُ اللَّهُ لَهُمْ هُوَ قَوْلُهُ: أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ قَالَ الزَّجَّاجُ:
Allah'ın onlar için hazırladığı azap türlerinin ikincisi ise O'nun: { أُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ } “İşte onlar var ya, hesabın kötüsü onlaradır” buyruğudur. Zeccâc şöyle demiştir:
ذَاكَ لِأَنَّ كُفْرَهُمْ أَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ. وَأَقُولُ هَاهُنَا حَالَتَانِ: فَكُلُّ مَا شَغَلَكَ بِاللَّهِ وَعُبُودِيَّتِهِ وَمَحَبَّتِهِ فَهِيَ الْحَالَةُ السَّعِيدَةُ الشَّرِيفَةُ الْعُلْوِيَّةُ الْقُدُسِيَّةُ، وَكُلُّ مَا شَغَلَكَ بِغَيْرِ اللَّهِ فَهِيَ الْحَالَةُ الضَّارَّةُ الْمُؤْذِيَةُ الْخَسِيسَةُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ يَقْبَلَانِ الْأَشَدَّ وَالْأَضْعَفَ وَالْأَقَلَّ وَالْأَزْيَدَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُوَاظَبَةَ عَلَى الْأَعْمَالِ الْمُنَاسِبَةِ لِهَذِهِ الْأَحْوَالِ تُوجِبُ قُوَّتَهَا وَرُسُوخَهَا لِمَا ثَبَتَ فِي الْمَعْقُولَاتِ أَنَّ كَثْرَةَ الْأَفْعَالِ تُوجِبُ حُصُولَ الْمَلَكَاتِ الرَّاسِخَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ
Bu, küfürlerinin onların amellerini boşa çıkarmış olmasındandır. Ben de derim ki: Burada iki hal vardır: Seni Allah ile, O'na kullukla ve O'nun sevgisiyle meşgul eden her şey; bahtiyar, şerefli, yüce ve kudsî olan haldir. Seni Allah'tan başkasıyla meşgul eden her şey ise zararlı, eziyet verici ve bayağı olan haldir. Şüphe yok ki bu iki hal daha şiddetli ve daha zayıf olmayı, daha az ve daha çok olmayı kabul eder. Yine şüphe yok ki bu hallere münasip amellere devam etmek, onların güçlenmesini ve kökleşmesini gerektirir; zira aklî esaslarda fiillerin çokluğunun köklü melekelerin hâsıl olmasını gerektirdiği sabit olmuştur. Şüphe yok ki...
لَمَّا كَانَتْ كَثْرَةُ الْأَفْعَالِ تُوجِبُ حُصُولَ تِلْكَ الْمَلَكَاتِ الرَّاسِخَةِ وَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ الْأَفْعَالِ حَتَّى اللَّمْحَةُ وَاللَّحْظَةُ وَالْخُطُورُ بِالْبَالِ وَالِالْتِفَاتُ الضَّعِيفُ فَإِنَّهُ يُوجِبُ أَثَرًا مَا فِي حُصُولِ تِلْكَ الْحَالَةِ فِي النَّفْسِ فَهَذَا هُوَ الْحِسَابُ، وَعِنْدَ التَّأَمُّلِ فِي هَذِهِ الْفُصُولِ يَتَبَيَّنُ لِلْإِنْسَانِ صِدْقُ قَوْلِهِ: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [الزَّلْزَلَةِ: ٧، ٨] .
Fiillerin çokluğu bu köklü melekelerin hâsıl olmasını gerektirdiğine ve bir bakış, bir anlık dikkat, zihne gelen bir düşünce ve zayıf bir yöneliş de dâhil olmak üzere bu fiillerin her biri nefiste o halin hâsıl olmasında bir iz bıraktığına göre; işte hesap budur. Bu kısımlar üzerinde düşünüldüğünde, O'nun: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } [ez-Zelzele: 7-8] “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür. Kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür” buyruğunun doğruluğu insana açıkça belli olur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالسُّعَدَاءُ هُمُ الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ فِي الْإِعْرَاضِ عَمَّا سِوَى اللَّهِ وَفِي الْإِقْبَالِ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى عُبُودِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا جَرَمَ حَصَلَ لَهُمُ الْحُسْنَى.
Bu sabit olduğunda: Bahtiyarlar, Allah'tan başkasından yüz çevirme ve bütünüyle Allah Teâlâ'ya kulluğa yönelme hususunda Rablerine icabet edenlerdir; bu yüzden onlar için elbette el-Hüsnâ hâsıl olmuştur.
وَأَمَّا الْأَشْقِيَاءُ فَهُمُ الَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لِرَبِّهِمْ، فَلِهَذَا السَّبَبِ وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ، وَالْمُرَادُ بِسُوءِ الْحِسَابِ أَنَّهُمْ أَحَبُّوا الدُّنْيَا وَأَعْرَضُوا عَنِ الْمَوْلَى فَلَمَّا مَاتُوا بَقُوا مَحْرُومِينَ عَنْ مَعْشُوقِهِمُ الَّذِي هُوَ الدُّنْيَا وَبَقُوا مَحْرُومِينَ عَنِ الْفَوْزِ بِخِدْمَةِ حَضْرَةِ الْمَوْلَى.
Bedbahtlara gelince; onlar Rablerine icabet etmeyenlerdir. İşte bu sebeple onlar için hesabın kötüsünün hâsıl olması vacip olmuştur. Hesabın kötüsünden murat şudur: Onlar dünyayı sevip Mevlâ'dan yüz çevirdiler; öldükleri zaman ise sevgilileri olan dünyadan mahrum kaldılar ve Mevlâ Teâlâ'nın huzurunda hizmete nail olma mazhariyetinden de mahrum kaldılar.
وَالنوع الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا غَافِلِينَ عَنِ الِاسْتِسْعَادِ/ بِخِدْمَةِ حَضْرَةِ الْمَوْلَى عَاكِفِينَ عَلَى لَذَّاتِ الدُّنْيَا، فَإِذَا مَاتُوا فَارَقُوا مَعْشُوقَهُمْ فَيَحْتَرِقُونَ عَلَى مُفَارَقَتِهَا وَلَيْسَ عِنْدَهُمْ شَيْءٌ آخَرُ يَجْبُرُ هَذِهِ الْمُصِيبَةَ، فلذلك قال: مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذَا الْمَأْوَى فَقَالَ: وَبِئْسَ الْمِهادُ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ.
Üçüncü tür: Allah Teâlâ'nın: { وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “Varacakları yer de cehennemdir” buyruğudur. Bu da onların Mevlâ Teâlâ'nın huzurunda hizmetle saadet bulmaktan gafil olup dünya lezzetlerine kapanıp kalmalarından ötürüdür. Öldüklerinde sevgililerinden ayrılırlar da onun ayrılığıyla yanıp tutuşurlar ve yanlarında bu musibeti telafi edecek başka hiçbir şey bulunmaz. İşte bundan dolayı: { مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “Varacakları yer cehennemdir” buyurmuştur. Sonra O Teâlâ bu barınağı vasfederek: { وَبِئْسَ الْمِهادُ } “O ne kötü bir yataktır!” buyurmuştur; işin böyle olduğunda ise şüphe yoktur.
ثم قال تَعَالَى: أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى فَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى الْمَثَلِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُ وَهُوَ أَنَّ الْعَالِمَ بِالشَّيْءِ كَالْبَصِيرِ، وَالْجَاهِلَ بِهِ كَالْأَعْمَى، وَلَيْسَ أَحَدُهُمَا كَالْآخَرِ، لِأَنَّ الْأَعْمَى إِذَا أَخَذَ يَمْشِي مِنْ غَيْرِ قَائِدٍ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَقَعُ فِي الْبِئْرِ وَفِي الْمَهَالِكِ، وَرُبَّمَا أَفْسَدَ مَا كَانَ عَلَى طَرِيقِهِ مِنَ الْأَمْتِعَةِ النَّافِعَةِ، أَمَّا الْبَصِيرُ فَإِنَّهُ يَكُونُ آمِنًا مِنَ الْهَلَاكِ والإهلاك.
Sonra Allah Teâlâ: { أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمى } “Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi olur mu?” buyurmuştur. Bu, daha önce zikri geçen misale bir işarettir; o da bir şeyi bilenin gören gibi, onu bilmeyenin ise kör gibi olmasıdır. İkisinden biri diğeri gibi değildir; çünkü kör bir kimse kılavuzsuz yürümeye başladığında kuyuya ve helak yerlerine düşmesi kuvvetle muhtemeldir; yolunun üzerindeki faydalı eşyaları da zayi edip bozabilir. Gören kimseye gelince; o, helak olmaktan ve helak etmekten emindir.
ثم قال: إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يَنْتَفِعُ بِهَذِهِ الْأَمْثِلَةِ إِلَّا أَرْبَابُ الْأَلْبَابِ الَّذِينَ يَطْلُبُونَ مَنْ كُلِّ صُورَةٍ مَعْنَاهَا، وَيَأْخُذُونَ مَنْ كُلِّ قِشْرَةٍ لُبَابَهَا وَيَعْبُرُونَ بِظَاهِرِ كُلِّ حَدِيثٍ إِلَى سِرِّهِ وَلُبَابِهِ.
Sonra şöyle buyurdu: { إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ } “Ancak akıl sahipleri ibret alıp düşünür”. Murad şudur: Bu misallerden ancak her sûretten onun manasını talep eden, her kabuktan onun özünü alan ve her sözün zahirinden onun sırrına ve özüne geçen akıl sahipleri faydalanır.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٢٠ الى ٢٤]
[er-Ra‘d Suresi (13), 20 ila 24. Ayetler]
الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ (٢٠) وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ (٢١) وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ (٢٢) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ (٢٣) سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ (٢٤)
{ الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ (٢٠) وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ (٢١) وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ (٢٢) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ (٢٣) سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ (٢٤) } “Onlar ki Allah'ın ahdini yerine getirirler ve antlaşmayı bozmazlar. Onlar ki Allah'ın ulaştırılmasını emrettiği şeyi ulaştırırlar (akrabalık bağlarını gözetirler), Rablerinden korkarlar ve hesabın kötüsünden endişe ederler. Onlar ki Rablerinin rızasını dileyerek sabrederler, namazı dosdoğru kılarlar, kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden gizli ve açık olarak infak ederler ve kötülüğü iyilikle savarlar. İşte onlar var ya, bu yurdun sonu (güzel akıbet) onlarındır. [O akıbet], babalarından, eşlerinden ve nesillerinden salih olanlarla birlikte girecekleri Adn cennetleridir. Melekler de her kapıdan onların yanına girerler [ve şöyle derler:] 'Sabrettiğiniz şeylere karşılık size selam olsun! Bu yurdun sonu ne güzeldir!'”
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ هَلْ هِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا قَبْلَهَا أَمْ لَا؟ فِيهِ قَوْلَانِ:
Bil ki bu ayetin kendisinden öncesiyle irtibatlı olup olmadığı hususunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا قَبْلَهَا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ:
Birinci görüş: Kendisinden öncesiyle irtibatlı olmasıdır. Bu takdire göre iki vecih vardır: Birincisi: O'nun...
الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ صِفَةً لِأُولِي الْأَلْبَابِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ صِفَةً لِقَوْلِهِ: أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ [الرعد: ١٩] .
{ الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ } “Onlar ki Allah'ın ahdini yerine getirirler” buyruğunun "ülü'l-elbâb"ın (akıl sahiplerinin) sıfatı olması caizdir. İkincisi: Bunun, O'nun: { أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ } [er-Ra‘d: 19] “Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse...” buyruğunun sıfatı olmasıdır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ مبتدأ: وأُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ خَبَرُهُ كَقَوْلِهِ:
İkinci görüş: O'nun { الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ } “Onlar ki Allah'ın ahdini yerine getirirler” buyruğunun mübteda; O'nun: