Binûn

Ra'd Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ ... أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ [الرَّعْدِ: ٢٥] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا جُمْلَةٌ وَاحِدَةٌ شَرْطٌ وَجَزَاءٌ، وَشَرْطُهَا مُشْتَمِلٌ عَلَى قُيُودٍ، وَجَزَاؤُهَا يَشْتَمِلُ أَيْضًا عَلَى قُيُودٍ. أَمَّا الْقُيُودُ الْمُعْتَبَرَةُ فِي الشَّرْطِ فَهِيَ تِسْعَةٌ:

{ وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ ... أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ } [er-Ra‘d: 25] “Allah'ın ahdini bozanlar... işte lanet onlaradır” ayetinde olduğu gibi [haberidir]. Bil ki bu ayet, başından sonuna kadar şart ve cezadan (cevap) oluşan tek bir cümledir. Şartı birtakım kayıtları içerdiği gibi, cezası da birtakım kayıtları içermektedir. Şartta dikkate alınan kayıtlara gelince, bunlar dokuz tanedir:

الْقَيْدُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ الَّذِي عَاهَدَهُمْ عَلَيْهِ حِينَ كَانُوا فِي صُلْبِ آدَمَ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] . وَالثَّانِي:

Birinci kayıt: { الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ } “Onlar ki Allah'ın ahdini yerine getirirler” buyruğudur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: [Allah'ın] Âdem'in sulbünde oldukları sırada onlardan aldığı ve: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } [el-A‘râf: 172] “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar da: 'Evet [Rabbimizsin]!' dediler” [ayetiyle] kendilerini nefislerine şahit tuttuğu [ahdi] kastetmektedir. İkincisi:

أَنَّ الْمُرَادَ بِعَهْدِ اللَّهِ كُلُّ أَمْرٍ قَامَ الدَّلِيلُ عَلَى صِحَّتِهِ وَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْأَشْيَاءُ الَّتِي أَقَامَ اللَّهُ عَلَيْهَا دَلَائِلَ عَقْلِيَّةً قَاطِعَةً لَا تَقْبَلُ النَّسْخَ وَالتَّغْيِيرَ. وَالْآخَرُ: الَّتِي أَقَامَ اللَّهُ عَلَيْهَا الدَّلَائِلَ السَّمْعِيَّةَ وَبَيَّنَ لَهُمْ تِلْكَ الْأَحْكَامَ، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ دَخَلَ تَحْتَ قَوْلِهِ: يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ كُلُّ مَا قَامَ الدَّلِيلُ عَلَيْهِ. وَيَصِحُّ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْعَهْدِ عَلَى الْحُجَّةِ بَلِ الْحَقُّ أَنَّهُ لَا عَهْدَ أَوْكَدُ مِنَ الْحُجَّةِ وَالدَّلَالَةُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ مَنْ حَلَفَ عَلَى الشَّيْءِ فَإِنَّمَا يَلْزَمُهُ الْوَفَاءُ بِهِ، إِذَا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ وُجُوبُهُ لَا بِمُجَرَّدِ الْيَمِينِ وَلِذَلِكَ رُبَّمَا يَلْزَمُهُ أَنْ يُحَدِّثَ نَفْسَهُ إِذَا كَانَ ذَلِكَ خَيْرًا لَهُ فَلَا عَهْدَ أَوْكَدُ مِنْ إِلْزَامِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ ذَلِكَ بِدَلِيلِ الْعَقْلِ أَوْ بِدَلِيلِ السَّمْعِ. وَلَا يَكُونُ الْعَبْدُ مُوفِيًا لِلْعَهْدِ إِلَّا بِأَنْ يَأْتِيَ بِكُلِّ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ كَمَا أَنَّ الْحَالِفَ عَلَى أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ لَا يَكُونُ بَارًّا فِي يَمِينِهِ إِلَّا إِذَا فَعَلَ الْكُلَّ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الْإِتْيَانُ بِجَمِيعِ الْمَأْمُورَاتِ وَالِانْتِهَاءُ عَنْ كُلِّ الْمَنْهِيَّاتِ وَيَدْخُلُ فِيهِ الْوَفَاءُ بِالْعُقُودِ فِي الْمُعَامَلَاتِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَدَاءُ الْأَمَانَاتِ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْمُخْتَارُ الصَّحِيحُ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ.

Allah'ın ahdinden maksadın, sıhhatine delil ikame edilen her husus olmasıdır ki bu da iki vecihtendir: Birincisi: Allah'ın, haklarında nesh ve değişmeyi kabul etmeyen kesin aklî deliller ikame ettiği hususlardır. Diğeri ise: Allah'ın, haklarında sem‘î (naklî) deliller ikame ettiği ve o hükümleri kendilerine açıkladığı hususlardır. Özetle, delilin gösterdiği her şey { يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ } “Allah'ın ahdini yerine getirirler” buyruğunun altına girer. Ahit lafzının hüccet (delil) için kullanılması sahihtir; bilakis gerçek şu ki, hüccetten daha pekiştirilmiş hiçbir ahit yoktur. Bunun delili şudur: Bir şeye yemin eden kimseye, o yemini yerine getirmek sırf yemin sebebiyle değil, ancak onun vacip olduğu delille sabit olunca gerekir. Bu sebeple, kendisi için daha hayırlı olduğunda [yeminini bozup] nefsine keffaret ödemesi gerekebilir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın akıl deliliyle veya sem‘î delille mükellefe yüklediği yükümlülükten daha pekiştirilmiş bir ahit yoktur. Kul, çok şey üzerine yemin edip ancak hepsini yaptığı zaman yeminini yerine getirmiş sayılan kimse gibi, bütün o şeyleri yerine getirmedikçe ahdi ifa etmiş olmaz. Emredilen bütün şeylerin yapılması, yasaklanan bütün şeylerden kaçınılması, muamelelerdeki akitlere vefa gösterilmesi ve emanetlerin eda edilmesi de bunun içine girer. Bu görüş, ayetin tevilinde tercih edilen ve sahih olan görüştür.

الْقَيْدُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ وَفِيهِ أَقْوَالٌ:

İkinci kayıt: { وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ } “Ve antlaşmayı bozmazlar” buyruğudur. Bunda birtakım görüşler vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ قَرِيبٌ مِنَ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، فَإِنَّ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ قَرِيبٌ مِنْ عَدَمِ نَقْضِ الْمِيثَاقِ وَالْعَهْدِ، وَهَذَا مِثْلُ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ لَمَّا وَجَبَ وُجُودُهُ لَزِمَ أَنْ يَمْتَنِعَ عَدَمُهُ، فَهَذَانِ الْمَفْهُومَانِ مُتَغَايِرَانِ إِلَّا أَنَّهُمَا مُتَلَازِمَانِ فَكَذَلِكَ الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ يَلْزَمُهُ أَنْ لَا يَنْقُضَ الْمِيثَاقَ.

Birinci görüş: Bu, çoğunluğun görüşü olup şudur: Bu söz ahde vefa göstermeye yakındır; zira ahde vefa göstermek, misakı ve ahdi bozmamaya yakındır. Bu, bir kimsenin: "Varlığı vacip olunca yokluğu imkânsız hale gelir" demesi gibidir. Bu iki mefhum birbirinden farklı olmakla birlikte birbirinin ayrılmazıdır (mülâzimidir). İşte ahde vefa göstermek de misakı bozmamayı gerektirir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ مِنْ أَجَلِّ مَرَاتِبِ السَّعَادَةِ.

Bil ki ahde vefa göstermek, saadetin en yüce mertebelerindendir.

قَالَ ﵇: «لَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَةَ لَهُ وَلَا دِينَ لمن عَهْدَ لَهُ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Emanet [güvenilirlik] vasfı olmayanın imanı yoktur; ahdi olmayanın da dini yoktur.»

وَالْآيَاتُ الْوَارِدَةُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ.

Bu babda gelen ayetler Kur'an'da çoktur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمِيثَاقَ مَا وَثَّقَهُ الْمُكَلَّفُ عَلَى نَفْسِهِ، فَالْحَاصِلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى مَا كَلَّفَ اللَّهُ الْعَبْدَ بِهِ ابْتِدَاءً. وَقَوْلَهُ: وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا الْتَزَمَهُ العبد من أنواع الطاعات بحسب اختياره نَفْسِهِ كَالنَّذْرِ بِالطَّاعَاتِ وَالْخَيْرَاتِ.

İkinci görüş: Misak, mükellefin kendi nefsine bağladığı (taahhüt ettiği) şeydir. Özetle şudur: { الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ } “Onlar ki Allah'ın ahdini yerine getirirler” buyruğu, Allah'ın kula başlangıçta yüklediği yükümlülüklere işarettir. { وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ } “Ve antlaşmayı bozmazlar” buyruğu ise, kulun kendi tercihi doğrultusunda taat ve hayırları adamak gibi nefsine bağlayıp üstlendiği çeşitli taatlere işarettir.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ: عَهْدُ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ، وَالْمُرَادُ بِالْمِيثَاقِ: الْمَوَاثِيقُ الْمَذْكُورَةُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَسَائِرِ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ عَلَى وُجُوبِ الْإِيمَانُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ عِنْدَ ظُهُورِهِ.

Üçüncü görüş: Ahde vefadan maksadın rububiyet ve ubudiyet ahdi; misaktan maksadın ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ortaya çıktığında onun peygamberliğine iman etmenin vacip olduğuna dair Tevrat, İncil ve diğer ilahî kitaplarda zikredilen misaklar olmasıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ أَمْرٌ مُسْتَحْسَنٌ فِي الْعُقُولِ وَالشَّرَائِعِ،

Bil ki ahde vefa göstermek akıllarda ve şeriatlarda güzel karşılanan bir şeydir.

قَالَ ﵇: «مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ فَغَدَرَ، كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنَ النِّفَاقِ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim Allah'a ahit verir de hıyanet ederse, kendisinde nifaktan bir haslet bulunmuş olur.»

وَعَنْهُ ﵇: «ثلاثة أنا خصمهم يوم القيام وَمَنْ كُنْتُ خَصْمَهُ خَصَمْتُهُ رَجُلٌ أَعْطَى عَهْدًا ثُمَّ غَدَرَ، وَرَجُلٌ اسْتَأْجَرَ أَجِيرًا اسْتَوْفَى عَمَلَهُ وَظَلَمَهُ أَجْرَهُ، وَرَجُلٌ بَاعَ حُرًّا فَاسْتَرَقَّ الْحُرَّ وَأَكَلَ ثَمَنَهُ»

Yine ondan aleyhisselâm [şöyle rivayet edilmiştir]: «Kıyamet günü üç kimsenin hasmı benim; ben kime hasım olursam ona galebe çalarım: Ahit verip sonra hıyanet eden adam, bir işçi tutup işini tam yaptıran ama ücretinde ona haksızlık eden adam ve hür bir kimseyi satıp onu köleleştiren ve parasını yiyen adam.»

وَقِيلَ: كَانَ بَيْنَ مُعَاوِيَةَ وَمَلِكِ الرُّومِ عَهْدٌ فَأَرَادَ أَنْ يَذْهَبَ إِلَيْهِمْ وَيَنْقُضَ الْعَهْدَ فَإِذَا رَجُلٌ عَلَى فَرَسٍ يَقُولُ: وَفَاءٌ بالعهد لا

Denildi ki: Muâviye ile Bizans kralı arasında bir ahit vardı. [Muâviye] onların üzerine gidip ahdi bozmak istedi. Derken at üstünde bir adamın şöyle dediğini gördü: Ahde vefa vardır,

غَدْرَ. سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمٍ عَهْدٌ فَلَا يَنْبِذَنَّ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُ وَلَا يَحُلَّهَا حَتَّى يَنْقَضِيَ الْأَمَدُ وَيَنْبِذَ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ» قَالَ مَنْ هَذَا؟ قَالُوا: عَمْرُو بْنُ عُيَيْنَةَ فَرَجَعَ مُعَاوِيَةُ.

hıyanet yoktur! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kiminle bir kavim arasında ahit bulunursa, süre sona erinceye veya aralarındaki ahdi eşit şartlarda onlara bildirene kadar ahdini bozmasın ve onu çözmesin.» [Muâviye]: "Bu kimdir?" dedi. "Amr b. Abese'dir" dediler. Bunun üzerine Muâviye geri döndü.

الْقَيْدُ الثَّالِثُ: وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَهَاهُنَا سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ وَتَرْكَ نَقْضِ الْمِيثَاقِ اشْتَمَلَ عَلَى وُجُوبِ الْإِتْيَانِ بِجَمِيعِ الْمَأْمُورَاتِ وَالِاحْتِرَازِ عَنْ كُلِّ الْمَنْهِيَّاتِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْقُيُودِ الْمَذْكُورَةِ بَعْدَهُمَا؟

Üçüncü kayıt: { وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Onlar ki Allah'ın ulaştırılmasını emrettiği şeyi ulaştırırlar” buyruğudur. Burada şöyle bir soru vardır: Ahde vefa göstermek ve misakı bozmayı terk etmek emredilen bütün şeylerin yapılmasını ve bütün yasaklardan sakınılmasını içermektedir; o halde bunlardan sonra zikredilen bu kayıtların getirilmesindeki fayda nedir?

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ذُكِرَ لِئَلَّا يَظُنَّ ظَانٌّ أَنَّ ذَلِكَ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا جَرَمَ أَفْرَدَ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْعِبَادِ بِالذِّكْرِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَأْكِيدٌ.

Cevap iki vecihtendir: Birincisi: Bir kimsenin bunun sırf kendisi ile Allah Teâlâ arasında olduğunu zannetmemesi için zikredilmiştir; bu yüzden kul ile kullar arasındaki hususu müstakil olarak zikretmiştir. İkincisi: Bunun tekit olmasıdır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ صِلَةُ الرَّحِمِ قَالَ ﵇:

Bunu bildiğine göre deriz ki: Müfessirler bunun tefsirinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Bundan maksadın akrabalık bağını gözetmek (sıla-i rahim) olmasıdır. [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur:

«ثَلَاثٌ يَأْتِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهَا ذَلَقٌ الرَّحِمُ تَقُولُ: أَيْ رَبِّ قُطِعْتُ، وَالْأَمَانَةُ تَقُولُ: أَيْ رَبِّ تُرِكْتُ، وَالنِّعْمَةُ تَقُولُ:

«Kıyamet günü üç şey gelir ki bunların keskin ve açık bir dili vardır: Rahim [akrabalık bağı] der ki: 'Ey Rabbim, ben koparıldım!' Emanet der ki: 'Ey Rabbim, ben terk edildim!' Nimet der ki:

أَيْ رَبِّ كُفِرْتُ» .

'Ey Rabbim, bana nankörlük edildi!'»

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ صِلَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ وَمُؤَازَرَتُهُ وَنُصْرَتُهُ فِي الْجِهَادِ.

İkinci görüş: Maksadın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile irtibatı sürdürmek, ona arka çıkmak ve cihadda ona yardım etmek olmasıdır.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: رِعَايَةُ جَمِيعِ الْحُقُوقِ الْوَاجِبَةِ لِلْعِبَادِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ صِلَةُ الرَّحِمِ وَصِلَةُ الْقَرَابَةِ الثَّابِتَةِ بِسَبَبِ أُخُوَّةِ الْإِيمَانِ كَمَا قَالَ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ [الْحُجُرَاتِ: ١٠] وَيَدْخُلُ فِي هَذِهِ الصِّلَةِ إِمْدَادُهُمْ بِإِيصَالِ الْخَيْرَاتِ وَدَفْعُ الْآفَاتِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ وَعِيَادَةُ الْمَرِيضِ وَشُهُودُ الْجَنَائِزِ وَإِفْشَاءُ السَّلَامِ عَلَى النَّاسِ وَالتَّبَسُّمُ فِي وُجُوهِهِمْ وَكَفُّ الْأَذَى عَنْهُمْ وَيَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ حَيَوَانٍ حَتَّى الْهِرَّةُ وَالدَّجَاجَةُ، وَعَنِ/ الْفُضَيْلِ بْنِ عِيَاضٍ ﵀ أَنَّ جَمَاعَةً دَخَلُوا عَلَيْهِ بِمَكَّةَ فَقَالَ: مِنْ أَيْنَ أَنْتُمْ؟ قَالُوا: مِنْ خُرَاسَانَ. فَقَالَ: اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمْ، وَاعْلَمُوا أَنَّ الْعَبْدَ لَوْ أَحْسَنَ كُلَّ الْإِحْسَانِ وَكَانَ لَهُ دَجَاجَةٌ فَأَسَاءَ إِلَيْهَا لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمُحْسِنِينَ، وَأَقُولُ حَاصِلُ الْكَلَامِ: أَنَّ قَوْلَهُ: الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ وَقَوْلَهُ: وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ إِشَارَةٌ إِلَى الشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ.

Üçüncü görüş: Kullara vacip olan bütün hakların gözetilmesidir. Dolayısıyla akrabalık bağını gözetmek ve: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } [el-Hucurât: 10] “Müminler ancak kardeştirler” buyurduğu gibi iman kardeşliği sebebiyle sabit olan yakınlık bağını gözetmek de bunun içine girer. Güç yettiğince hayırları ulaştırıp zararları savarak onlara destek olmak, hastayı ziyaret etmek, cenazelerde hazır bulunmak, insanlara selamı yaymak, yüzlerine tebessüm etmek ve onlardan eziyeti engellemek de bu bağın içine girer. Hatta kedi ve tavuk dâhil her hayvan da bu kapsama girer. Fudayl b. İyâz'dan rahimehullâh rivayet edildiğine göre, bir grup Mekke'de onun yanına girdi. "Neredensiniz?" dedi. "Horasan'dan" dediler. Bunun üzerine şöyle dedi: "Allah'tan korkun ve dilediğiniz yerden olun! Biliniz ki kul, bütün iyilikleri yapsa da bir tavuğu olsa ve ona kötü davransa iyilik edenlerden (muhsinlerden) olmaz." Ben de derim ki, sözün özü şudur: O'nun: { الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ } “Onlar ki Allah'ın ahdini yerine getirirler ve antlaşmayı bozmazlar” buyruğu Allah'ın emrine tazime; O'nun: { وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Onlar ki Allah'ın ulaştırılmasını emrettiği şeyi ulaştırırlar” buyruğu ise Allah'ın mahlukatına şefkate işarettir.

الْقَيْدُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ وَإِنْ أَتَى بِكُلِّ مَا قَدَرَ عَلَيْهِ فِي تَعْظِيمِ أَمْرِ اللَّهِ، وَفِي الشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ إِلَّا أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ الْخَشْيَةُ مِنَ اللَّهِ وَالْخَوْفُ مِنْهُ مُسْتَوْلِيًا عَلَى قَلْبِهِ وَهَذِهِ الْخَشْيَةُ نَوْعَانِ:

Dördüncü kayıt: { وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “Ve Rablerinden korkarlar” buyruğudur. Anlamı şudur: Kişi Allah'ın emrine tazimde ve Allah'ın mahlukatına şefkatte gücünün yettiği her şeyi yerine getirse bile, Allah korkusunun ve O'ndan duyulan haşyetin kalbine hâkim olması kaçınılmazdır. Bu haşyet iki çeşittir:

أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ خَائِفًا مِنْ أَنْ يَقَعَ زِيَادَةٌ أَوْ نُقْصَانٌ أَوْ خَلَلٌ فِي عِبَادَاتِهِ وَطَاعَاتِهِ، بِحَيْثُ يُوجِبُ فَسَادَ الْعِبَادَةِ أَوْ يُوجِبُ نُقْصَانَ ثَوَابِهَا. وَالثَّانِي: وَهُوَ خَوْفُ الْجَلَالِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَبْدَ إِذَا حَضَرَ عِنْدَ السُّلْطَانِ الْمَهِيبِ الْقَاهِرِ فَإِنَّهُ وإن كان في غير طَاعَتِهِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَزُولُ عَنْ قَلْبِهِ مَهَابَةُ الْجَلَالَةِ وَالرِّفْعَةِ وَالْعَظَمَةِ.

Birincisi: İbadet ve taatlerinde ibadetin bozulmasını veya sevabının noksanlaşmasını gerektirecek bir fazlalık, eksiklik ya da kusurun meydana gelmesinden korkmasıdır. İkincisi: Celal korkusudur; zira kul, heybetli ve kahredici bir hükümdarın huzuruna çıktığında, onun itaatinde kusur işlemese bile celalet, yücelik ve azamet heybeti kalbinden zail olmaz.

الْقَيْدُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ اعْلَمْ أَنَّ الْقَيْدَ الرَّابِعَ إِشَارَةٌ إِلَى الْخَشْيَةِ مِنَ اللَّهِ وَهَذَا الْقَيْدُ الْخَامِسُ إِشَارَةٌ إِلَى الْخَوْفِ وَالْخَشْيَةِ وَسُوءِ الْحِسَابِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْخَشْيَةِ مِنَ اللَّهِ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ خَوْفِ الْجَلَالِ وَالْمَهَابَةِ وَالْعَظَمَةِ وَإِلَّا لَزِمَ التِّكْرَارُ.

Beşinci kayıt: { وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ } “Ve hesabın kötüsünden endişe ederler” buyruğudur. Bil ki dördüncü kayıt Allah'tan duyulan haşyete, bu beşinci kayıt ise hesabın kötülüğünden duyulan korku ve endişeye işarettir. Bu da gösterir ki Allah'tan duyulan haşyetten maksat, zikrettiğimiz celal, heybet ve azamet korkusudur; aksi takdirde tekrar gerekirdi.

الْقَيْدُ السَّادِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ فَيَدْخُلُ فِيهِ الصَّبْرُ عَلَى فِعْلِ الْعِبَادَاتِ وَالصَّبْرُ عَلَى ثِقَلِ الْأَمْرَاضِ وَالْمَضَارِّ، وَالْغُمُومِ وَالْأَحْزَانِ، وَالصَّبْرُ عَلَى تَرْكِ الْمُشْتَهَيَاتِ وَبِالْجُمْلَةِ الصَّبْرُ عَلَى تَرْكِ الْمَعَاصِي وَعَلَى أَدَاءِ الطَّاعَاتِ. ثُمَّ إِنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يُقْدِمُ عَلَى الصَّبْرِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يَصْبِرَ لِيُقَالَ مَا أَكْمَلَ

Altıncı kayıt: Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ } “Onlar ki Rablerinin rızasını dileyerek sabrederler” buyruğudur. İbadetleri yapmaya sabretmek, hastalıkların ve zararların ağırlığına, keder ve üzüntülere sabretmek ve nefsin arzuladığı şeyleri terk etmeye sabretmek; velhasıl günahları terk etmeye ve taatleri ifa etmeye sabretmek bunun içine girer. Sonra insan sabra birtakım sebeplerle yönelebilir: Birincisi: Sabrı ne kadar mükemmel

صَبْرَهُ وَأَشَدَّ قُوَّتَهُ عَلَى تَحَمُّلِ النَّوَازِلِ. وَثَانِيهَا: أَنْ يَصْبِرَ لِئَلَّا يُعَابَ بِسَبَبِ الْجَزَعِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَصْبِرَ لِئَلَّا تَحْصُلَ شَمَاتَةُ الْأَعْدَاءِ. وَرَابِعُهَا: أَنْ يَصْبِرَ لِعِلْمِهِ بِأَنْ لَا فَائِدَةَ فِي الْجَزَعِ فَالْإِنْسَانُ إِذَا أَتَى بِالصَّبْرِ لِأَحَدِ هَذِهِ الْوُجُوهِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ دَاخِلًا فِي كَمَالِ النَّفْسِ وَسَعَادَةِ الْقَلْبِ، أَمَّا إِذَا صَبَرَ عَلَى الْبَلَاءِ لِعِلْمِهِ بِأَنَّ ذَلِكَ الْبَلَاءَ قِسْمَةٌ حَكَمَ بِهَا الْقَسَّامُ الْعَلَّامُ الْمُنَزَّهُ عَنِ الْعَيْبِ وَالْبَاطِلِ وَالسَّفَهِ، بَلْ لَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْقِسْمَةُ مُشْتَمِلَةً عَلَى حِكْمَةٍ بَالِغَةٍ وَمَصْلَحَةٍ رَاجِحَةٍ وَرَضِيَ بِذَلِكَ، لِأَنَّهُ تَصَرُّفُ الْمَالِكِ فِي مِلْكِهِ وَلَا اعْتِرَاضَ عَلَى الْمَالِكِ فِي أَنْ يَتَصَرَّفَ فِي مِلْكِهِ أَوْ يَصْبِرَ لِأَنَّهُ صَارَ مُسْتَغْرِقًا فِي مُشَاهَدَةِ الْمُبْلِي فَكَانَ اسْتِغْرَاقُهُ فِي تَجَلِّي نور المبلى أذهله على التَّأَلُّمِ بِالْبَلَاءِ وَهَذَا أَعْلَى مَقَامَاتِ الصِّدِّيقِينَ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ هِيَ الَّتِي يَصْدُقُ عَلَيْهَا أَنَّهُ صَبَرَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ صَبَرَ لِمُجَرَّدِ ثَوَابِهِ، وَطَلَبِ رِضَا اللَّهِ تَعَالَى.

ve başa gelen felaketlere dayanma gücü ne kadar şiddetli denilsin diye sabretmesidir. İkincisi: Feryat ve sabırsızlık yüzünden kınanmamak için sabretmesidir. Üçüncüsü: Düşmanların sevinmemesi (şematet) için sabretmesidir. Dördüncüsü: Feryat edip sızlanmanın bir faydası olmadığını bildiği için sabretmesidir. İnsan bu sebeplerden biri için sabrederse bu, nefsin kemali ve kalbin saadeti dairesine girmez. Fakat o belanın, ayıptan, batıldan ve sefihlikten münezzeh olan, her şeyi taksim eden ve her şeyi hakkıyla bilen [Allah] tarafından takdir edilmiş bir pay olduğunu bildiği için belaya sabrederse; bilakis o taksimin mutlaka üstün bir hikmet ve baskın bir maslahat içerdiğine inanıp buna razı olursa –çünkü bu, mal sahibinin kendi mülkünde tasarruf etmesidir ve mülk sahibine mülkünde tasarruf etmesinden ötürü itiraz edilemez– yahut belayı vereni (Müblî'yi) müşahedeye daldığı için sabrederse, işte onun belayı verenin nurunun tecellisine dalışı kendisini belanın acısını duymaktan alıkoyar ki bu, sıddîkların en yüce makamıdır. İşte bu üç vecih, kulun Rabbinin rızasını dileyerek sabrettiği gerçeğine uygun düşen vecihlerdir; bunun anlamı da sırf O'nun sevabı ve Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmek için sabretmiş olmasıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ فِيهِ دَقِيقَةٌ، وَهِيَ أَنَّ الْعَاشِقَ إِذَا ضَرَبَهُ مَعْشُوقُهُ، فَرُبَّمَا نَظَرَ الْعَاشِقُ لِذَلِكَ الضَّارِبِ وَفَرِحَ بِهِ فَقَوْلُهُ: ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ مَحْمُولٌ عَلَى هَذَا الْمَجَازِ، يَعْنِي كَمَا أَنَّ الْعَاشِقَ يَرْضَى بِذَلِكَ الضَّرْبِ لِالْتِذَاذِهِ بِالنَّظَرِ إِلَى وَجْهِ مَعْشُوقِهِ، فَكَذَلِكَ الْعَبْدُ يَصْبِرُ عَلَى الْبَلَاءِ وَالْمِحْنَةِ، وَيَرْضَى بِهِ لِاسْتِغْرَاقِهِ فِي مَعْرِفَةِ نُورِ الْحَقِّ وَهَذِهِ دَقِيقَةٌ لَطِيفَةٌ.

Bil ki { ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin rızasını dileyerek” buyruğunda ince bir nükte vardır: Âşık kimseyi sevgilisi dövdüğünde âşık bazen o dövene bakar ve bundan dolayı sevinir. Dolayısıyla O'nun: { ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ } buyruğu bu mecaza hamledilir. Yani tıpkı âşığın maşukunun yüzüne bakmaktan lezzet aldığı için o vuruşa razı olması gibi, kul da Hakk'ın nurunu tanımaya (marifete) daldığı için belaya ve mihnete sabreder ve ondan razı olur. Bu latif ve ince bir nüktedir.

الْقَيْدُ السَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَأَقامُوا الصَّلاةَ.

Yedinci kayıt: { وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “Ve namazı dosdoğru kılarlar” buyruğudur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ وَإِنْ كَانَتَا دَاخِلَتَيْنِ فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى أَفْرَدَهَا بِالذِّكْرِ تَنْبِيهًا عَلَى كَوْنِهَا أَشْرَفَ مِنْ سَائِرِ الْعِبَادَاتِ وَقَدْ سَبَقَ فِي هَذَا الْكِتَابِ تَفْسِيرُ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَلَا يَمْتَنِعُ إِدْخَالُ النَّوَافِلِ فِيهِ أَيْضًا.

Bil ki namaz ve zekat, birinci cümlenin içine dâhil olsalar da, Allah Teâlâ diğer ibadetlerden daha şerefli olduklarına dikkat çekmek için onları müstakil olarak zikretmiştir. Bu kitapta namazı ikame etmenin tefsiri daha önce geçmişti. Nafilelerin de bunun içine dâhil edilmesine bir engel yoktur.

الْقَيْدُ الثَّامِنُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sekizinci kayıt: Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً } “Kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden gizli ve açık olarak infak ederler” buyruğudur. Bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ فَإِنْ لَمْ يُتَّهَمْ بِتَرْكِ أَدَاءِ الزَّكَاةِ فَالْأَوْلَى أَدَاؤُهَا سِرًّا وَإِنِ اتُّهِمَ بِتَرْكِ الزَّكَاةِ فَالْأَوْلَى أَدَاؤُهَا فِي الْعَلَانِيَةِ. وَقِيلَ السِّرُّ مَا يُؤَدِّيهِ بِنَفْسِهِ وَالْعَلَانِيَةُ مَا يُؤَدِّيهِ إِلَى الْإِمَامِ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ الزَّكَاةُ الْوَاجِبَةُ وَالصَّدَقَةُ الَّتِي يُؤْتَى بِهَا عَلَى صِفَةِ التَّطَوُّعِ فَقَوْلُهُ: سِرًّا يَرْجِعُ إِلَى التَّطَوُّعِ وَقَوْلُهُ: عَلانِيَةً يَرْجِعُ إِلَى الزَّكَاةِ الْوَاجِبَةِ.

Birinci mesele: Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Maksat farz olan zekattır. Eğer zekatı vermemekle itham edilmiyorsa, onu gizli vermesi daha efdaldir; şayet zekatı terk etmekle itham ediliyorsa, onu açıkça vermesi daha efdaldir. Gizlinin kişinin bizzat kendisinin verdiği, açığın ise devlet başkanına (imama) verdiği şey olduğu da söylenmiştir. Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis maksat vacip olan zekat ile nafile olarak verilen sadakadır. Dolayısıyla O'nun: { سِرًّا } “gizli” buyruğu nafileye, { عَلانِيَةً } “açık” buyruğu ise vacip olan zekata racidir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ إِنَّهُ تَعَالَى رَغَّبَ فِي الْإِنْفَاقِ مِنْ كُلِّ مَا كَانَ رِزْقًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا رِزْقَ إِلَّا الْحَلَالُ إِذْ لَوْ كَانَ الْحَرَامُ رِزْقًا لَكَانَ قَدْ رَغَّبَ تَعَالَى فِي إِنْفَاقِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ.

İkinci mesele: Mu‘tezile demiştir ki: Allah Teâlâ rızık olan her şeyden infak etmeye teşvik etmiştir. Bu da haram olanın değil, yalnızca helal olanın rızık olduğunu gösterir; zira haram rızık olsaydı, Allah Teâlâ haramı infak etmeye teşvik etmiş olurdu ki bu caiz değildir.

الْقَيْدُ التاسع: قوله: وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ إِذَا أتوا بمعصية درؤوها وَدَفَعُوهَا بِالتَّوْبَةِ كَمَا

Dokuzuncu kayıt: O'nun: { وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ } “Ve kötülüğü iyilikle savarlar” buyruğudur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bir günah işlediklerinde onu tövbe ile savıp defederler. Nitekim

رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ: «إِذَا عَمِلْتَ سَيِّئَةً فَاعْمَلْ بِجَنْبِهَا حَسَنَةً تَمْحُهَا» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Muâz b. Cebel'e şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Bir kötülük işlediğin zaman, onun peşinden onu silecek bir iyilik yap.»

وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ لَا يُقَابِلُونَ الشَّرَّ بِالشَّرِّ بَلْ يُقَابِلُونَ الشَّرَّ بِالْخَيْرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفُرْقَانِ: ٧٢] وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ لَيْسَ الْوَصُولُ مَنْ وُصِلَ ثُمَّ وَصَلَ تِلْكَ الْمُجَازَاةُ لَكِنَّهُ مَنْ قُطِعَ ثُمَّ وَصَلَ وَعَطَفَ عَلَى مَنْ لَمْ يَصِلْهُ، وَلَيْسَ الْحَلِيمُ مَنْ ظُلِمَ ثُمَّ حَلُمَ حَتَّى إِذَا هَيَّجَهُ قَوْمٌ اهْتَاجَ، لَكِنَّ الْحَلِيمَ مَنْ قَدَرَ ثُمَّ عَفَا. وَعَنِ الْحَسَنِ: هُمُ الَّذِينَ إِذَا حُرِمُوا أَعْطَوْا وَإِذَا ظُلِمُوا عَفَوْا، وَيُرْوَى أَنَّ شَقِيقَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ الْبَلْخِيَّ دَخَلَ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ مُتَنَكِّرًا، فَقَالَ مِنْ أَيْنَ أَنْتَ؟ فَقَالَ: مِنْ بَلْخَ، فَقَالَ: وَهَلْ تَعْرِفُ شَقِيقًا قَالَ نَعَمْ، فَقَالَ: كَيْفَ طَرِيقَةُ أَصْحَابِهِ؟ فَقَالَ: إِذَا مُنِعُوا صَبَرُوا وَإِنْ أُعْطُوا شَكَرُوا، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: طريقة كلابنا

İkincisi: Maksadın, kötülüğe kötülükle karşılık vermeyip, bilakis Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } [el-Furkân: 72] “Boş ve faydasız bir söze rastladıklarında vakar ve şerefle geçerler” buyurduğu gibi kötülüğe iyilikle karşılık vermeleri olmasıdır. İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ [şöyle rivayet edilmiştir]: Sıla yapan (bağları gözeten) kişi, kendisine sıla yapılınca karşılık veren değildir; o ancak bir mükâfattır. Asıl sıla yapan, kendisinden ilişki kesildiği halde sıla yapan ve kendisini gözetmeyene şefkat gösterendir. Halim kimse de kendisine zulmedilince yumuşak davranıp bir topluluk kendisini kışkırttığında öfkeye kapılan değildir; asıl halim kimse gücü yettiği halde affedendir. Hasan [el-Basrî]'den [şöyle rivayet edilmiştir]: Onlar, mahrum bırakıldıklarında veren ve kendilerine zulmedildiğinde affeden kimselerdir. Rivayet edilir ki Şakîk b. İbrâhîm el-Belhî, kimliğini gizleyerek Abdullah b. el-Mübârek'in yanına girdi. [İbnü'l-Mübârek]: "Neredensin?" dedi. "Belh'ten" dedi. [İbnü'l-Mübârek]: "Şakîk'i tanıyor musun?" dedi. "Evet" dedi. [İbnü'l-Mübârek]: "Arkadaşlarının yolu (tarikatı) nasıldır?" dedi. [Şakîk]: "Mahrum bırakıldıklarında sabrederler, kendilerine verildiğinde şükrederler" dedi. Abdullah şöyle dedi: "Bizim köpeklerimizin yolu da

هَكَذَا. فَقَالَ: وَكَيْفَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ فَقَالَ الْكَامِلُونَ: هُمُ الَّذِينَ إِذَا مُنِعُوا شَكَرُوا وَإِذَا أُعْطُوا آثَرُوا.

böyledir." [Şakîk]: "Peki nasıl olmalıdır?" dedi. [İbnü'l-Mübârek] dedi ki: "Kâmil insanlar, mahrum bırakıldıklarında şükreden, kendilerine verildiğinde ise [başkalarını kendilerine] tercih eden (îsâr yapan) kimselerdir."

وَاعْلَمْ أَنَّ جُمْلَةَ هَذِهِ الْقُيُودِ التِّسْعَةِ هِيَ الْقُيُودُ الْمَذْكُورَةُ فِي الشَّرْطِ. أَمَّا الْقُيُودُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْجَزَاءِ فَهِيَ أَرْبَعَةٌ:

Bil ki bu dokuz kaydın tamamı, şartta zikredilen kayıtlardır. Cezada (cevapta) zikredilen kayıtlara gelince, bunlar dört tanedir:

الْقَيْدُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ أَيْ عَاقِبَةُ الدَّارِ وَهِيَ الْجَنَّةُ، لِأَنَّهَا هِيَ الَّتِي أَرَادَ اللَّهُ أَنْ تَكُونَ عَاقِبَةَ الدُّنْيَا وَمَرْجِعَ أَهْلِهَا. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْعُقْبَى كَالْعَاقِبَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرًا كَالشُّورَى وَالْقُرْبَى وَالرُّجْعَى، وَقَدْ يَجِيءُ مِثْلُ هَذَا أَيْضًا عَلَى فَعْلَى كَالنَّجْوَى وَالدَّعْوَى، وَعَلَى فِعْلَى كَالذِّكْرَى وَالضِّيزَى، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمًا وَهُوَ هَاهُنَا مَصْدَرٌ مُضَافٌ إِلَى الْفَاعِلِ، وَالْمَعْنَى: أُولَئِكَ لَهُمْ أَنْ تُعْقُبَ أَعْمَالَهُمُ الدَّارُ الَّتِي هِيَ الْجَنَّةُ.

Birinci kayıt: { أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ } “İşte onlar var ya, bu yurdun sonu (güzel akıbet) onlarındır” buyruğudur; yani bu yurdun akıbetidir ki o da cennettir. Çünkü cennet, Allah'ın dünyanın akıbeti ve ehlinin dönüş yeri olmasını dilediği yerdir. Vâhidî şöyle demiştir: el-Ukbâ (الْعُقْبَى), el-âkıbe (عَاقِبَة) gibidir; şûrâ (الشُّورَى), kurbâ (الْقُرْبَى) ve rüc‘â (الرُّجْعَى) gibi masdar olması da caizdir. Bunun benzeri necvâ (النَّجْوَى) ve da‘vâ (الدَّعْوَى) gibi fa‘lâ vezninde ve zikrâ (الذِّكْرَى) ve dîzâ (الضِّيزَى) gibi fi‘lâ vezninde de gelebilir. İsim olması da caizdir; buradaki ise faile muzaf olmuş bir masdardır. Anlamı şudur: Amellerinin akıbetinin cennet yurdu olması onlar içindir.

الْقَيْدُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

İkinci kayıt: { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها } “[O akıbet], girecekleri Adn cennetleridir” buyruğudur. Bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَالَ الزَّجَّاجُ: جَنَّاتُ عَدْنٍ بَدَلٌ مِنْ عُقْبَى وَالْكَلَامُ فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَكَرْنَاهُ مُسْتَقْصًى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ [التَّوْبَةِ: ٧٢] وَذَكَرْنَا هُنَاكَ مَذْهَبَ الْمُفَسِّرِينَ، وَمَذْهَبَ أَهْلِ اللُّغَةِ.

Birinci mesele: Zeccâc şöyle demiştir: { جَنَّاتُ عَدْنٍ } “Adn cennetleri”, { عُقْبَى } “akıbet” kelimesinden bedeldir. Adn cennetleri hakkındaki açıklamayı Allah Teâlâ'nın: { وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ } [et-Tevbe: 72] “Ve Adn cennetlerinde hoş meskenler...” buyruğunun tefsirinde eksiksiz olarak zikretmiştik; müfessirlerin mezhebini ve lügat ehlinin görüşünü de orada belirtmiştik.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو يُدْخَلُونَهَا بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْخَاءِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْخَاءِ عَلَى إِسْنَادِ الدُّخُولِ إِلَيْهِمْ.

İkinci mesele: İbn Kesîr ve Ebû Amr, meçhul fiil (faili isimlendirilmeyen) olarak yâ'nın dammesi ve hı'nın fethasıyla (يُدْخَلُونَهَا) şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise girişi onlara isnat ederek yâ'nın fethası ve hı'nın dammesiyle [yedhulûnehâ] şeklinde okumuşlardır.

الْقَيْدُ الثَّالِثُ: وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Üçüncü kayıt: { وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ } “Babalarından, eşlerinden ve nesillerinden salih olanlarla birlikte...” buyruğudur. Bunda birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عُلَيَّةَ (صَلُحَ) بِضَمِّ اللَّامِ قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: وَالْفَتْحُ أَفْصَحُ.

Birinci mesele: İbn Uleyye lâm'ın dammesiyle (صَلُحَ) şeklinde okumuştur. Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: Fetha ile okunması daha fasihtir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: مَوْضِعُ مَنْ رَفْعٌ لِأَجْلِ الْعَطْفِ عَلَى الْوَاوِ فِي قَوْلِهِ يَدْخُلُونَها وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَصْبًا كَمَا تَقُولُ قَدْ دَخَلُوا وَزَيْدًا أَيْ مَعَ زَيْدٍ.

İkinci mesele: Zeccâc şöyle demiştir: { مَنْ } lafzının mahalli, { يَدْخُلُونَها } buyruğundaki vâv'a atfedildiği için merfudur. Tıpkı: "Zeyd ile birlikte girdiler" manasında "Girdiler ve Zeyd'i" [kuralında mef‘ûlün meah olarak] dediğin gibi mansub olması da caizdir.

المسألة الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ صَلَحَ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مَنْ صَدَقَ بِمَا صَدَقُوا بِهِ وَإِنْ لَمْ يَعْمَلْ مِثْلَ أَعْمَالِهِمْ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْأَنْسَابَ لَا تَنْفَعُ إِذَا لَمْ يَحْصُلْ مَعَهَا أَعْمَالٌ صَالِحَةٌ بَلِ الْآبَاءُ وَالْأَزْوَاجُ وَالذُّرِّيَّاتُ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ إِلَّا بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالصَّحِيحُ مَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ مِنْ ثَوَابِ الْمُطِيعِ سُرُورَهُ بِحُضُورِ أَهْلِهِ مَعَهُ فِي الْجَنَّةِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ يَدْخُلُونَهَا كَرَامَةً لِلْمُطِيعِ الْآتِي بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَلَوْ دَخَلُوهَا بِأَعْمَالِهِمُ الصَّالِحَةِ لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ كَرَامَةٌ لِلْمُطِيعِ وَلَا فَائِدَةٌ فِي الْوَعْدِ بِهِ، إِذْ كُلُّ مَنْ كَانَ مُصْلِحًا فِي عَمَلِهِ فَهُوَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ.

Üçüncü mesele: O'nun: { وَمَنْ صَلَحَ } “Salih olanlar” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: Onların amel ettikleri ameller gibi amel etmemiş olsa bile, onların tasdik ettikleri şeyleri tasdik eden kimseleri kastetmektedir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ, salih ameller birlikte bulunmadıkça soyların fayda vermeyeceğini; aksine babaların, eşlerin ve nesillerin cennete ancak salih amellerle gireceklerini açıklamıştır. Vâhidî şöyle demiştir: Sahih olan İbn Abbâs'ın söylediğidir; zira Allah Teâlâ itaatkâr kimsenin mükâfatlarından birini ailesinin kendisiyle birlikte cennette bulunmasıyla sevinmesi kılmıştır. Bu da gösterir ki onlar cennete, salih amelleri işleyen o itaatkâr kula bir ikram olmak üzere girmektedirler. Şayet onlar cennete kendi salih amelleriyle girmiş olsalardı, bunda itaatkâr kula bir ikram ve bunun vadedilmesinde de bir fayda olmazdı; çünkü amelinde dürüst ve salih olan herkes zaten cennete girer.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْحُجَّةَ ضَعِيفَةٌ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِشَارَةُ الْمُطِيعِ بِكُلِّ مَا يَزِيدُهُ سُرُورًا وَبَهْجَةً فَإِذَا بَشَّرَ اللَّهُ الْمُكَلَّفَ بِأَنَّهُ إِذَا دَخَلَ الْجَنَّةَ فَإِنَّهُ يَحْضُرُ مَعَهُ آبَاؤُهُ وَأَزْوَاجُهُ وَأَوْلَادُهُ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَعْظُمُ سُرُورُ الْمُكَلَّفِ بِذَلِكَ وَتَقْوَى بَهْجَتُهُ بِهِ، وَيُقَالُ: إِنَّ مِنْ أعظم موجبات سروره هم أن يجتمعوا فيتذكروا/ أَحْوَالَهُمْ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ يَشْكُرُونَ اللَّهَ عَلَى الْخَلَاصِ مِنْهَا وَالْفَوْزِ بِالْجَنَّةِ وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى في صفة أهل الجنة إنهم يقولون: يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ [يس: ٢٦، ٢٧] .

Bil ki bu delil zayıftır; zira maksat itaatkâr kimseyi sevincini ve neşesini artıracak her şeyle müjdelemektir. Allah mükellefi, cennete girdiğinde babalarının, eşlerinin ve çocuklarının da kendisiyle birlikte hazır bulunacağıyla müjdelediğinde, mükellefin sevinci şüphesiz bununla büyür ve neşesi bununla kuvvetlenir. Denilmiştir ki: Onların sevincinin en büyük gerekçelerinden biri de bir araya gelip dünyadaki durumlarını hatırlamaları, sonra da ondan kurtulup cennete kavuştukları için Allah'a şükretmeleridir. Nitekim Allah Teâlâ cennet ehlinin niteliği hakkında onların şöyle dediklerini buyurmuştur: { يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ * بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ } [Yâsîn: 26-27] “Keşke kavmim, Rabbimin beni bağışladığını ve beni ikram edilenlerden kıldığını bilseydi!”

المسألة الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَأَزْواجِهِمْ لَيْسَ فِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى التَّمْيِيزِ بَيْنَ زَوْجَةٍ وَزَوْجَةٍ، وَلَعَلَّ الْأَوْلَى مَنْ

Dördüncü mesele: O'nun: { وَأَزْواجِهِمْ } “Ve eşlerinden” buyruğunda bir eş ile diğer eş arasında ayrım yapmayı gerektirecek bir delil yoktur. Belki de en evla olanı,

مَاتَ عَنْهَا أَوْ مَاتَتْ عَنْهُ، وَمَا رُوِيَ عَنْ سَوْدَةَ أَنَّهُ لَمَّا هَمَّ الرَّسُولُ ﷺ بِطَلَاقِهَا قَالَتْ: دَعْنِي يَا رَسُولَ اللَّهِ أُحْشَرُ فِي زُمْرَةِ نِسَائِكَ، كَالدَّلِيلِ على ما ذكرناه.

vefat ettiğinde nikâhı altında kaldığı yahut kendisinden önce ölen eştir. Sevde'den rivayet edilen; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu boşamaya niyetlendiğinde: "Beni bırak ey Allah'ın Resûlü, senin hanımlarının zümresinde haşrolunayım" sözü zikrettiğimiz hususa delil gibidir.

القيد الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Dördüncü kayıt: O'nun: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ * سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler [ve şöyle derler:] 'Sabrettiğiniz şeylere karşılık size selam olsun! Bu yurdun sonu ne güzeldir!'” buyruğudur. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَهُمْ خَيْمَةٌ مِنْ دُرَّةٍ مُجَوَّفَةٍ طُولُهَا فَرْسَخٌ وَعَرْضُهَا فَرْسَخٌ لَهَا أَلْفُ بَابٍ مَصَارِيعُهَا مِنْ ذَهَبٍ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ مِنْ كُلِّ بَابٍ يَقُولُونَ لَهُمْ: سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ.

Birinci mesele: İbn Abbas şöyle demiştir: "Onlar için içi boşaltılmış inciden bir çadır vardır; uzunluğu bir fersah, genişliği de bir fersahtır. Kanatları altından olan bin kapısı vardır. Melekler her kapıdan onların yanına girer ve onlara: { سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ } 'Allah'ın emrine sabrettiğiniz şeylere karşılık size selam olsun!' derler."

وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: مِنْ كُلِّ بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ الْبِرِّ كَبَابِ الصَّلَاةِ وَبَابِ الزَّكَاةِ وَبَابِ الصَّبْرِ وَيَقُولُونَ: وَنِعْمَ مَا أَعْقَبَكُمُ اللَّهُ بَعْدَ الدَّارِ الْأُولَى.

Ebû Bekir el-Esam da şöyle demiştir: Namaz kapısı, zekât kapısı ve sabır kapısı gibi iyilik kapılarının her birinden [girerler] ve: 'İlk yurttan sonra Allah'ın size verdiği bu akıbet ne güzeldir!' derler.

وَاعْلَمْ أَنَّ دُخُولَ الْمَلَائِكَةِ إِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الوجه الْأَوَّلِ فَهُوَ مَرْتَبَةٌ عَظِيمَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ هَؤُلَاءِ الْمُطِيعِينَ أَنَّهُمْ يَدْخُلُونَ جَنَّةَ الْخُلْدِ، وَيَجْتَمِعُونَ بِآبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ عَلَى أَحْسَنِ وَجْهٍ، ثُمَّ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ مَعَ جَلَالَةِ مَرَاتِبِهِمْ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ لِأَجْلِ التَّحِيَّةِ وَالْإِكْرَامِ عِنْدَ الدخول عليهم يكرمونهم بالتحية والسلام ويبشرونهم بقوله: فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا غَيْرُ مَا يَذْكُرُهُ الْمُتَكَلِّمُونَ مِنْ أَنَّ الثَّوَابَ مَنْفَعَةٌ خَالِصَةٌ دَائِمَةٌ مَقْرُونَةٌ بِالْإِجْلَالِ وَالتَّعْظِيمِ،

Bil ki meleklerin girişini birinci veche hamletmemiz durumunda bu yüce bir mertebedir. Şöyle ki: Allah Teâlâ, bu itaatkâr kimselerin ebediyet cennetine gireceklerini, babaları, eşleri ve nesilleriyle en güzel şekilde bir araya geleceklerini haber vermiştir. Sonra melekler, mertebelerinin yüceliğine rağmen, onların yanına selamlama ve ikramda bulunma amacıyla girerler; yanlarına girdiklerinde onları tebrik ve selam ile taltif ederler ve O'nun: { فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “Bu yurdun sonu ne güzeldir!” buyruğuyla müjdelerler. Şüphe yok ki bu durum, kelamcıların mükâfatı 'tazim ve hürmetle birlikte olan sürekli ve katışıksız bir menfaat' olarak zikretmelerinden farklı bir şeydir.

وَعَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَأْتِي قُبُورَ الشُّهَدَاءِ رَأْسَ كُلِّ حَوْلٍ فَيَقُولُ: «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o, her yılın başında şehitlerin kabirlerine gelir ve: “{ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } Sabrettiğiniz şeylere karşılık size selam olsun! Bu yurdun sonu ne güzeldir!” derdi.

وَالْخُلَفَاءُ الْأَرْبَعَةُ هَكَذَا كَانُوا يَفْعَلُونَ، وَأَمَّا إِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الوجه الثَّانِي فَتَفْسِيرُ الْآيَةِ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ طَوَائِفُ، مِنْهُمْ رُوحَانِيُّونَ وَمِنْهُمْ كَرُوبِيُّونَ. فالعبد إذا راض نفسه بأنواع الراضيات كَالصَّبْرِ وَالشُّكْرِ وَالْمُرَاقَبَةِ وَالْمُحَاسَبَةِ، وَلِكُلِّ مَرْتَبَةٍ مِنْ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ جَوْهَرٌ قُدُسِيٌّ وَرُوحٌ عُلْوِيٌّ يَخْتَصُّ بِتِلْكَ الصِّفَةِ مَزِيدَ اخْتِصَاصٍ، فَعِنْدَ الْمَوْتِ إِذَا أَشْرَقَتْ تِلْكَ الْجَوَاهِرُ الْقُدُسِيَّةُ تَجَلَّتْ فِيهَا مِنْ كُلِّ رُوحٍ مِنَ الْأَرْوَاحِ السَّمَاوِيَّةِ مَا يُنَاسِبُهَا مِنَ الصِّفَةِ الْمَخْصُوصَةِ بِهَا فَيَفِيضُ عَلَيْهَا مِنْ مَلَائِكَةِ الصَّبْرِ كِمَالَاتٌ مَخْصُوصَةٌ نَفْسَانِيَّةٌ لَا تَظْهَرُ إِلَّا فِي مَقَامِ الصَّبْرِ، وَمِنْ مَلَائِكَةِ الشُّكْرِ كمالات روحانية لا تتجلى إلا في مَقَامِ الشُّكْرِ وَهَكَذَا الْقَوْلُ فِي جَمِيعِ الْمَرَاتِبِ.

Dört halife de böyle yapardı. İkinci veche hamletmemize gelince; ayetin tefsiri şöyledir: Melekler zümre zümredir; onlardan bir kısmı ruhaniler, bir kısmı da kerubilerdir. Kul nefsini sabır, şükür, murakabe ve muhasebe gibi riyazet türleriyle eğittiğinde —ki bu mertebelerin her birinin o nitelikle fazlasıyla tahsis edilmiş kutsî bir cevheri ve ulvî bir ruhu vardır— ölüm esnasında o kutsî cevherler parıldadığında, semavi ruhlardan her bir ruhtan, kendisine ait olan o özel niteliğe uygun olan tecelli eder. Böylece sabır meleklerinden onun üzerine yalnızca sabır makamında ortaya çıkan nefsi özel kemalatlar, şükür meleklerinden de yalnızca şükür makamında tecelli eden ruhani kemalatlar akar. Bütün mertebeler hakkındaki söz de böyledir.

المسألة الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكَ بَعْضُهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ فَقَالَ: إِنَّهُ سُبْحَانَهُ خَتَمَ مَرَاتِبَ سَعَادَاتِ الْبَشَرِ بِدُخُولِ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهِمْ عَلَى سَبِيلِ التَّحِيَّةِ وَالْإِكْرَامِ وَالتَّعْظِيمِ فَكَانُوا بِهِ أَجَلَّ/ مَرْتَبَةً مِنَ الْبَشَرِ وَلَوْ كَانُوا أَقَلَّ مَرْتَبَةً مِنَ الْبَشَرِ لَمَا كَانَ دُخُولُهُمْ عَلَيْهِمْ لِأَجْلِ السَّلَامِ وَالتَّحِيَّةِ مُوجِبًا عُلُوَّ دَرَجَاتِهِمْ وَشَرَفَ مَرَاتِبِهِمْ، أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ عَادَ مِنْ سَفَرِهِ إِلَى بَيْتِهِ فَإِذَا قِيلَ فِي مَعْرِضِ كَمَالِ مَرْتَبَتِهِ إِنَّهُ يَزُورُهُ الْأَمِيرُ وَالْوَزِيرُ وَالْقَاضِي وَالْمُفْتِي، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ دَرَجَةَ ذَلِكَ الْمَزُورِ أَقَلُّ وَأَدْنَى مِنْ دَرَجَاتِ الزَّائِرِينَ فَكَذَلِكَ هَاهُنَا.

İkinci mesele: Bazıları meleğin insandan daha faziletli olduğuna bu ayetle delil getirip şöyle demiştir: Şüphesiz O Subhânehu, insanların mutluluk mertebelerini meleklerin selamlama, ikram ve hürmet yoluyla onların yanına girmesiyle sonlandırmıştır; böylece [melekler] insandan daha yüce bir mertebede olmuşlardır. Şayet melekler mertebe bakımından insandan daha aşağı olsalardı, onların selam ve tahiyye için insanların yanına girmeleri, insanların derecelerinin yüceliğini ve mertebelerinin şerefini gerektirmezdi. Görmez misin ki seferinden evine dönen kimse hakkında onun mertebesinin mükemmelliğini ifade sadedinde 'Onu emir, vezir, kadı ve müftü ziyaret eder' denilse, bu durum o ziyaret edilenin derecesinin ziyaret edenlerin derecelerinden daha az ve daha aşağı olduğuna delalet eder. İşte burada da durum böyledir.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: هَاهُنَا مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ الْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ وَيَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ فَأُضْمِرَ الْقَوْلُ هَاهُنَا لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ دَلِيلًا عَلَيْهِ، وَأما قوله: بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ فَفِيهِ وَجْهَانِ:

Üçüncü mesele: Zeccâc şöyle demiştir: Burada takdiri "Melekler her kapıdan onların yanına girerler ve 'Size selam olsun' derler" şeklinde olan hazfedilmiş bir ifade vardır. Sözde buna bir delil bulunduğu için 'kavl' (söz) burada gizlenmiştir (hazfedilmiştir). O'nun: { بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “Sabrettiğiniz şeylere karşılık... Bu yurdun sonu ne güzeldir!” buyruğuna gelince, bunda iki vecih vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِالسَّلَامِ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُ إِنَّمَا حَصَلَتْ لَكُمْ هَذِهِ السَّلَامَةُ بِوَاسِطَةِ صَبْرِكُمْ عَلَى الطَّاعَاتِ، وَتَرْكِ الْمُحَرَّمَاتِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّ هَذِهِ الْكَرَامَاتِ الَّتِي تَرَوْنَهَا، وَهَذِهِ الْخَيْرَاتِ الَّتِي تُشَاهِدُونَهَا إِنَّمَا حَصَلَتْ بِوَاسِطَةِ ذَلِكَ الصبر.

Birincisi: [Bu ifadenin] 'selam' kelimesine müteallik olmasıdır. Anlamı şudur: Şüphesiz bu selamet size ancak taatlere sabretmeniz ve haramları terk etmeniz vesilesiyle hasıl olmuştur. İkincisi: Hazfedilmiş bir ifadeye müteallik olmasıdır; takdiri şöyledir: Gördüğünüz bu ikramlar ve müşahede ettiğiniz bu hayırlar ancak o sabır vesilesiyle hasıl olmuştur.

[سورة الرعد (١٣) : آية ٢٥]

[Ra'd Suresi (13): Ayet 25]

وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٢٥)

{ وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “Allah'a verdikleri sözü pekiştirdikten sonra bozanlar, Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi kesenler ve yeryüzünde bozgunculuk yapanlar var ya; işte lanet onlaradır ve kötü yurt da onlar içindir.” (25)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ صفات السعداء وذكر ما ترتب عَلَيْهَا مِنَ الْأَحْوَالِ الشَّرِيفَةِ الْعَالِيَةِ أَتْبَعَهَا بِذِكْرِ حَالِ الْأَشْقِيَاءِ، وَذِكْرِ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهَا مِنَ الأحوال المخزية المكروهة، وأتبع الوعد وبالوعيد وَالثَّوَابَ بِالْعِقَابِ، لِيَكُونَ الْبَيَانُ كَامِلًا فَقَالَ: وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ عَهْدَ اللَّهِ مَا أَلْزَمَ عِبَادَهُ بِوَاسِطَةِ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ وَالسَّمْعِيَّةِ لِأَنَّهَا أَوْكَدُ مِنْ كُلِّ عَهْدٍ وَكُلِّ يَمِينٍ إِذِ الْأَيْمَانُ إِنَّمَا تُفِيدُ التَّوْكِيدَ بِوَاسِطَةِ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهَا تُوجِبُ الْوَفَاءَ بِمُقْتَضَاهَا، وَالْمُرَادُ مِنْ نَقْضِ هَذِهِ الْعُهُودِ أَنْ لَا يَنْظُرَ الْمَرْءُ فِي الْأَدِلَّةِ أَصْلًا، فَحِينَئِذٍ لَا يُمْكِنُهُ الْعَمَلُ بِمُوجَبِهَا أَوْ بِأَنْ يَنْظُرَ فِيهَا وَيَعْلَمَ صِحَّتَهَا ثُمَّ يُعَانِدَ فَلَا يَعْمَلُ بِعَمَلِهِ أَوْ بِأَنْ يَنْظُرَ فِي الشُّبْهَةِ فَيَعْتَقِدَ خِلَافَ الْحَقِّ وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ أَيْ مِنْ بَعْدِ أَنْ وَثَّقَ اللَّهُ تِلْكَ الْأَدِلَّةَ وَأَحْكَمَهَا، لِأَنَّهُ لَا شَيْءَ أَقْوَى مِمَّا دَلَّ اللَّهُ عَلَى وُجُوبِهِ في أن يَنْفَعُ فِعْلُهُ وَيَضُرُّ تَرْكُهُ.

Bil ki Allah Teâlâ, bahtiyar kimselerin niteliklerini ve bunlara bağlı olarak ortaya çıkan şerefli ve yüce halleri zikredince, açıklamanın eksiksiz olması için bunların peşinden bedbahtların halini, bunlara terettüp eden rezil ve nahoş halleri zikretmiş; vaadin ardına vaid ve tehdidi, sevabın ardına da cezayı ekleyerek şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Allah'a verdikleri sözü pekiştirdikten sonra bozanlar...” Biz Allah'ın ahdinin, akli ve nakli deliller vasıtasıyla kullarına zorunlu kıldığı şeyler olduğunu beyan etmiştik; zira bunlar her ahitten ve her yeminden daha kuvvetlidir. Çünkü yeminler, gereğince vefa göstermeyi zorunlu kıldığını gösteren deliller vasıtasıyla tekit ifade eder. Bu ahitleri bozmaktan maksat; kişinin delillere hiç bakmaması —ki bu durumda onların gereğince amel etmesi mümkün olmaz— yahut onlara bakıp sıhhatini bilmesi, sonra da inat edip gereğince amel etmemesi veya şüpheye bakıp hakkın aksine inanmasıdır. O'nun: { مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Pekiştirdikten sonra” buyruğundan maksat ise, Allah'ın o delilleri tekit edip sağlamlaştırmasından sonradır; zira yapılmasının fayda, terk edilmesinin zarar vereceği hususunda vücubuna Allah'ın delalet ettiği şeyden daha güçlü hiçbir şey yoktur.

فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانَ الْعَهْدُ لَا يَكُونُ إِلَّا مَعَ الْمِيثَاقِ فَمَا فَائِدَةُ اشْتِرَاطِهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ.

Eğer: "Ahid ancak misak (pekiştirme) ile birlikte olduğuna göre, Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } 'Pekiştirdikten sonra' buyruğuyla bunu şart koşmasının faydası nedir?" denilirse,

قُلْنَا: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْعَهْدِ هُوَ مَا كَلَّفَ اللَّهُ الْعَبْدَ، وَالْمُرَادُ بِالْمِيثَاقِ الْأَدِلَّةُ الْمُؤَكَّدَةُ/ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يُؤَكِّدُ إِلَيْكَ الْعَهْدَ بِدَلَائِلَ أُخْرَى سَوَاءٌ كَانَتْ تِلْكَ الْمُؤَكِّدَةُ دَلَائِلَ عَقْلِيَّةً أَوْ سَمْعِيَّةً.

Deriz ki: Ahid ile kastedilenin Allah'ın kulu mükellef tuttuğu şey olması, misak ile kastedilenin de pekiştirici deliller olması imkânsız değildir; zira O Teâlâ —ister akli ister nakli deliller olsun— başka delillerle sana ahdi pekiştirebilir.

ثم قال تَعَالَى: وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَذَلِكَ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ [الرعد: ٢١] فَجَعَلَ مِنْ صِفَاتِ هَؤُلَاءِ الْقَطْعَ بِالضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ الْوَصْلِ، وَالْمُرَادُ بِهِ قَطْعُ كُلِّ مَا أَوْجَبَ اللَّهُ وَصْلَهُ وَيَدْخُلُ فِيهِ وَصْلُ الرَّسُولِ بِالْمُوَالَاةِ وَالْمُعَاوَنَةِ وَوَصْلُ الْمُؤْمِنِينَ، وَوَصْلُ الْأَرْحَامِ، وَوَصْلُ سَائِرِ مَنْ لَهُ حَقٌّ، ثم قال: وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ

Sonra Allah Teâlâ: { وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Ve Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi kesenler” buyurmuştur ki bu, O'nun: { وَالَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } [Ra'd: 21] “Ve onlar Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi bitiştirirler” buyruğunun karşılığıdır. Böylece o bitiştirmenin tam zıddı olarak kesmeyi bunların niteliklerinden kılmıştır. Bununla kastedilen, Allah'ın bitiştirilmesini farz kıldığı her şeyi kesmektir; dostluk ve yardımlaşma ile Resûl'e bağlanmak, müminlerle irtibat kurmak, sıla-i rahim yapmak ve hak sahibi olan diğer kimselerle bağı sürdürmek buna dâhildir. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “Ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar.”

وَذَلِكَ الْفَسَادُ هُوَ الدُّعَاءُ إِلَى غَيْرِ دِينِ اللَّهِ وَقَدْ يَكُونُ بِالظُّلْمِ فِي النُّفُوسِ وَالْأَمْوَالِ وَتَخْرِيبِ الْبِلَادِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ ذِكْرِ هَذِهِ الصِّفَاتِ قَالَ: أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَاللَّعْنَةُ مِنَ اللَّهِ الْإِبْعَادُ مِنْ خَيْرَيِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ إِلَى ضِدِّهِمَا مِنْ عَذَابٍ وَنِقْمَةٍ: وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ لِأَنَّ الْمُرَادَ جَهَنَّمُ، وَلَيْسَ فيها إلا ما يسوء الصائر إليها.

Bu fesat ise Allah'ın dininden başkasına davet etmektir; canlara ve mallara zulmetmek ve memleketleri tahrip etmek şeklinde de olabilir. Sonra Allah Teâlâ bu sıfatları zikrettikten sonra: { أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ } “İşte lanet onlaradır” buyurmuştur. Allah'tan gelen lanet, dünya ve ahiretin iki hayrından uzaklaştırılıp bunların zıddı olan azap ve intikama sürüklenmektir: { وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “Ve kötü yurt da onlar içindir”; çünkü bundan maksat cehennemdir ve orada varacağı yer cehennem olan kimseyi üzecek şeylerden başkası yoktur.

[سورة الرعد (١٣) : آية ٢٦]

[Ra'd Suresi (13): Ayet 26]

اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ مَتاعٌ (٢٦)

{ اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ مَتاعٌ } “Allah rızkı dilediğine bolca verir ve daraltır. Onlar ise dünya hayatıyla ferahlandılar. Oysa dünya hayatı ahiretin yanında ancak geçici bir menfaatten ibarettir.” (26)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ عَلَى مَنْ نَقَضَ عَهْدَ اللَّهِ فِي قَبُولِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ بِأَنَّهُمْ مَلْعُونُونَ فِي الدُّنْيَا وَمُعَذَّبُونَ فِي الْآخِرَةِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: لَوْ كَانُوا أَعْدَاءَ اللَّهِ لَمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ النِّعَمِ وَاللَّذَّاتِ فِي الدُّنْيَا، فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ أَنَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ عَلَى الْبَعْضِ وَيُضَيِّقُهُ عَلَى الْبَعْضِ وَلَا تَعَلُّقَ لَهُ بِالْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ، فَقَدْ يُوجَدُ الْكَافِرُ مُوَسَّعًا عَلَيْهِ دُونَ الْمُؤْمِنِ، وَيُوجَدُ الْمُؤْمِنُ مُضَيَّقًا عَلَيْهِ دُونَ الْكَافِرِ، فَالدُّنْيَا دَارُ امْتِحَانٍ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَعْنَى الْقَدْرِ فِي اللُّغَةِ قَطْعُ الشَّيْءِ عَلَى مُسَاوَاةِ غَيْرِهِ مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ. وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: مَعْنَى (يَقْدِرُ) هَاهُنَا يُضَيِّقُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ [الطَّلَاقِ: ٧] أَيْ ضُيِّقَ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ يُعْطِيهِ بِقَدْرِ كِفَايَتِهِ لَا يَفْضُلُ عَنْهُ شَيْءٌ.

Bil ki Allah Teâlâ tevhidi ve nübüvveti kabul hususunda Allah'ın ahdini bozanların dünyada lanetlenmiş, ahirette de azap edilmiş kimseler olduğuna hükmedince, sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Eğer onlar Allah'ın düşmanları olsalardı, Allah dünyada onlara nimet ve lezzet kapılarını açmazdı.' Allah Teâlâ bu ayetle buna cevap vermiştir; o da rızkı kimine bolca verip kimine daralttığı ve bunun küfür ve imanla bir ilgisinin bulunmadığıdır. Zira müminin aksine kâfirin rızkı genişletilmiş bulunabilir, kâfirin aksine müminin rızkı da daraltılmış bulunabilir; nitekim dünya bir imtihan yurdudur. Vâhidî şöyle demiştir: Lügatte Kadr (قَدْر), bir şeyi ne fazla ne de eksik olmaksızın başkasına eşit olacak şekilde kesip ayarlamaktır. Müfessirler ise: Burada { يَقْدِرُ } kelimesinin anlamı 'daraltır' demektir, demişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ } [Talâk: 7] “Rızkı daraltılan kimse...” yani sıkılan kimse buyruğu da bunun gibidir; manası, ona yetecek miktarda vermesi ve bundan hiçbir şeyin artmamasıdır.

وَأما قوله: وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا فَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى مَنْ بَسَطَ اللَّهُ لَهُ رِزْقَهُ، وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ لَا يوجب

O'nun: { وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا } “Ve dünya hayatıyla ferahlandılar” buyruğuna gelince; bu, Allah'ın rızkını genişlettiği kimseye racidir. Allah Teâlâ bunun gerektirmediğini beyan etmiştir...

[سورة الرعد (١٣) : آية ٢٧]

[Ra'd Suresi (13): Ayet 27]

وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ (٢٧)

{ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ } “İnkâr edenler derler ki: 'Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?' De ki: 'Şüphesiz Allah dilediğini saptırır ve kendisine yöneleni de doğru yola iletir.'” (27)

اعْلَمْ أَنَّ الْكُفَّارَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ إِنْ كُنْتَ رَسُولًا فَأْتِنَا بِآيَةٍ وَمُعْجِزَةٍ قَاهِرَةٍ ظَاهِرَةٍ مِثْلِ مُعْجِزَاتِ مُوسَى وَعِيسَى ﵉.

Bil ki kâfirler şöyle dediler: "Ey Muhammed! Eğer peygamber isen, bize Mûsâ ve Îsâ aleyhimesselâm'ın mucizeleri gibi kahredici ve apaçık bir ayet ve mucize getir."

فَأَجَابَ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ بِقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ وَبَيَانُ كَيْفِيَّةِ هَذَا الْجَوَابِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عَلَيْهِ آيَاتٍ ظَاهِرَةً وَمُعْجِزَاتٍ قَاهِرَةً، وَلَكِنَّ الْإِضْلَالَ وَالْهِدَايَةَ مِنَ اللَّهِ، فَأَضَلَّكُمْ عَنْ تِلْكَ الْآيَاتِ الْقَاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ، وَهَدَى أَقْوَامًا آخَرِينَ إِلَيْهَا، حَتَّى عَرَفُوا بِهَا صِدْقَ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي دَعْوَى النُّبُوَّةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا فَائِدَةَ فِي تَكْثِيرِ الْآيَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ كَلَامٌ يَجْرِي مَجْرَى التَّعَجُّبِ مِنْ قَوْلِهِمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْآيَاتِ الْبَاهِرَةَ الْمُتَكَاثِرَةَ الَّتِي ظَهَرَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَانَتْ أَكْثَرَ مِنْ أَنْ تَصِيرَ مُشْتَبِهَةً عَلَى الْعَاقِلِ، فَلَمَّا طَلَبُوا بَعْدَهَا آيَاتٍ أُخْرَى كَانَ مَوْضِعًا لِلتَّعَجُّبِ وَالِاسْتِنْكَارِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: مَا أَعْظَمَ عِنَادَكُمْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ مَنْ كَانَ عَلَى صِفَتِكُمْ مِنَ التَّصْمِيمِ وَشِدَّةِ الشَّكِيمَةِ عَلَى الْكُفْرِ فَلَا سَبِيلَ إِلَى اهْتِدَائِكُمْ وَإِنْ أُنْزِلَتْ كُلُّ آيَةٍ وَيَهْدِي مَنْ كَانَ عَلَى خِلَافِ صِفَتِكُمْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ لَمَّا طَلَبُوا سَائِرَ الْآيَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ لَا فَائِدَةَ فِي ظُهُورِ الْآيَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ، فَإِنَّ الْإِضْلَالَ وَالْهِدَايَةَ مِنَ اللَّهِ فَلَوْ حَصَلَتِ الْآيَاتُ الْكَثِيرَةُ وَلَمْ تَحْصُلِ الْهِدَايَةُ فَإِنَّهُ لَمْ يَحْصُلِ الِانْتِفَاعُ بِهَا وَلَوْ حَصَلَتْ آيَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَطْ وَحَصَلَتِ الْهِدَايَةُ مِنَ اللَّهِ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ الِانْتِفَاعُ بِهَا فَلَا تَشْتَغِلُوا بِطَلَبِ الْآيَاتِ وَلَكِنْ تَضَرَّعُوا إِلَى اللَّهِ فِي طَلَبِ الْهِدَايَاتِ. وَرَابِعُهَا: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ: الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ عَنْ رَحْمَتِهِ وَثَوَابِهِ عُقُوبَةً لَهُ عَلَى كُفْرِهِ فَلَسْتُمْ مِمَّنْ يُجِيبُهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى مَا يسأل لاستحقاقكم العذاب والإضلال عَنِ الثَّوَابِ: وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ أَيْ يَهْدِي إِلَى جَنَّتِهِ مَنْ تَابَ وَآمَنَ قَالَ وَهَذَا يُبَيِّنُ أَنَّ الْهُدَى هُوَ الثَّوَابُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: مَنْ أَنابَ أَيْ تَابَ/ وَالْهُدَى الَّذِي يَفْعَلُهُ بِالْمُؤْمِنِ هُوَ الثَّوَابُ، لِأَنَّهُ يَسْتَحِقُّهُ عَلَى إِيمَانِهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يُضِلُّ عَنِ الثَّوَابِ بِالْعِقَابِ، لَا عَنِ الدِّينِ بِالْكُفْرِ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَنْ خَالَفَنَا. هَذَا تَمَامُ كَلَامِ أَبِي عَلِيٍّ وَقَوْلُهُ: (أَنَابَ) أَيْ أَقْبَلَ إِلَى الْحَقِّ وحقيقته دخل في نوبة الخير.

[Allah] bu soruya O'nun: { قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ } “De ki: 'Şüphesiz Allah dilediğini saptırır ve kendisine yöneleni de doğru yola iletir'” buyruğuyla cevap vermiştir. Bu cevabın mahiyetinin beyanı birkaç vecihledir: Birincisi: Sanki O Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah ona apaçık ayetler ve kahredici mucizeler indirmiştir; fakat saptırmak da hidayete erdirmek de Allah'tandır. O, sizi o kahredici ve parlak ayetlerden saptırmış, başka toplulukları ise bunlara hidayet etmiştir; öyle ki onlar bu mucizeler sayesinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberlik davasındaki doğruluğunu bilmişlerdir. Durum böyle olunca ayet ve mucizeleri çoğaltmanın bir faydası yoktur. İkincisi: Bu, onların sözüne karşı hayret bildirme makamında cari olan bir sözdür. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in eliyle ortaya çıkan pek çok parlak mucize, akıl sahibi bir kimseye şüpheli gelecek olmaktan çok daha fazlaydı. Bunlardan sonra başka ayetler talep ettiklerinde bu durum hayret ve kınama konusu oldu. Sanki onlara şöyle denilmiştir: İnadınız ne kadar da büyüktür! Şüphesiz Allah, küfür üzerindeki kararlılık ve dikbaşlılık hususunda sizin vasfınızda olan dilediği kimseyi saptırır; her bir ayet indirilse bile sizin hidayete ermenize imkân yoktur. Sizin sıfatınızın aksine olan kimseyi ise hidayete erdirir. Üçüncüsü: Onlar diğer ayetleri ve mucizeleri talep ettiklerinde sanki onlara şöyle denilmiştir: Ayetlerin ve mucizelerin ortaya çıkmasında bir fayda yoktur; zira saptırmak da hidayete erdirmek de Allah'tandır. Çok sayıda ayet bulunsa fakat hidayet hâsıl olmasa onlardan faydalanılamazdı; sadece tek bir ayet bulunsa ve Allah'tan hidayet gelseydi ondan faydalanılırdı. O halde ayet istemekle meşgul olmayın, fakat hidayet istemek hususunda Allah'a yalvarın. Dördüncüsü: Ebû Ali el-Cübbâî şöyle demiştir: Manası; Allah, küfrüne bir ceza olarak dilediği kimseyi rahmetinden ve sevabından saptırır (mahrum bırakır). Azabı ve sevaptan saptırılmayı hak ettiğiniz için sizler Allah Teâlâ'nın istediği şeye icabet edeceği kimselerden değilsiniz: { وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ } Yani tövbe edip iman eden kimseyi cennetine iletir. Dedi ki: Bu durum, hidayetin sevap olduğunu beyan eder; zira bunu { مَنْ أَنابَ } yani tövbe eden sözüyle takip ettirmiştir. Mümin hakkında yaptığı hidayet ise sevaptır; çünkü mümin bunu imanı sebebiyle hak eder. Bu da gösterir ki O Teâlâ, bize muhalif olanların gittiği görüşün aksine din hususunda küfürle değil, ancak azap sebebiyle sevaptan saptırır. Ebû Ali'nin sözünün tamamı budur. O'nun: Enâbe (أَنَابَ) buyruğu ise, hakka yöneldi demektir; hakikati de hayır nöbetine girdi anlamına gelir.

[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٢٨ الى ٢٩]

[Ra'd Suresi (13): Ayetler 28-29]

الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (٢٨) الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ (٢٩)

{ الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ * الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ } “Onlar iman edenler ve kalpleri Allah'ın zikriyle huzura kavuşanlardır. Dikkat edin, kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzura kavuşur! İman edip salih ameller işleyenler var ya, ne mutlu onlara ve ne güzel varılacak yer!” (28-29)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ] اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: الَّذِينَ آمَنُوا بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: مَنْ أَنابَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ إِذَا سَمِعُوا الْقُرْآنَ خَشَعَتْ قُلُوبُهُمْ وَاطْمَأَنَّتْ.

[Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ } “Onlar iman edenler ve kalpleri Allah'ın zikriyle huzura kavuşanlardır” buyruğu hakkında] Bil ki O'nun: { الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” buyruğu, { مَنْ أَنابَ } “Kendisine yönelen” buyruğundan bedeldir. İbn Abbas şöyle demiştir: Kur'an'ı işittiklerinde kalplerinin huşu duyup mutmain olmasını kastetmektedir.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ [الْأَنْفَالِ: ٢] وَالْوَجَلُ ضِدَّ الِاطْمِئْنَانِ، فَكَيْفَ وَصَفَهُمْ هَاهُنَا بِالِاطْمِئْنَانِ؟

Eğer: "O Teâlâ Enfâl Suresi'nde: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } [Enfâl: 2] 'Müminler ancak o kimselerdir ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir' buyurmamış mıdır? Vecel (ürperme) ise itminanın (huzur bulmanın) zıddıdır; o halde burada onları nasıl itminan ile nitelendirmiştir?" denilirse,

وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ إِذَا ذَكَرُوا الْعُقُوبَاتِ وَلَمْ يَأْمَنُوا مِنْ أَنْ يُقْدِمُوا عَلَى الْمَعَاصِي فَهُنَاكَ وَصَفَهُمْ بِالْوَجَلِ، وإذا ذكروا وعده بِالثَّوَابِ وَالرَّحْمَةِ، سَكَنَتْ قُلُوبُهُمْ إِلَى ذَلِكَ، وَأَحَدُ الْأَمْرَيْنِ لَا يُنَافِي الْآخَرَ، لِأَنَّ الْوَجَلَ هُوَ بِذِكْرِ الْعِقَابِ وَالطُّمَأْنِينَةَ بِذِكْرِ الثَّوَابِ، وَيُوجَدُ الْوَجَلُ فِي حَالِ فِكْرِهِمْ فِي الْمَعَاصِي، وَتُوجَدُ

Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Onlar cezaları hatırladıklarında ve günahlara düşmekten emin olmadıklarında, işte orada onları ürperme ile nitelendirmiştir. O'nun sevap ve rahmet vaadini hatırladıklarında ise kalpleri buna sükûn bulur. Bu iki husustan biri diğerine zıt değildir; zira ürperme cezanın anılmasıyla, itminan ise sevabın anılmasıyladır. Ürperme günahları düşündükleri anda bulunur; itminan ise

الطُّمَأْنِينَةُ عِنْدَ اشْتِغَالِهِمْ بِالطَّاعَاتِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ عِلْمَهُمْ بِكَوْنِ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا يُوجِبُ حُصُولَ الطُّمَأْنِينَةِ لَهُمْ فِي كَوْنِ مُحَمَّدٍ ﷺ نَبِيًّا حَقًّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. أَمَّا شَكُّهُمْ فِي أَنَّهُمْ أَتَوْا بِالطَّاعَاتِ عَلَى سَبِيلِ التَّمَامِ وَالْكَمَالِ فَيُوجِبُ حُصُولَ الْوَجَلِ فِي قُلُوبِهِمْ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ حَصَلَتْ فِي قُلُوبِهِمُ الطُّمَأْنِينَةُ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى صَادِقٌ فِي وَعْدِهِ وَوَعِيدِهِ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ صَادِقٌ فِي كُلِّ مَا أَخْبَرَ عَنْهُ، إِلَّا أَنَّهُ حَصَلَ الْوَجَلُ وَالْخَوْفُ فِي قُلُوبِهِمْ أَنَّهُمْ هَلْ أَتَوْا بِالطَّاعَةِ الْمُوجِبَةِ لِلثَّوَابِ أَمْ لَا، وَهَلِ احْتَرَزُوا عَنِ الْمَعْصِيَةِ الْمُوجِبَةِ لِلْعِقَابِ أَمْ لَا.

taatlerle meşgul olduklarında bulunur. İkincisi: Kastedilen şudur: Onların Kur'an'ın mucize olduğunu bilmeleri, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah katından hak bir peygamber olduğu hususunda kendilerine itminan hasıl olmasını gerektirir. Taatleri tam ve mükemmel bir şekilde yerine getirip getirmedikleri hususundaki şüpheleri ise kalplerinde ürperme hasıl olmasını gerektirir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın vaadinde ve tehdidinde doğru sözlü olduğu ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in haber verdiği her şeyde doğru söylediği hususunda kalplerinde itminan hasıl olmuştur; ancak sevabı gerektiren taati yerine getirip getirmedikleri ve cezayı gerektiren günahtan sakınıp sakınmadıkları hususunda kalplerinde vecel ve korku hâsıl olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ لَنَا فِي قَوْلِهِ: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ أَبْحَاثًا دَقِيقَةً غَامِضَةً وَهِيَ مِنْ وُجُوهٍ:

Bil ki O'nun: { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Dikkat edin, kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzura kavuşur” buyruğunda bizim için ince ve kapalı araştırmalar vardır ve bunlar birkaç vecihledir:

الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَوْجُودَاتِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: مُؤَثِّرٌ لَا يَتَأَثَّرُ، وَمُتَأَثِّرٌ لَا يُؤَثِّرُ، وَمَوْجُودٌ يُؤَثِّرُ فِي شَيْءٍ وَيَتَأَثَّرُ عَنْ شَيْءٍ، فَالْمُؤَثِّرُ الَّذِي لَا يَتَأَثَّرُ هُوَ اللَّهُ ﷾، وَالْمُتَأَثِّرُ الَّذِي لَا يُؤَثِّرُ هُوَ الْجِسْمُ، فَإِنَّهُ ذَاتٌ قَابِلَةٌ لِلصِّفَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ وَالْآثَارِ الْمُتَنَافِيَةِ، وَلَيْسَ لَهُ خَاصِّيَّةٌ إِلَّا الْقَبُولَ فَقَطْ. وَأَمَّا الْمَوْجُودُ الَّذِي يُؤَثِّرُ تَارَةً وَيَتَأَثَّرُ أُخْرَى، فَهِيَ الْمَوْجُودَاتُ الرُّوحَانِيَّةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا إِذَا تَوَجَّهَتْ إِلَى الْحَضْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ صَارَتْ قَابِلَةً لِلْآثَارِ الْفَائِضَةِ عَنْ مَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَقُدْرَتِهِ وَتَكْوِينِهِ وَإِيجَادِهِ وَإِذَا تَوَجَّهَتْ إِلَى عَالَمِ/ الْأَجْسَامِ اشْتَاقَتْ إِلَى التَّصَرُّفِ فِيهَا، لِأَنَّ عَالَمَ الْأَرْوَاحِ مُدَبِّرٌ لِعَالَمِ الْأَجْسَامِ.

Birinci vecih: Varlıklar üç kısımdır: Etkileyip etkilenmeyen, etkilenip etkilemeyen ve bir şeyde etkili olup başka bir şeyden etkilenen varlık. Etkileyen fakat etkilenmeyen, O Allah azze ve celle'dir. Etkilenen fakat etkilemeyen ise cisimdir; zira o farklı sıfatları ve birbirine zıt etkileri kabul eden bir zattır, onun sadece kabul etmekten başka bir özelliği yoktur. Bazen etkileyen bazen de etkilenen varlığa gelince; bunlar ruhani varlıklardır. Şöyle ki: Onlar ilahi huzura yöneldiklerinde Allah Teâlâ'nın meşietinden, kudretinden, tekvininden ve icadından taşan etkilere kabil (alıcı) hale gelirler. Cisimler âlemine yöneldiklerinde ise onlarda tasarruf etmeye iştiyak duyarlar; çünkü ruhlar âlemi cisimler âleminin yöneticisidir.

وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا: فَالْقَلْبُ كُلَّمَا تَوَجَّهَ إِلَى مُطَالَعَةِ عَالَمِ الْأَجْسَامِ حَصَلَ فِيهِ الِاضْطِرَابُ وَالْقَلَقُ وَالْمَيْلُ الشَّدِيدُ إِلَى الِاسْتِيلَاءِ عَلَيْهَا وَالتَّصَرُّفِ فِيهَا، أَمَّا إِذَا تَوَجَّهَ الْقَلْبُ إِلَى مُطَالَعَةِ الْحَضْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ حَصَلَ فِيهِ أَنْوَارُ الصَّمَدِيَّةِ والأضواء والإلهية، فَهُنَاكَ يَكُونُ سَاكِنًا فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ.

Bunu anladığında [şunu bil ki]: Kalp, cisimler âlemini mütalaaya her yöneldiğinde onda çalkantı, kaygı ve onlara galip gelip tasarruf etmeye yönelik şiddetli bir meyil meydana gelir. Kalp ilahi huzuru mütalaaya yöneldiğinde ise onda samediyet nurları ve ilahi ışıklar hâsıl olur; işte orada sükûnete erer. Bu sebeple: { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Dikkat edin, kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzura kavuşur” buyurmuştur.

الوجه الثَّانِي: أَنَّ الْقَلْبَ كُلَّمَا وَصَلَ إِلَى شَيْءٍ فَإِنَّهُ يَطْلُبُ الِانْتِقَالَ مِنْهُ إِلَى حَالَةٍ أُخْرَى أَشْرَفَ مِنْهَا، لِأَنَّهُ لَا سَعَادَةَ فِي عَالَمِ الْأَجْسَامِ إِلَّا وَفَوْقَهَا مَرْتَبَةٌ أُخْرَى فِي اللَّذَّةِ وَالْغِبْطَةِ. أَمَّا إِذَا انْتَهَى الْقَلْبُ وَالْعَقْلُ إِلَى الِاسْتِسْعَادِ بِالْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ وَالْأَضْوَاءِ الصَّمَدِيَّةِ بَقِيَ وَاسْتَقَرَّ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى الِانْتِقَالِ مِنْهُ الْبَتَّةَ، لِأَنَّهُ لَيْسَ هُنَاكَ دَرَجَةٌ أُخْرَى فِي السَّعَادَةِ أَعْلَى مِنْهَا وَأَكْمَلُ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ.

İkinci vecih: Kalp bir şeye ulaştığında daima ondan daha şerefli olan başka bir hale geçmeyi talep eder; çünkü cisimler âleminde lezzet ve sevinç bakımından üstünde başka bir mertebe bulunmayan hiçbir mutluluk yoktur. Kalp ve akıl ilahi marifetler ve samedani ışıklar ile bahtiyar olmaya ulaştığında ise orada kalır, karar kılar ve kesinlikle ondan başkasına geçmeye güç yetiremez; çünkü mutlulukta ondan daha yüce ve daha mükemmel başka bir derece yoktur. İşte bu manadan dolayı: { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Dikkat edin, kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzura kavuşur” buyurmuştur.

وَالوجه الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ أَنَّ الْإِكْسِيرَ إِذَا وَقَعَتْ مِنْهُ ذَرَّةٌ عَلَى الْجِسْمِ النُّحَاسِيِّ انْقَلَبَ ذَهَبًا بَاقِيًا عَلَى كَرِّ الدُّهُورِ وَالْأَزْمَانِ، صَابِرًا عَلَى الذَّوَبَانِ الْحَاصِلِ بِالنَّارِ، فَإِكْسِيرُ جَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى إِذَا وَقَعَ فِي الْقَلْبِ أَوْلَى أَنْ يَقْلِبَهُ جَوْهَرًا بَاقِيًا صَافِيًا نورانيا لا يقبل التغيير وَالتَّبَدُّلَ، فَلِهَذَا قَالَ: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ.

Bu kelimenin tefsirinde üçüncü vecih şudur: İksirden bir zerre bakır cismin üzerine düştüğünde, o devirler ve zamanlar boyunca baki kalan, ateşin meydana getirdiği erimeye dayanan bir altına dönüşür. O halde Allah Teâlâ'nın celal iksiri kalbe düştüğünde, onu değişme ve başkalaşmayı kabul etmeyen, baki, saf ve nurani bir cevhere dönüştürmesi çok daha evladır. Bu yüzden: { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Dikkat edin, kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzura kavuşur” buyurmuştur.

ثم قال تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra O Teâlâ: { الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ } “İman edip salih ameller işleyenler var ya, ne mutlu onlara ve ne güzel varılacak yer!” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ كَلِمَةِ طُوبى ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:

Birinci mesele: Tûbâ (طُوبى) kelimesinin tefsirinde üç görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا اسْمُ شَجَرَةٍ فِي الْجَنَّةِ،

Birinci görüş: Onun cennette bir ağacın adı olduğudur.

رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «طُوبَى شَجَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ غَرَسَهَا اللَّهُ بِيَدِهِ تُنْبِتُ الْحُلِيَّ وَالْحُلَلَ وَإِنَّ أَغْصَانَهَا لِتُرَى مِنْ وَرَاءِ سُورِ الْجَنَّةِ» ،

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Tûbâ, cennette Allah'ın kendi eliyle diktiği bir ağaçtır; takı ve elbiseler bitirir ve şüphesiz dalları cennet surlarının arkasından görülür.”

وَحَكَى أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ ﵁: أَنَّ أَصْلَ هَذِهِ الشَّجَرَةِ فِي دَارِ النَّبِيِّ ﷺ وَفِي دَارِ كُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْهَا غُصْنٌ.

Ebû Bekir el-Esam radıyallâhu anh şöyle nakletmiştir: Bu ağacın kökü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evindedir ve her müminin evinde de ondan bir dal bulunmaktadır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّ طُوبَى مَصْدَرٌ مِنْ طَابَ، كَبُشْرَى وَزُلْفَى، وَمَعْنَى طُوبَى لَكَ، أَصَبْتَ طَيِّبًا، ثُمَّ اخْتَلَفُوا عَلَى وُجُوهٍ: فَقِيلَ: فَرَحٌ وَقُرَّةُ عَيْنٍ لَهُمْ. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَقِيلَ: نِعْمَ مَا لَهُمْ عَنْ

İkinci görüş —ki bu dil ehlinin görüşüdür— Tûbâ kelimesinin Büşrâ (بُشْرَى) ve Zülfâ (زُلْفَى) gibi Tâbe (طَابَ) fiilinden bir masdar olduğudur. 'Tûbâ leke' ifadesinin anlamı 'güzel ve hoş bir şeye kavuştun' demektir. Sonra çeşitli vecihlerde ihtilaf ettiler: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan 'onlar için bir sevinç ve göz aydınlığıdır' denildi. İkrime'den 'onlara ne mutlu'

عِكْرِمَةَ، وَقِيلَ غِبْطَةٌ لَهُمْ عَنِ الضَّحَّاكِ. وَقِيلَ: حسنى لَهُمْ عَنْ قَتَادَةَ. وَقِيلَ: خَيْرٌ وَكَرَامَةٌ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْأَصَمِّ، وَقِيلَ: الْعَيْشُ الطَّيِّبُ لَهُمْ عَنِ الزَّجَّاجِ.

denildi. Dahhâk'tan 'onlar için bir gıptadır' denildi. Katâde'den 'onlar için en güzel olandır' denildi. Ebû Bekir el-Esam'dan 'hayır ve keramettir' denildi. Zeccâc'dan ise 'onlar için hoş ve güzel bir hayattır' denildi.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَعَانِيَ مُتَقَارِبَةٌ وَالتَّفَاوُتُ يَقْرُبُ مِنْ أَنْ يَكُونَ فِي اللَّفْظِ. وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ مُبَالَغَةٌ فِي نَيْلِ الطَّيِّبَاتِ وَيَدْخُلُ فِيهِ جَمِيعُ اللَّذَّاتِ، وَتَفْسِيرُهُ أَنَّ أَطْيَبَ الْأَشْيَاءِ فِي كُلِّ الْأُمُورِ حَاصِلٌ لَهُمْ.

Bil ki anlamlar birbirine yakındır ve farklılık neredeyse sadece lafızdadır. Netice şudur: Bu, güzel şeyleri elde etmede bir mübalağadır ve bütün lezzetler buna dâhildir. Tefsiri ise bütün işlerde şeylerin en güzelinin onlar için hâsıl olmasıdır.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ لَيْسَتْ عَرَبِيَّةً، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: طُوبَى اسْمُ الْجَنَّةِ بِالْحَبَشِيَّةِ، وَقِيلَ اسْمُ الْجَنَّةِ بِالْهِنْدِيَّةِ. وَقِيلَ الْبُسْتَانُ بِالْهِنْدِيَّةِ، وَهَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا الْعَرَبِيُّ لَا سِيَّمَا وَاشْتِقَاقُ هَذَا اللَّفْظِ مِنَ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ ظَاهِرٌ.

Üçüncü görüş: Bu lafzın Arapça olmadığıdır. Sonra ihtilaf ettiler; bazısı: 'Tûbâ, Habeşçede cennetin adıdır' dedi. Hintçede cennetin adıdır, denildi. Hintçede bostan demektir, denildi. Bu görüş zayıftır; çünkü Kur'an'da Arapçadan başkası yoktur, özellikle de bu lafzın Arap dilinden türediği apaçık iken.

المسألة الثَّانِيَةُ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الَّذِينَ آمَنُوا مبتدأ وطُوبى لَهُمْ خَبَرُهُ، وَمَعْنَى طُوبَى لَكَ أَيْ أَصَبْتَ طَيِّبًا، وَمَحَلُّهَا النَّصْبُ أَوِ الرَّفْعُ، كَقَوْلِكَ طَيِّبًا لَكَ وَطَيِّبٌ لَكَ وَسَلَامًا لَكَ وَسَلَامٌ لَكَ، وَالْقِرَاءَةُ فِي قَوْلِهِ: وَحُسْنُ مَآبٍ بِالرَّفْعِ وَالنَّصْبِ تدلك على محلها، وقرأ مكوزة الأعرابي (طيب لَهُمْ) .

İkinci mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { الَّذِينَ آمَنُوا } mübteda (özne), { طُوبى لَهُمْ } ise onun haberidir (yüklemidir). 'Tûbâ leke' ifadesinin manası 'güzel bir şeye kavuştun' demektir; iraptaki mahalli tıpkı senin 'tayyiben leke / tayyibün leke' ve 'selâmen leke / selâmün leke' demen gibi nasb veya reftir. O'nun: { وَحُسْنُ مَآبٍ } buyruğundaki ref ve nasb ile olan kıraat sana onun iraptaki mahallini gösterir. Bedevi Mekveze ise bunu (طِيبٌ لَهُمْ) şeklinde okumuştur.

أما قوله: وَحُسْنُ مَآبٍ فَالْمُرَادُ حُسْنُ الْمَرْجِعِ وَالْمَقَرِّ وَكُلُّ ذَلِكَ وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ بِأَعْظَمِ النَّعِيمِ تَرْغِيبًا فِي طَاعَتِهِ وَتَحْذِيرًا عَنِ المعصية.

O'nun: { وَحُسْنُ مَآبٍ } “Ve ne güzel varılacak yer” buyruğuna gelince, bundan maksat dönülecek yerin ve karargâhın güzelliğidir. Bütün bunlar, O'na itaate teşvik etmek ve isyandan sakındırmak amacıyla Allah'tan en büyük nimete dair bir vaaddir.

[سورة الرعد (١٣) : آية ٣٠]

[Ra'd Suresi (13): Ayet 30]

كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتابِ (٣٠)

{ كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتابِ } “Böylece, sana vahyettiğimizi onlara okuyasın diye, kendisinden önce nice ümmetler gelip geçmiş olan bir ümmete seni gönderdik. Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar. De ki: 'O benim Rabbimdir, O'ndan başka ilah yoktur. Yalnızca O'na tevekkül ettim ve tövbem de ancak O'nadır.'” (30)

اعْلَمْ أَنَّ الْكَافَ فِي كَذلِكَ لِلتَّشْبِيهِ فَقِيلَ وَجْهُ التَّشْبِيهِ أَرْسَلْنَاكَ كَمَا أَرْسَلْنَا الْأَنْبِيَاءَ قَبْلَكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهَا أُمَمٌ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ، وَقِيلَ: كَمَا أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ وَأَعْطَيْنَاهُمْ كُتُبًا تُتْلَى عَلَيْهِمْ، كَذَلِكَ أَعْطَيْنَاكَ هذا الكتاب وأنت تتلوه عليهم فلماذا اقْتَرَحُوا غَيْرَهُ، وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الْإِرْسَالِ أَرْسَلْناكَ يَعْنِي أَرْسَلْنَاكَ إِرْسَالًا لَهُ شَأْنٌ وَفَضْلٌ عَلَى سَائِرِ الْإِرْسَالَاتِ. ثُمَّ فَسَّرَ كَيْفَ أَرْسَلَهُ فَقَالَ: فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ أَيْ أَرْسَلْنَاكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ تَقَدَّمَتْهَا أُمَمٌ فَهِيَ آخِرُ الأمم وأنت آخر الأنبياء.

Bil ki { كَذلِكَ } kelimesindeki kâf teşbih (benzetme) içindir. Benzetme yönünün; 'Senden önceki peygamberleri gönderdiğimiz gibi seni de kendisinden önce nice ümmetler geçmiş bir ümmete gönderdik' olduğu söylenmiştir ki bu İbn Abbas, Hasan[-ı Basrî] ve Katâde'nin görüşüdür. Şöyle de denilmiştir: Ümmetlere [peygamberler] gönderip kendilerine okunan kitaplar verdiğimiz gibi, sana da bu Kitab'ı verdik ve sen onu onlara okuyorsun; o halde neden başka bir şey talep ettiler? el-Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: { كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ } yani 'İşte böyle bir gönderişle seni gönderdik'; yani seni diğer gönderişlere üstünlüğü ve şanı olan bir gönderişle gönderdik demektir. Sonra onu nasıl gönderdiğini tefsir ederek şöyle buyurmuştur: { فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ } yani seni kendisinden önce nice ümmetler geçmiş bir ümmete gönderdik; o ümmetlerin sonuncusu, sen de peygamberlerin sonuncususun.

أما قوله: لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ فَالْمُرَادُ: لِتَقْرَأَ عَلَيْهِمُ الْكِتَابَ الْعَظِيمَ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ:

O'nun: { لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Sana vahyettiğimizi onlara okuyasın diye” buyruğuna gelince, kastedilen şudur: Sana vahyettiğimiz o yüce Kitab'ı onlara okuyasın diye [seni gönderdik].

وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ أَيْ وَحَالُ هَؤُلَاءِ أَنَّهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ الَّذِي رَحْمَتُهُ وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ وَمَا بِهِمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنْهُ، وَكَفَرُوا بِنِعْمَتِهِ فِي إِرْسَالِ مِثْلِكَ إِلَيْهِمْ وَإِنْزَالِ هَذَا الْقُرْآنِ الْمُعْجِزِ عَلَيْهِمْ/ قُلْ هُوَ رَبِّي الْوَاحِدُ الْمُتَعَالِي عَنِ الشُّرَكَاءِ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ فِي نُصْرَتِي عَلَيْكُمْ وَإِلَيْهِ مَتابِ فَيُعِينُنِي عَلَى مُصَابَرَتِكُمْ وَمُجَاهَدَتِكُمْ قِيلَ: نَزَلَ قَوْلُهُ: وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُمَيَّةَ الْمَخْزُومِيِّ وَكَانَ يَقُولُ أَمَّا اللَّهُ فَنَعْرِفُهُ، وَأَمَّا الرَّحْمَنُ فَلَا نَعْرِفُهُ، إِلَّا صَاحِبَ الْيَمَامَةِ يَعَنُونَ مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابَ فَقَالَ تَعَالَى: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى [الْإِسْرَاءِ: ١١٠] وَكَقَوْلِهِ: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ [الْفُرْقَانِ: ٦٠]

{ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar”; yani bunların hali şudur ki rahmeti her şeyi kuşatan ve kendilerindeki her nimet O'ndan olan Rahmân'ı inkâr ediyorlar. Senin gibi birini onlara göndermesi ve bu mucize Kur'an'ı üzerlerine indirmesi hususunda O'nun nimetine nankörlük ettiler. { قُلْ هُوَ رَبِّي } “De ki: 'O, ortaklardan yüce olan tek Rabbimdir.'” { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “O'ndan başka ilah yoktur. Yalnızca O'na tevekkül ettim” size karşı bana yardım etmesi hususunda [O'na güvendim]. { وَإِلَيْهِ مَتابِ } “Ve tövbem de ancak O'nadır”; böylece sizinle mücadele ve mücahede etmeye bana yardım eder. Denilmiştir ki: { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar” buyruğu Abdullah b. Ümeyye el-Mahzûmî hakkında inmiştir. O: "Allah'a gelince O'nu biliyoruz; Rahmân'a gelince ise Yemâme'nin sahibinden başkasını bilmiyoruz" derdi ve bununla Müseylimetü'l-Kezzâb'ı kastederlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } [İsrâ: 110] “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin. Hangisiyle çağırırsanız çağırın, en güzel isimler O'nundur'” ve: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ } [Furkân: 60] “Onlara: 'Rahmân'a secde edin' dendiği zaman: 'Rahmân da neymiş?' dediler” ayetlerindeki gibi buyurmuştur.